సౌందర్య లహరి ( 100 శ్లోకాలు)

 

శ్రీ శంకరాచార్య స్తోత్ర సర్వస్వమ్ –

సౌందర్య లహరి ( 100 శ్లోకాలు)

 పదవిభాగము, అన్వయము, ప్రతి పదార్థము,   తాత్పర్యము,విశేషములతో 

                                      ఆచార్య తాడేపల్లి పతంజలి

---

సౌందర్యలహరి, ఆది శంకరాచార్యులచే రచింపబడిన అపురూప స్తోత్రరాజం. ఇది జగన్మాత పార్వతీ దేవిని శివశక్తి స్వరూపిణిగా, సర్వశక్తి స్వరూపిణిగా కీర్తిస్తూ, ఆమె దివ్య సౌందర్యాన్ని, అపారమైన మహిమలను, మరియు సకల సృష్టికి ఆమెయే మూలకారణమని వివరిస్తుంది.

శ్లోకం 1

శివః శక్త్యా యుక్తో యది భవతి శక్తః ప్రభవితుం

న చేదేవం దేవో న ఖలు కుశలః స్పన్దితుమపి ;

అతస్త్వామారాధ్యాం హరిహరవిరిఞ్చాదిభిరపి

ప్రణన్తుం స్తోతుం వా కథమకృతపుణ్యః ప్రభవతి . 1 .

పద విభాగము:

శివః, శక్త్యా, యుక్తః, యది, భవతి, శక్తః, ప్రభవితుం, న చేదేవం (న చేత్ + ఏవం), దేవః, న, ఖలు, కుశలః, స్పన్దితుమపి (స్పందితుం + అపి), అతః, త్వామారాధ్యాం (త్వాం + ఆరాధ్యాం), హరిహరవిరిఞ్చాదిభిరపి (హరి + హర + విరిఞ్చ + ఆదిభిః + అపి), ప్రణన్తుం, స్తోతుంవా (స్తోతుం + వా), కథమ్, అకృతపుణ్యః, ప్రభవతి.

అన్వయము:

శివః శక్త్యా యుక్తః యది ప్రభవితుం శక్తః భవతి, ఏవం న చేత్, దేవః స్పందితుం అపి న ఖలు కుశలః, అతః హరిహరవిరిఞ్చాదిభిరపి ఆరాధ్యాం త్వాం ప్రణంతుం వా స్తోతుం వా అకృతపుణ్యః కథం ప్రభవతి.

ప్రతి పదార్థము:

 శివః = శివుడు, శక్త్యా = శక్తితో, యుక్తః = కూడియున్నపుడు, యది = ఒకవేళ, ప్రభవితుం = సృష్టించుటకు, శక్తః = సమర్థుడు, భవతి = అగును, ఏవం = ఈ విధముగా, న చేత్ = కాదేని (శక్తితో కూడియుండనిచో), దేవః = ఆ శివుడు, స్పందితుం అపి = చలించుటకు కూడా, న కుశలః = నేర్పరి కాదు, ఖలు = నిజముగా, అతః = ఈ కారణము వలన, హరి = విష్ణువు, హర = శివుడు, విరిఞ్చ = బ్రహ్మ, ఆదిభిరపి = మొదలగు వారిచేత కూడా, ఆరాధ్యాం = పూజింపదగిన, త్వాం = నిన్ను గూర్చి, ప్రణంతుం = నమస్కరించుటకుగాని, వా = లేదా, స్తోతుం = స్తుతించుటకుగాని, అకృతపుణ్యః = పుణ్యము చేయనివాడు, కథం = ఏ విధముగా, ప్రభవతి = శక్తుడగును.

తాత్పర్యము:

ఓ జగజ్జననీ! శివుడు శక్తితో కూడియున్నప్పుడే సృష్టించుటకు సమర్థుడు. అలా కాక, శక్తితో కూడి ఉండనిచో, ఆ శివుడు చలించుటకు కూడా నేర్పరి కాడు. ఈ కారణము చేతనే, విష్ణువు, శివుడు, బ్రహ్మ మొదలగు వారిచేత కూడా పూజింపదగిన నిన్ను గూర్చి, పుణ్యము చేయనివాడు నమస్కరించుటకైనా, స్తుతించుటకైనా ఏ విధముగా సమర్థుడు కాగలడు?

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం దేవి యొక్క సర్వోత్కృష్టతను, శివునికి శక్తి అవశ్యకతను తెలియజేస్తుంది. శివుడు శక్తితో కూడుకున్నప్పుడే సృష్టి స్థితి లయలకు కారణమవుతాడని, శక్తి లేకుండా శివుడు నిర్గుణుడని స్పష్టం చేస్తుంది. దేవిని ఆరాధించకుండా పుణ్యం సంపాదించడం అసాధ్యమని, అట్టి పుణ్యం లేనివాడు దేవిని స్తుతించలేడని ఈ శ్లోకం ద్వారా ఆదిశంకరాచార్యుల వారు తెలియజేస్తున్నారు.

---

శ్లోకం 2

తనీయాంసం పాంసుం తవ చరణపఙ్కేరుహభవం

విరిఞ్చిః సఞ్చిన్వన్విరచయతి లోకానవికలమ్ ;

వహత్యేనం శౌరిః కథమపి సహస్రేణ శిరసాం

హరః సఙ్క్షుద్యైనం భజతి భసితోద్ధూలనవిధిమ్ . 2 .

పద విభాగము:

తనీయాంసం, పాంసుం, తవ, చరణపఙ్కేరుహభవం (చరణ + పఙ్కేరుహ + భవం), విరిఞ్చిః, సఞ్చిన్వన్, విరచయతి, లోకాన్, అవికలమ్, వహత్యేనం (వహతి + ఏనం), శౌరిః, కథమపి (కథం + అపి), సహస్రేణ, శిరసాం, హరః, సఙ్క్షుద్యైనం (సఙ్క్షుద్య + ఏనం), భజతి, భసితోద్ధూలనవిధిమ్ (భసిత + ఉద్ధూలన + విధిమ్).

అన్వయము:

తవ చరణపఙ్కేరుహభవం తనీయాంసం పాంసుం సఞ్చిన్వన్ విరిఞ్చిః లోకాన్ అవికలం విరచయతి. శౌరిః ఏనం సహస్రేణ శిరసాం కథమపి వహతి. హరః ఏనం సఙ్క్షుద్య భసితోద్ధూలనవిధిం భజతి.

ప్రతి పదార్థము:

తవ = నీ యొక్క, చరణపఙ్కేరుహభవం = పాద పద్మము నుండి పుట్టిన, తనీయాంసం = అతి సూక్ష్మమైన, పాంసుం = ధూళిని, సఞ్చిన్వన్ = సంపాదించుచు, విరిఞ్చిః = బ్రహ్మ, లోకాన్ = పదునాలుగు లోకములను, అవికలం = ఎటువంటి లోపము లేకుండా, విరచయతి = సృష్టించుచున్నాడు. శౌరిః = విష్ణువు, ఏనం = ఈ లేశమాత్ర ధూళినే, సహస్రేణ = వేల, శిరసాం = తలలతో (ఆదిశేషువుగా), కథమపి = అతి కష్టముతో, వహతి = భరించుచున్నాడు. హరః = శివుడు, ఏనం = ఈ లేశమాత్ర ధూళినే, సఙ్క్షుద్య = చక్కగా మెదిపి, భసితోద్ధూలనవిధిమ్ = విభూతిగా శరీరమునకు పూసుకొను పద్ధతిని, భజతి = ఆచరించుచున్నాడు.

తాత్పర్యము:

ఓ జగజ్జననీ! నీ పాదపద్మము నుండి పుట్టిన అతి సూక్ష్మమైన ధూళి కణమును సంపాదించి, బ్రహ్మ పదునాలుగు లోకములను ఎటువంటి లోపము లేకుండా సృష్టిస్తున్నాడు. విష్ణువు ఆదిశేషువు రూపంలో తన వేయి తలలతో ఈ లేశమాత్ర ధూళినే అతికష్టముతో భరిస్తున్నాడు. శివుడు ఈ లేశమాత్ర ధూళినే చక్కగా మెదిపి, విభూతిగా తన శరీరమునకు పూసుకొనుచున్నాడు.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం త్రిమూర్తులైన బ్రహ్మ, విష్ణువు, మహేశ్వరులు దేవి యొక్క పాదధూళి మహిమను ఆశ్రయించి తమతమ కార్యములను నెరవేర్చుకుంటున్నారని వివరిస్తుంది. సృష్టి, స్థితి, లయలు దేవి యొక్క పాదధూళి ప్రభావముతోనే జరుగుతున్నాయని చెప్పడం ద్వారా దేవి యొక్క అద్భుతమైన శక్తిని, సర్వాధిపత్యాన్ని శంకరాచార్యుల వారు తెలియజేస్తున్నారు. ఈ శ్లోకం దేవి భక్తులకు ఆమె పాదధూళి యొక్క గొప్పదనాన్ని తెలియజేసి, వారిలో భక్తిని పెంపొందిస్తుంది.

---

శ్లోకం 3

అవిద్యానామన్తస్తిమిరమిహిరద్వీపనగరీ

జడానాం చైతన్యస్తబకమకరన్దస్రుతిఝరీ ;

దరిద్రాణాం చిన్తామణిగుణనికా జన్మజలధౌ

నిమగ్నానాం దంష్ట్రా మురరిపువరాహస్య భవతి . 3 .

పద విభాగము:

అవిద్యానామన్తస్తిమిరమిహిరద్వీపనగరీ (అవిద్యానాం + అంతః + తిమిర + మిహిర + ద్వీప + నగరీ), జడానాం, చైతన్యస్తబకమకరన్దస్రుతిఝరీ (చైతన్య + స్తబక + మకరంద + స్రుతి + ఝరీ), దరిద్రాణాం, చిన్తామణిగుణనికా (చింతామణి + గుణ + నికా), జన్మజలధౌ (జన్మ + జలధౌ), నిమగ్నానాం, దంష్ట్రా, మురరిపువరాహస్య (మురరిపు + వరాహస్య), భవతి.

అన్వయము:

(తవ పద పద్మ పరాగము) అవిద్యానాం అంతస్తిమిరమిహిరద్వీపనగరీ, జడానాం చైతన్యస్తబకమకరన్దస్రుతిఝరీ, దరిద్రాణాం చిన్తామణిగుణనికా, జన్మజలధౌ నిమగ్నానాం మురరిపువరాహస్య దంష్ట్రా భవతి.

ప్రతి పదార్థము:

అవిద్యానాం = అజ్ఞానులకు, అంతస్తిమిర = లోపల ఉన్న అజ్ఞానమనే చీకటికి, మిహిరద్వీపనగరీ = సూర్యుడు ఉదయించే ద్వీపంలోని పట్టణం (సూర్యోదయ స్థానం), జడానాం = మందబుద్ధి గలవారికి, చైతన్యస్తబక = జ్ఞానమనే పుష్పగుచ్ఛం నుండి, మకరందస్రుతిఝరీ = నిరంతరంగా ప్రవహించే తేనెధారల ప్రవాహం, దరిద్రాణాం = దరిద్రులకు, చిన్తామణిగుణనికా = చింతామణుల వరుస (కోరినవి ఇచ్చే మణుల సముదాయం), జన్మజలధౌ = సంసార సాగరంలో, నిమగ్నానాం = మునిగి సతమతమయ్యేవారికి, మురరిపువరాహస్య = విష్ణుమూర్తి ఎత్తిన ఆదివరాహ అవతారమూర్తి యొక్క, దంష్ట్రా = కోర, భవతి = అగుచున్నది.

తాత్పర్యము:

ఓ జగజ్జననీ! నీ పాద పద్మ పరాగము అజ్ఞానులకు అంతరంలో ఉన్న అజ్ఞానమనే చీకటిని పోగొట్టే సూర్యోదయ స్థానం వంటిది. మందబుద్ధి గలవారికి జ్ఞానమనే పుష్పగుచ్ఛం నుండి నిరంతరంగా ప్రవహించే తేనెధారల ప్రవాహం వంటిది. దరిద్రులకు కోరినవి ఇచ్చే చింతామణుల సమూహం వంటిది. సంసార సాగరంలో మునిగి సతమతమయ్యేవారికి విష్ణుమూర్తి ఆదివరాహావతారంలో భూమిని పైకి తీసినట్లుగా ఆదుకునే కోర వంటిది.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం దేవి పాదధూళి యొక్క బహుముఖ ప్రయోజనాలను వివరిస్తుంది. అజ్ఞానాన్ని తొలగించే జ్ఞాన ప్రదాయినిగా, మందబుద్ధులకు చైతన్యాన్ని కలిగించే శక్తిగా, దరిద్రులకు సంపదలను ప్రసాదించే దాతగా, సంసార బంధాల నుండి విముక్తిని ప్రసాదించే రక్షకురాలిగా దేవిని కీర్తిస్తుంది. ఈ ఉపమానాలు దేవి శక్తి అపరిమితమని, ఆమె అనుగ్రహం సమస్త దుఃఖాలను తొలగించి, సకల శుభాలను చేకూరుస్తుందని స్పష్టం చేస్తాయి.

---

శ్లోకం 4

త్వదన్యః పాణిభ్యామభయవరదో దైవతగణ-

స్త్వమేకా నైవాసి ప్రకటితవరాభీత్యభినయా ;

భయాత్త్రాతుం దాతుం ఫలమపి చ వాఞ్ఛాసమధికం

శరణ్యే లోకానాం తవ హి చరణావేవ నిపుణౌ . 4 .

పద విభాగము:

త్వదన్యః (త్వత్ + అన్యః), పాణిభ్యామ్, అభయవరదః (అభయ + వరదః), దైవతగణః, త్వమ్, ఏకా, నైవాసి (న + ఏవ + అసి), ప్రకటితవరాభీత్యభినయా (ప్రకటిత + వర + అభీతి + అభినయా), భయాత్, త్రాతుం, దాతుం, ఫలమపిచ (ఫలం + అపి + చ), వాఞ్ఛాసమధికం (వాంఛా + సమధికం), శరణ్యే, లోకానాం, తవ, హి, చరణావేవ (చరణౌ + ఏవ), నిపుణౌ.

అన్వయము:

లోకానాం శరణ్యే! త్వదన్యః దైవతగణః పాణిభ్యామ్ అభయవరదః. త్వం ఏకా ప్రకటితవరాభీత్యభినయా నైవాసి. హి (యతః) భయాత్ త్రాతుం చ, వాంఛాసమధికం ఫలమపి దాతుం చ తవ చరణావేవ నిపుణౌ.

ప్రతి పదార్థము:

లోకానాం = సమస్త లోకముల వారికి, శరణ్యే = శరణము పొందుటకు అర్హత కలిగిన ఓ జగజ్జననీ!, త్వదన్యః = నీవు తప్ప ఇతరమైన, దైవతగణః = దేవతల సమూహము, పాణిభ్యామ్ = తమ రెండు చేతులతో, అభయవరదః = అభయ ముద్రను, వరద ముద్రను ధరించుచున్నారు. త్వం = నీవు, ఏకా = ఒక్కదానివి (మాత్రమే), ప్రకటిత = ప్రదర్శించబడిన, వర = వరద ముద్రను, అభీతి = అభయ ముద్రను, న ఏవ అభినయా అసి = ఏ మాత్రం అభినయించని విధముగా ఉన్నావు (అనగా, ఆ ముద్రలు ధరించవు). హి = ఎందుకనగా, భయాత్ = భయము నుండి, త్రాతుం = రక్షించుటకు, చ = మరియు, వాంఛాసమధికం = కోరిన దానికంటే ఎక్కువైన, ఫలమపి = ఫలమును కూడా, దాతుం చ = ఇచ్చుటకు కూడా, తవ = నీ యొక్క, చరణౌ ఏవ = పాదములే, నిపుణౌ = సమర్థమైనవి కదా!

తాత్పర్యము:

ఓ లోకములకు శరణభూతురాలైన జగజ్జననీ! నీవు తప్ప ఇతర దేవతలందరూ తమ రెండు చేతులతో అభయ, వరద ముద్రలను ధరిస్తారు. కానీ నీవు మాత్రం అభయ, వరద ముద్రలను ప్రదర్శించవు. ఎందుకంటే, భయము నుండి రక్షించుటకు, మరియు కోరిన దానికంటే ఎక్కువ ఫలములను కూడా ఇచ్చుటకు నీ పాదములే సమర్థమైనవి కదా!

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం దేవి యొక్క అసాధారణమైన సామర్థ్యాన్ని, ఇతర దేవతలకంటే ఆమె గొప్పదనాన్ని తెలియజేస్తుంది. సాధారణంగా దేవతలు తమ భక్తులకు అభయం, వరాలు ఇవ్వడానికి తమ చేతులతో ముద్రలను ధరిస్తారు. కానీ దేవికి ఆ ముద్రల అవసరం లేదని, కేవలం ఆమె పాదములే భక్తులకు రక్షణను, అంతులేని వరాలను ప్రసాదించగలవని శంకరాచార్యుల వారు ఉద్ఘాటిస్తున్నారు. ఇది దేవి యొక్క పరమశక్తిని మరియు నిరుపమాన అనుగ్రహాన్ని తెలియజేస్తుంది. ఆమె పాదములే సకల శుభములకు ఆధారమని ఈ శ్లోకం స్పష్టం చేస్తుంది.

---

శ్లోకం 5

హరిస్త్వామారాధ్య ప్రణతజనసౌభాగ్యజననీం

పురా నారీ భూత్వా పురరిపుమపి క్షోభమనయత్ ;

స్మరో’పి త్వాం నత్వా రతినయనలేహ్యేన వపుషా

మునీనామప్యన్తః ప్రభవతి హి మోహాయ మహతామ్ . 5 .

పద విభాగము:

హరిః, త్వామారాధ్య (త్వాం + ఆరాధ్య), ప్రణతజనసౌభాగ్యజననీం (ప్రణత + జన + సౌభాగ్య + జననీం), పురా, నారీ, భూత్వా, పురరిపుమపి (పురరిపుం + అపి), క్షోభమనయత్ (క్షోభం + అనయత్), స్మరోపి (స్మరః + అపి), త్వాం, నత్వా, రతినయనలేహ్యేన (రతి + నయన + లేహ్యేన), వపుషా, మునీనామప్యన్తః (మునీనాం + అపి + అంతః), ప్రభవతి, హి, మోహాయ, మహతామ్.

అన్వయము:

హరిః, ప్రణతజనసౌభాగ్యజననీం త్వాం ఆరాధ్య, పురా నారీ భూత్వా పురరిపుమపి క్షోభం అనయత్. స్మరః అపి త్వాం నత్వా, రతినయనలేహ్యేన వపుషా, మహతాం మునీనామపి అంతః మోహాయ ప్రభవతి హి.

ప్రతి పదార్థము:

హరిః = విష్ణువు, ప్రణతజన = నమస్కరించు భక్తులకు, సౌభాగ్యజననీం = సౌభాగ్యమును (సుభగత్వము, ప్రకాశ చైతన్యమును) ప్రసాదించు తల్లివైన, త్వాం = నిన్ను, ఆరాధ్య = ఆరాధించి, పురా = పూర్వము ఒకప్పుడు, నారీ భూత్వా = స్త్రీ రూపమును ధరించి, పురరిపుమపి = త్రిపురాసుర సంహారుడైన శివుని సైతము, క్షోభం అనయత్ = మనస్సును కలచివేశాడు. స్మరః అపి = మన్మథుడు కూడా, త్వాం = నిన్ను, నత్వా = నమస్కరించి (పూజించి), రతినయనలేహ్యేన = రతీదేవి కన్నులకు ఆనందాన్ని కలిగించే, వపుషా = చక్కని శరీరముతో, మహతాం = గొప్పవారైన, మునీనామపి = మౌనముగా తపస్సు చేసుకునే ఋషులను సైతము, అంతః = వారి మనస్సు లోపల, మోహాయ = మోహపరవశులను చేయుటకు, ప్రభవతి హి = సమర్థుడు అవుతున్నాడు కదా!

తాత్పర్యము:

నమస్కరించే భక్తులకు సౌభాగ్యాన్ని ప్రసాదించే తల్లీ! విష్ణువు నిన్ను ఆరాధించి, పూర్వము ఒకసారి స్త్రీ రూపం ధరించి, త్రిపురాసుర సంహారి అయిన శివుని సైతం మోహింపజేశాడు. మన్మథుడు కూడా నిన్ను పూజించి, రతీదేవి కన్నులకు ఆనందాన్ని కలిగించే తన సుందర శరీరంతో, గొప్ప తపస్సు చేసే మునులను సైతం మోహింపజేయడానికి సమర్థుడవుతున్నాడు కదా!

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం దేవి అనుగ్రహం వల్ల విష్ణువు మోహిని రూపం ధరించి శివుని మోహింపజేయగలిగాడని, మన్మథుడు మునులను సైతం మోహింపజేయగల శక్తిని పొందగలిగాడని తెలియజేస్తుంది. దీని ద్వారా దేవి యొక్క అనంత సౌందర్య శక్తిని, మరియు మోహనశక్తిని శంకరాచార్యుల వారు వర్ణిస్తున్నారు. దేవిని ఆరాధించిన వారికి లభించే సౌభాగ్యం, ఆకర్షణీయమైన రూపం, ఇతరులను మోహింపజేసే సామర్థ్యం వంటివి ఈ శ్లోకం ద్వారా వివరించబడ్డాయి. ఇది దేవి యొక్క సర్వోత్కృష్ట శక్తికి నిదర్శనం.

---

శ్లోకం 6

ధనుః పౌష్పం మౌర్వీ మధుకరమయీ పఞ్చ విశిఖా

వసన్తః సామన్తో మలయమరుదాయోధనరథః ;

తథాప్యేకః సర్వం హిమగిరిసుతే కామపి కృపా-

మపాఙ్గాత్తే లబ్ధ్వా జగదిదమనఙ్గో విజయతే . 6 .

పద విభాగము:

ధనుః, పౌష్పం, మౌర్వీ, మధుకరమయీ, పఞ్చ, విశిఖాః, వసన్తః, సామన్తః, మలయమరుదాయోధనరథః (మలయ + మరుత్ + ఆయోధన + రథః), తథాపి, ఏకః, సర్వం, హిమగిరిసుతే, కామపి (కాం + అపి), కృపాం, అపాఙ్గాత్తే (అపాఙ్గాత్ + తే), లబ్ధ్వా, జగదిదమనఙ్గో (జగత్ + ఇదం + అనఙ్గః), విజయతే.

అన్వయము:

హిమగిరిసుతే! (కామదేవస్య) ధనుః పౌష్పం, మౌర్వీ మధుకరమయీ, విశిఖాః పఞ్చ (ఏవ), వసన్తః సామన్తః, ఆయోధనరథః మలయమరుత్. తథాపి ఏకః అనఙ్గః, తే అపాఙ్గాత్ కామపి కృపాం లబ్ధ్వా, ఇదం సర్వం జగత్ విజయతే హి.

ప్రతి పదార్థము:

హిమగిరిసుతే = హిమవత్పర్వత రాజపుత్రికా (ఓ పార్వతీ!), (కామదేవస్య) ధనుః = (మన్మథుని) విల్లు, పౌష్పం = పూలతో చేయబడినది, మౌర్వీ = అల్లెత్రాడు, మధుకరమయీ = తుమ్మెదల వరుసతో కూర్చబడినది, విశిఖాః = బాణములు, పఞ్చ = ఐదు మాత్రమే, సామన్తః = సహాయకుడు (చెలికాడు), వసంతః = వసంత ఋతువు (రెండు నెలల ఆయుష్షు కలిగినది), ఆయోధనరథః = యుద్ధమునకు ఉపయోగించే రథము, మలయమరుత్ = మలయ పర్వత వాయువు. తథాపి = అటువంటి పనికి సమర్థులు కాని బలహీనమైన సంపత్తి గలవాడైనను, ఏకః = ఒంటరి అయిన, అనఙ్గః = శరీరము లేని మన్మథుడు, తే = నీ యొక్క, అపాఙ్గాత్ = కడగంటి చూపు నుండి, కామపి = అనిర్వచనీయమైన, కృపాం = దయను, లబ్ధ్వా = పొంది, ఇదం = ఈ, సర్వం జగత్ = సమస్త లోకమును, విజయతే = జయించుచున్నాడు, హి = కదా!

తాత్పర్యము:

ఓ హిమవత్పర్వత రాజపుత్రికా! మన్మథుని విల్లు పూలది, అల్లెత్రాడు తుమ్మెదల వరుసతో కూర్చబడినది, బాణములు ఐదు మాత్రమే, సహాయకుడు వసంత ఋతువు, యుద్ధ రథము మలయ మారుతము. ఇలా పనికి రాని, బలహీనమైన వనరులు ఉన్నప్పటికీ, ఒంటరి అయిన, శరీరము లేని ఆ మన్మథుడు, నీ కడగంటి చూపు నుండి అనిర్వచనీయమైన దయను పొంది, ఈ సమస్త జగత్తును జయించుచున్నాడు కదా!

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం మన్మథుని విజయానికి మూలకారణం దేవి అనుగ్రహమే అని స్పష్టం చేస్తుంది. మన్మథుడు సహజంగా బలహీనుడు, అతనికి ఉన్న ఆయుధాలు, సహాయకులు కూడా బలహీనమైనవే. అయినప్పటికీ, అతను జగత్తును మోహింపజేయగలుగుతున్నాడంటే అది కేవలం దేవి యొక్క కరుణాపూరితమైన కడగంటి చూపు వల్లే అని శంకరాచార్యులు ఉద్ఘాటించారు. ఇది దేవి యొక్క అనంత శక్తిని, ఆమె అనుగ్రహ ప్రభావమును చాటిచెబుతుంది. దేవి అనుగ్రహం ఉంటేనే ఎటువంటి బలహీనుడైనా అసాధ్యమైన కార్యాలను సాధించగలడని ఈ శ్లోకం సూచిస్తుంది.

07వశ్లోకం

 క్వణత్కాంచీదామా కరికలభ కుంభస్తననతా

పరీక్షీణామధ్యే పరిణతశరచ్చంద్రవదనా

ధనుర్బాణాన్ పాశం సృణి మపి దధానా కరతలైః

పురస్తా దాస్తాం నః పురమధితు రాహోపురుషికా.

---

పదవిభాగము:

క్వణత్కాంచీదామా, కరికలభకుంభస్తననతా, పరీక్షీణామధ్యే, పరిణతశరచ్చంద్రవదనా, ధనుర్బాణాన్, పాశం, సృణిం + అపి, దధానా, కరతలైః, పురస్తాత్ + ఆస్తాం, నః, పురమధితుః + ఆహోపురుషికా.

అన్వయము:

క్వణత్కాంచీదామా, కరికలభ కుంభస్తననతా, పరీక్షీణామధ్యే, పరిణతశరచ్చంద్రవదనా, కరతలైః ధనుర్బాణాన్, పాశం, సృణిం అపి దధానా పురమధితుః ఆహోపురుషికా నః పురస్తాత్ ఆస్తాం.

ప్రతిపదార్థము:

క్వణత్ = చిరుసవ్వడి చేయు, కాంచీదామా = (గజ్జెల) మొలనూలు గలదియు, కరికలభ = గున్నఏనుగుల, కుంభ = కుంభస్తలములతో పోల్చదగిన, స్తన = స్తనములచేత, నతా = ఇంచుక వంగినట్లుగా కనబడునదియు, పరీక్షీణా = కృశించిన, మధ్యే = నడుము గలదియు, పరిణత = పరిపూర్ణమైన, శరత్ చంద్రవదనా = శరదృతువు నందలి పూర్ణిమా చంద్రుని వంటి వదనము గలదియు, కరతలైః = నాలుగు చేతులయందు, ధనుః = విల్లును, బాణాన్ = పుష్పమయమైన బాణములను, పాశం = పాశమును, అపి = మరియు, సృణి = అంకుశమును, దధానా = ధరించునదియు, పురమధితుః = త్రిపురహరుడైన శివుని యొక్క, ఆహోపురుషికా = అహంకార స్వరూపిణియగు జగన్మాత, నః = మాయొక్క, పురస్తాత్ = ఎట్టెదుట, ఆస్తాం = (సుఖాసీనయై) సాక్షాత్కరించు గాక!

తాత్పర్యము:

గజ్జల మొలనూలు చిరుసవ్వడి చేయుచుండగా, గున్న ఏనుగుల కుంభస్థలములతో పోల్చదగిన వక్షోజముల భారముచేత కొద్దిగా వంగియుండి, కృశించిన నడుముతో, శరత్కాల పూర్ణచంద్రుని వలె ప్రకాశించు ముఖమును కలిగి, తన నాలుగు చేతులలో విల్లు, పుష్ప బాణములు, పాశము, మరియు అంకుశములను ధరించియున్న ఆ త్రిపురహరుడైన శివుని అహంకార స్వరూపిణియగు జగన్మాత మా ఎదుట సుఖాసీనయై సాక్షాత్కరించుగాక!

విశేషములు:

ఈ శ్లోకంలో అమ్మవారి రూపవర్ణన అద్భుతంగా చేయబడింది. కవి ఇక్కడ అమ్మవారి సౌందర్యాన్ని, ఆమె దివ్యాయుధాలను ప్రస్తావిస్తూ, ఆమె భక్తుల ఎదుట సాక్షాత్కరించాలని కోరుకుంటున్నారు. అమ్మవారి సౌందర్యం, శక్తి రెండూ ఇక్కడ సమపాళ్లలో వర్ణించబడ్డాయి. 'ఆహోపురుషికా' అనే పదం అమ్మవారి శివుని అహంకార స్వరూపిణి అని, అనగా శివుని శక్తియే అమ్మవారని తెలియజేస్తుంది. ఈ శ్లోకం దేవీ ఉపాసనలో చాలా ముఖ్యమైనదిగా భావిస్తారు.

 కం 8

సుధాసిన్ధోర్మధ్యే సురవిటపివాటీపరివృతే

మణిద్వీపే నీపోపవనవతి చిన్తామణిగృహే ;

శివాకారే మఞ్చే పరమశివపర్యఙ్కనిలయాం

భజన్తి త్వాం ధన్యాః కతిచన చిదానన్దలహరీమ్ . 8 .

పద విభాగము:

సుధాసిన్ధోర్మధ్యే (సుధాసింధోః + మధ్యే), సురవిటపివాటీపరివృతే (సుర + విటపి + వాటీ + పరివృతే), మణిద్వీపే, నీపోపవనవతి (నీప + ఉపవనవతి), చిన్తామణిగృహే (చింతామణి + గృహే), శివాకారే, మఞ్చే, పరమశివపర్యఙ్కనిలయాం (పరమశివ + పర్యఙ్క + నిలయాం), భజన్తి, త్వాం, ధన్యాః, కతిచన, చిదానన్దలహరీమ్ (చిత్ + ఆనంద + లహరీమ్).

అన్వయము:

(తల్లీ జగజ్జననీ!) సుధాసింధోర్మధ్యే, సురవిటపివాటీపరివృతే, మణిద్వీపే, నీపోపవనవతి, చింతామణిగృహే, శివాకారే మంచే పరమశివపర్యఙ్కనిలయాం చిదానన్దలహరీం త్వాం కతిచన ధన్యాః భజంతి.

ప్రతి పదార్థము:

సుధాసింధోః = అమృతముతో కూడిన లేదా క్షీర సముద్రము యొక్క, మధ్యే = మధ్య ప్రదేశమునందు, సురవిటపి = కల్పవృక్షముల యొక్క, వాటీ పరివృతే = వరుసలచే చుట్టబడిన, మణిద్వీపే = మణులతో నిండిన ద్వీపమునందు, నీపోపవనవతి = కడిమి వృక్షముల ఉద్యానవనముతో కూడిన, చింతామణిగృహే = చింతామణులతో నిర్మించబడిన గృహమునందు, శివాకారే = శివ స్వరూపమైన, మంచే = మంచము పైన, పరమశివపర్యఙ్క = సదాశివుడనే తల్పము పైన, లేదా సదాశివుని తొడ పైన, నిలయాం = నెలకొని ఉన్న, చిదానన్దలహరీమ్ = జ్ఞానానంద తరంగ రూపముగా ఉన్న, త్వాం = నిన్ను, కతిచన = కొందరు, ధన్యాః = ధన్యులు మాత్రమే, భజంతి = సేవించి తరించుచున్నారు.

తాత్పర్యము:

ఓ జగజ్జననీ! అమృత లేదా క్షీర సముద్రము మధ్యలో, కల్పవృక్షముల వరుసలతో చుట్టబడిన మణిమయమైన ద్వీపమునందు, కడిమి చెట్ల ఉద్యానవనముతో కూడిన చింతామణులతో నిర్మింపబడిన గృహమునందు, శివ స్వరూపమైన మంచముపై, సదాశివుడనే తల్పము పైన నెలకొని ఉన్న జ్ఞానానంద తరంగ రూపముగా ఉన్న నిన్ను, కొందరు ధన్యులు మాత్రమే సేవించి తరిస్తున్నారు.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం దేవి యొక్క పరమ దివ్య నివాసస్థానాన్ని అత్యంత సుందరంగా వర్ణిస్తుంది. అమృత సముద్రం, కల్పవృక్షాలు, మణిద్వీపం, చింతామణి గృహం, శివమంచం, పరమశివుని పీఠం – ఇవన్నీ దేవి యొక్క సర్వోన్నత స్థితిని, పారమార్థిక వైభవాన్ని సూచిస్తున్నాయి. కేవలం "కతిచన ధన్యాః" (కొందరు ధన్యులు) మాత్రమే ఈ నిగూఢమైన సత్యాన్ని గ్రహించి, చిదానంద స్వరూపిణి అయిన దేవిని సేవించి మోక్షాన్ని పొందుతారని చెప్పడం ద్వారా, దేవిని అర్చించడం ఎంతటి ఉన్నతమైన మార్గమో శంకరాచార్యుల వారు తెలియజేస్తున్నారు. ఈ శ్లోకం సాధకులకు దేవి యొక్క నిజమైన స్వరూపాన్ని, ఆమె నివాసాన్ని ధ్యానించడానికి ప్రేరణను ఇస్తుంది.

---

శ్లోకం 9

మహీం మూలాధారే కమపి మణిపూరే హుతవహం

స్థితం స్వాధిష్ఠానే హృది మరుతమాకాశముపరి ;

మనో’పి భ్రూమధ్యే సకలమపి భిత్త్వా కులపథం

సహస్రారే పద్మే సహ రహసి పత్యా విహరసే . 9 .

పద విభాగము:

మహీం, మూలాధారే, కమపి (కం + అపి), మణిపూరే, హుతవహం, స్థితం, స్వాధిష్ఠానే, హృది, మరుతమాకాశముపరి (మరుతం + ఆకాశం + ఉపరి), మనోపి (మనః + అపి), భ్రూమధ్యే, సకలమపి (సకలం + అపి), భిత్త్వా, కులపథం, సహస్రారే, పద్మే, సహ, రహసి, పత్యా, విహరసే.

అన్వయము:

(జగజ్జననీ!) మూలాధారే మహీం, మణిపూరే కమపి, స్వాధిష్ఠానే హుతవహం స్థితం, హృది మరుతం, ఉపరి ఆకాశం, భ్రూమధ్యే మనోపి సకలం కులపథం భిత్త్వా, సహస్రారే పద్మే రహసి పత్యా సహ విహరసే.

ప్రతి పదార్థము:

మూలాధారే = మూలాధార చక్రమునందు, మహీం = పృథివి (భూమి) తత్త్వమును, మణిపూరే = మణిపూర చక్రమునందు, కం అపి = జలతత్త్వమును (అపస్), స్వాధిష్ఠానే = స్వాధిష్ఠాన చక్రమునందు, హుతవహం = అగ్నితత్త్వమును, హృది = హృదయమునందలి అనాహత చక్రము వద్ద, మరుతం = వాయు తత్త్వమును, ఉపరి = పైన ఉన్న విశుద్ధి చక్రమునందు, ఆకాశం = ఆకాశతత్త్వమును, భ్రూమధ్యే = కనుబొమల నడుమ గల ఆజ్ఞా చక్రమునందు, మనోపి = మనస్తత్త్వమును కూడా (ఈ అన్ని తత్త్వములను), సకలం అపి = పూర్తిగా, కులపథం = కుండలినీ మార్గమును (సుషుమ్నా నాడిని), భిత్త్వా = ఛేదించుకొని (అన్ని చక్రములను దాటి), సహస్రారే = సహస్రారమునందు, పద్మే = పద్మమునందు (సహస్రార కమలమునందు), రహసి = ఏకాంతముగా, పత్యా సహ = భర్తయైన సదాశివునితో కూడి, విహరసే = క్రీడించుచున్నావు (ఆనందించుచున్నావు).

తాత్పర్యము:

ఓ జగజ్జననీ! నీవు మూలాధార చక్రమునందు పృథివి తత్త్వమును, మణిపూర చక్రమునందు జల తత్త్వమును, స్వాధిష్ఠాన చక్రమునందు అగ్ని తత్త్వమును, హృదయమందలి అనాహత చక్రము వద్ద వాయు తత్త్వమును, పైన ఉన్న విశుద్ధి చక్రమునందు ఆకాశ తత్త్వమును, కనుబొమల నడుమ గల ఆజ్ఞా చక్రమునందు మనస్తత్త్వమును కూడా చేర్చుకొని, కుండలినీ మార్గమును పూర్తిగా ఛేదించుకొని (అన్ని చక్రములను దాటి), సహస్రార కమలమునందు ఏకాంతముగా నీ భర్తయైన సదాశివునితో కలిసి క్రీడిస్తున్నావు.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం దేవి యొక్క కుండలినీ శక్తి స్వరూపాన్ని, షట్చక్ర భేదనాన్ని అత్యద్భుతంగా వివరిస్తుంది. దేవి మూలాధారం నుండి సహస్రారం వరకు ఉన్న ఆరు చక్రాలను (మూలాధార, స్వాధిష్ఠాన, మణిపూర, అనాహత, విశుద్ధి, ఆజ్ఞా) దాటి, వాటికి సంబంధించిన తత్త్వాలను (పృథివి, జలం, అగ్ని, వాయువు, ఆకాశం, మనస్సు) తనలో ఐక్యం చేసుకుంటూ, చివరికి సహస్రారంలో పరమశివునితో ఐక్యమై ఆనందాన్ని పొందుతుందని చెబుతుంది. ఇది కుండలినీ యోగం యొక్క సారాంశాన్ని, దేవిని కుండలినీ శక్తి రూపంలో ఆరాధించే విధానాన్ని తెలియజేస్తుంది. ఈ శ్లోకం ద్వారా శంకరాచార్యుల వారు యోగసాధనలో దేవి అనుగ్రహం యొక్క ప్రాముఖ్యతను నొక్కి చెబుతున్నారు.

---

శ్లోకం 10

సుధాధారాసారైశ్చరణయుగలాన్తర్విగలితైః

ప్రపఞ్చం సిఞ్చన్తీ పునరపి రసామ్నాయమహసః;

అవాప్య స్వాం భూమిం భుజగనిభమధ్యుష్టవలయం

స్వమాత్మానం కృత్వా స్వపిషి కులకుణ్డే కుహరిణి . 10 .

పద విభాగము:

సుధాధారాసారైశ్చరణయుగలాన్తర్విగలితైః (సుధా + ధారా + ఆసారైః + చరణ + యుగళ + అంతర్ + విగలితైః), ప్రపఞ్చం, సిఞ్చన్తీ, పునరపి (పునః + అపి), రసామ్నాయమహసః (రస + ఆమ్నాయ + మహసః), అవాప్య, స్వాం, భూమిం, భుజగనిభమధ్యుష్టవలయం (భుజగ + నిభం + అధ్యుష్ట + వలయం), స్వమాత్మానం (స్వం + ఆత్మానం), కృత్వా, స్వపిషి, కులకుణ్డే (కుల + కుణ్డే), కుహరిణి.

అన్వయము:

(జగజ్జననీ!) చరణయుగలాన్తర్విగలితైః సుధాధారాసారైః ప్రపఞ్చం సిఞ్చన్తీ, పునరపి రసామ్నాయమహసః స్వాం భూమిం అవాప్య, భుజగనిభమధ్యుష్టవలయం స్వమాత్మానం కృత్వా, కుహరిణి కులకుణ్డే స్వపిషి.

ప్రతి పదార్థము:

చరణయుగలాన్తర్విగలితైః = పాద పద్మముల జంట మధ్య నుండి స్రవించుచున్న, సుధాధారాసారైః = అమృత ధారా పాతముచేత, ప్రపఞ్చం = పంచతత్త్వదేహమును ప్రేరేపించు నాడీ మండల వ్యూహమును (లేదా సమస్త సృష్టిని), సిఞ్చన్తీ = తడుపుచున్నదానవై, పునరపి = మరల కూడా, రసామ్నాయమహసః = అమృతము యొక్క గుణాతిశయ రూప కాంతులు గల చంద్రుని (సహస్రారమును) నుండి, స్వాం భూమిం = స్వకీయమైన భూతత్త్వమునకు సంబంధించిన ఆధార చక్రమును (మూలాధార చక్రమును), అవాప్య = పొంది (చేరుకొని), భుజగనిభం = సర్పము వలె, అధ్యుష్టవలయం = అధిష్ఠింపబడిన కుండలాకారమైన దానినిగా, స్వమాత్మానం = తనదైన నిజ స్వరూపమును, కృత్వా = చేసి (ధరించి), కుహరిణి = తామరపూవు బొడ్డు వద్దనున్న సన్నని రంధ్రము వంటిదైన, కులకుణ్డే = సుషుమ్నా మూలమందలి కమల కందరూపమైన చక్రమునందు (మూలాధారమున), స్వపిషి = నిద్రింతువు.

తాత్పర్యము:

ఓ జగజ్జననీ! నీవు సహస్రారమునందు పరమశివునితో క్రీడించి, నీ పాద పద్మముల నుండి స్రవించు అమృత ధారల ప్రవాహముతో సమస్త నాడీమండల వ్యూహమును (ప్రపంచమును) తడుపుతూ, మరల అమృత గుణాతిశయ రూపకాంతి గల చంద్రుని (సహస్రారమును) నుండి తన స్వకీయమైన భూతత్త్వమునకు సంబంధించిన మూలాధార చక్రమును చేరుకొని, సర్పము వలె కుండలాకారముగా తన నిజ స్వరూపమును ధరించి, సుషుమ్నా మూలమందలి కుండలినీ చక్రమునందు నిద్రిస్తున్నావు.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం దేవిని కుండలినీ శక్తిగా మరింత స్పష్టంగా వర్ణిస్తుంది. సహస్రారంలో పరమశివునితో ఐక్యమైన తరువాత, తిరిగి మూలాధార చక్రానికి చేరుకొని, అక్కడ కుండలినీ రూపంలో నిద్రించుచున్నట్లు వివరిస్తుంది. "సుధాధారాసారైః ప్రపఞ్చం సిఞ్చన్తీ" అన్న వాక్యం, సహస్రారము నుండి స్రవించే అమృతధారలు శరీరంలోని నాడీమండలాన్ని, సమస్త సృష్టిని తడుపుతూ, జీవికి ప్రాణం, చైతన్యం ఇస్తున్నాయని సూచిస్తుంది. ఇది దేవి యొక్క సృష్టి స్థితి లయలకు మూలమైన శక్తిని తెలియజేస్తుంది. కుండలినీ యోగం చేసే వారికి ఈ శ్లోకం దేవిని మూలాధారంలో శక్తి స్వరూపిణిగా ధ్యానించడానికి మార్గదర్శకం చేస్తుంది.

శ్లోకం 11

చతుర్భిః శ్రీకణ్ఠైః శివయువతిభిః పఞ్చభిరపి

ప్రభిన్నాభిః శమ్భోర్నవభిరపి మూలప్రకృతిభిః ;

చతుశ్చత్వారింశద్వసుదలకలాశ్రత్రివలయ-

త్రిరేఖాభిః సార్ధం తవ శరణకోణాః పరిణతాః . 11 .

పద విభాగము:

చతుర్భిః, శ్రీకణ్ఠైః, శివయువతిభిః, పఞ్చభిరపి (పఞ్చభిః + అపి), ప్రభిన్నాభిః, శమ్భోర్నవభిరపి (శమ్భోః + నవభిః + అపి), మూలప్రకృతిభిః, చతుశ్చత్వారింశద్వసుదలకలాశ్రత్రివలయత్రిరేఖాభిః (చతుశ్చత్వారింశత్ + వసుదల + కలాశ్ర + త్రివలయ + త్రిరేఖాభిః), సార్ధం, తవ, శరణకోణాః, పరిణతాః.

అన్వయము:

(తల్లీ జగజ్జననీ!) చతుర్భిః శ్రీకణ్ఠైః, పఞ్చభిరపి ప్రభిన్నాభిః శివయువతిభిః, నవభిరపి మూలప్రకృతిభిః సార్ధం, తవ శరణకోణాః వసుదలకలాశ్రత్రివలయత్రిరేఖాభిః చతుశ్చత్వారింశత్ పరిణతాః.

ప్రతి పదార్థము:

చతుర్భిః = నలుగురైన, శ్రీకణ్ఠైః = శ్రీకంఠ నామక శివులచేతను, పఞ్చభిరపి = ఐదుగురైన, శమ్భోః ప్రభిన్నాభిః = శివుని నుండి భిన్నమైన (అనగా శివుని నుండి వెలువడిన) శివయువతిభిః = శివశక్తులతోను (వామాది శక్తులతో), నవభిరపి = తొమ్మిది అయిన, మూలప్రకృతిభిః = మూల ప్రకృతిలచేతను (త్రిభుజం మొదలగు తొమ్మిది ఆవరణములతో కూడిన మూల ప్రకృతిలతో), తవ = నీ యొక్క, శరణ = నిలయమగు శ్రీచక్రము యొక్క, కోణాః = కోణములు, వసుదళ = అష్టదళములతో (ఎనిమిది దళములు), కలాశ్ర = షోడశ దళములతో (పదహారు దళములు), త్రివలయ = మూడు మేఖలలతో (మూడు వర్తుల రేఖలు), త్రిరేఖాభిః సార్ధం = మూడు భూపుర రేఖలతో (శ్రీచక్రమునకు వెలుపల ఉండే మూడు చతురస్రాకారపు రేఖలు) సహా, చతుశ్చత్వారింశత్ = నలభై నాలుగు (44) గా, పరిణతాః = పరిణామమును పొందినవై ఉన్నవి.

తాత్పర్యము:

ఓ జగజ్జననీ! నలుగురు శ్రీకంఠ శివులచేత, శివుని నుండి వెలువడిన ఐదుగురు శివశక్తులచేత, తొమ్మిది మూల ప్రకృతిలచేత (త్రిభుజం మొదలగు ఆవరణములచేత) ఏర్పడిన నీ శ్రీచక్రములోని కోణములు, ఎనిమిది దళములు, పదహారు దళములు, మూడు మేఖలలు (వృత్తములు), మరియు మూడు భూపుర రేఖలతో కలిపి మొత్తం నలభై నాలుగు కోణాలుగా పరిణమించాయి.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం శ్రీచక్రం యొక్క జ్యామితీయ నిర్మాణాన్ని, దానిలోని వివిధ భాగాలను వివరిస్తుంది. ఇది శ్రీచక్రం యొక్క గణితాధారాన్ని, దానిలోని శక్తుల సంయోగాన్ని స్పష్టంగా తెలియజేస్తుంది.

• చతుర్భిః శ్రీకణ్ఠైః: నలుగురు ఊర్ధ్వముఖ శివులు (శివ స్వరూపాలు), ఇవి శ్రీచక్రంలోని నాలుగు ఊర్ధ్వ త్రికోణాలను సూచిస్తాయి.
• పఞ్చభిరపి ప్రభిన్నాభిః శంభోః శివయువతిభిః: ఐదుగురు అధోముఖ శివశక్తులు (దేవి స్వరూపాలు), ఇవి శ్రీచక్రంలోని ఐదు అధో త్రికోణాలను సూచిస్తాయి.
• నవభిరపి మూలప్రకృతిభిః: ఈ నాలుగు శివ త్రికోణాలు, ఐదు శక్తి త్రికోణాలు కలిసి తొమ్మిది మూల త్రికోణాలు (నవయోని) ఏర్పడతాయి. ఇవి శ్రీచక్రం యొక్క కేంద్ర భాగాన్ని ఏర్పరుస్తాయి. శ్రీచక్రం తొమ్మిది చక్రములతో (నవచక్రాత్మకమై) అలరారుచున్నది. ఈ తొమ్మిదింటిలో నాలుగు శివ సంబంధిత చక్రాలు కాగా, ఐదు శక్తి సంబంధిత చక్రాలు.
• వసుదల: అష్టదళ పద్మం (8 దళాలు).
• కలాశ్ర: షోడశదళ పద్మం (16 దళాలు).
• త్రివలయ: మూడు వృత్తాకార మేఖలలు.
• త్రిరేఖాభిః: మూడు చతురస్రాకార భూపుర రేఖలు.

ఈ భాగాలన్నీ కలిసి 44 కోణాలను (మూల కోణాలతో సహా) ఏర్పరుస్తాయి. ఇది శ్రీచక్రం యొక్క సంక్లిష్టమైన, శక్తివంతమైన నిర్మాణాన్ని, దేవి ఆరాధనలో దాని ప్రాముఖ్యతను తెలియజేస్తుంది. ఈ శ్లోకం శ్రీచక్ర సాధకులకు అత్యంత ముఖ్యమైనది, ఎందుకంటే ఇది చక్రం యొక్క అంతర్గత నిర్మాణాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి సహాయపడుతుంది.

శ్లోకం 12

 శ్లో. త్వదీయం సౌందర్యం తుహిన గిరికన్యే తులయితుం

కవీంద్రాః కల్పంతే కథమపి విరించి ప్రభృతయః

యదాలోకౌత్సుక్యా దమర లలనా యాంతి మనసా

తపోభి ర్దుష్ప్రా పామపి గిరిశ సాయుజ్య పదవీమ్.

---

పదవిభాగము:

త్వదీయం, సౌందర్యం, తుహినగిరికన్యే, తులయితుం, కవీంద్రాః, కల్పంతే, కథమపి, విరించి ప్రభృతయః, యత్ + ఆలోక + ఔత్సుక్యాత్, అమరలలనాః, యాంతి, మనసా, తపోభిః, దుష్ప్రాపాం + అపి, గిరిశ, సాయుజ్యపదవీమ్.

అన్వయము:

తుహిన గిరికన్యే, త్వదీయం సౌందర్యం తులయితుం విరించి ప్రభృతయః కవీంద్రాః కథమపి కల్పంతే. యదాలోకౌత్సుక్యాత్ అమరలలనాః తపోభిః దుష్ప్రాపాం అపి గిరిశ సాయుజ్యపదవీం మనసా యాంతి.

ప్రతిపదార్థము:

తుహిన గిరికన్యే = ఓ హిమవత్పర్వత రాజపుత్రీ!, త్వదీయం = నీ యొక్క, సౌందర్యం = అవయవముల అందచందములను, తులయితుం = ఉపమానములతో సరిపోల్చి చెప్పుటకు, విరించి ప్రభృతయః = బ్రహ్మ, విష్ణు, ఇంద్రాదుల వంటి, కవీంద్రాః = కవిశ్రేష్ఠులు సైతము, కథమపి = ఎట్లును, కల్పంతే = సమర్ధులుగాకున్నారు (అనగా నీ సౌందర్యమును వర్ణించి చెప్పలేకున్నారు), యత్ + ఆలోక + ఔత్సుక్యాత్ = ఏ కారణము వలన (అనగా నీ సౌందర్యమును చూచుట యందలి కుతూహలము వలన), అమరలలనాః = దేవతా స్త్రీలు (అనగా రంభ, ఊర్వశి, తిలోత్తమ మొదలైన అప్సరసలు), తపోభిః = నియమ నిష్ఠలతో తపస్సు చేసి గూడ, దుష్ప్రాపాం + అపి = పొంద శక్యము కానిదైనను, గిరిశ = శివునితోడి, సాయుజ్యపదవీం = కలయికను (అనగా, శివసాయుజ్యానందమును), మనసా = మనస్సుచేత, యాంతి = పొందుచున్నారు.

తాత్పర్యము:

ఓ హిమవత్పర్వత రాజపుత్రీ! నీ దేహ సౌందర్యాన్ని ఉపమానాలతో పోల్చి వర్ణించడానికి బ్రహ్మ, విష్ణువు, ఇంద్రుడు వంటి కవిశ్రేష్ఠులు సైతం సమర్థులు కారు. ఎందుకంటే, నీ సౌందర్యాన్ని చూసే కుతూహలం చేతనే దేవతా స్త్రీలు (అప్సరసలు) ఎన్నో తపస్సులు చేసినా పొందలేని శివసాయుజ్యాన్ని తమ మనస్సుతో పొందుతున్నారు.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం జగన్మాత సౌందర్యం అనంతమని, అది వర్ణనాతీతమని తెలియజేస్తుంది. దేవతలు సైతం ఆమె సౌందర్యాన్ని చూసే ఆసక్తితో, తపస్సుల ద్వారా కూడా పొందలేని శివసాయుజ్యాన్ని కేవలం మానసికంగా పొందుతున్నారని చెప్పడం, అమ్మవారి సౌందర్యానికి ఉన్న అద్భుత శక్తిని, ప్రభావాన్ని వివరిస్తుంది. ఇది అమ్మవారి రూపాన్ని ధ్యానించడం వల్ల కలిగే గొప్ప ఫలాన్ని కూడా సూచిస్తుంది. 

---

శ్లోకం 13

నరం వర్షీయాంసం నయనవిరసం నర్మసు జడం

తవాపాఙ్గాలోకే పతితమనుధావన్తి శతశః ;

గలద్వేణీబన్ధాః కుచకలశవిస్రస్తసిచయా

హఠాత్త్రుట్యత్కాఞ్చ్యో విగలితదుకూలా యువతయః . 13 .

పద విభాగము:

నరం, వర్షీయాంసం, నయనవిరసం (నయన + విరసం), నర్మసుజడం (నర్మసు + జడం), తవాపాఙ్గాలోకే (తవ + అపాఙ్గ + ఆలోకే), పతితమనుధావన్తి (పతితం + అనుధావన్తి), శతశః, గలద్వేణీబన్ధాః (గలత్ + వేణీ + బన్ధాః), కుచకలశవిస్రస్తసిచయా (కుచ + కలశ + విస్రస్త + సిచయా), హఠాత్త్రుట్యత్కాఞ్చ్యో (హఠాత్ + త్రుట్యత్ + కాఞ్చ్యః), విగలితదుకూలా (విగలిత + దుకూలా), యువతయః.

అన్వయము:

(తల్లీ జగజ్జననీ!) వర్షీయాంసం, నయనవిరసం, నర్మసు జడం నరం, తవ అపాఙ్గాలోకే పతితం (సన్తం), గలద్వేణీబన్ధాః, కుచకలశవిస్రస్తసిచయాః, హఠాత్త్రుట్యత్కాఞ్చ్యః, విగలితదుకూలాః యువతయః శతశః అనుధావన్తి.

ప్రతి పదార్థము:

వర్షీయాంసం = మిక్కిలి ముసలివాడైనను, నయనవిరసం = వికారమును కలిగించు కన్నులు గలవాడైనను, నర్మసుజడం = ప్రణయ క్రీడలయందు మోటువాడైనను (జ్ఞానము లేనివాడైనను), తవ = నీ యొక్క, అపాఙ్గాలోకే = క్రీగంటి అనుగ్రహ వీక్షణమునకు, పతితం = పాత్రమైన (అంటే నీ కటాక్ష వీక్షణం పడిన), నరం = మనుష్యుని (అతడు మన్మథుని వలె కనబడి) చూచి, గలద్వేణీబన్ధాః = జారుచున్న (లేదా విడివడుచున్న) జడముడులు కలవారై, కుచకలశ = కడవల వంటి స్తనములపై నుండి, విస్రస్త = జారిపోయిన, సిచయాః = పైట కొంగులు కలవారై, హఠాత్ = ఆకస్మికముగా, త్రుట్యత్కాఞ్చ్యః = తెగి విడిపోయిన మొలనూలు కలవారై, విగలితదుకూలాః = జారిపోయిన వస్త్రములు కలవారై, శతశః = వందల కొలది, యువతయః = యౌవన దశలో ఉన్న ముద్దరాండ్రు, అనుధావన్తి = అనుసరించి వెంట పరుగెత్తుచున్నారు.

తాత్పర్యము:

ఓ జగజ్జననీ! మిక్కిలి ముసలివాడైన, వికారమైన కన్నులు గలవాడైన, ప్రణయ క్రీడలయందు మోటువాడైన ఒక మనుష్యునిపై నీ క్రీగంటి చూపు పడినప్పుడు, వందల కొలది యౌవన వతులు, తమ జడలు జారి, పైట కొంగులు ఒరిగి, మొలనూలు తెగి, వస్త్రములు జారిపోతున్నప్పటికీ, ఆ మనిషిని వెంట పరుగెత్తుతారు.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం దేవి కటాక్ష మహిమను అత్యద్భుతంగా వర్ణిస్తుంది. దేవి క్రీగంటి చూపు పడినంత మాత్రాన, ఎంతటి వృద్ధుడైనా, వికారంగా ఉన్నా, ప్రణయ క్రీడలలో నిపుణుడు కాకపోయినా, అద్భుతమైన ఆకర్షణ శక్తిని పొంది, యువతులను తన వెంట పరుగులు పెట్టించగలడని చెబుతుంది. ఇది దేవి యొక్క అనంతమైన మోహన శక్తిని, ఆమె అనుగ్రహం ద్వారా భక్తులకు లభించే అసాధారణమైన ఆకర్షణను తెలియజేస్తుంది. ఈ శ్లోకం ద్వారా దేవి అనుగ్రహం పొందిన వారు లోకంలో ఎటువంటి వారినైనా వశపరచుకోగలరని, సాధారణ నియమాలను అధిగమించగలరని శంకరాచార్యుల వారు ఉద్ఘాటిస్తున్నారు.

---

శ్లోకం 14

క్షితౌ షట్పఞ్చాశద్ద్విసమధికపఞ్చాశదుదకే

హుతాశే ద్వాషష్టిశ్చతురధికపఞ్చాశదనిలే ;

దివి ద్విఃషట్త్రింశన్మనసి చ చతుఃషష్టిరితి యే

మయూఖాస్తేషామప్యుపరి తవ పాదామ్బుజయుగమ్ . 14 .

పద విభాగము:

క్షితౌ, షట్పఞ్చాశత్, ద్విసమధికపఞ్చాశదుదకే (ద్వి + సమ + అధిక + పఞ్చాశత్ + ఉదకే), హుతాశే, ద్వాషష్టిశ్చతురధికపఞ్చాశదనిలే (ద్వాషష్టిః + చతుః + అధిక + పఞ్చాశత్ + అనిలే), దివి, ద్విఃషట్త్రింశన్మనసి (ద్విః + షట్ + త్రింశత్ + మనసి), చ, చతుఃషష్టిరితి (చతుః + షష్టిః + ఇతి), యే, మయూఖాస్తేషామప్యుపరి (మయూఖాః + తేషాం + అపి + ఉపరి), తవ, పాదామ్బుజయుగమ్.

అన్వయము:

(తల్లీ, జగజ్జననీ!) క్షితౌ షట్పఞ్చాశత్, ఉదకే ద్విసమధికపఞ్చాశత్, హుతాశే ద్వాషష్టిః, అనిలే చతురధికపఞ్చాశత్, దివి ద్విఃషట్త్రింశత్, మనసి చ చతుఃషష్టిః ఇతి యే మయూఖాః (సన్తి), తేషామ్ అపి ఉపరి తవ పాదామ్బుజయుగమ్.

ప్రతి పదార్థము:

క్షితౌ = పృథివీ తత్త్వమునకు చెందిన మూలాధార చక్రమునందు, షట్పఞ్చాశత్ = 56 సంఖ్య గలవియు, ఉదకే = జలతత్త్వమునకు చెందిన మణిపూరక చక్రమునందు, ద్విసమధికపఞ్చాశత్ = 52 సంఖ్య గలవియు, హుతాశే = అగ్నితత్త్వమునకు చెందిన స్వాధిష్ఠాన చక్రమునందు, ద్వాషష్టిః = 62 సంఖ్య గలవియు, అనిలే = వాయు తత్త్వమునకు చెందిన అనాహత చక్రమునందు, చతురధికపఞ్చాశత్ = 54 సంఖ్య గలవియు, దివి = ఆకాశతత్త్వమునకు చెందిన విశుద్ధి చక్రమునందు, ద్విఃషట్త్రింశత్ = రెండు ముప్పై ఆరులు, అనగా 72 సంఖ్య గలవియు, మనసి చ = మనస్తత్త్వమునకు చెందిన ఆజ్ఞా చక్రమునందు, చతుఃషష్టిః = 64 సంఖ్య గలవియునై, ఇతి = ఈ విధముగా, యే మయూఖాః = ఏ కిరణములు ఉన్నాయో, తేషాం అపి = వాటన్నిటికీ కూడా, ఉపరి = పైభాగమున (అన్నింటికి అతీతంగా), తవ = నీ యొక్క, పాదామ్బుజయుగమ్ = చరణ కమలముల జంట (నిలిచి ఉన్నది).

తాత్పర్యము:

ఓ జగజ్జననీ! మూలాధార చక్రమునందు 56, మణిపూరక చక్రమునందు 52, స్వాధిష్ఠాన చక్రమునందు 62, అనాహత చక్రమునందు 54, విశుద్ధి చక్రమునందు 72, ఆజ్ఞా చక్రమునందు 64 - ఈ విధంగా ఏ కిరణములు ఉన్నాయో, వాటన్నిటికీ అతీతంగా, వాటికి పైభాగమున నీ చరణ కమలముల జంట ప్రకాశించుచున్నది.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం షట్చక్రాలకు సంబంధించిన నాడీ సంఖ్యలను వివరిస్తూ, దేవి యొక్క పాదపద్మాలు ఈ చక్రాలన్నింటికీ, వాటి నుండి వెలువడే కిరణాలన్నింటికీ అతీతమైనవని, సర్వోన్నతమైనవని తెలియజేస్తుంది.

• మూలాధారం (పృథివి తత్త్వం): 56 కిరణాలు/నాడులు.
• మణిపూరకం (జల తత్త్వం): 52 కిరణాలు/నాడులు.
• స్వాధిష్ఠానం (అగ్ని తత్త్వం): 62 కిరణాలు/నాడులు.
• అనాహతం (వాయు తత్త్వం): 54 కిరణాలు/నాడులు.
• విశుద్ధి (ఆకాశ తత్త్వం): 72 కిరణాలు/నాడులు.
• ఆజ్ఞా (మనస్తత్త్వం): 64 కిరణాలు/నాడులు.

ఈ కిరణాలు యోగశాస్త్రంలో ఆయా చక్రాల నుండి వెలువడే సూక్ష్మ శక్తులను సూచిస్తాయి. దేవి పాదపద్మాలు ఈ సకల శక్తి ప్రవాహాలకు అతీతంగా, వాటికి మూలంగా, వాటిని నియంత్రించే అత్యున్నత స్థితిలో ఉన్నాయని చెప్పడం ద్వారా, దేవి యొక్క అపారమైన శక్తిని మరియు సర్వాధిపత్యాన్ని శంకరాచార్యుల వారు ఉద్ఘాటిస్తున్నారు. ఇది సాధకులకు దేవిని కేవలం చక్రాలకు సంబంధించిన శక్తిగా కాకుండా, ఆ చక్రాలన్నింటికీ మూలమైన పరమశక్తిగా ధ్యానించాలని సూచిస్తుంది.

---

శ్లోకం 15

శరజ్జ్యోత్స్నాశుద్ధాం శశియుతజటాజూటమకుటాం

వరత్రాసత్రాణస్ఫటికఘటికాపుస్తకకరామ్ ;

సకృన్నత్వా నత్వా కథమివ సతాం సన్నిదధతే

మధుక్షీరద్రాక్షామధురిమధురీణాః ఫణితయః . 15 .

పద విభాగము:

శరజ్జ్యోత్స్నాశుద్ధాం (శరత్ + జ్యోత్స్నా + శుద్ధాం), శశియుతజటాజూటమకుటాం (శశి + యుత + జటాజూట + మకుటాం), వరత్రాసత్రాణస్ఫటికఘటికాపుస్తకకరామ్ (వర + త్రాస + త్రాణ + స్ఫటిక + ఘటికా + పుస్తక + కరామ్), సకృన్నత్వా (సకృత్ + నత్వా), నత్వా, కథమివ (కథం + ఇవ), సతాం, సన్నిదధతే, మధుక్షీరద్రాక్షామధురిమధురీణాః (మధు + క్షీర + ద్రాక్షా + మధురిమ + ధురీణాః), ఫణితయః.

అన్వయము:

(తల్లీ! జగజ్జననీ!) శరజ్జ్యోత్స్నాశుద్ధాం, శశియుతజటాజూటమకుటాం, వరత్రాసత్రాణస్ఫటికఘటికాపుస్తకకరాం త్వాం సకృత్ నత్వా, సతాం మధుక్షీరద్రాక్షామధురిమధురీణాః ఫణితయః కథమివ న సన్నిదధతే?

ప్రతి పదార్థము:

శరజ్జ్యోత్స్నా = శరత్కాలపు వెన్నెల వలె, శుద్ధాం = స్వచ్ఛమైన, తెల్లని కాంతులు వెదజల్లునదియు, శశియుత = నెలవంక రేఖతో కూడిన, జటాజూట = జుట్టు ముడి వంటి, మకుటాం = కిరీటము గలదియు, వర = వరద ముద్రను, త్రాసత్రాణ = అభయ ముద్రను, స్ఫటిక ఘటికా = స్ఫటికములతో కూర్చబడిన అక్షమాలను, పుస్తక = పుస్తకమును, కరాం = చేతులలో ధరించినదానిగా, త్వాం = నిన్ను, సకృత్ = ఒక్కసారి, నత్వా = నమస్కరించిన, సతాం = సజ్జనులకు (బుద్ధిమంతులకు), మధు = తేనె, క్షీర = పాలు, ద్రాక్షా = ద్రాక్ష పండ్ల యొక్క, మధురిమ = తీయదనమును, ధురీణాః = తమలో నింపుకున్న (అంటే వాటికంటే తీయనైన), ఫణితయః = వాక్చాతుర్యము (వాగ్విలాస వైఖరులు), కథమివ = ఎట్లు, న సన్నిదధతే = లభించకుండా పోతాయి? (అనగా తప్పక లభిస్తాయి అని అర్థం).

తాత్పర్యము:

ఓ జగజ్జననీ! శరత్కాలపు వెన్నెల వలె స్వచ్ఛమై, తెల్లని కాంతులను వెదజల్లుతూ, నెలవంకను కిరీటంగా ధరించి, వరద ముద్ర, అభయ ముద్ర, స్ఫటిక అక్షమాల, పుస్తకములను తమ చేతులలో ధరించిన నిన్ను ఒక్కసారి నమస్కరించిన సజ్జనులకు, తేనె, పాలు, ద్రాక్ష పండ్ల తీయదనాన్ని మించిన మధురాతిమధురమైన వాక్చాతుర్యం ఎందుకు లభించదు? (తప్పక లభిస్తుంది).

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం దేవి సరస్వతీ స్వరూపాన్ని, వాగ్దేవిగా ఆమె అనుగ్రహాన్ని వివరిస్తుంది. దేవిని శరత్కాలపు వెన్నెలతో పోల్చడం ద్వారా ఆమె స్వచ్ఛతను, పవిత్రతను తెలియజేస్తుంది. నెలవంక, జటాజూటం జ్ఞానానికి, నియంత్రణకు ప్రతీకలు. ఆమె ధరించిన వరద ముద్ర అనుగ్రహాన్ని, అభయ ముద్ర భయాన్ని దూరం చేయడాన్ని సూచిస్తాయి. స్ఫటిక అక్షమాల, పుస్తకం జ్ఞానానికి, వాక్కుకు సంబంధించినవి. దేవిని ఈ రూపంలో ఒక్కసారి నమస్కరించిన వారికి తేనె, పాలు, ద్రాక్షల కంటే మధురమైన, ప్రభావవంతమైన వాక్చాతుర్యం లభిస్తుందని శంకరాచార్యులు స్పష్టం చేశారు. ఇది దేవి అనుగ్రహం వల్ల సకల విద్యా ప్రజ్ఞా పటుత్వాలు సిద్ధిస్తాయని, ముఖ్యంగా వాగ్విద్యా నైపుణ్యం అనర్గళంగా వస్తుందని సూచిస్తుంది. ఈ శ్లోకం ముఖ్యంగా కవులకు, వక్తలకు, పండితులకు దేవి అనుగ్రహాన్ని కోరడానికి ప్రేరణనిస్తుంది.

---

శ్లోకం 16

కవీన్ద్రాణాం చేతఃకమలవనబాలాతపరుచిం

భజన్తే యే సన్తః కతిచిదరుణామేవ భవతీమ్ ;

విరిఞ్చిప్రేయస్యాస్తరుణతరుశృఙ్గారలహరీ-

గభీరాభిర్వాగ్భిర్విదధతి సతాం రఞ్జనమమీ . 16 .

పద విభాగము:

కవీన్ద్రాణాం, చేతఃకమలవనబాలాతపరుచిం (చేతః + కమల + వన + బాల + ఆతప + రుచిం), భజన్తే, యే, సన్తః, కతిచిదరుణామేవ (కతిచిత్ + అరుణాం + ఏవ), భవతీమ్, విరిఞ్చిప్రేయస్యాస్తరుణతరుశృఙ్గారలహరీగభీరాభిర్వాగ్భిర్విదధతి (విరిఞ్చి + ప్రేయస్యాః + తరుణ + తరు + శృఙ్గార + లహరీ + గభీరాభిః + వాగ్భిః + విదధతి), సతాం, రఞ్జనం, అమీ.

అన్వయము:

(తల్లీ జగజ్జననీ!) యే కతిచిత్ సన్తః కవీంద్రాణాం చేతఃకమలవనబాలాతపరుచిం, అరుణామేవ భవతీం భజన్తే, అమీ విరిఞ్చిప్రేయస్యాః తరుణతరుశృఙ్గారలహరీగభీరాభిః వాగ్భిః సతాం రంజనం విదధతి.

ప్రతి పదార్థము:

కవీంద్రాణాం = కవిశ్రేష్ఠుల యొక్క, చేతఃకమలవన = మనస్సులనే పద్మవనములకు, బాలాతపరుచిం = ఉదయ సూర్యుని లేత అరుణ కాంతి వంటిదానవు, అరుణాం ఏవ = అరుణ వర్ణము గల, భవతీం = నిన్ను, కతిచిత్ = కొందరు, యే సంతః = ఏ విద్వాంసులు (సజ్జనులు), భజంతే = సేవిస్తారో, అమీ = వారందరు, విరిఞ్చిప్రేయస్యాః = సరస్వతీ దేవి యొక్క, తరుణతర = ఉప్పొంగుతున్న యౌవనపు, శృంగార = శృంగార రసము యొక్క, లహరీ = పొంగి ప్రవహించు ప్రవాహము వలె, గభీరాభిః = గంభీరమైన, వాగ్భిః = వాక్చాతుర్యముతో, సతాం = సత్పురుషులకు, రంజనం = ఆనందమును (హృదయానందమును), విదధతి = కలిగిస్తున్నారు.

తాత్పర్యము:

ఓ జగజ్జననీ! కవిశ్రేష్ఠుల మనస్సులనే పద్మవనాలకు ఉదయ సూర్యుని లేత అరుణ కాంతి వంటి, అరుణ వర్ణము గల నిన్ను ఏ కొద్దిమంది సజ్జనులు సేవిస్తారో, వారందరు సరస్వతీ దేవి యొక్క ఉప్పొంగు యౌవన శృంగార రస ప్రవాహం వలె గంభీరమైన వాక్చాతుర్యముతో సత్పురుషులకు ఆనందాన్ని కలిగిస్తారు.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం దేవిని సరస్వతీ స్వరూపిణిగా, జ్ఞానానికి, వాక్కుకు అధిష్టాన దేవతగా కీర్తిస్తుంది. దేవిని అరుణ వర్ణంతో పోల్చడం, కవుల మనస్సులనే పద్మవనాలకు బాలాతపరుచి (ఉదయ సూర్యకాంతి) వలె భావించడం ద్వారా ఆమె జ్ఞాన ప్రకాశాన్ని, సృజనాత్మకతను వెలిగిస్తుందని సూచిస్తుంది. ముఖ్యంగా ఈ శ్లోకంలో, దేవిని ఆరాధించిన వారికి లభించే వాగ్విశేషం వివరించబడింది. దేవిని సేవించిన కవులు, సరస్వతీ దేవి యొక్క శృంగార రస లహరి వలె గంభీరమైన వాక్పటిమతో సత్పురుషులను ఆనందింపజేస్తారని చెప్పడం ద్వారా, వారి వాక్కు కేవలం జ్ఞానయుక్తంగానే కాక, రసవత్తరంగా, ఆకర్షణీయంగా, హృదయాన్ని రంజింపజేసేదిగా ఉంటుందని తెలియజేస్తుంది. ఇది దేవి అనుగ్రహం వల్ల లభించే సమగ్రమైన వాక్సిద్ధికి ప్రతీక.

---

శ్లోకం 17

సవిత్రీభిర్వాచాం శశిమణిశిలాభఙ్గరుచిభి-

ర్వశిన్యాద్యాభిస్త్వాం సహ జనని సఞ్చిన్తయతి యః ;

స కర్తా కావ్యానాం భవతి మహతాం భఙ్గిరుచిభి-

ర్వచోభిర్వాగ్దేవీవదనకమలామోదమధురైః . 17 .

పద విభాగము:

సవిత్రీభిర్వాచాం (సవిత్రీభిః + వాచాం), శశిమణిశిలాభఙ్గరుచిభిః (శశి + మణి + శిలా + భఙ్గ + రుచిభిః), వశిన్యాద్యాభిస్త్వాం (వశిన్యాదిభిః + త్వాం), సహ, జనని, సఞ్చిన్తయతి, యః, సః, కర్తా, కావ్యానాం, భవతి, మహతాం, భఙ్గిరుచిభిః, వచోభిర్వాగ్దేవీవదనకమలామోదమధురైః (వచోభిః + వాగ్దేవీ + వదన + కమల + ఆమోద + మధురైః).

అన్వయము:

(ఓ జగజ్జననీ!) వాచాం సవిత్రీభిః, శశిమణిశిలాభఙ్గరుచిభిః వశిన్యాద్యాభిః సహ త్వాం యః సఞ్చిన్తయతి, సః వాగ్దేవీవదనకమలామోదమధురైః, మహతాం భఙ్గిరుచిభిః వచోభిః కావ్యానాం కర్తా భవతి.

ప్రతి పదార్థము:

జనని = ఓ జగజ్జననీ!, వాచాం = వాక్కులకు, సవిత్రీభిః = తల్లిదండ్రుల వంటివి (వాక్కుకు జనక స్థానీయులు), శశిమణిశిలా = చంద్రకాంత శిలల, భఙ్గ = ముక్కల, రుచిభిః = కాంతులను పోలిన (తెల్లని) దేహకాంతి కలవారైన, వశిన్యాదిభిః సహ = వశిని మొదలగు (వాగ్దేవత) శక్తులతో కూడ, త్వాం = నిన్ను, యః = ఎవడు, సఞ్చిన్తయతి = చక్కగా ధ్యానిస్తాడో, సః = అతడు, వాగ్దేవీవదనకమల = సరస్వతీ దేవి ముఖమనే పద్మము నుండి వెలువడే, ఆమోద = పరిమళము వలె, మధురైః = మధురములైన, మహతాం = వాల్మీకి మొదలైన మహాకవుల యొక్క, భఙ్గిరుచిభిః = (రచనల) రీతుల వలె రసవంతమైన, వచోభిః = మాటలతో, కావ్యనాం = కావ్యములకు, కర్తా భవతి = కర్తగా (రచయితగా) అవుతాడు.

తాత్పర్యము:

ఓ జగజ్జననీ! వాక్కులకు తల్లిదండ్రులైన, చంద్రకాంతమణుల కాంతుల వలె స్వచ్ఛమైన (తెల్లని) దేహకాంతి గల వశిని మొదలైన వాగ్దేవతా శక్తులతో కలిసి నిన్ను ఏ సాధకుడు ధ్యానిస్తాడో, ఆ సాధకుడు సరస్వతీ దేవి ముఖపద్మము నుండి వెలువడే పరిమళము వలె మధురమైన, మహాకవుల రచనల వలె రసవంతమైన వాక్చాతుర్యంతో గొప్ప కావ్యాలను రచించగల సమర్థుడవుతాడు.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం దేవిని వాగ్దేవతా స్వరూపిణిగా, ముఖ్యంగా ఆమె వాగ్దేవతా శక్తులతో (వశిన్యాది శక్తులు) కూడి ఉండటాన్ని వర్ణిస్తుంది. వశిన్యాది వాగ్దేవతలు శ్రీచక్ర ఆరాధనలో భాగంగా పూజించబడే శక్తులు, ఇవి వాక్కుకు అధిదేవతలు. చంద్రకాంతమణుల వలె తెల్లని కాంతిని కలిగి ఉండటం వారి పవిత్రతను, జ్ఞాన స్వరూపాన్ని సూచిస్తుంది. ఈ శ్లోకం ద్వారా, దేవిని ఈ వాగ్దేవతలతో సహా ధ్యానించిన వారికి గొప్ప కవిత్వం రచించే సామర్థ్యం, అద్భుతమైన వాక్పటిమ లభిస్తాయని శంకరాచార్యులు చెబుతున్నారు. వారి వాక్కు సరస్వతీ దేవి ముఖం నుండి వెలువడిన పరిమళం వలె మధురంగా, మహాకవుల రచనల వలె రసవంతంగా ఉంటుందని ఉద్ఘాటించారు. ఇది దేవి అనుగ్రహం వల్ల కేవలం జ్ఞానమే కాక, సృజనాత్మక శక్తి మరియు అనర్గళ వాక్సిద్ధి కూడా లభిస్తాయని స్పష్టం చేస్తుంది.

---

శ్లోకం 18

తనుచ్ఛాయాభిస్తే తరుణతరణిశ్రీసరణిభి-

ర్దివం సర్వాముర్వీమరుణిమని మగ్నాం స్మరతి యః ;

భవన్త్యస్య త్రస్యద్వనహరిణశాలీననయనాః

సహోర్వశ్యా వశ్యాః కతి కతి న గీర్వాణగణికాః . 18 .

పద విభాగము:

తనుచ్ఛాయాభిస్తే (తనుచ్ఛాయాభిః + తే), తరుణతరణిశ్రీసరణిభిః (తరుణ + తరణి + శ్రీ + సరణిభిః), దివం, సర్వామ్, ఉర్వీమ్, అరుణిమని, మగ్నాం, స్మరతి, యః, భవన్త్యస్య (భవన్తి + అస్య), త్రస్యద్వనహరిణశాలీననయనాః (త్రస్యత్ + వన + హరిణ + శాలీన + నయనాః), సహోర్వశ్యా (సహ + ఊర్వశ్యా), వశ్యాః, కతి, కతి, న, గీర్వాణగణికాః.

అన్వయము:

(ఓ జగజ్జననీ!) యః తే తరుణతరణిశ్రీసరణిభిః తనుచ్ఛాయాభిః సర్వాం దివం ఉర్వీం అరుణిమని మగ్నాం స్మరతి, అస్య త్రస్యద్వనహరిణశాలీననయనాః గీర్వాణగణికాః ఊర్వశ్యా సహ కతి కతి న వశ్యాః భవన్తి?

ప్రతి పదార్థము:

తరుణతరణి = ఉదయ సూర్యుని యొక్క, శ్రీసరణిభిః = కాంతి సౌభాగ్యమును పోలిన, తే = నీ యొక్క, తనుచ్ఛాయాభిః = దేహకాంతిచేత, సర్వాం దివం = సమస్త ఆకాశమును, ఉర్వీం = భూమిని, అరుణిమని = అరుణ వర్ణమునందు, మగ్నాం = మునిగినదానిగా, యః = ఏ సాధకుడు, స్మరతి = ధ్యానిస్తాడో, అస్య = అట్టి సాధకునికి, త్రస్యత్ = బెదరుచున్న, వనహరిణ = అడవి లేళ్ళ యొక్క, శాలీన = సిగ్గుతో కూడిన, నయనాః = కన్నులు కలిగిన, గీర్వాణగణికాః = దేవలోక వేశ్యలు (అప్సరసలు), ఊర్వశ్యా సహ = ఊర్వశి అను అప్సరసతో సహా, కతి కతి = ఎందరెందరో, న వశ్యాః భవన్తి = వశులు కారు? (అనగా అందరూ తప్పక వశులగుదురని భావం).

తాత్పర్యము:

ఓ జగజ్జననీ! ఉదయ సూర్యుని కాంతి సౌందర్యాన్ని పోలిన నీ దేహకాంతిచే సమస్త ఆకాశమును, భూమిని అరుణ వర్ణంలో మునిగినట్లు ఏ సాధకుడు ధ్యానిస్తాడో, అట్టి సాధకునికి, బెదరుచున్న అడవి లేళ్ళ సిగ్గుతో కూడిన కన్నులు గల దేవతా స్త్రీలు (అప్సరసలు), ఊర్వశితో సహా, ఎంతమంది వశులు కారు? (అందరూ వశులగుదురని అర్థం).

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం దేవి యొక్క అరుణ వర్ణపు దేహకాంతి మహిమను, దాని ధ్యానం ద్వారా భక్తులకు లభించే మోహనశక్తిని వివరిస్తుంది. దేవిని ఉదయించే సూర్యునితో పోల్చడం, ఆమె కాంతి సమస్త లోకాన్ని అరుణ వర్ణంలో ముంచివేస్తుందని చెప్పడం ఆమె సర్వవ్యాపకత్వాన్ని, తేజస్సును సూచిస్తుంది. ముఖ్యంగా ఈ శ్లోకంలో, దేవిని ఈ రూపంలో ధ్యానించే సాధకుడు, అప్సరసలను సైతం, ఊర్వశితో సహా, తన వశంలోకి తెచ్చుకోగల అద్భుతమైన ఆకర్షణ శక్తిని పొందుతాడని చెప్పబడింది. ఇది దేవి అనుగ్రహం వల్ల లభించే అసాధారణమైన వశీకరణ శక్తికి ప్రతీక. ఈ శ్లోకం ద్వారా దేవిని ఆరాధించడం వల్ల లోకంలో ఎటువంటి వారినైనా, దివ్య శక్తులను సైతం ప్రభావితం చేయగల సామర్థ్యం వస్తుందని శంకరాచార్యుల వారు ఉద్ఘాటిస్తున్నారు.

---

శ్లోకం 19

ముఖం బిన్దుం కృత్వా కుచయుగమధస్తస్య తదధో

హరార్ధం ధ్యాయేద్యో హరమహిషి తే మన్మథకలామ్ ;

స సద్యః సఙ్క్షోభం నయతి వనితా ఇత్యతిలఘు

త్రిలోకీమప్యాశు భ్రమయతి రవీన్దుస్తనయుగామ్ . 19 .

పద విభాగము:

ముఖం, బిన్దుం, కృత్వా, కుచయుగమధస్తస్య (కుచయుగం + అధః + తస్య), తదధో (తత్ + అధః), హరార్ధం, ధ్యాయేద్యో (ధ్యాయేత్ + యః), హరమహిషి, తే, మన్మథకలామ్, సః, సద్యః, సఙ్క్షోభం, నయతి, వనితాః, ఇత్యతిలఘు (ఇతి + అతిలఘు), త్రిలోకీమప్యాశు (త్రిలోకీం + అపి + ఆశు), భ్రమయతి, రవీన్దుస్తనయుగామ్ (రవి + ఇన్దు + స్తన + యుగామ్).

అన్వయము:

హరమహిషి తే మన్మథకలాం యః ముఖం బిన్దుం కృత్వా, తస్య అధః కుచయుగం, తదధః హరార్ధం ధ్యాయేత్, సః సద్యః వనితాః సంక్షోభం నయతి ఇతి అతిలఘు (విషయః). రవీన్దుస్తనయుగాం త్రిలోకీమపి ఆశు భ్రమయతి.

ప్రతి పదార్థము:

హరమహిషి = ఓ శివుని పట్టమహిషీ!, తే = నీ యొక్క, మన్మథకలామ్ = మన్మథకళను (కామకళను), యః = ఏ సాధకుడు, ముఖం = ముఖమును, బిందుం కృత్వా = బిందువుగా భావించి (ముఖాన్ని బిందుస్థానంగా ధ్యానించి), తస్య అధః = ఆ బిందువునకు క్రింది భాగమునందు, కుచయుగం = రెండు స్తనములను, తదధః = ఆ స్తనములకు క్రిందుగా, హరార్ధం = శివుని సగభాగమైన శక్తిని (త్రికోణమును, యోని రూపమును), ధ్యాయేత్ = ధ్యానిస్తాడో, సః = ఆ సాధకుడు, సద్యః = వెంటనే, వనితాః = కామాసక్తి గల స్త్రీలను, సంక్షోభం = చిత్త వికారమున, నయతి = పడేస్తాడు. ఇతి = ఈ విషయము, అతిలఘు = చాలా స్వల్పమైనది (అనగా ఇది పెద్ద గొప్ప విషయమేమీ కాదని భావం). రవీన్దుస్తనయుగామ్ = సూర్యుడు, చంద్రుడే స్తనములుగా కలిగిన, త్రిలోకీం అపి = మూడు లోకములనే (స్వర్గ, మర్త్య, పాతాళ) స్త్రీని సైతం, ఆశు = త్వరగా, భ్రమయతి = భ్రమింపజేస్తాడు కాబట్టి.

తాత్పర్యము:

ఓ శివుని పట్టమహిషీ! నీ మన్మథకళను (కామకళను) ఏ సాధకుడు నీ ముఖాన్ని బిందువుగా, దాని కింద స్తనద్వయాన్ని, దాని కింద శివుని సగభాగమైన శక్తిని (త్రికోణ రూప యోనిని) ధ్యానిస్తాడో, ఆ సాధకుడు వెంటనే కామాసక్తులైన స్త్రీలను చిత్తవికారానికి గురిచేస్తాడు. ఇది చాలా చిన్న విషయం. ఎందుకంటే, అతడు సూర్యచంద్రులే స్తనములుగా కలిగిన మూడు లోకాలనే స్త్రీని సైతం త్వరగా మోహింపజేస్తాడు.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం దేవి యొక్క కామకళా స్వరూపాన్ని, ఆమెను ప్రత్యేక పద్ధతిలో ధ్యానించడం ద్వారా లభించే మోహనశక్తిని వివరిస్తుంది. ఇక్కడ దేవి రూపంలోని కొన్ని భాగాలను శ్రీచక్రంలోని బిందు, త్రికోణ, వృత్తాది స్థానాలతో అనుసంధానించి ధ్యానించే విధానం సూచించబడింది.

• ముఖం బిందుం కృత్వా: దేవి ముఖాన్ని బిందువుగా (శ్రీచక్ర కేంద్ర బిందువు) భావించడం.
• కుచయుగమధస్తస్య: ఆ బిందువు కింద స్తన ద్వయాన్ని ధ్యానించడం. ఇది శక్తి యొక్క సృజనాత్మక అంశాన్ని సూచిస్తుంది.
• తదధో హరార్ధం: స్తన ద్వయం కింద శివుని సగభాగమైన శక్తిని (త్రికోణం లేదా యోని రూపం) ధ్యానించడం. ఇది శక్తి యొక్క మూలం, సృష్టికి కారణమైన ప్రదేశం.

ఈ ధ్యాన పద్ధతి 'క్లీం' బీజాక్షర ధ్యానానికి సంబంధించినది. 'క్లీం' అనే బీజాక్షరాన్ని విడదీస్తే 'క్ల + ఈం' అవుతుంది. దీనిని ఒక యంత్రంగా భావించవచ్చు:

• 'క్లీం' లోని పైన ఉండే చుక్క (బిందువు)ను ముఖంగా ధ్యానిస్తారు.
• ఆ బిందువు క్రింద నిలువుగా ఉండే గీతను మెడతో కూడిన వెన్నెముకగా భావిస్తారు.
• ఈ నిలువు గీతకు ఇరువైపులా వంకరగా ఉండే [(,)] వంటి ఆకారాలను స్తన ద్వయంగా ధ్యానిస్తారు.
• 'హరార్ధం' అనగా 'హ' కారంలోని క్రింది సగభాగం. సంస్కృత లిపిలోని 'హ' అక్షరంలోని క్రింది భాగం త్రికోణంగా కనిపిస్తుంది. దీనిని యోని (ఉత్పత్తి స్థానం) సూచికగా భావిస్తారు.

ఈ ధ్యాన పద్ధతి ద్వారా సాధకుడు పొందే మోహన శక్తిని మూడు లోకాలతో సమన్వయిస్తారు:

• బిందువు (ముఖం): కంఠంపైనున్న శిరోభాగం, దేవలోకం (సువః లోకం) మరియు ప్రజ్ఞ (Consciousness) ను సూచిస్తుంది.
• స్తన ద్వయం: నాభికి కంఠానికి మధ్య భాగం, మర్త్య లోకం (భువః లోకం) మరియు శక్తి (Force) ను సూచిస్తుంది.
• యోని (హరార్ధం): నాభికి దిగువ భాగం, పాతాళ లోకం (భూః లోకం) మరియు పదార్థం (Matter) ను సూచిస్తుంది.

ఈ విధంగా తన ఆత్మ, మనస్సు, మరియు యోని శక్తిపై ఆధిపత్యం సాధించినవాడు, భూః, భువః, సువః లోకాలపై కూడా ఆధిపత్యం పొందుతాడు. అట్టివానిపై ఎలాంటి ప్రలోభాలు ప్రభావం చూపవు, ఇతర శక్తులు అతని ఆధీనంలో ఉంటాయి. పరలోక ముక్తి కాంతే వశమయ్యే అపారమైన శక్తి లభిస్తే, ఇహలోక సంబంధమైన స్త్రీలను వశపరచుకోవడం చాలా చిన్న విషయం అని ఈ శ్లోకం ఉద్ఘాటిస్తుంది. ఇది దేవి అనుగ్రహం యొక్క అసాధారణ ప్రభావాన్ని చాటిచెబుతుందని పెద్దలు ఈ శ్లోకాన్ని వ్యాఖ్యానించారు. (సౌందర్యలహరి- జియల్ ఎన్ శాస్త్రి గారు)

---

శ్లోకం 20

కిరన్తీమఙ్గేభ్యః కిరణనికురుమ్బామృతరసం

హృది త్వామాధత్తే హిమకరశిలామూర్తిమివ యః ;

స సర్పాణాం దర్పం శమయతి శకున్తాధిప ఇవ

జ్వరప్లుష్టాన్దృష్ట్యా సుఖయతి సుధాధారసిరయా . 20 .

పద విభాగము:

కిరన్తీమఙ్గేభ్యః (కిరన్తీం + అఙ్గేభ్యః), కిరణనికురుమ్బామృతరసం (కిరణ + నికురుమ్బ + అమృత + రసం), హృది, త్వామాధత్తే (త్వాం + ఆధత్తే), హిమకరశిలామూర్తిమివ (హిమకర + శిలా + మూర్తిం + ఇవ), యః, సః, సర్పాణాం, దర్పం, శమయతి, శకున్తాధిప (శకున్త + అధిప), ఇవ, జ్వరప్లుష్టాన్దృష్ట్యా (జ్వర + ప్లుష్టాన్ + దృష్ట్యా), సుఖయతి, సుధాధారసిరయా (సుధా + ధార + సిరయా).

అన్వయము:

యః అఙ్గేభ్యః కిరణనికురుమ్బామృతరసం కిరన్తీం, హిమకరశిలామూర్తిమివ త్వాం హృది ఆధత్తే, సః శకున్తాధిపః ఇవ సర్పాణాం దర్పం శమయతి; సుధాధారసిరయా దృష్ట్యా జ్వరప్లుష్టాన్ సుఖయతి.

ప్రతి పదార్థము:

అఙ్గేభ్యః = (తన) కరచరణాది అవయవముల నుండి, కిరణనికురుమ్బామృతరసం = వెలుగుల సమూహం నుండి పుట్టిన అమృతరసమును, కిరంతీం = వర్షింపజేయుచున్నదియు, హిమకరశిలామూర్తి + ఇవ = చంద్రకాంతమణి ప్రతిమ వలె (చల్లగా, ప్రశాంతంగా), త్వాం = నిన్ను, యః = ఏ సాధకుడు, హృది = తన హృదయమునందు, ఆధత్తే = ధారణ చేసి ధ్యానించునో, సః = ఆ సాధకుడు, సర్పాణాం = పాముల యొక్క, దర్పం = పొగరును (విష ప్రభావమును), శకుంతాధిప ఇవ = గరుత్మంతుని వలె (గరుత్మంతుడు శాంతింపజేసినట్లు), శమయతి = శాంతింపజేస్తాడు. జ్వరప్లుష్టాన్ = జ్వరతాపముతో బాధపడుతున్న వారిని, సుధాధారసిరయా = అమృతమును స్రవించు నాడి వంటి, దృష్ట్యా = చూపుతో, సుఖయతి = సుఖమును కలిగిస్తాడు (వారి జ్వరమును నయం చేస్తాడు).

తాత్పర్యము:

ఓ జగజ్జననీ! తన శరీర అవయవముల నుండి కిరణాల వెల్లువ ద్వారా అమృతరసమును వర్షింపజేస్తున్న, చంద్రకాంతమణి ప్రతిమ వలె చల్లగా ప్రశాంతంగా ఉన్న నిన్ను ఏ సాధకుడు తన హృదయంలో ధారణ చేసి ధ్యానిస్తాడో, ఆ సాధకుడు పాముల అహంకారాన్ని (విష ప్రభావమును) గరుత్మంతుడు వలె శాంతింపజేస్తాడు. అంతేకాదు, అమృతమును స్రవించు నాడి వంటి తన చూపుతో జ్వరంతో బాధపడుతున్న వారికి సుఖాన్ని కలిగిస్తాడు (వారి జ్వరాన్ని నయం చేస్తాడు).

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం దేవిని అమృతమయినిగా, ఆమెను ధ్యానించే భక్తులకు లభించే ఆరోగ్య ప్రదాత మరియు విష నివారణ శక్తిని అద్భుతంగా వివరిస్తుంది.

• కిరణనికురుమ్బామృతరసం కిరంతీం: దేవి శరీరం నుంచి వెలువడే కాంతి కిరణాలు అమృతరసంతో నిండి ఉంటాయని చెప్పడం, ఆమెలోని అపారమైన జీవశక్తిని మరియు రోగనివారిణి స్వభావాన్ని సూచిస్తుంది.
• హిమకరశిలామూర్తిమివ: దేవిని చంద్రకాంతమణి ప్రతిమతో పోల్చడం ఆమె శీతలమైన, ప్రశాంతమైన స్వభావాన్ని తెలియజేస్తుంది. ఇది బాధలను, తాపాలను ఉపశమింపజేసే ఆమె శక్తికి ప్రతీక.

ఈ దేవి రూపాన్ని హృదయంలో ధ్యానించే సాధకుడు పొందే అద్భుత శక్తులు రెండు విధాలుగా వర్ణించబడ్డాయి:

• సర్పాణాం దర్పం శమయతి శకున్తాధిప ఇవ: సాధకుడు గరుత్మంతుడు పాముల గర్వాన్ని అణచివేసినట్లుగా, సర్పాల విష ప్రభావాలను, వాటి వల్ల కలిగే భయాన్ని లేదా మరే ఇతర శత్రువుల దురహంకారాన్ని సైతం అణచివేయగలడు. ఇది రక్షణ శక్తిని మరియు విష విచ్ఛేదన సామర్థ్యాన్ని సూచిస్తుంది.
• జ్వరప్లుష్టాన్దృష్ట్యా సుఖయతి సుధాధారసిరయా: సాధకుని చూపు అమృతాన్ని స్రవించే నాడి వంటిదిగా మారి, జ్వరంతో బాధపడుతున్న వారికి ఉపశమనాన్ని, ఆరోగ్యాన్ని ప్రసాదిస్తుంది. ఇది దేవి అనుగ్రహం వల్ల లభించే వైద్యశక్తిని మరియు రోగనివారణ సామర్థ్యాన్ని తెలియజేస్తుంది.

ఈ శ్లోకం దేవిని కేవలం ఆధ్యాత్మిక శక్తిగా కాకుండా, భక్తులకు శారీరక, మానసిక కష్టాల నుండి విముక్తిని, ఆరోగ్యాన్ని, మరియు సుఖాన్ని ప్రసాదించే తల్లిగా చూపిస్తుంది. ఆమె ధ్యానం ద్వారా సాధకుడు స్వయంగా ఇతరులకు ఉపకారం చేయగల శక్తిని పొందుతాడని శంకరాచార్యుల వారు ఉద్ఘాటిస్తున్నారు.

శ్లోకం 21

తటిల్లేఖాతన్వీం తపనశశివైశ్వానరమయీం |

నిషణ్ణాం షణ్ణామప్యుపరి కమలానాం తవ కలామ్; |

మహాపద్మాటవ్యాం మృదితమలమాయేన మనసా |

మహాన్తః పశ్యన్తో దధతి పరమాహ్లాదలహరీమ్ || 21 ||

పద విభాగము

తటిల్లేఖాతన్వీం (తటిత్ + లేఖా + తన్వీం), తపనశశివైశ్వానరమయీం (తపన + శశి + వైశ్వానర + మయీం), నిషణ్ణాం, షణ్ణామప్యుపరి (షణ్ణాం + అపి + ఉపరి), కమలానాం, తవ, కలామ్, మహాపద్మాటవ్యాం (మహా + పద్మ + అటవ్యాం), మృదితమలమాయేన (మృదిత + మల + మాయేన), మనసా, మహాన్తః, పశ్యన్తః, దధతి, పరమాహ్లాదలహరీమ్.

అన్వయము

(ఓ జగజ్జననీ!) తటిల్లేఖాతన్వీం, తపనశశివైశ్వానరమయీం, షణ్ణామపి కమలానాం ఉపరి మహాపద్మాటవ్యాం నిషణ్ణాం తవ కలాం, మృదితమలమాయేన మనసా పశ్యన్తః మహాన్తః పరమాహ్లాదలహరీం దధతి.

ప్రతి పదార్థము

తటిల్లేఖా = మెరుపు తీగ వంటి, తన్వీం = సూక్ష్మమైనదియు, క్షణ ప్రకాశ లక్షణం గలదియు, తపన = సూర్యుడు, శశి = చంద్రుడు, వైశ్వానర = అగ్ని, మయీం = ఈ మూడింటి స్వరూపము గలదియు, షణ్ణాం కమలానాం అపి ఉపరి = ఆరు చక్రములకు (పద్మములకు) పైన ఉన్న, మహాపద్మాటవ్యాం = గొప్ప తామర తోటయందు (అనగా సహస్రార కమలమందు), నిషణ్ణాం = కూర్చున్న, తవ = నీ యొక్క, కలాం = 'సాదాఖ్య' అను కళను (ఆరవ కళను), మృదిత = శుభ్రపరచబడిన, మలమాయేన = కామాది మాలిన్యములు, మాయ, అవిద్య, అహంకారాదులు తొలగించబడిన, మనసా = మనస్సుతో, పశ్యన్తః = చూచుచున్న, మహాన్తః = మహాపురుషులు (యోగులు), పరమాహ్లాదలహరీం = ఉత్తమ సుఖానుభవంతో కూడిన ఆనంద ప్రవాహాన్ని, దధతి = పొందుతున్నారు.

తాత్పర్యము

ఓ జగజ్జననీ! మెరుపు తీగ వలె సూక్ష్మమైనది, క్షణిక ప్రకాశం గలది, సూర్యచంద్ర అగ్ని రూపమైనది, ఆరు చక్రాలకు (షట్చక్రాలకు) పైన ఉన్న గొప్ప తామర తోటయందు (సహస్రార కమలంలో) కొలువై ఉన్న నీ 'సాదాఖ్య' కళను, మాయ, అవిద్య, అహంకారాలు, కామాది మలినాలు తొలగిపోయిన నిర్మలమైన మనస్సుతో చూచుచున్న మహాపురుషులు (యోగులు) పరమానంద ప్రవాహాన్ని పొందుతారు.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం దేవిని సహస్రార కమలంలో కొలువై ఉన్న పరమశక్తిగా, సాదాఖ్య కళా స్వరూపిణిగా వర్ణిస్తుంది. ఇది యోగసాధనలో అత్యున్నత స్థితిని, దేవి అనుగ్రహం ద్వారా లభించే మోక్ష స్థితిని వివరిస్తుంది.

• తటిల్లేఖాతన్వీం: దేవి రూపాన్ని మెరుపు తీగతో పోల్చడం ద్వారా ఆమె సూక్ష్మత్వాన్ని, అతివేగంగా ప్రకాశించే స్వభావాన్ని సూచిస్తుంది. ఇది కుండలినీ శక్తి జాగృతిని కూడా పరోక్షంగా తెలియజేయవచ్చు.
• తపనశశివైశ్వానరమయీం: దేవి సూర్యచంద్ర అగ్ని రూపంగా ఉండటం ఆమె త్రిమూర్తి స్వరూపాన్ని, సర్వశక్తిమత్తతను సూచిస్తుంది. ఈ మూడు తేజస్సులు ఆమెలో నిగూఢమై ఉన్నాయి.
• షణ్ణామప్యుపరి కమలానాం మహాపద్మాటవ్యాం నిషణ్ణాం: దేవి షట్చక్రాలకు పైన, సహస్రార కమలంలో కొలువై ఉందని స్పష్టంగా చెప్పడం, ఆమె ఆధ్యాత్మిక సాధనలో అంతిమ లక్ష్యమని, పరమపథమని తెలియజేస్తుంది. సహస్రారం వేల రెక్కల పద్మంగా, మహా పద్మాటవిగా వర్ణించబడింది, ఇది ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానానికి, ఆనందానికి పరాకాష్ఠ.
• తవ కలాం: ఇక్కడ "కళ" అంటే దేవి యొక్క ఒక ప్రత్యేక అంశం, "సాదాఖ్య కళ" అని వ్యాఖ్యానించబడింది. ఇది శుద్ధమైన చైతన్యాన్ని, సదాశివ తత్త్వానికి దగ్గరగా ఉండే శక్తిని సూచిస్తుంది.
• మృదితమలమాయేన మనసా పశ్యన్తః మహాన్తః పరమాహ్లాదలహరీం దధతి: మలినాలు (కామం, క్రోధం), మాయ, అవిద్య, అహంకారాలు లేని శుద్ధమైన మనస్సుతో దేవిని దర్శించగలిగిన మహాత్ములు పరమానందాన్ని పొందుతారని చెప్పడం, ఆధ్యాత్మిక జ్ఞాన సముపార్జన ద్వారానే దేవిని దర్శించడం సాధ్యమని, తద్వారా మోక్షం లభిస్తుందని సూచిస్తుంది.

ఈ శ్లోకం దేవి అనుగ్రహం వల్ల లభించే అత్యున్నత ఆధ్యాత్మిక అనుభవాన్ని, నిర్వికల్ప సమాధి స్థితిని వర్ణిస్తుంది. యోగులు తమ మనస్సును శుద్ధి చేసుకొని, దేవిని సహస్రారంలో దర్శించినప్పుడు పొందే అనుభవం కేవలం ఆనందం మాత్రమే కాదని, అది "పరమాహ్లాదలహరీ" - అంతులేని ఆనంద ప్రవాహం అని స్పష్టం చేస్తుంది.

---

శ్లోకం 22

భవాని త్వం దాసే మయి వితర దృష్టిం సకరుణా- |

మితి స్తోతుం వాఞ్ఛన్కథయతి భవాని త్వమితి యః; |

తదైవ త్వం తస్మై దిశసి నిజసాయుజ్యపదవీం |

ముకున్దబ్రహ్మేన్ద్రస్ఫుటమకుటనీరాజితపదామ్ || 22 ||

పద విభాగము

భవాని, త్వం, దాసే, మయి, వితర, దృష్టిం, సకరుణామ్, ఇతి, స్తోతుం, వాఞ్ఛన్, కథయతి, భవాని, త్వమ్, ఇతి, యః, తదైవ, త్వం, తస్మై, దిశసి, నిజసాయుజ్యపదవీమ్, ముకున్దబ్రహ్మేన్ద్రస్ఫుటమకుటనీరాజితపదామ్ (ముకుంద + బ్రహ్మ + ఇంద్ర + స్ఫుట + మకుట + నీరాజిత + పదామ్).

అన్వయము

(హే) భవాని! యః దాసే మయి సకరుణాం దృష్టిం వితర ఇతి స్తోతుం వాఞ్ఛన్ 'భవాని త్వమ్' ఇతి కథయతి, తదైవ త్వం తస్మై ముకుందబ్రహ్మేన్ద్రస్ఫుటమకుటనీరాజితపదాం నిజసాయుజ్యపదవీం దిశసి.

ప్రతి పదార్థము

భవాని = ఓ భవుని రాణీ (పార్వతీ దేవి)! త్వం = నీవు, దాసే = దాసుడనైన, మయి = నా యందు, సకరుణాం = దయతో కూడిన, దృష్టిం = చూపును, వితర = ప్రసరింప చేయుము, ఇతి = అని, స్తోతుం = స్తుతించుటకు, వాంఛన్ = కోరుచూ, (అతడు ఇంకా పూర్తిగా స్తుతించకముందే) 'భవాని త్వమ్' ఇతి = 'భవాని నీవే!' అని, యః = ఏ సాధకుడు, కథయతి = పలుకునో, తదైవ = ఆ క్షణముననే (అతడు పూర్తిగా పలకముందే), త్వం = నీవు, తస్మై = అటువంటి వానికి, ముకుంద = విష్ణువు, బ్రహ్మ = బ్రహ్మదేవుడు, ఇంద్ర = దేవేంద్రుడు అనువారి యొక్క, స్ఫుట = ప్రకాశవంతమైన, మకుట = కిరీటముల చేత, నీరాజిత = హారతులు ఇవ్వబడిన (పూజింపబడిన), పదాం = అడుగులు కల, నిజసాయుజ్యపదవీం = నీతోడి తాదాత్మ్యమును (సాయుజ్యాన్ని), దిశసి = ప్రసాదిస్తావు.

తాత్పర్యము

ఓ భవాని! "దాసుడనైన నాపై దయతో నీ కరుణాకటాక్షాన్ని ప్రసరించు" అని స్తుతించాలనే కోరికతో "భవాని త్వమ్" (భవాని నీవే!) అని ఏ భక్తుడు పలుకుతాడో, ఆ క్షణముననే నీవు, విష్ణువు, బ్రహ్మ, ఇంద్రుల ప్రకాశవంతమైన కిరీటాలతో నిరంతరం పూజింపబడే నీ పాదపద్మాలను చేరే నిజ సాయుజ్యాన్ని ప్రసాదిస్తావు.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం దేవి యొక్క అపారమైన కరుణను, ఆమె నామస్మరణ యొక్క గొప్ప శక్తిని తెలియజేస్తుంది. ఇక్కడ ఒక భక్తుడు దేవిని "భవాని త్వం దాసే మయి వితర దృష్టిం సకరుణామ్" అని స్తుతించాలని అనుకుంటూ, "భవాని త్వమ్" అని మాత్రమే పలకగానే, దేవి అతనికి మోక్షాన్ని ప్రసాదిస్తుందని చెప్పడం విశేషం.

• 'భవాని త్వమ్' లోని చమత్కారం: "భవాని త్వం దాసే మయి" (ఓ భవాని, దాసుడనైన నాపై) అన్న వాక్యంలో "త్వం దాసే మయి" అనే పదాలు కలిపి "త్వం దాస" గా మారతాయి. దీనిని "త్వమేవ అసి" (నీవే ఉన్నావు) అని కూడా వ్యాఖ్యానించవచ్చు. అంటే, భక్తుడు "ఓ భవాని, నీవే ఉన్నావు" అని చెప్పగానే, దేవి ఆ భక్తుడిలో తన స్వరూపాన్ని చూసి, అతనిని తనలో ఐక్యం చేసుకుంటుంది. ఇది అద్వైత భావనను, జీవాత్మ పరమాత్మ ఐక్యాన్ని సూచిస్తుంది.
• ముకుందబ్రహ్మేన్ద్రస్ఫుటమకుటనీరాజితపదామ్: విష్ణువు, బ్రహ్మ, ఇంద్రులు సైతం తమ కిరీటాలతో దేవి పాదపద్మాలను పూజిస్తారని చెప్పడం ఆమె సర్వోన్నత స్థానాన్ని, త్రిమూర్తులకూ అధిష్టాన దేవత అని తెలియజేస్తుంది. అట్టి దేవి సాయుజ్యాన్ని కేవలం 'భవాని త్వమ్' అన్న ఉచ్చారణతోనే ప్రసాదిస్తుందని చెప్పడం ఆమె దయాగుణానికి పరాకాష్ఠ.

ఈ శ్లోకం శరణాగతి తత్త్వాన్ని, నామస్మరణ మహిమను నొక్కి చెబుతుంది. భక్తుని సంకల్పాన్ని బట్టే దేవి అనుగ్రహం లభిస్తుందని, పూర్తిగా వాక్యం పూర్తి కాకముందే దేవి సంకల్పసిద్ధిని ప్రసాదిస్తుందని, అదీ కేవలం ఇహలోక సుఖాలు కాకుండా, పరమమైన సాయుజ్య ముక్తిని ప్రసాదిస్తుందని ఈ శ్లోకం యొక్క అంతరార్థం.

---

శ్లోకం 23

త్వయా హృత్వా వామం వపురపరితృప్తేన మనసా |

శరీరార్ధం శమ్భోరపరమపి శఙ్కే హృతమభూత్; |

యదేతత్త్వద్రూపం సకలమరుణాభం త్రినయనం |

కుచాభ్యామానమ్రం కుటిలశశిచూడాలమకుటమ్ || 23 ||

పద విభాగము

త్వయా, హృత్వా, వామం, వపురపరితృప్తేన (వపుః + అపరితృప్తేన), మనసా, శరీరార్ధం, శమ్భోరపరమపి (శమ్భోః + అపరం + అపి), శఙ్కే, హృతమభూత్ (హృతం + అభూత్), యదేతత్త్వద్రూపం (యత్ + ఏతత్ + త్వత్ + రూపం), సకలమరుణాభం (సకలం + అరుణాభం), త్రినయనం, కుచాభ్యామానమ్రం (కుచాభ్యాం + ఆనమ్రం), కుటిలశశిచూడాలమకుటమ్ (కుటిల + శశి + చూడాల + మకుటమ్).

అన్వయము

(ఓ జగజ్జననీ!) త్వయా శంభోః వామం వపుః హృత్వా, అపరితృప్తేన మనసా అపరం శరీరార్ధం అపి హృతం అభూత్ ఇతి శఙ్కే; యత్ ఏతత్ త్వత్ రూపం సకలం అరుణాభం, త్రినయనం, కుచాభ్యామానమ్రం, కుటిలశశిచూడాలమకుటం (భవతి).

ప్రతి పదార్థము

త్వయా = నీ చేత, శంభోః = శివుని యొక్క, వామం = ఎడమ భాగమైన, వపుః = దేహము, హృత్వా = అపహరింపబడి (తీసుకొనబడి), అపరితృప్తేన = ఇంకా సంతృప్తి చెందని, మనసా = మనస్సు చేత, అపరం = రెండవ (కుడి) భాగమైన, శరీరార్ధం అపి = శివుని శరీరము యొక్క కుడి భాగమును కూడా, హృతం = గ్రహింపబడినదిగా, అభూత్ = అయినదని, శంకే = నేను సందేహించుచున్నాను. యత్ = ఏ కారణము వలన, ఏతత్ = (నా హృదయములో భాసించు) ఈ, త్వత్ రూపం = నీ రూపము, సకలం = వామ (ఎడమ) దక్షిణ (కుడి) భాగములు రెండును, అరుణాభం = ప్రాతఃకాల సూర్యుని వంటి ఎర్రని కాంతి గలదియై, త్రినయనం = మూడు కన్నులతో కూడినదియు, కుచాభ్యాం = స్తన యుగ్మముచే, ఆనమ్రం = కొద్దిగా ముందుకు వంగినదియు, కుటిల శశిచూడాల మకుటమ్ = వంకరగా నుండు చంద్రకళచే శిరోభూషణముగా గల కిరీటము గలదై ఒప్పుచున్నదో (అందువలన నేను సందేహపడుచున్నాను).

తాత్పర్యము

ఓ జగజ్జననీ! నీవు శివుని ఎడమ భాగమైన దేహాన్ని (అర్ధనారీశ్వర రూపం) అపహరించిన తర్వాత కూడా, ఇంకా సంతృప్తి చెందక, కుడి భాగాన్ని కూడా తీసుకున్నావేమో అని నేను సందేహిస్తున్నాను. ఎందుకంటే, నా హృదయంలో నాకు దర్శనమిస్తున్న నీ రూపం పూర్తిగా అరుణవర్ణంలో (ఎరుపు రంగులో) ఉంది, మూడు కన్నులు కలిగి ఉంది, రెండు స్తనాలతో కొద్దిగా ముందుకు వంగి ఉంది, మరియు వంకరైన చంద్రకళతో కూడిన కిరీటాన్ని ధరించి ఉంది. (ఈ లక్షణాలు శివుని లక్షణాలు కావడంతో దేవి శివుని రెండవ భాగాన్ని కూడా గ్రహించిందేమో అని కవి సందేహిస్తున్నాడు).

విశేషములు

ఈ శ్లోకం దేవి యొక్క పూర్ణ శక్తి స్వరూపాన్ని, ఆమె శివునితో పూర్తిగా ఐక్యమై ఉన్న తత్త్వాన్ని అద్భుతంగా ఆవిష్కరిస్తుంది. శంకరాచార్యుల వారు దేవిని "అర్ధనారీశ్వరుడు" అన్న భావనను దాటి, ఆమె శివుని రెండు భాగాలను తనలో లీనం చేసుకుందని చెప్పడం ద్వారా ఆమె సర్వోత్కృష్టతను, అద్వితీయత్వాన్ని ప్రకటిస్తున్నారు.

• శివుని వామ భాగాన్ని (ఎడమ వైపు) గ్రహించడం: ఇది శివుని శక్తి స్వరూపమైన పార్వతిగా ఆమె సహజ స్థితిని సూచిస్తుంది (అర్ధనారీశ్వర తత్త్వం).
• అపరితృప్త మనస్సుతో రెండవ భాగాన్ని (కుడి వైపు) కూడా గ్రహించడం: ఇది దేవి యొక్క అపరిమితమైన శక్తి దాహాన్ని, సర్వస్వం తనలో లీనం చేసుకునే స్వభావాన్ని తెలియజేస్తుంది. అంటే దేవి కేవలం శక్తి రూపంగానే కాకుండా, శివుని శుద్ధ చైతన్య రూపాన్ని కూడా తనలో చేర్చుకొనిందని భావం.
• దేవి రూపం యొక్క లక్షణాలు (అరుణాభం, త్రినయనం, కుచాభ్యామానమ్రం, కుటిలశశిచూడాలమకుటమ్):
• అరుణాభం (ఎరుపు రంగు): ఇది శక్తికి, సృజనాత్మకతకు, కామత్వానికి ప్రతీక. శివుని శరీరం తెల్లగా ఉంటుంది, అయితే దేవి రూపం పూర్తిగా ఎర్రగా ఉండటం, ఆమె శివునిలోని శక్తి అంశాన్ని పూర్తిగా తనలో నింపుకుందని సూచిస్తుంది.
• త్రినయనం (మూడు కన్నులు): ఇది శివుని లక్షణం. దేవికి కూడా మూడు కన్నులు ఉండటం ఆమె శివుని శక్తిని, జ్ఞానాన్ని సంపూర్ణంగా పొందిందని సూచిస్తుంది.
• కుచాభ్యామానమ్రం (స్తనాలతో వంగి ఉండటం): ఇది స్త్రీ లక్షణం, తల్లిదనాన్ని, పోషణను సూచిస్తుంది. ఇది దేవి జగన్మాతృ స్వరూపాన్ని తెలియజేస్తుంది.
• కుటిలశశిచూడాలమకుటమ్ (వంకర చంద్రకళతో కిరీటం): ఇది శివుని లక్షణం. దేవి కూడా చంద్రకళను ధరించడం శివునితో ఆమె అభేదత్వాన్ని చాటిచెబుతుంది.

ఈ శ్లోకం ద్వారా, దేవి శివశక్తి ఐక్య స్వరూపిణి అని, ఆమె సర్వశక్తిమంతమైనదని, సకల జగత్తుకు మూలమైనదని, మరియు భక్తులకు శివసాయుజ్యాన్ని సైతం ప్రసాదించగలదని స్పష్టం అవుతుంది. ఈ వర్ణన దేవి యొక్క అపూర్వమైన సౌందర్యాన్ని, శక్తిని, మరియు అభేదత్వాన్ని కళ్ళకు కట్టినట్లు చూపుతుంది.

---

శ్లోకం 24

జగత్సూతే ధాతా హరిరవతి రుద్రః క్షపయతే |

తిరస్కుర్వన్నేతత్స్వమపి వపురీశస్తిరయతి; |

సదాపూర్వః సర్వం తదిదమనుగృహ్ణాతి చ శివ- |

స్తవాజ్ఞామాలమ్బ్య క్షణచలితయోర్భ్రూలతికయోః || 24 ||

పద విభాగము

జగత్సూతే (జగత్ + సూతే), ధాతా, హరిరవతి (హరిః + అవతి), రుద్రః, క్షపయతే, తిరస్కుర్వన్నేతత్స్వమపి (తిరస్కుర్వన్ + ఏతత్ + స్వం + అపి), వపురీశస్తిరయతి (వపుః + ఈశః + తిరయతి), సదాపూర్వః, సర్వం, తదిదమనుగృహ్ణాతి (తత్ + ఇదం + అనుగృహ్ణాతి), చ, శివః, తవాజ్ఞామాలమ్బ్య (తవ + ఆజ్ఞాం + ఆలమ్బ్య), క్షణచలితయోర్భ్రూలతికయోః (క్షణ + చలితయోః + భ్రూలతికయోః).

అన్వయము

(ఓ జగజ్జననీ!) ధాతా జగత్ సూతే, హరిః అవతి, రుద్రః క్షపయతే, ఈశః ఏతత్ తిరస్కుర్వన్ స్వమపి వపుః తిరయతి. సదాపూర్వః శివః చ తవ క్షణచలితయోః భ్రూలతికయోః ఆజ్ఞాం ఆలంబ్య, సర్వం తదిదం అనుగృహ్ణాతి.

ప్రతి పదార్థము

ధాతా = సృష్టికర్త అయిన బ్రహ్మ, జగత్ = ప్రపంచమును, సూతే = సృజిస్తున్నాడు. హరిః = విష్ణువు, అవతి = (ఆ ప్రపంచమును) పాలిస్తూ రక్షిస్తున్నాడు. రుద్రః = రుద్రుడు, క్షపయతే = లయం చేస్తున్నాడు. ఈశః = ఈశ్వరుడు (నాలుగవ దేవత), ఏతత్ = ఈ ముగ్గురిని (బ్రహ్మ, విష్ణు, రుద్రులను), తిరస్కుర్వన్ = తనలో లీనం చేసుకుంటూ (తిరస్కరిస్తూ), స్వం అపి = తనదైన, వపుః = శరీరాన్ని, తిరయతి = అంతర్థానం పొందిస్తున్నాడు (కనపడకుండా చేస్తున్నాడు). సదాపూర్వః శివః = 'సదా' అను శబ్దము ముందు గల శివుడు (సదాశివుడు, ఐదవ దేవత), తవ = నీ యొక్క, క్షణచలితయోః = క్షణకాలం కదిలిన (క్షణమాత్రపు వికాసము గల), భ్రూలతికయోః = కనుబొమల ఆజ్ఞను, ఆలంబ్య = పొంది (ఆధారంగా చేసుకొని), సర్వం తదిదం = ఈ చెప్పబడిన సమస్తమును (సృష్టి, స్థితి, లయ, తిరోధానములను), అనుగృహ్ణాతి = అనుగ్రహిస్తున్నాడు (మరల సృష్టిస్తున్నాడు).

తాత్పర్యము

ఓ జగజ్జననీ! బ్రహ్మదేవుడు ఈ ప్రపంచాన్ని సృష్టిస్తున్నాడు, విష్ణువు దానిని పాలిస్తూ రక్షిస్తున్నాడు, రుద్రుడు దానిని లయం చేస్తున్నాడు. ఈశ్వరుడు ఈ ముగ్గురిని తనలో లీనం చేసుకుంటూ, తన స్వరూపాన్ని కూడా అంతర్థానం చేసుకుంటున్నాడు. అయితే, సదాశివుడు, నీ యొక్క క్షణకాలం కదిలిన కనుబొమల ఆజ్ఞను పొంది, ఈ సృష్టి, స్థితి, లయ, తిరోధాన క్రియలన్నింటినీ తిరిగి అనుగ్రహిస్తున్నాడు (అనగా తిరిగి సృష్టిస్తున్నాడు).

విశేషములు

ఈ శ్లోకం దేవి యొక్క పరమశక్తి స్వరూపాన్ని, ఆమె పంచభూతాలకు, పంచకృత్యాలకు (సృష్టి, స్థితి, లయ, తిరోధానం, అనుగ్రహం) అతీతమైన మహత్తరమైన శక్తిని తెలియజేస్తుంది. ఇది త్రిమూర్తులైన బ్రహ్మ, విష్ణు, రుద్రులతో పాటు, ఈశ్వరుడు, సదాశివులను కూడా దేవి అధీనంలో ఉన్నట్లు వర్ణిస్తుంది.

• సృష్టి, స్థితి, లయ కర్తలు: బ్రహ్మ, విష్ణు, రుద్రులు వరుసగా సృష్టి, స్థితి, లయ కార్యాలను నిర్వహిస్తారు.
• ఈశ్వరుడు: ఈ ముగ్గురి కార్యాలకు అతీతంగా, వారిని తనలో లీనం చేసుకొని, తనను తాను కూడా అంతర్ధానం చేసుకునే శక్తిని కలిగి ఉన్నాడు (తిరోధాన కర్త).
• సదాశివుడు: ఈ ఐదుగురు (బ్రహ్మ, విష్ణు, రుద్ర, ఈశ, సదాశివ) తత్వాలు, ఇవి సృష్టి, స్థితి, లయ, తిరోధాన, అనుగ్రహ క్రియలను నిర్వహిస్తాయి. సదాశివుడు అనుగ్రహ కర్త (తిరిగి సృష్టిని, జీవులను అనుగ్రహించేవాడు).
• తవాజ్ఞామాలమ్బ్య క్షణచలితయోర్భ్రూలతికయోః: ఈ పంచకృత్యాలను నిర్వహించే బ్రహ్మాదులు మరియు సదాశివుడు కూడా దేవి కనుబొమల క్షణమాత్రపు కదలిక ద్వారా లభించిన ఆజ్ఞపై ఆధారపడి ఉంటారని చెప్పడం దేవి యొక్క పరమశక్తిమత్తతను మరియు సర్వోన్నతత్వాన్ని ఉద్ఘాటిస్తుంది. ఆమె యొక్క చిన్న సైగతోనే సమస్త విశ్వకార్యాలు జరుగుతాయని దీని అర్థం.

ఈ శ్లోకం దేవి అన్ని శక్తులకు, దేవతలకు అతీతమైన పరబ్రహ్మ స్వరూపిణి అని, ఆమె లీలామాత్రంతోనే సృష్టి, స్థితి, లయ, తిరోధాన, అనుగ్రహ కార్యాలు జరుగుతాయని స్పష్టం చేస్తుంది. ఇది దేవిని పరమేశ్వరిగా, సర్వనియంత్రిణిగా పూజించే శాక్త తత్త్వాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది.

---

శ్లోకం 25

త్రయాణాం దేవానాం త్రిగుణజనితానాం తవ శివే |

భవేత్పూజా పూజా తవ చరణయోర్యా విరచితా; |

తథాహి త్వత్పాదోద్వహనమణిపీఠస్య నికటే |

స్థితా హ్యేతే శశ్వన్ముకులితకరోత్తంసమకుటాః || 25 ||

పద విభాగము

త్రయాణాం, దేవానాం, త్రిగుణజనితానాం, తవ, శివే, భవేత్పూజా (భవేత్ + పూజా), పూజా, తవ, చరణయోర్యా (చరణయోః + యా), విరచితా, తథాహి, త్వత్పాదోద్వహనమణిపీఠస్య (త్వత్ + పాద + ఉద్వహన + మణి + పీఠస్య), నికటే, స్థితా, హ్యేతే (హి + ఏతే), శశ్వన్ముకులితకరోత్తంసమకుటాః (శశ్వత్ + ముకులిత + కర + ఉత్తంస + మకుటాః).

అన్వయము

శివే! త్రిగుణజనితానాం త్రయాణాం దేవానాం (బ్రహ్మ, విష్ణు, రుద్రులకు) తవ చరణయోః యా పూజా విరచితా, సా ఏవ పూజా భవేత్. తథాహి, ఏతే (త్రిమూర్తులు) శశ్వత్ ముకులితకరోత్తంసమకుటాః సన్తః, త్వత్పాదోద్వహనమణిపీఠస్య నికటే హి స్థితాః.

ప్రతి పదార్థము

శివే = ఓ భవానీ!, తవ = నీ యొక్క, త్రిగుణజనితానాం = సత్త్వ, రజస్సు, తమస్సు అనే మూడు గుణముల నుండి ఉద్భవించిన, త్రయాణాం దేవానాం = బ్రహ్మ, విష్ణు, రుద్రులకు, తవ = నీ యొక్క, చరణయోః = పాదములందు, యా పూజా = ఏ పూజ, విరచితా = చేయబడుతుందో, సా ఏవ పూజా = ఆ పూజే నిజమైన పూజ, భవేత్ = అవుతుంది (వేరొక పూజ కాదు - అని భావం). తథాహి = ఇది యుక్తమే (సరైనదే), ఏలననగా, ఏతే = ఈ త్రిమూర్తులు, శశ్వత్ = ఎల్లప్పుడూ, ముకులిత = మోడ్చబడిన, కర = చేతులు కలిగిన (అంజలి ఘటించిన), ఉత్తంస = శిరోభూషణముగా గల, మకుటాః = కిరీటములు కలవారై, త్వత్పాద = నీ పాదములను, ఉద్వహన = మోస్తున్న, మణిపీఠస్య = రత్న పీఠము యొక్క, నికటే = సింహాసన సమీపమునందు, హి = నిశ్చయముగా, స్థితాః = నిలబడి ఉన్నారు కాబట్టి.

తాత్పర్యము

ఓ భవానీ! సత్త్వ, రజస్సు, తమస్సు అనే త్రిగుణాల నుండి పుట్టిన బ్రహ్మ, విష్ణు, రుద్రులకు చేసే పూజ నిజమైన పూజ కావాలంటే అది నీ పాదపద్మాలకు చేసే పూజే అయి ఉండాలి. ఇది సరైనదే. ఎందుకంటే, ఈ త్రిమూర్తులు ఎల్లప్పుడూ అంజలి ఘటించి, తమ కిరీటాలను శిరోభూషణంగా ధరించి, నీ పాదాలను మోస్తున్న రత్నపీఠం సమీపంలో నిలబడి ఉంటారు కదా!

విశేషములు

ఈ శ్లోకం దేవి యొక్క సర్వోత్కృష్టతను, త్రిమూర్తులపై ఆమెకున్న ఆధిపత్యాన్ని స్పష్టంగా ప్రకటిస్తుంది. బ్రహ్మ, విష్ణు, రుద్రులు సృష్టి, స్థితి, లయ కార్యాలకు అధిపతులు అయినప్పటికీ, వారు కూడా దేవి యొక్క త్రిగుణాల నుండి జనించినవారని చెప్పడం ద్వారా ఆమె ప్రకృతి స్వరూపిణి అని, వారందరికీ మూలమని తెలియజేస్తుంది.

• త్రిగుణజనితానాం దేవానాం: బ్రహ్మ, విష్ణు, రుద్రులు త్రిగుణాలైన సత్వం, రజస్సు, తమస్సుల నుండి పుట్టారు. ఇది వారి క్రియలు గుణాలతో బంధింపబడి ఉన్నాయని, దేవి గుణాతీతురాలని సూచిస్తుంది.
• తవ చరణయోర్యా పూజా విరచితా భవేత్పూజా: త్రిమూర్తులకు చేసే పూజ కూడా దేవి పాదాలకు చేసే పూజతో సమానం లేదా దేవి పాదపూజలోనే త్రిమూర్తుల పూజ ఇమిడి ఉందని చెప్పడం, ఆమె అన్ని ఆరాధనలకు మూలమైన దేవత అని, ఇతర దేవతల ఆరాధన ఆమెను చేరడానికి మార్గాలని సూచిస్తుంది.
• త్వత్పాదోద్వహనమణిపీఠస్య నికటే స్థితా హ్యేతే శశ్వన్ముకులితకరోత్తంసమకుటాః: బ్రహ్మ, విష్ణు, రుద్రులు తమ కిరీటాలను చేతులు జోడించి (అంజలి ఘటించి), దేవి పాదపీఠం వద్ద నిలబడి ఉంటారని చెప్పడం ఆమె పరమేశ్వరి స్థానాన్ని, వారందరూ ఆమెకు సేవకులని, ఆమె ఆజ్ఞను శిరసావహించేవారని తెలియజేస్తుంది. వారి కిరీటాలు మోడ్చబడిన చేతులతో శిరోభూషణంగా ఉండటం దేవి పట్ల వారి భక్తిని, విధేయతను సూచిస్తుంది.

ఈ శ్లోకం దేవి పరబ్రహ్మ స్వరూపిణి అని, ఆమెకు అంకితమైన పూజ సర్వదేవతలకు ప్రీతికరమని, ఆమె సర్వశక్తిమంతమైనదని, సకల దేవతలచే పూజింపబడుతుందని ఉద్ఘాటిస్తుంది. ఇది శాక్తేయ సిద్ధాంతంలో దేవి యొక్క సర్వోన్నత స్థానాన్ని స్పష్టంగా ప్రతిబింబిస్తుంది.

---

శ్లోకం 26

విరిఞ్చిః పఞ్చత్వం వ్రజతి హరిరాప్నోతి విరతిం |

వినాశం కీనాశో భజతి ధనదో యాతి నిధనమ్; |

వితన్ద్రీ మాహేన్ద్రీ వితతిరపి సమ్మీలితదృశా |

మహాసంహారేఽస్మిన్విహరతి సతి త్వత్పతిరసౌ || 26 ||

పద విభాగము

విరిఞ్చిః, పఞ్చత్వం, వ్రజతి, హరిరాప్నోతి (హరిః + ఆప్నోతి), విరతిం, వినాశం, కీనాశః, భజతి, ధనదో (ధనదః), యాతి, నిధనమ్, వితన్ద్రీ, మాహేన్ద్రీ, వితతిరపి (వితతిః + అపి), సమ్మీలితదృశా, మహాసంహారేఽస్మిన్ (మహాసంహారే + అస్మిన్), విహరతి, సతి, త్వత్పతిరసౌ (త్వత్ + పతిః + అసౌ).

అన్వయము

సతి! అస్మిన్ మహాసంహారే, విరిఞ్చిః పఞ్చత్వం వ్రజతి, హరిః విరతిం ఆప్నోతి, కీనాశః వినాశం భజతి, ధనదః నిధనం యాతి, మాహేన్ద్రీ వితతిరపి సమ్మీలితదృశా వితన్ద్రీ (భవతి), (తదాపి) అసౌ త్వత్పతిః (శివః) విహరతి.

ప్రతి పదార్థము

సతి = ఓ పతివ్రతామతల్లీ! అస్మిన్ = ఈ మహాసంహార కాలంలో (ప్రళయ సమయంలో), విరిఞ్చిః = బ్రహ్మదేవుడు, పఞ్చత్వం = మరణాన్ని (ఐదు భూతాలలో లీనం కావడాన్ని), వ్రజతి = పొందుతున్నాడు. హరిః = విష్ణువు, విరతిం = తన చైతన్యాన్ని కోల్పోయి, సమాప్తిని, ఆప్నోతి = పొందుతున్నాడు. కీనాశః = యముడు, వినాశం = నాశనాన్ని, భజతి = పొందుతున్నాడు. ధనదః = కుబేరుడు, నిధనం = మరణాన్ని, యాతి = పొందుతున్నాడు. మాహేన్ద్రీ వితతిరపి = ఇంద్రునికి సంబంధించిన దేవతా సమూహం కూడా, సమ్మీలితదృశా = కనులు మూసుకుని, వితన్ద్రీ = నిద్రలోకి జారుకుంటోంది (నిద్రాణమవుతోంది). (కానీ), అసౌ = ఈ, త్వత్పతిః = నీ భర్త అయిన శివుడు మాత్రము, విహరతి = (ఎలాంటి మార్పు లేకుండా) క్రీడిస్తున్నాడు.

తాత్పర్యము

ఓ పతివ్రతామతల్లీ! ఈ మహాప్రళయ కాలంలో బ్రహ్మదేవుడు మరణిస్తున్నాడు, విష్ణువు తన క్రియలను నిలిపివేసి సమాప్తిని పొందుతున్నాడు, యముడు నాశనమవుతున్నాడు, కుబేరుడు మరణిస్తున్నాడు. ఇంద్రునితో సహా సమస్త దేవతా సమూహం కనులు మూసుకుని నిద్రాణమవుతోంది. కానీ, నీ భర్త అయిన ఆ సదా శివుడు మాత్రం ఎటువంటి మార్పు లేకుండా, ప్రశాంతంగా క్రీడిస్తున్నాడు (యథాస్థితిలో ఉన్నాడు).

విశేషములు

ఈ శ్లోకం దేవి పరమశక్తి స్వరూపాన్ని, ఆమె భర్త అయిన శివుని ప్రళయాతీత తత్త్వాన్ని అత్యద్భుతంగా ఆవిష్కరిస్తుంది. విశ్వంలోని సృష్టి, స్థితి, లయ కారకులైన దేవతలు సైతం ప్రళయ కాలంలో తమ ఉనికిని కోల్పోయినా, శివుడు మాత్రం శాశ్వతుడు అని చెప్పడం ద్వారా, దేవి మరియు శివుని అనంతత్వాన్ని, అద్వితీయత్వాన్ని నొక్కి చెబుతుంది.

• దేవతల వినాశం: బ్రహ్మ (సృష్టికర్త), విష్ణువు (రక్షకుడు), యముడు (మృత్యుదేవుడు), కుబేరుడు (సంపదలకు అధిపతి), ఇంద్రుడు (దేవతల రాజు) వంటి వారందరూ మహాప్రళయం సంభవించినప్పుడు తమ ఉనికిని కోల్పోతారు. ఇది కాలం, సృష్టి, స్థితులన్నీ నశించిపోయే ప్రళయ ఘోరత్వాన్ని సూచిస్తుంది.
• మాహేంద్రీ వితతిరపి సమ్మీలితదృశా వితన్ద్రీ: ఇంద్రునితో సహా దేవతా సమూహం కనులు మూసుకుని నిద్రపోతుందని చెప్పడం, సమస్త చైతన్యం కూడా ప్రళయ కాలంలో ఉపశమనం పొందుతుందని, కార్యాలన్నీ నిలిచిపోతాయని తెలియజేస్తుంది.
• త్వత్పతిరసౌ విహరతి: అటువంటి మహాప్రళయ సమయంలో కూడా, దేవి భర్త అయిన శివుడు మాత్రం ఎలాంటి మార్పు లేకుండా ప్రశాంతంగా, ఆనందంగా క్రీడిస్తున్నాడని చెప్పడం అతని మహాకాలా స్వరూపాన్ని, ప్రళయాతీత స్థితిని సూచిస్తుంది. శివుడు నశింపజేసేవాడు కాబట్టి, సకల వినాశం అతని క్రీడగా భావించబడుతుంది.

ఈ శ్లోకం దేవి మరియు సదాశివుడు సృష్టి, స్థితి, లయ కార్యాలకు అతీతులైన పరమతత్త్వాలని, వారు నిత్యులని, శాశ్వతులని, ప్రళయాల వల్ల ప్రభావితం కాని వారని స్పష్టం చేస్తుంది. ఇది దేవిని శివశక్తి ఐక్య స్వరూపిణిగా, సకల జగత్తుకు మూలమైన, ప్రళయాతీతమైన శక్తిగా ఆవిష్కరిస్తుంది.

---

శ్లోకం 27

జపో జల్పః శిల్పం సకలమపి ముద్రావిరచనా |

గతిః ప్రాదక్షిణ్యక్రమణమశనాద్యాహుతివిధిః; |

ప్రణామః సంవేశః సుఖమఖిలమాత్మార్పణదృశా |

సపర్యాపర్యాయస్తవ భవతు యన్మే విలసితమ్ || 27 ||

పద విభాగము

జపః, జల్పః, శిల్పం, సకలమపి (సకలం + అపి), ముద్రావిరచనా, గతిః, ప్రాదక్షిణ్యక్రమణమ్, అశనాద్యాహుతివిధిః (అశన + ఆది + ఆహుతి + విధిః), ప్రణామః, సంవేశః, సుఖమఖిలమ్ (సుఖం + అఖిలమ్), ఆత్మార్పణదృశా (ఆత్మ + అర్పణ + దృశా), సపర్యాపర్యాయస్తవ (సపర్యా + పర్యాయః + తవ), భవతు, యన్మే (యత్ + మే), విలసితమ్.

అన్వయము

(తల్లీ! జగజ్జననీ!) ఆత్మార్పణదృశా యత్ మే జల్పః, (సః) జపః భవతు; సకలం శిల్పం అపి ముద్రావిరచనా భవతు; గతిః ప్రాదక్షిణ్యక్రమణం భవతు; అశనాదిః ఆహుతివిధిః భవతు; సంవేశః ప్రణామః భవతు; అఖిలం సుఖం (చ) యత్ మే విలసితం, తవ సపర్యాపర్యాయః భవతు.

ప్రతి పదార్థము

తల్లీ! జగజ్జననీ! ఆత్మార్పణదృశా = ఆత్మ సమర్పణ బుద్ధితో (సర్వం పరమాత్మకు సమర్పిస్తున్నాననే భావనతో), యత్ మే జల్పః = నేను చేసే సల్లాపము (మామూలు మాటలు), జపః = నీకు చేసే జపము అగుగాక! సకలం శిల్పం అపి = నేను చేసే సమస్త క్రియాకలాపాలు (శిల్పకళ, పనులు), ముద్రావిరచనా = నీకు చేసే ముద్రలుగా అగుగాక! గతిః = నా నడకలు, ప్రాదక్షిణ్యక్రమణం = నీకు చేసే ప్రదక్షిణలుగా అగుగాక! అశనాదిః = తినే భోజనాదులు, ఆహుతివిధిః = నీకు సమర్పించే హవిస్సులు (ఆహుతులు) అగుగాక! సంవేశః = నేను నిద్రించేటప్పుడు, పడుకునేటప్పుడు నా శరీరంలో జరిగే మార్పులు, ప్రణామః = నీకు చేసే సాష్టాంగ ప్రణామములు అగుగాక! అఖిలం సుఖం = సమస్త సుఖకరమైన విషయాలు, యత్ మే విలసితం = నా విలాసాలు (చేష్టలు), తవ = నీకు, సపర్యాపర్యాయః = పూజా పర్యాయాలు (పరిచర్యలు) అగుగాక!

తాత్పర్యము

ఓ జగజ్జననీ! ఆత్మ సమర్పణ భావనతో నేను చేసే ప్రతి సల్లాపము నీకు జపమగుగాక! నా సమస్త క్రియలు, శిల్పకళలు నీకు చేసే ముద్రలుగా అగుగాక! నా నడకలు నీకు చేసే ప్రదక్షిణలుగా అగుగాక! నేను తినే ప్రతి ఆహారము నీకు సమర్పించే ఆహుతి అగుగాక! నా నిద్ర, పడుకోవడంలోని శరీర మార్పులు నీకు సాష్టాంగ ప్రణామములు అగుగాక! నా సమస్త సుఖాలు, విలాసాలు అన్నీ నీకు చేసే పరిచర్యలుగా, నీ పూజగా అగుగాక!

విశేషములు

ఈ శ్లోకం ఆత్మ సమర్పణ భావన (సమర్పణ యోగం) యొక్క పరాకాష్ఠను వివరిస్తుంది. భక్తుడు తన నిత్య జీవితంలో చేసే ప్రతి కర్మను, ప్రతి కదలికను, ప్రతి మాటను దేవికి చేసే పూజగా భావించడం ఇందులో ప్రధాన అంశం. ఇది కేవలం బాహ్య పూజలు మాత్రమే కాకుండా, అంతర్గతమైన నిరంతర ఆరాధనా స్థితిని సూచిస్తుంది.

• జపో జల్పః: సాధారణ సంభాషణలు కూడా జపంగా మారడం.
• శిల్పం సకలమపి ముద్రావిరచనా: చేసే పనులన్నీ (శిల్పం అనేది ఇక్కడ సమస్త క్రియలకు ప్రతీక) దేవికి చేసే ముద్రలుగా మారడం.
• గతిః ప్రాదక్షిణ్యక్రమణం: నడకలన్నీ దేవికి ప్రదక్షిణలుగా భావించడం.
• అశనాద్యాహుతివిధిః: ఆహారం స్వీకరించడం అగ్నిలో ఆహుతి వేసినట్లుగా, దేవికి సమర్పణగా భావించడం.
• ప్రణామః సంవేశః: నిద్రలోకి జారుకోవడం, పడుకోవడమే దేవికి చేసే సాష్టాంగ ప్రణామంగా భావించడం.
• సుఖమఖిలమాత్మార్పణదృశా సపర్యాపర్యాయస్తవ భవతు యన్మే విలసితమ్: జీవితంలోని సమస్త సుఖాలు, విలాసాలు, ఆనందమయమైన చేష్టలు సైతం దేవికి చేసే పరిచర్యలుగా మారడం.

ఈ శ్లోకం జీవనాన్ని ఒక నిరంతర యజ్ఞంగా, దేవికి చేసే పూజగా భావించే ఉన్నతమైన ఆధ్యాత్మిక స్థితిని తెలియజేస్తుంది. ఇది జీవాత్మకు పరమాత్మకు మధ్య అభేదత్వాన్ని, సమస్త కర్మలనూ దైవత్వంతో అనుసంధానించే మార్గాన్ని బోధిస్తుంది. ఇది భక్తుడు తనను తాను దేవికి పూర్తిగా అర్పించుకోవడం ద్వారా సకల బంధనాల నుండి విముక్తి పొంది, ముక్తిని సాధించగలడని సూచిస్తుంది. ఇది కేవలం బాహ్య పూజలతో ముడిపడి ఉండకుండా, జీవనశైలినే దైవారాధనగా మార్చుకునే లోతైన భక్తి భావన.

---

శ్లోకం 28

సుధామప్యాస్వాద్య ప్రతిభయజరామృత్యుహరిణీం |

విపద్యన్తే విశ్వే విధిశతమఖాద్యా దివిషదః; |

కరాలం యత్క్ష్వేలం కబలితవతః కాలకలనా |

న శమ్భోస్తన్మూలం తవ జనని తాటఙ్కమహిమా || 28 ||

పద విభాగము

సుధామప్యాస్వాద్య (సుధాం + అపి + ఆస్వాద్య), ప్రతిభయజరామృత్యుహరిణీం (ప్రతిభయ + జరా + మృత్యు + హరిణీం), విపద్యన్తే, విశ్వే, విధిశతమఖాద్యా (విధి + శతమఖ + ఆద్యాః), దివిషదః, కరాలం, యత్క్ష్వేలం (యత్ + క్ష్వేలం), కబలితవతః, కాలకలనా, న, శమ్భోః, తన్మూలం (తత్ + మూలం), తవ, జనని, తాటఙ్కమహిమా.

అన్వయము

(ఓ జగజ్జననీ!) విధిశతమఖాద్యా విశ్వే దివిషదః ప్రతిభయజరామృత్యుహరిణీం సుధాం అపి ఆస్వాద్య విపద్యన్తే; యత్ కరాలం క్ష్వేలం కబలితవతః శమ్భోః కాలకలనా న (భవతి), జనని తత్ మూలం తవ తాటఙ్కమహిమా (ఇతి భావయామి).

ప్రతి పదార్థము

జనని = ఓ జగజ్జననీ!, విధి = బ్రహ్మ, శతమఖ = ఇంద్రుడు, ముఖాద్యాః = మొదలైన ముఖ్యమైన, విశ్వే దివిషదః = సమస్త దేవతలు, ప్రతిభయ = మిక్కిలి భయంకరమైన, జరా = వృద్ధాప్యం, మృత్యు = మరణాలను, హరిణీం = పోగొట్టేది అయిన, సుధాం = అమృతాన్ని, ఆస్వాద్య అపి = సేవించిన వారై కూడా, విపద్యన్తే = కాలధర్మాన్ని పొందుతున్నారు (అనగా మరణిస్తున్నారు). యత్ = ఏ కారణం చేత, కరాలం = భయంకరమైన (కఠోరమైన), క్ష్వేలం = కాలకూట విషాన్ని, కబలితవతః = భక్షించిన (త్రాగిన) వాడు అయిన, శంభోః = నీ భర్తయైన శివునికి, కాలకలనా = కాలధర్మం చెందడం (మరణించడం), న = లేదు (మరణం లేదో), తత్ మూలం = దానికి కారణం, తవ = నీ యొక్క, తాటఙ్క మహిమా = చెవికమ్మల (కర్ణాభరణాల) మహిమే (ప్రభావమే) అయి ఉండాలి.

తాత్పర్యము

ఓ జగజ్జననీ! బ్రహ్మ, ఇంద్రుడు మొదలైన సమస్త దేవతలు, మిక్కిలి భయంకరమైన వృద్ధాప్యం, మరణాలను పోగొట్టే అమృతాన్ని సేవించినప్పటికీ, కాలధర్మాన్ని పొందుతున్నారు (మరణిస్తున్నారు). కానీ, భయంకరమైన కాలకూట విషాన్ని భక్షించిన నీ భర్తయైన శివునికి మాత్రం మరణం లేదు. దీనికి కారణం, ఓ తల్లీ, నీ చెవికమ్మల (తాటంకం) మహిమే అయి ఉండాలి.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం దేవి తాటంకం (దంతము లోనగువాని చేత చేయబడిన చెవికమ్మ) మహిమను, దాని ద్వారా శివునికి లభించిన మృత్యుంజయ శక్తిని అద్భుతంగా కీర్తిస్తుంది. ఇక్కడ దేవతలు అమృతం త్రాగినా మరణిస్తున్నారని, కానీ శివుడు విషం త్రాగినా జీవించి ఉన్నాడని పోల్చడం ద్వారా, దేవి శక్తి అత్యంత గొప్పదని, అమృతం కంటే కూడా శక్తివంతమైనదని ఉద్ఘాటిస్తుంది.

• దేవతలు అమృతం త్రాగినా మరణించడం: బ్రహ్మ, ఇంద్రుడు వంటి దేవతలు అమృతం సేవించినప్పటికీ, ప్రళయ కాలంలో లేదా కల్పాంతంలో వారు నశిస్తారని హిందూ పురాణాలు చెబుతాయి. ఇది వారి శాశ్వతత్వం సాపేక్షమేనని, కాలానికి అతీతులు కారని సూచిస్తుంది. అమృతం వారికి దీర్ఘాయుష్షును ప్రసాదిస్తుంది కానీ శాశ్వతత్వాన్ని కాదు.
• శివుడు విషం త్రాగినా మరణించకపోవడం: పాల సముద్ర మథనం సమయంలో ఉద్భవించిన హాలాహలం (కాలకూట విషం) ప్రపంచాన్ని దహించకుండా శివుడు దానిని త్రాగి కంఠంలో నిలుపుకుంటాడు. ఈ చర్య అతని దయాగుణాన్ని, త్యాగాన్ని సూచిస్తుంది. సాధారణంగా విషం మరణానికి కారణం, కానీ శివుడు మరణించకపోవడం అతని మృత్యుంజయ తత్త్వాన్ని తెలియజేస్తుంది.
• తన్మూలం తవ జనని తాటఙ్కమహిమా: శివుడు విషం త్రాగినా మరణించకపోవడానికి కారణం దేవి తాటంకమే అని చెప్పడం ఈ శ్లోకం యొక్క ప్రధాన సందేశం. దేవి తాటంకం అనేది ఆమె అపారమైన శక్తికి, మాంగల్యానికి ప్రతీక. అది శివుడికి మరణాన్ని దూరం చేసిందని కవి భావిస్తున్నాడు. ఈ భావన దేవి పరమశక్తిమత్తతను, ఆమె అనుగ్రహం ద్వారా శివుడు సైతం శాశ్వతుడై ఉన్నాడని ఉద్ఘాటిస్తుంది.

ఈ శ్లోకం శివశక్తి ఐక్యతను, దేవి యొక్క రక్షణా శక్తిని, ఆమెలోని అమరత్వ ప్రదాయిని తత్త్వాన్ని విశదపరుస్తుంది. భక్తులకు దేవిని ఆరాధించడం ద్వారా మృత్యుభయం తొలగిపోయి, ఆయురారోగ్యాలు లభిస్తాయని పరోక్షంగా సూచిస్తుంది.

---

శ్లోకం 29

కిరీటం వైరిఞ్చం పరిహర పురః కైటభభిదః |

కఠోరే కోటీరే స్ఖలసి జహి జమ్భారిమకుటమ్; |

ప్రణమ్రేష్వేతేషు ప్రసభముపయాతస్య భవనం |

భవస్యాభ్యుత్థానే తవ పరిజనోక్తిర్విజయతే || 29 ||

పద విభాగము

కిరీటం, వైరిఞ్చం, పరిహర, పురః, కైటభభిదః, కఠోరే, కోటీరే, స్ఖలసి, జహి, జమ్భారిమకుటమ్, ప్రణమ్రేష్వేతేషు (ప్రణమ్రేషు + ఏతేషు), ప్రసభముపయాతస్య (ప్రసభం + ఉపయాతస్య), భవనం, భవస్యాభ్యుత్థానే (భవస్య + అభ్యుత్థానే), తవ, పరిజనోక్తిర్విజయతే (పరిజన + ఉక్తిః + విజయతే).

అన్వయము

(ఓ భువనేశ్వరీ దేవీ!) పురః వైరిఞ్చం కిరీటం పరిహర, కైటభభిదః కఠోరే కోటీరే స్ఖలసి, జమ్భారిమకుటమ్ జహి ఇతి (యతః), ఏతేషు ప్రణమ్రేషు (సత్సు), భవనం ఉపయాతస్య భవస్య అభ్యుత్థానే, తవ పరిజనోక్తిః ప్రసభం విజయతే.

ప్రతి పదార్థము

పురః = (నీ) ముందు (నడుస్తున్నప్పుడు), వైరిఞ్చం = బ్రహ్మకు సంబంధించిన, కిరీటం = కిరీటాన్ని, పరిహర = వదిలి దూరం నడువుము (దాటి వెళ్ళుము), కైటభభిదః = కైటభుడనే రాక్షసుడిని వధించిన విష్ణుమూర్తి యొక్క, కఠోరే = (రత్నఖచితమైనందున) కఠినమైన, కోటీరే = కిరీటపు అంచులందు, స్ఖలసి = (ఎక్కడ) జారిపడతావో, (కాబట్టి దానిని) జహి = వదలి దూరం నడువుము; జమ్భారిమకుటమ్ = జంభుడనే రాక్షసుడిని సంహరించిన దేవేంద్రుడి కిరీటాన్ని కూడా, జహి = వదలి దూరం నడువుము - అని ఈ విధంగా, ఏతేషు = బ్రహ్మ, విష్ణు, ఇంద్రులు మొదలైన దేవతలు, ప్రణమ్రేషు = వినయంగా నమస్కరిస్తూ ఉండగా, భవనం = (నీ) మందిరమునకు, ఉపయాతస్య = వచ్చిన, భవస్య = (నీ భర్తయైన) పరమేశ్వరునికి, ప్రసభం = వెంటనే, తవ అభ్యుత్థానే = నీవు ఎదురేగు సమయంలో, తవ = నీ యొక్క, పరిజన ఉక్తిః = పరిచారికల (సేవికల) మాట, విజయతే = సర్వోత్కృష్టంగా విరాజిల్లుతోంది.

తాత్పర్యము

ఓ జగన్మాతా! నీవు నీ మందిరంలోకి వస్తున్న నీ భర్త పరమేశ్వరుడికి ఎదురేగుతుండగా, నీ పాదాల చెంత వినయంగా నమస్కరిస్తున్న బ్రహ్మ, విష్ణు, ఇంద్రుల కిరీటాల వద్ద పరిచారికలు ఆత్రంగా ఇలా చెబుతున్నారు: "అమ్మా, బ్రహ్మ కిరీటాన్ని దాటి వెళ్ళండి! కైటభాసురసంహారియైన విష్ణువు యొక్క కఠినమైన కిరీటం అంచులకు తగిలి జారిపడకుండా జాగ్రత్త! జంభాసురసంహారియైన ఇంద్రుడి కిరీటాన్ని కూడా వదిలి దూరం నడవండి!" - ఈ విధంగా నీ పరిచారికల మాటలు సర్వోత్కృష్టంగా విరాజిల్లుతున్నాయి.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం దేవి యొక్క సామ్రాజ్ఞీ స్థానాన్ని, ఆమె పరమేశ్వరుని భార్యగా ఉన్నత స్థాయిని, మరియు ఆమె ముందు త్రిమూర్తులు సైతం భక్తులుగా, సేవకులుగా ఉండే స్థితిని అద్భుతంగా ఆవిష్కరిస్తుంది.

• దేవతల వినయం: బ్రహ్మ, విష్ణు, ఇంద్రులు వంటి దేవతలు దేవి పాదాల చెంత వినయంగా నమస్కరించి ఉండటం, ఆమె యొక్క పరమశక్తిమత్తతను మరియు సర్వోన్నతత్వాన్ని సూచిస్తుంది. వారు తమ కిరీటాలను ఆమె పాదపీఠం వద్ద ఉంచి, ఆమెకు నమస్కరిస్తున్నారు.
• పరిచారికల ఆత్రం: దేవి పరమేశ్వరుడికి ఎదురేగుతుండగా, ఆమె పాదాలు దేవతల కిరీటాలకు తగిలి ఆమెకు అసౌకర్యం కలగకూడదని పరిచారికలు ఆత్రంగా హెచ్చరించడం, ఆమెపై వారికున్న అపారమైన ప్రేమను, గౌరవాన్ని తెలియజేస్తుంది. ఈ చిన్న సంభాషణ దేవి యొక్క రాజవైభవాన్ని, ఆమె చుట్టూ ఉండే పరివారపు శ్రద్ధను ప్రస్ఫుటం చేస్తుంది.
• దేవి యొక్క అజేయ స్థానం: బ్రహ్మ (సృష్టికర్త), కైటభభిత్ (విష్ణువు - రక్షకుడు), జంభారి (ఇంద్రుడు - దేవతల రాజు) వంటి వారందరూ దేవి పాదాల వద్ద తల వంచుకుని ఉండటం, ఆమె సకల దేవతలకు అధిపతి అని, వారి కన్నా అత్యున్నత స్థానంలో ఉందని తెలియజేస్తుంది.
• శివశక్తి ఐక్యత: దేవి తన భర్త పరమేశ్వరుడికి ఎదురేగడం అనేది శివశక్తి ఐక్యతకు ప్రతీక. పరమేశ్వరుడు కూడా దేవికి గౌరవం ఇస్తున్నాడని, ఆమె అతని శక్తి స్వరూపిణి అని ఈ దృశ్యం పరోక్షంగా తెలియజేస్తుంది.

ఈ శ్లోకం దేవిని కేవలం ఒక దేవతగా కాకుండా, సకల దేవతలకు అధిపతిగా, విశ్వానికి సామ్రాజ్ఞిగా, శివుని అభేద స్వరూపిణిగా దర్శించమని ప్రేరేపిస్తుంది. ఆమె దైవత్వం ఎంత ఉన్నతమైనదో, ఆమె సేవకుల విధేయత ఎంత గొప్పదో దీని ద్వారా స్పష్టమవుతుంది.

---

శ్లోకం 30

స్వదేహోద్భూతాభిర్ఘృణిభిరణిమాద్యాభిరభితో |

నిషేవ్యే నిత్యే త్వామహమితి సదా భావయతి యః; |

కిమాశ్చర్యం తస్య త్రినయనసమృద్ధిం తృణయతో |

మహాసంవర్తాగ్నిర్విరచయతి నీరాజనవిధిమ్ || 30 ||

పద విభాగము

స్వదేహోద్భూతాభిర్ఘృణిభిరణిమాద్యాభిరభితో (స్వ + దేహ + ఉద్భూతాభిః + ఘృణిభిః + అణిమా + ఆద్యాభిః + అభితః), నిషేవ్యే, నిత్యే, త్వామహమితి (త్వాం + అహం + ఇతి), సదా, భావయతి, యః, కిమాశ్చర్యం (కిం + ఆశ్చర్యం), తస్య, త్రినయనసమృద్ధిం, తృణయతః, మహాసంవర్తాగ్నిర్విరచయతి (మహా + సంవర్త + అగ్నిః + విరచయతి), నీరాజనవిధిమ్.

అన్వయము

(ఓ) నిత్యే! నిషేవ్యే! యః స్వదేహోద్భూతాభిః ఘృణిభిః, అణిమాద్యాభిః అభితః నిషేవ్యే త్వాం "అహం ఇతి" సదా భావయతి, త్రినయనసమృద్ధిం తృణయతః తస్య మహాసంవర్తాగ్నిః నీరాజనవిధిం విరచయతి (ఇతి) కిం ఆశ్చర్యం?

ప్రతి పదార్థము

నిత్యే = ఆద్యంతములు లేని తల్లీ!, నిషేవ్యే = చక్కగా సేవింపదగిన మాతా! స్వదేహోద్భూతాభిః = తన (అనగా నీ) దేహము నుండి (పాదముల నుండి) ఉద్భవించిన, ఘృణిభిః = కిరణములతోడను, అణిమాద్యాభిః = అణిమ, గరిమ మొదలైన అష్ట సిద్ధులతోడను, అభితః = అన్ని వైపులా (చుట్టూ) నిండియున్న, త్వాం = నిన్ను, "అహం ఇతి" = "నేనే నీవు" అను అహంభావనతో (అహం బ్రహ్మాస్మి భావనతో), సదా = ఎల్లవేళలా, యః = ఏ సాధకుడు, భావయతి = ధ్యానిస్తాడో, త్రినయనసమృద్ధిం = శివుని (మూడు కన్నులు గలవాని) ఐశ్వర్యాన్ని, తృణయతః = గడ్డిపోచ వలె తృణీకరించే (లక్ష్యం చేయని) ఆ, తస్య = ఆ సాధకునికి, మహాసంవర్తాగ్నిః = మహాప్రళయకాలపు అగ్ని (ప్రళయాగ్ని), నీరాజనవిధిమ్ = హారతిని, విరచయతి = సమర్పిస్తుందంటే (ఇది జరిగితే), కిమాశ్చర్యం = ఇందులో ఆశ్చర్యపడవలసినదేముంది? (అనగా ఆశ్చర్యం ఏమీ లేదని భావం).

తాత్పర్యము

ఓ ఆద్యంతములు లేని, నిత్యమైన, చక్కగా సేవింపదగిన తల్లీ! తన (నీ) పాదాల నుండి ఉద్భవించిన కిరణాలతో, అణిమాది అష్టసిద్ధులతో అన్ని వైపులా నిండియున్న నిన్ను, "నేనే నీవు" (అహం బ్రహ్మాస్మి) అనే అభేద భావనతో ఏ సాధకుడు నిరంతరం ధ్యానిస్తాడో, శివుని ఐశ్వర్యాన్ని సైతం గడ్డిపోచగా భావించే ఆ సాధకునికి, మహాప్రళయాగ్ని స్వయంగా హారతి ఇస్తుందంటే, ఇందులో ఆశ్చర్యపడవలసినదేముంది? (అనగా ఇది అసాధారణం కాదని, సహజమే అని భావం).

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అభేద భావన (సోऽహం భావన) యొక్క అద్భుతమైన శక్తిని, దాని ద్వారా లభించే సర్వోన్నత యోగసిద్ధిని వివరిస్తుంది. దేవిని "నేనే" అని భావించి ధ్యానించడం ద్వారా సాధకుడు పరమశక్తిని పొందుతాడని ఇది నొక్కి చెబుతుంది.

• స్వదేహోద్భూతాభిర్ఘృణిభిరణిమాద్యాభిః: దేవి శరీరం నుండి వెలువడే కిరణాలతో, అణిమ, గరిమ వంటి అష్టసిద్ధులతో కూడి ఉన్న ఆమె స్వరూపాన్ని వర్ణించడం ద్వారా, ఆమె యోగశక్తికి అధిదేవత అని, ఆమెను ధ్యానించడం వల్ల సిద్ధులు లభిస్తాయని సూచిస్తుంది.
• "త్వామహమితి సదా భావయతి యః": ఇది శ్లోకంలో అత్యంత ముఖ్యమైన భాగం. "అహం బ్రహ్మాస్మి" (నేనే బ్రహ్మం) లేదా "సోऽహం" (ఆయనే నేను) అనే వేదాంతిక తత్త్వాన్ని ఇక్కడ దేవికి అన్వయించారు. సాధకుడు దేవిని వేరుగా కాకుండా, తన ఆత్మ స్వరూపంగానే భావించి నిరంతరం ధ్యానిస్తాడు. ఇది భక్తి మరియు జ్ఞానం కలిసిన ఉన్నతమైన మార్గం.
• త్రినయనసమృద్ధిం తృణయతః: శివునికి మూడు కన్నులుండటం, అతని అపారమైన జ్ఞానాన్ని, ఐశ్వర్యాన్ని సూచిస్తుంది. అయితే, దేవిని అభేద భావనతో ధ్యానించే సాధకుడు శివుని ఐశ్వర్యాన్ని కూడా గడ్డిపోచ వలె తృణీకరిస్తాడు అని చెప్పడం, ఆ సాధకుడికి లభించే శక్తి, జ్ఞానం శివునితో సమానంగా లేదా అంతకంటే గొప్పగా ఉంటుందని సూచిస్తుంది. ఇక్కడ తృణీకరించడం అంటే అహంభావంతో కాకుండా, అతీతమైన స్థితిని చేరుకోవడం వల్ల ఈ ఐశ్వర్యాల పట్ల ఆసక్తి లేకపోవడం.
• మహాసంవర్తాగ్నిర్విరచయతి నీరాజనవిధిమ్: మహాప్రళయ కాలంలో సమస్తాన్ని దహించివేసే ప్రళయాగ్ని, అటువంటి సాధకునికి స్వయంగా హారతి ఇస్తుందని చెప్పడం అతని అజేయత్వాన్ని, కాలాతీత స్థితిని సూచిస్తుంది.

 

శ్లోకం 31

చతుష్షష్ట్యా తన్త్రైః సకలమతిసన్ధాయ భువనం

స్థితస్తత్తత్సిద్ధిప్రసవపరతన్త్రైః పశుపతిః ;

పునస్త్వన్నిర్బన్ధాదఖిలపురుషార్థైకఘటనా-

స్వతన్త్రం తే తన్త్రం క్షితితలమవాతీతరదిదమ్ . 31 .

పద విభాగము

చతుష్షష్ట్యా, తన్త్రైః, సకలమతిసన్ధాయ (సకలం + అతిసన్ధాయ), భువనం, స్థితః, తత్తత్సిద్ధిప్రసవపరతన్త్రైః (తత్ + తత్ + సిద్ధి + ప్రసవ + పరతన్త్రైః), పశుపతిః, పునస్త్వన్నిర్బన్ధాదఖిలపురుషార్థైకఘటనా (పునః + త్వత్ + నిర్బన్ధాత్ + అఖిల + పురుష + అర్థ + ఏక + ఘటనా), స్వతన్త్రం, తే, తన్త్రం, క్షితితలమవాతీతరదిదమ్ (క్షితి + తలం + అవాతీతరత్ + ఇదమ్).

అన్వయము

(ఓ జగన్మాతా!) తత్తత్సిద్ధిప్రసవపరతన్త్రైః చతుష్షష్ట్యా తన్త్రైః సకలం భువనం అతిసన్ధాయ, పశుపతిః స్థితః (అభూత్). పునః త్వన్నిర్బన్ధాత్, అఖిలపురుషార్థైకఘటనాస్వతన్త్రం తే ఇదం తన్త్రం క్షితితలం అవాతీతరత్.

ప్రతి పదార్థము

జగన్మాతా! తత్తత్ = ఆయా (ప్రత్యేకమైన), సిద్ధిప్రసవపరతంత్రైః = సిద్ధులను (ఫలాలను) ఇచ్చుటలో ఇతరులపై ఆధారపడిన (స్వయం సంపూర్ణం కాని), చతుష్షష్ట్యా = మహామాయా, శాంబరాది (మహామాయా తంత్రము, శాంబరా తంత్రము వంటి) అరవై నాలుగు సంఖ్య గల, తంత్రైః = తంత్ర గ్రంథముల ద్వారా, సకలం భువనం = సమస్త లోకమును, అతిసన్ధాయ = మోసగించి (లేదా, బంధించి), పశుపతిః = శివుడు, స్థితః = ప్రశాంతంగా ఉన్నాడు. పునః = మరల, త్వత్ నిర్బన్ధాత్ = నీ యొక్క నిర్బంధం (పట్టుదల) వలన, అఖిల పురుషార్థ = సమస్త చతుర్విధ పురుషార్థములను (ధర్మ, అర్థ, కామ, మోక్షాలను), ఏకఘటనా = ముఖ్యంగా సమకూర్చడంలో, స్వతన్త్రం = స్వతంత్రమైన (ఇతరులపై ఆధారపడని), తే = నీ యొక్క, ఇదం = ఈ చెప్పబడుచున్న, తంత్రం = శ్రీ విద్యా తంత్రమును, క్షితితలం = భూతలవాసుల కొరకు, అవాతీతరత్ = అవతరింపజేశాడు.

తాత్పర్యము

ఓ జగన్మాతా! ఆయా సిద్ధులను మాత్రమే ప్రసాదించే, ఒకదానిపై ఒకటి ఆధారపడి, సమగ్రం కాని అరవై నాలుగు తంత్ర గ్రంథాల ద్వారా సమస్త లోకాలను మోహింపజేసి, శివుడు ప్రశాంతంగా ఉన్నాడు. కానీ, నీవు పట్టుబట్టడం వల్ల, సమస్త చతుర్విధ పురుషార్థాలను (ధర్మ, అర్థ, కామ, మోక్షాలను) ఏకకాలంలో, స్వతంత్రంగా ప్రసాదించగల నీ శ్రీ విద్యా తంత్రాన్ని ఈ భూలోకంలో (మానవుల ఉద్ధరణ కొరకు) అవతరింపజేశాడు.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం శ్రీ విద్యా తంత్రం యొక్క విశిష్టతను, ఇతర తంత్రాల కంటే దాని గొప్పదనాన్ని తెలియజేస్తుంది. దేవి పట్టుదల వలనే శివుడు శ్రీ విద్యా తంత్రాన్ని లోకానికి ప్రసాదించాడని చెప్పడం, ఈ తంత్రానికి ఉన్న ప్రాముఖ్యతను నొక్కి చెబుతుంది.

• చతుష్షష్టి తంత్రాలు: శంకరాచార్యుల కాలంలో ప్రచారంలో ఉన్న 64 తంత్రాల గురించి ఇక్కడ ప్రస్తావించబడింది. ఈ తంత్రాలు ఒక్కొక్కటి ఒక్కో సిద్ధినీ, ఒక్కో పురుషార్థాన్ని (ధర్మ, అర్థ, కామ, మోక్షాలలో ఏదో ఒకటి) మాత్రమే ప్రసాదించగలవని, అవి పరతంత్రాలు (ఇతరులపై ఆధారపడినవి లేదా స్వయంసంపూర్ణం కానివి) అని చెప్పబడింది. వీటి ద్వారా శివుడు లోకాలను మోహింపజేసి ఉన్నాడని భావం. ఇవి సంపూర్ణ జ్ఞానాన్ని లేదా సమగ్ర పురుషార్థాలను ఇవ్వలేవు.
• త్వన్నిర్బన్ధాత్ (నీ పట్టుదల వల్ల): శ్రీ విద్యా తంత్రాన్ని శివుడు తన ఇష్టానుసారం కాకుండా, దేవి యొక్క పట్టుదల మేరకు లోకానికి ప్రసాదించాడని చెప్పడం, ఆ తంత్రం యొక్క ప్రాముఖ్యతను, దేవికి దానిపై ఉన్న శ్రద్ధను తెలియజేస్తుంది.
• అఖిలపురుషార్థైకఘటనాస్వతన్త్రం తే తన్త్రం: శ్రీ విద్యా తంత్రం యొక్క గొప్పదనం ఏమంటే, అది అఖిల పురుషార్థాలను (ధర్మ, అర్థ, కామ, మోక్షాలను) ఏకకాలంలో ప్రసాదించగలదు. అంతేకాదు, అది స్వతంత్రమైనది (ఇతరులపై ఆధారపడనిది, స్వయం సంపూర్ణమైనది). ఇది శ్రీ విద్యా తంత్రానికి ఉన్న ప్రత్యేకత.
• క్షిత్తితలమవాతీతరదిదమ్: ఈ తంత్రాన్ని భూలోకవాసుల ఉద్ధరణ కొరకు శివుడు అవతరింపజేశాడని చెప్పడం, శ్రీ విద్యా తంత్రం మానవాళికి అత్యంత ప్రయోజనకరమైనదిగా, సంపూర్ణత్వాన్ని సాధించగల మార్గంగా పేర్కొనబడింది.

ఈ శ్లోకం శ్రీ విద్యా తంత్రం కేవలం ఒక సిద్ధికోసం కాకుండా, మానవ జీవితానికి అవసరమైన సమస్త ప్రయోజనాలను (చతుర్విధ పురుషార్థాలను) అందించగల ఒక సమగ్రమైన మార్గం అని ఉద్ఘాటిస్తుంది. ఇది సౌందర్యలహరి శ్రీ విద్యా తంత్రం యొక్క ప్రాముఖ్యతను, దేవి ఆరాధనలో దాని స్థానాన్ని ప్రచారం చేయడానికి ఉద్దేశించబడిన శ్లోకాలలో ఒకటి.

---

శ్లోకం 32

శివః శక్తిః కామః క్షితిరథ రవిః శీతకిరణః

స్మరో హంసః శక్రస్తదను చ పరామారహరయః ;

అమీ హృల్లేఖాభిస్తిసృభిరవసానేషు ఘటితా

భజన్తే వర్ణాస్తే తవ జనని నామావయవతామ్ . 32 .

పద విభాగము

శివః, శక్తిః, కామః, క్షితిరథ (క్షితిః + అథ), రవిః, శీతకిరణః, స్మరః, హంసః, శక్రస్తదను (శక్రః + తత్ + అను), చ, పరామారహరయః (పరా + మార + హరయః), అమీ, హృల్లేఖాభిస్తిసృభిరవసానేషు (హృల్లేఖాభిః + తిసృభిః + అవసానేషు), ఘటితాః, భజన్తే, వర్ణాస్తే (వర్ణాః + తే), తవ, జనని, నామావయవతామ్ (నామ + అవయవతామ్).

అన్వయము

జనని! శివః, శక్తిః, కామః, క్షితిః; అథ రవిః, శీతకిరణః, స్మరః, హంసః, శక్రః; తదను చ పరా, మారః, హరయః – అమీ వర్ణాః తిసృభిః హృల్లేఖాభిః అవసానేషు ఘటితాః సన్తః, తే తవ నామావయవతాం భజన్తే.

ప్రతి పదార్థము

జనని = ఓ మాతా!, శివః = శివుడు ('క' కారం), శక్తిః = శక్తి ('ఏ'కారం), కామః = మన్మథుడు ('ఈ' కారం), క్షితిః = భూమి ('ల' కారం); అథ = ఆ తర్వాత, రవిః = సూర్యుడు ('హ' కారం), శీతకిరణః = చంద్రుడు ('స' కారం), స్మరః = మన్మథుడు ('క'కారం), హంసః = సూర్యుడు ('హ' కారం), శక్రః = ఇంద్రుడు ('ల' కారం); తదను చ = వానికి ఆ తర్వాత (మూడవ వర్గం), పరా = పరాశక్తి ('స' కారం), మారః = మన్మథుడు ('క' కారం), హరిః = విష్ణువు ('ల' కారం) – అమీ = ఈ (మూడు వర్గాలుగా ఉన్న) వర్ణాః = అక్షరాలు, తిసృభిః = మూడు, హృల్లేఖాభిః = 'హ్రీం' కారాలచేత, అవసానేషు = ప్రతి వర్గం చివర, ఘటితాః = కూడి (సంకలితమై), తే = ఆ, వర్ణాః = అక్షరాలు, తవ = నీ యొక్క, నామావయవతామ్ = మంత్ర స్వరూపాన్ని (నామ రూపంలోని భాగాలను), భజన్తే = పొందుతున్నాయి.

తాత్పర్యము

ఓ మాతా! 'క' (శివుడు), 'ఏ' (శక్తి), 'ఈ' (మన్మథుడు), 'ల' (భూమి) - ఈ నాలుగు అక్షరాలు మొదటి వర్గంగా; 'హ' (సూర్యుడు), 'స' (చంద్రుడు), 'క' (మన్మథుడు), 'హ' (సూర్యుడు), 'ల' (ఇంద్రుడు) - ఈ ఐదు అక్షరాలు రెండవ వర్గంగా; 'స' (పరాశక్తి), 'క' (మన్మథుడు), 'ల' (విష్ణువు) - ఈ మూడు అక్షరాలు మూడవ వర్గంగా ఏర్పడి, ప్రతి వర్గం చివర 'హ్రీం' అనే బీజాక్షరం (హృల్లేఖ) చేరినప్పుడు, ఈ అక్షరాలన్నీ నీ యొక్క నామ రూపాన్ని (మంత్ర స్వరూపాన్ని) పొందుతున్నాయి.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం శ్రీదేవి యొక్క పంచదశాక్షరీ మహామంత్ర స్వరూపాన్ని అత్యంత రహస్యంగా, బీజాక్షరాల కూర్పును వివరిస్తుంది. ఇది సౌందర్యలహరిలో ఒక ముఖ్యమైన తాంత్రిక శ్లోకం, ఇది మంత్ర రహస్యాన్ని ఆవిష్కరిస్తుంది.

పంచదశాక్షరీ మంత్రం (పదిహేను అక్షరాల మంత్రం):

ఈ శ్లోకంలో మూడు కూటాలు (వర్గాలు) చెప్పబడ్డాయి, వీటితో పాటు మూడు హృల్లేఖలు (హ్రీం) కలిపి పదిహేను అక్షరాలుంటాయి.

1. వాగ్భవ కూటం (మొదటి భాగం):
• శివః (క): 'క' కారం - సృష్టికర్త, ప్రకాశం.
• శక్తిః (ఏ): 'ఏ' కారం - శక్తి, విద్య.
• కామః (ఈ): 'ఈ' కారం - కామం, సృష్టి సంకల్పం.
• క్షితిః (ల): 'ల' కారం - పృథివి, ఆధారం.
• హృల్లేఖా (హ్రీం): ఈ కూటం చివర 'హ్రీం' చేరుతుంది.
• మొదటి కూటం: క ఏ ఈ ల హ్రీం
2. కామరాజ కూటం (రెండవ భాగం):
• రవిః (హ): 'హ' కారం - సూర్యుడు, తేజస్సు.
• శీతకిరణః (స): 'స' కారం - చంద్రుడు, ఆహ్లాదం.
• స్మరః (క): 'క' కారం - మన్మథుడు, ఆకర్షణ.
• హంసః (హ): 'హ' కారం - సూర్యుడు, ప్రాణం.
• శక్రః (ల): 'ల' కారం - ఇంద్రుడు, ఐశ్వర్యం.
• హృల్లేఖా (హ్రీం): ఈ కూటం చివర 'హ్రీం' చేరుతుంది.
• రెండవ కూటం: హ స క హ ల హ్రీం
3. శక్తి కూటం (మూడవ భాగం):
• పరా (స): 'స' కారం - పరాశక్తి, సత్యం.
• మారః (క): 'క' కారం - మన్మథుడు, సంకల్పం.
• హరయః (ల): 'ల' కారం - విష్ణువు, రక్షణ.
• హృల్లేఖా (హ్రీం): ఈ కూటం చివర 'హ్రీం' చేరుతుంది.
• మూడవ కూటం: స క ల హ్రీం

ఈ మూడు కూటాలను కలిపితే ఏర్పడే మంత్రమే 'క ఏ ఈ ల హ్రీం - హ స క హ ల హ్రీం - స క ల హ్రీం' అనే పంచదశాక్షరీ మహామంత్రం.

ఈ శ్లోకం మంత్ర విజ్ఞానం యొక్క లోతైన రహస్యాలను, బీజాక్షరాలకు ఉన్న దేవతా సంబంధాన్ని, మరియు ఈ మంత్రం దేవి యొక్క నామావయవం (పేరులోని భాగం) అని చెప్పడం ద్వారా దాని శక్తిని, ప్రాముఖ్యతను తెలియజేస్తుంది. ఈ మంత్ర ధ్యానం ద్వారా సాధకుడు దేవికి అత్యంత సన్నిహితుడై, ఆమె అనుగ్రహాన్ని పొందగలడని భావం. ఇది శ్రీ విద్యా ఉపాసనలో అత్యంత పవిత్రమైన, శక్తివంతమైన శ్లోకాలలో ఒకటి.

---

శ్లోకం 33

స్మరం యోనిం లక్ష్మీం త్రితయమిదమాదౌ తవ మనో-

ర్నిధాయైకే నిత్యే నిరవధిమహాభోగరసికాః ;

భజన్తి త్వాం చిన్తామణిగుణనిబద్ధాక్షవలయాః

శివాగ్నౌ జుహ్వంతఃసురభిఘృతధారాహుతిశతైః . 33 .

పద విభాగము

స్మరం, యోనిం, లక్ష్మీం, త్రితయమిదమాదౌ (త్రితయం + ఇదం + ఆదౌ), తవ, మనోః, నిధాయైకే (నిధాయ + ఏకే), నిత్యే, నిరవధిమహాభోగరసికాః (నిరవధి + మహా + భోగ + రసికాః), భజన్తి, త్వాం, చిన్తామణిగుణనిబద్ధాక్షవలయాః (చిన్తామణి + గుణ + నిబద్ధ + అక్ష + వలయాః), శివాగ్నౌ, జుహ్వంతః సురభిఘృతధారాహుతిశతైః (సురభి + ఘృత + ధారా + ఆహుతి + శతైః).

అన్వయము

నిత్యే! ఏకే నిరవధిమహాభోగరసికాః, తవ మనోః ఆదౌ ఇదం స్మరం యోనిం లక్ష్మీం త్రితయం నిధాయ, చింతామణిగుణనిబద్ధాక్షవలయాః సన్తః, సురభిఘృతధారాహుతిశతైః శివాగ్నౌ జుహ్వంతః త్వాం భజన్తి.

ప్రతి పదార్థము

నిత్యే = ఓ నిత్య స్వరూపిణి (ఎప్పటికీ మారకుండా ఉండే తల్లి)! తవ = నీ యొక్క, మనోః = మంత్రానికి, ఆదౌ = మొదట, స్మరం = మన్మథుని బీజాన్ని ('క్లీం' కారం), యోనిం = భువనేశ్వరీ బీజాన్ని ('హ్రీం' కారం), లక్ష్మీం = శ్రీ బీజాన్ని ('శ్రీం' కారం), ఇదం త్రితయం = ఈ మూడు బీజాక్షరాలను, నిధాయ = చేర్చి, ఏకే = కొందరు (ఉన్నత స్థాయి) సాధకులు, నిరవధి = హద్దులు లేని, మహాభోగ = గొప్ప ఆనందానుభూతి యందు, రసికాః = ఆసక్తి కలవారై, చింతామణిగుణనిబద్ధాక్షవలయాః = చింతామణుల సమూహంతో కూర్చబడిన అక్షమాలలు గలవారై (అనగా, చింతామణి వంటి కోరికలు తీర్చే మనస్సును ధరించి), శివాగ్నౌ = శివాగ్ని యందు (స్వాధిష్ఠాన చక్రంలోని అగ్నిలో, లేదా సహస్రారం నుండి హృదయం లోని కమలంలో దేవిని నిలిపి), సురభి = కామధేనువు యొక్క (కోరినవిచ్చే), ఘృతధారాహుతిశతైః = నేతి ధారలైన వందలాది ఆహుతులతో, జుహ్వంతః = హోమం చేస్తూ, త్వాం = నిన్ను, భజంతి = సేవిస్తున్నారు.

తాత్పర్యము

ఓ నిత్య స్వరూపిణియైన తల్లీ! నీ మంత్రానికి మొదట 'క్లీం' (మన్మథ బీజం), 'హ్రీం' (భువనేశ్వరీ బీజం), 'శ్రీం' (లక్ష్మీ బీజం) అనే ఈ మూడు బీజాక్షరాలను చేర్చి, కొందరు నిరంతర మహా ఆనందానుభూతిని కోరుకునే రసిక సాధకులు, చింతామణులతో కూర్చిన అక్షమాలలు ధరించినవారై (కోరికలు తీర్చే మనస్సుతో), శివాగ్నిలో (స్వాధిష్ఠానంలోని అగ్నిలో లేదా సహస్రారం నుండి హృదయం లోని కమలంలో నిన్ను నిలిపి) కామధేనువు నేతి ధారల వంటి వందలాది ఆహుతులతో హోమం చేస్తూ నిన్ను సేవిస్తున్నారు.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం దేవిని ఆరాధించే శ్రీ విద్యా ఉపాసనలోని ఒక ప్రత్యేక మంత్రం మరియు దానితో కూడిన యోగాగ్ని హోమ విధిని వివరిస్తుంది. ఇది కేవలం బాహ్య ఆరాధన మాత్రమే కాకుండా, అంతర్గత యోగసాధనను కూడా సూచిస్తుంది.

• మంత్ర విధి: శ్లోకంలో దేవి మంత్రానికి ముందు 'క్లీం' (కామ బీజం), 'హ్రీం' (మాయా బీజం), 'శ్రీం' (లక్ష్మీ బీజం) అనే మూడు బీజాక్షరాలను చేర్చడం ద్వారా ఒక శక్తివంతమైన మంత్రాన్ని (ఉదాహరణకు, శ్రీం హ్రీం క్లీం ఐం సౌః... వంటి మంత్రాల ప్రారంభ భాగం) సూచిస్తుంది. ఈ బీజాలు వరుసగా ఆకర్షణ, మాయ, సంపద అనే శక్తులను సూచిస్తాయి.
• నిరవధిమహాభోగరసికాః: ఈ మంత్రాన్ని జపించే సాధకులు హద్దులు లేని గొప్ప ఆనందానుభూతిని కోరుకునేవారని చెప్పబడింది. ఇది కేవలం భౌతిక భోగాలను మాత్రమే కాకుండా, ఆధ్యాత్మిక ఆనందాన్ని, బ్రహ్మానందాన్ని కూడా సూచిస్తుంది.
• చింతామణిగుణనిబద్ధాక్షవలయాః: 'చింతామణి' అనేది కోరికలు తీర్చే రత్నం. అక్షమాలలు చింతామణులతో చేయబడినవని చెప్పడం, వారి మనస్సు చింతామణి వలె కోరికలను తీర్చగలదని, లేదా వారి జపం ద్వారా లభించే ఫలాలు చింతామణి వలె అమోఘమైనవని సూచిస్తుంది.
• శివాగ్నౌ జుహ్వానాః సురభిఘృతధారాహుతిశతైః: ఇది అంతర్గత యోగాగ్ని హోమాన్ని సూచిస్తుంది.
• శివాగ్ని: ఇది భౌతిక అగ్నిని కాకుండా, స్వాధిష్ఠాన చక్రంలోని అగ్నిని లేదా సహస్రారం నుండి కుండలినీ శక్తిని హృదయ కమలంలో నిలిపి చేసే అంతర్ముఖ ధ్యానాన్ని సూచిస్తుంది. "శివాగ్ని" అంటే శివశక్తి సంయోగం ద్వారా జనించే యోగాగ్ని.
• సురభిఘృతధారాహుతిశతైః: "సురభి" అంటే కామధేనువు. కామధేనువు కోరినవన్నీ ఇస్తుంది. దాని నెయ్యి ఆహుతులుగా ఇవ్వడం అంటే, కోరికలను (లేదా సంకల్పాలను) అంతర్గత అగ్నిలో ఆహుతి ఇవ్వడం ద్వారా వాటిని సాధించడం. ఇది యోగబలం ద్వారా సంకల్పసిద్ధిని పొందడం.

ఈ శ్లోకం దేవిని ఆరాధించే అత్యంత ఉన్నతమైన తాంత్రిక సాధనను, దాని ద్వారా సాధకుడు పొందే అపారమైన ఆనందం మరియు సంకల్పసిద్ధిని వివరిస్తుంది. ఇది బాహ్య యజ్ఞం కంటే అంతర్గతమైన యోగసాధన ప్రాముఖ్యతను తెలియజేస్తుంది.

---

శ్లోకం 34

శరీరం త్వం శమ్భోః శశిమిహిరవక్షోరుహయుగం

తవాత్మానం మన్యే భగవతి నవాత్మానమనఘమ్ ;

అతః శేషః శేషీత్యయముభయసాధారణతయా

స్థితః సమ్బన్ధో వాం సమరసపరానన్దపరయోః . 34 .

పద విభాగము

శరీరం, త్వం, శమ్భోః, శశిమిహిరవక్షోరుహయుగం (శశి + మిహిర + వక్షోరుహ + యుగం), తవాత్మానం (తవ + ఆత్మానం), మన్యే, భగవతి, నవాత్మానమనఘమ్ (నవ + ఆత్మానం + అనఘమ్), అతః, శేషః, శేషీత్యయముభయసాధారణతయా (శేషీ + ఇతి + అయం + ఉభయ + సాధారణతయా), స్థితః, సమ్బన్ధో (సమ్బన్ధః), వాం, సమరసపరానన్దపరయోః (సమరస + పరానన్ద + పరయోః).

అన్వయము

(హే) భగవతి! త్వం శమ్భోః శశిమిహిరవక్షోరుహయుగం శరీరం (అసి). తవ ఆత్మానం అనఘం నవాత్మానం మన్యే. అతః వాం సమరసపరానన్దపరయోః శేషః శేషీ ఇతి అయం సమ్బన్ధః ఉభయసాధారణతయా స్థితః.

ప్రతి పదార్థము

భగవతి = ఓ భగవతీ (దేవీ)! త్వం = నీవు, శంభోః = శివునికి, శశి = చంద్రుడు, మిహిర = సూర్యుడు, వక్షోరుహయుగం = స్తనముల జంటగా కలిగిన, శరీరం = దేహము. (అంటే, శివుని శరీరంలో చంద్రుడు, సూర్యుడు స్తనయుగ్మంగా ఉన్న భాగాన్ని నీవని భావిస్తున్నాను). తవ = నీ యొక్క, ఆత్మానం = దేహాన్ని, అనఘమ్ = దోషరహితమైన, నవాత్మానం = నవవ్యూహాత్మకుడైన శివానంద భైరవునిగా, మన్యే = నేను భావిస్తున్నాను. అతః = ఈ కారణం వలన, శేషః = ఆధేయమై (అధీనమై) ఉండే అప్రధానమైనది, శేషీ = ఆధారమై ఉండే ప్రధానమైనది, ఇతి = అనే, అయం = ఈ, సంబంధః = సంబంధం, సమరస = సామరస్యంతో (సమానమైన రసంతో) కూడిన, పరానంద = పరమానంద స్వరూపులైన, పరయోః = పరమ శక్తియుక్తులైన (శివుడు, దేవి) మీ ఇరువురికీ, ఉభయసాధారణతయా = ఉభయులకూ సమానమైనదిగా, స్థితః = నిలిచి ఉంది.

తాత్పర్యము

ఓ భగవతీ! శివునికి చంద్రుడు, సూర్యుడు స్తనయుగ్మంగా కలిగిన దేహము నీవు. నీ దేహాన్ని దోషరహితమైన, నవవ్యూహాత్మకుడైన శివానంద భైరవునిగా నేను భావిస్తున్నాను. అందువలన, సామరస్యంతో కూడిన పరమానంద స్వరూపులైన మీ ఇరువురికీ, 'శేషః' (గుణభూతమైనది), 'శేషీ' (ప్రధానభూతమైనది) అనే ఈ సంబంధం ఇద్దరికీ సమానమైనదిగా, ధ్రువంగా నిలిచి ఉంది. (సాధారణంగా శివుడు శేషి, దేవి శేష; ఇక్కడ దేవి కూడా శేషి, శివుడు శేష అని చెప్పడం ద్వారా వారి అభేదత్వాన్ని, పరస్పర ఆధిక్యతను తెలియజేయబడింది).

విశేషములు

ఈ శ్లోకం దేవి మరియు శివుని మధ్య ఉన్న అత్యున్నతమైన, సామరస్య పూర్ణమైన సంబంధాన్ని, వారి అభేదత్వాన్ని అద్భుతంగా వివరిస్తుంది. సాధారణంగా శివుడు ప్రధానం (శేషి), దేవి అతని శక్తి (శేష) అని భావిస్తారు. కానీ ఈ శ్లోకం ఆ భావనను దాటి, వారిరువురూ ఒకరికొకరు శేష-శేషులుగా, ఒకరికొకరు ఆధారంగా ఉన్నారని చెప్పడం ద్వారా వారి పూర్ణ సమానత్వాన్ని ప్రకటిస్తుంది.

• శివుని దేహం దేవి, దేవి దేహం శివుడు:
• శరీరం త్వం శమ్భోః శశిమిహిరవక్షోరుహయుగం: దేవి శివునికి శరీరం, మరియు శివుని వక్షస్థలం (స్తనయుగ్మం) చంద్రుడు, సూర్యుడుగా ఉండటం. ఇది శివునిలో శక్తి (దేవి) నిండి ఉందని, సూర్యచంద్రులు ఆమెకు రెండు స్తనాలని భావన. శివుని శరీరం ఆమెతో నిండి ఉందని సూచిస్తుంది.
• తవాత్మానం మన్యే భగవతి నవాత్మానమనఘమ్: దేవి శరీరాన్ని దోషరహితమైన నవవ్యూహాత్మకుడైన శివానంద భైరవుడుగా భావించడం. నవవ్యూహాత్మ అంటే నవనాథులు లేదా నవచక్రాలకు అధిపతి. ఇది దేవిలో శివుని ఆత్మ రూపం నిండి ఉందని, ఆమె కూడా సంపూర్ణ చైతన్యమూర్తి అని సూచిస్తుంది.
• శేష-శేషి సంబంధం:
• సాధారణంగా, ఒక వస్తువు మరొక వస్తువుకు ఆధారంగా ఉంటే దానిని శేషి అంటారు, ఆధారపడిన దానిని శేష అంటారు. శక్తి సాధారణంగా శివుడికి శేష, శివుడు శేషి.
• అతః శేషః శేషీత్యయముభయసాధారణతయా స్థితః సమ్బన్ధో వాం: ఈ శ్లోకం ప్రకారం, దేవి శివునికి శరీరం, శివుడు దేవికి ఆత్మ కాబట్టి, వారిరువురికీ శేష-శేషి సంబంధం ఉభయసాధారణం (ఇద్దరికీ సమానం). అంటే, ఒకరు శేషి అయితే మరొకరు శేషగా, లేదా ఒకరు శేష అయితే మరొకరు శేషిగా ఉంటారు. వారు పరస్పరం ఒకరికొకరు ఆధారం. ఇది వారి సంపూర్ణ ఐక్యతను, అద్వితీయతను మరియు ఒకరి లేకుండా మరొకరు అసంపూర్ణమనే తత్త్వాన్ని తెలియజేస్తుంది.
• సమరసపరానన్దపరయోః: వారు 'సమరస' అంటే సమానమైన రసంలో (పరమానందంలో) లీనమైనవారు. 'పరానంద' స్వరూపులు. ఇది వారిద్దరూ కలిసి పరమానంద స్థితిలో ఉంటారని, వారి ఐక్యతే బ్రహ్మానందం అని సూచిస్తుంది.
• కాలవ్యూహము, కులవ్యూహము, నామవ్యూహము, జ్ఞానవ్యూహము, చిత్తవ్యూహము, నాద వ్యూహము, బిందు వ్యూహము, కలా వ్యూహము, జీవ వ్యూహము - అను తొమ్మిదింటిని 'నవవ్యూహములు' అంటారు.

ఈ శ్లోకం శివశక్తి ఐక్యతను, వారి అభేద తత్త్వాన్ని, సమరసత్వాన్ని అత్యంత ఉన్నత స్థాయిలో వివరిస్తుంది. వారు ప్రధాన-అప్రధాన సంబంధానికి అతీతులై, పరస్పరం ఆధారంగా, ఒకరికొకరు పూర్ణమైనవారని, వారి కలయికే పరమానంద స్వరూపమని స్పష్టం చేస్తుంది.

---

శ్లోకం 35

మనస్త్వం వ్యోమ త్వం మరుదసి మరుత్సారథిరసి

త్వమాపస్త్వం భూమిస్త్వయి పరిణతాయాం న హి పరమ్ ;

త్వమేవ స్వాత్మానం పరిణమయితుం విశ్వవపుషా

చిదానన్దాకారం శివయువతి భావేన బిభృషే . 35 .

పద విభాగము

మనస్త్వం (మనః + త్వం), వ్యోమ, త్వం, మరుదసి (మరుత్ + అసి), మరుత్సారథిరసి (మరుత్ + సారథిః + అసి), త్వమాపస్త్వం (త్వం + ఆపః + త్వం), భూమిస్త్వయి (భూమిః + త్వయి), పరిణతాయాం, న, హి, పరమ్, త్వమేవ (త్వం + ఏవ), స్వాత్మానం, పరిణమయితుం, విశ్వవపుషా, చిదానన్దాకారం (చిత్ + ఆనంద + ఆకారం), శివయువతి, భావేన, బిభృషే.

అన్వయము

(హే) శివయువతి! త్వం మనః, త్వం వ్యోమ, త్వం మరుత్ అసి, త్వం మరుత్సారథిః అసి, త్వం ఆపః, త్వం భూమిః. త్వయి పరిణతాయాం సత్యాం హి పరం న (అస్తి). త్వమేవ స్వాత్మానం విశ్వవపుషా పరిణమయితుం చిదానందాకారం శివయువతి భావేన బిభృషే.

ప్రతి పదార్థము

శివయువతి = ఓ శివుని ప్రియురాలా!, మనః = ఆజ్ఞాచక్రము నందలి మనస్తత్త్వమును, త్వం ఏవ అసి = నీవే అయి ఉన్నావు. వ్యోమ = విశుద్ధి చక్రమునందలి ఆకాశ తత్త్వమును, త్వం = నీవే. మరుత్ అసి = అనాహత చక్రమందలి వాయు తత్త్వమును నీవే. మరుత్సారథిః అసి = స్వాధిష్ఠాన చక్రమందలి వాయువునకు సారథియైన అగ్ని తత్త్వమును నీవే. ఆపః = మణిపూరక చక్రమందలి జల తత్త్వమును నీవే. భూమిః = మూలాధార చక్రమందలి భూతత్త్వమును నీవే. త్వయి = నీవు, పరిణతాయాం = ఈ రూపములలో (పంచభూతాలు, మనస్సు) పరిణమించిన, అనగా పూర్తిగా తదాత్మ్యం పొందిన దానివి కాగా, న హి పరమ్ = నీకంటే భిన్నమైనది ఏదీ లేదు. త్వం ఏవ = నీవే, స్వాత్మానం = నీ స్వస్వరూపాన్ని, విశ్వవపుషా = ప్రపంచ రూపంతో, పరిణమయితుం = పరిణమింపజేయడానికి (సృష్టించడానికి), చిదానందాకారం = చిచ్ఛక్తితో కూడిన ఆనంద భైరవుని (శివతత్త్వాన్ని), శివయువతి భావేన = శివుని ప్రియురాలిగా (శక్తిగా), బిభృషే = ధరిస్తున్నావు.

తాత్పర్యము

ఓ శివుని ప్రియురాలా! ఆజ్ఞాచక్రంలోని మనస్తత్త్వము నీవే. విశుద్ధి చక్రంలోని ఆకాశ తత్త్వము నీవే. అనాహత చక్రంలోని వాయు తత్త్వము నీవే. స్వాధిష్ఠాన చక్రంలోని అగ్ని తత్త్వము నీవే. మణిపూరక చక్రంలోని జల తత్త్వము నీవే. మూలాధార చక్రంలోని భూతత్త్వము నీవే. నీవు ఈ సమస్త రూపాలుగా పరిణమించిన తర్వాత, నీకంటే అన్యమైనది ఏదీ లేదు. నీవే నీ స్వస్వరూపాన్ని ఈ ప్రపంచ రూపంలోకి పరిణమింపజేయడానికి, చిదానంద స్వరూపుడైన శివతత్త్వాన్ని శివుని ప్రియురాలిగా (అతని శక్తిగా) ధరిస్తున్నావు.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం దేవి విశ్వస్వరూపిణి అని, ఆమె పంచభూతాలు మరియు మనస్సుకు అధిదేవత అని, ఆమెను మించిన పరతత్త్వం ఏదీ లేదని స్పష్టం చేస్తుంది. ఇది శక్తికి, సృష్టికి, మరియు చైతన్యానికి మూలమైన దేవత దేవియే అని నొక్కి చెబుతుంది.

• పంచభూతాల అధిదేవత:
• మనస్త్వం: ఆజ్ఞాచక్రంలోని మనస్తత్త్వం (ఇది సూక్ష్మభూతంగా భావించబడుతుంది).
• వ్యోమ: ఆకాశ తత్త్వం (విశుద్ధి చక్రం).
• మరుదసి: వాయు తత్త్వం (అనాహత చక్రం).
• మరుత్సారథిరసి: అగ్ని తత్త్వం (వాయువుకు సారథి అగ్ని - స్వాధిష్ఠాన చక్రం).
• త్వమాపస్త్వం: జల తత్త్వం (మణిపూరక చక్రం).
• భూమిస్త్వయి: భూతత్త్వం (మూలాధార చక్రం). ఈ వర్ణన దేవి షట్చక్రాలకు, వాటికి సంబంధించిన తత్త్వాలకు అధిపతి అని, సమస్త సృష్టికి ఆమెయే మూలమని తెలియజేస్తుంది.
• త్వయి పరిణతాయాం న హి పరమ్: దేవి ఈ సమస్త తత్త్వాలుగా పరిణమించిన తర్వాత, ఆమెకంటే వేరుగా ఏదీ ఉనికిలో లేదని చెప్పడం, ఆమె అద్వితీయతను, సర్వవ్యాపకత్వాన్ని సూచిస్తుంది. ఆమెయే సర్వమని, సర్వమూ ఆమెయే అని ఇది బోధిస్తుంది.
• త్వమేవ స్వాత్మానం పరిణమయితుం విశ్వవపుషా చిదానన్దాకారం శివయువతి భావేన బిభృషే: దేవి తన స్వస్వరూపాన్ని (చిదానందమయమైన శివతత్త్వాన్ని) విశ్వరూపంలోకి పరిణమింపజేయడానికి, శివుని ప్రియురాలిగా (శక్తి రూపంలో) ధరిస్తుందని చెప్పడం, దేవియే సృష్టికి మూలమని, శివుడు ఆమె ద్వారానే వ్యక్తమవుతాడని తెలియజేస్తుంది. ఆమె సృష్టి చేయాలనే సంకల్పం నుండే శివుని చైతన్యంతో కలిసి ఈ విశ్వాన్ని సృజిస్తుంది.

ఈ శ్లోకం దేవిని పరబ్రహ్మ స్వరూపిణిగా, విశ్వకారణభూత శక్తిగా ఆవిష్కరిస్తుంది. ఆమె సమస్త సృష్టికి మూలం, సకల తత్త్వాలకు అధిష్ఠాన దేవత. ఆమె తన లీలామాత్రంతో విశ్వాన్ని సృష్టించి, తానై విశ్వరూపంలో నిలిచి ఉంటుందని ఈ శ్లోకం యొక్క అంతరార్థం.

---

శ్లోకం 36

తవాజ్ఞాచక్రస్థం తపనశశికోటిద్యుతిధరం

పరం శమ్భుం వన్దే పరిమిలితపార్శ్వం పరచితా ;

యమారాధ్యన్భక్త్యా రవిశశిశుచీనామవిషయే

నిరాలోకే’లోకే నివసతి హి భాలోకభువనే . 36 .

పద విభాగము

తవాజ్ఞాచక్రస్థం (తవ + ఆజ్ఞా + చక్ర + స్థం), తపనశశికోటిద్యుతిధరం (తపన + శశి + కోటి + ద్యుతి + ధరం), పరం, శమ్భుం, వన్దే, పరిమిలితపార్శ్వం (పరిమిలిత + పార్శ్వం), పరచితా, యమారాధ్యన్భక్త్యా (యం + ఆరాధ్యన్ + భక్త్యా), రవిశశిశుచీనామవిషయే (రవి + శశి + శుచీనాం + అవిషయే), నిరాలోకే’లోకే (నిరాలోకే + అలోకే), నివసతి, హి, భాలోకభువనే (భా + లోక + భువనే).

అన్వయము

(ఓ జగజ్జననీ!) తవ ఆజ్ఞాచక్రస్థం, తపనశశికోటిద్యుతిధరం, పరచితా పరిమిలితపార్శ్వం పరం శంభుం వన్దే. యం భక్త్యా ఆరాధ్యన్ సాధకః, రవిశశిశుచీనాం అవిషయే, నిరాలోకే, అలోకే (చ) భాలోకభువనే నివసతి హి.

ప్రతి పదార్థము

(ఓ జగజ్జననీ!) తవ = నీకు సంబంధించిన, ఆజ్ఞాచక్రస్థం = ఆజ్ఞాచక్రంలో కొలువై ఉన్నవాడును, తపన = సూర్యుడు, శశి = చంద్రుడు, కోటి = కోట్ల సంఖ్యలో ఉన్నవారి, ద్యుతిధరం = కాంతిని ధరించినవాడును (కోటి సూర్యచంద్రుల కాంతితో ప్రకాశించేవాడును), పరచితా = పరా (పరమాత్మ) చిచ్ఛక్తిచేత, పరిమిలితపార్శ్వం = (ఎడమ) వైపున కలసి ఉన్నవాడును (అర్ధనారీశ్వర స్వరూపుడును), పరం = 'పరుడు' అనే పేరుగల, శంభుం = శంభుని గురించి, వన్దే = నమస్కరిస్తున్నాను. యం = అట్టి ఏ పరమశివుడిని, భక్త్యా = భక్తితో, ఆరాధ్యన్ = పూజించి ప్రసన్నుడిని చేసుకొనే సాధకుడు, రవి = సూర్యుడు, శశి = చంద్రుడు, శుచీనాం = అగ్ని (తేజస్సు) - వీటికి, అవిషయే = అగోచరమైనదియు (వెలిగించడానికి వీలుకానిదియు), నిరాలోకే = బాహ్య దృష్టికి అందరానిదియు, అలోకే = సాధారణ జనులకు తెలియని (ఏకాంతమైన) ప్రదేశము అయిన, భాలోకభువనే = ప్రకాశవంతమైన లోకంలో (సంపూర్ణంగా వెన్నెల వెలుగులతో నిండిన లోకంలో, అనగా సహస్రార కమలంలో), నివసతి హి = నివసిస్తాడు కదా (ప్రసిద్ధి). అనగా నీ సాయుజ్యాన్ని పొందుతాడు.

తాత్పర్యము

ఓ జగజ్జననీ! నీ ఆజ్ఞాచక్రంలో కొలువై ఉన్న, కోటి సూర్యచంద్రుల కాంతితో ప్రకాశించే, పరచిత్ (పరాశక్తి) తో తన ఎడమ భాగాన్ని ఐక్యం చేసుకున్న 'పరుడు' అనే శివునికి నేను నమస్కరిస్తున్నాను. ఏ సాధకుడు అట్టి శివుడిని భక్తితో ఆరాధించి ప్రసన్నుడిని చేసుకుంటాడో, ఆ సాధకుడు సూర్యచంద్ర అగ్నుల ప్రకాశానికి కూడా అందని, బాహ్య దృష్టికి కనబడని, సాధారణ జనులకు తెలియని ప్రకాశవంతమైన లోకంలో (సహస్రార కమలంలో) నివసిస్తాడు (అనగా నీ సాయుజ్యాన్ని పొందుతాడు) కదా!

విశేషములు

ఈ శ్లోకం ఆజ్ఞాచక్రంలోని శివుని స్వరూపాన్ని, అతని ఆరాధన ద్వారా సాధకుడు పొందే పరమజ్ఞానాన్ని, మోక్షాన్ని వివరిస్తుంది. ఇది యోగసాధనలో ఆజ్ఞాచక్ర ధ్యానం యొక్క ప్రాముఖ్యతను నొక్కి చెబుతుంది.

• ఆజ్ఞాచక్రస్థం పరం శంభుం: ఆజ్ఞాచక్రం (కనుబొమ్మల మధ్య ఉండే ఆరో చక్రం) జ్ఞానానికి, అంతర్దృష్టికి ప్రతీక. ఇక్కడ శివుడు 'పరుడు' అనే పేరుతో, పరమ చైతన్య స్వరూపంగా కొలువై ఉన్నాడని చెప్పబడింది.
• తపనశశికోటిద్యుతిధరం: శివుడు కోటి సూర్యచంద్రుల కాంతితో ప్రకాశిస్తాడని చెప్పడం అతని అనంతమైన తేజస్సును, జ్ఞాన ప్రకాశాన్ని సూచిస్తుంది. ఇది సాధారణ కాంతికి అందని, అంతర్గతమైన దివ్య కాంతి.
• పరిమిలితపార్శ్వం పరచితా: శివుడు తన ఎడమ భాగాన్ని పరాచిత్ (పరమాత్మ చిచ్ఛక్తి, అనగా దేవి) తో ఐక్యం చేసుకున్నాడు. ఇది అర్ధనారీశ్వర స్వరూపాన్ని సూచిస్తుంది, ఇక్కడ శివశక్తి ఐక్యత జ్ఞాన కేంద్రమైన ఆజ్ఞాచక్రంలో వ్యక్తమవుతుంది.
• రవిశశిశుచీనామవిషయే నిరాలోకే’లోకే భాలోకభువనే: భక్తుడు చేరే ఉన్నత లోకం యొక్క లక్షణాలు:
• రవిశశిశుచీనామవిషయే: సూర్యుడు, చంద్రుడు, అగ్ని (శుచి) వంటి బాహ్య ప్రకాశానికి కూడా అందనిది. ఇది లౌకిక జ్ఞానానికి అతీతమైన, అంతర్గత జ్ఞాన ప్రకాశాన్ని సూచిస్తుంది.
• నిరాలోకే: బాహ్య దృష్టికి కనబడనిది.
• అలోకే: సాధారణ ప్రజలకు తెలియని (ఏకాంతమైన) ప్రదేశం.
• భాలోకభువనే: స్వయం ప్రకాశమానమైన లోకం (అనగా సహస్రార కమలం).

ఈ శ్లోకం ఆజ్ఞాచక్ర ధ్యానం ద్వారా శివుని కృపను పొందిన సాధకుడు సహస్రారంలో ఉండే పరమజ్ఞాన స్థితిని, మోక్షాన్ని పొందుతాడని తెలియజేస్తుంది. ఈ స్థితిలో బాహ్య ప్రపంచం యొక్క చీకటి, వెలుగులకు అతీతంగా, ఆత్మ యొక్క స్వయం ప్రకాశంతో నిండిన అనుభూతి కలుగుతుంది. ఇది శివశక్తి ఐక్యతను దర్శించి, వారి సాయుజ్యాన్ని పొందే మార్గాన్ని సూచిస్తుంది.

---

శ్లోకం 37

విశుద్ధౌ తే శుద్ధస్ఫటికవిశదం వ్యోమజనకం

శివం సేవే దేవీమపి శివసమానవ్యవాసితామ్ ;

యయోః కాన్త్యా యాన్త్యాః శశికిరణసారూప్యసరణే-

ర్విధూతాన్తర్ధ్వాన్తా విలసతి చకోరీవ జగతీ . 37 .

పద విభాగము

విశుద్ధౌ, తే, శుద్ధస్ఫటికవిశదం, వ్యోమజనకం, శివం, సేవే, దేవీమపి (దేవీం + అపి), శివసమానవ్యవసితామ్, యయోః, కాన్త్యా, యాన్త్యాః, శశికిరణసారూప్యసరణేః (శశి + కిరణ + సారూప్య + సరణేః), విధూతాన్తర్ధ్వాన్తా (విధూత + అంతః + ధ్వాన్తా), విలసతి, చకోరీవ (చకోరీ + ఇవ), జగతీ.

అన్వయము

(ఓ జగజ్జననీ!) తే విశుద్ధౌ శుద్ధస్ఫటికవిశదం, వ్యోమజనకం శివం, శివసమానవ్యవసితాం దేవీం అపి సేవే. యయోః శశికిరణసారూప్యసరణేః యాన్త్యాః కాన్త్యా విధూతాన్తర్ధ్వాన్తా జగతీ చకోరీవ విలసతి.

ప్రతి పదార్థము

(ఓ జగజ్జననీ!) తే = నీ యొక్క, విశుద్ధౌ = విశుద్ధి చక్రము నందు (కంఠ స్థానంలో), శుద్ధస్ఫటిక విశదం = స్వచ్ఛమైన స్ఫటికం వలె నిర్మలమైన వాడును (మిక్కిలి స్వచ్ఛమైనవాడును), వ్యోమజనకం = ఆకాశ తత్త్వాన్ని ఉత్పత్తి చేసేవాడును (లేదా, ఆకాశానికి జనకుడైన), శివం = శివుడిని, శివసమానవ్యవసితామ్ = శివుడితో సమానమైన సామర్థ్యం గల, దేవీం అపి = దేవిని (నిన్ను) కూడా, సేవే = నేను సేవిస్తున్నాను (ఉపాసిస్తున్నాను). యయోః = ఏ శివుడు మరియు దేవి నుండి (అనగా శివశక్తుల నుండి), యాన్త్యాః = వెలువడుతున్నదైన, శశికిరణ సారూప్య సరణేః = చంద్రకిరణాల మార్గాన్ని పోలి ఉన్న (అమృతధార వంటి), కాన్త్యా = కాంతి (ప్రకాశం) వలన, జగతీ = ముల్లోకాలు (లేదా జీవులు), విధూతాంతర్ధ్వాన్తా = తొలగింపబడిన అంతరంగంలోని అజ్ఞాన చీకటి గలదై, చకోరీ ఇవ = ఆడ చకోర పక్షి వలె (చంద్రుని కోసం ఎదురుచూసే చకోరం వలె), విలసతి = ప్రకాశిస్తున్నదో (అనగా - అట్టి శివశక్తులను సేవించెదను అని భావము).

తాత్పర్యము

ఓ జగజ్జననీ! నీ విశుద్ధి చక్రంలో కొలువై ఉన్న, స్వచ్ఛమైన స్ఫటికం వలె నిర్మలమైన, ఆకాశ తత్త్వానికి జనకుడైన శివుడిని, మరియు శివుడితో సమానమైన సామర్థ్యం గల నిన్ను కూడా నేను సేవిస్తున్నాను. ఎందుకంటే, ఏ శివశక్తుల నుండి వెలువడుతున్న చంద్రకిరణాల వంటి కాంతి వలన, జగత్తులోని జీవులు తమ అంతరంగంలోని అజ్ఞాన చీకటిని తొలగించుకొని, చంద్రుని వెన్నెల కోసం ఎదురుచూసే చకోర పక్షి వలె ప్రకాశిస్తున్నాయో, అట్టి శివశక్తులను నేను ఉపాసిస్తున్నాను.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం విశుద్ధి చక్రంలో కొలువై ఉన్న శివశక్తుల స్వరూపాన్ని, వారి ప్రకాశం ద్వారా లభించే జ్ఞానోదయాన్ని వివరిస్తుంది. విశుద్ధి చక్రం శుద్ధికి, వాక్ శక్తికి, ఆకాశ తత్త్వానికి సంబంధించినది.

• విశుద్ధి చక్రం: కంఠ స్థానంలో ఉండే విశుద్ధి చక్రం పదిహేడు దళాలు గల పద్మంగా వర్ణించబడింది. ఇది ఆకాశ తత్త్వానికి, శుద్ధత్వానికి, వాక్శుద్ధికి, అమృతపానానికి స్థానం.
• శుద్ధస్ఫటికవిశదం వ్యోమజనకం శివం: విశుద్ధి చక్రంలో శివుడు స్వచ్ఛమైన స్ఫటికం వలె నిర్మలంగా, ప్రకాశవంతంగా ఉంటాడు. ఆయన ఆకాశ తత్త్వాన్ని సృష్టించినవాడు లేదా ఆకాశానికి అధిపతి. ఇది అతని అఖండమైన స్వచ్ఛతను, అనంతత్వాన్ని సూచిస్తుంది.
• శివసమానవ్యవసితాం దేవీమపి సేవే: దేవి శివునితో సమానమైన శక్తి సామర్థ్యాలు కలిగి ఉందని, ఆమెను కూడా తాను సేవిస్తున్నానని కవి చెబుతాడు. ఇది శివశక్తి ఐక్యతను, వారి సమ ప్రాధాన్యతను పునరుద్ఘాటిస్తుంది.
• యయోః కాన్త్యా యాన్త్యాః శశికిరణసారూప్యసరణేః: శివశక్తుల నుండి వెలువడే కాంతి చంద్రకిరణాల వలె చల్లగా, స్వచ్ఛంగా, ప్రకాశవంతంగా ఉంటుంది. ఇది అమృత ప్రకాశాన్ని, జ్ఞాన జ్యోతిని సూచిస్తుంది.
• విధూతాన్తర్ధ్వాన్తా విలసతి చకోరీవ జగతీ: ఈ దివ్య కాంతి వలన ప్రపంచంలోని జీవుల (లేదా సాధకుల) అంతరంగంలోని అజ్ఞానమనే చీకటి తొలగిపోతుంది. చకోర పక్షి చంద్రుని వెన్నెల కోసం ఎదురుచూసినట్లుగా, ఈ కాంతిని పొంది జీవులు ప్రకాశవంతమవుతాయి. ఇది జ్ఞానోదయాన్ని, అజ్ఞాన బంధ విముక్తిని సూచిస్తుంది.

ఈ శ్లోకం విశుద్ధి చక్ర ధ్యానం ద్వారా శివశక్తి అనుగ్రహాన్ని పొంది, అంతరంగంలోని అజ్ఞానాన్ని తొలగించుకొని, జ్ఞాన ప్రకాశంతో ప్రకాశింపవచ్చని తెలియజేస్తుంది. ఇది ముక్తి మార్గంలో విశుద్ధి చక్ర ప్రాముఖ్యతను నొక్కి చెబుతుంది.

---

శ్లోకం 38

సమున్మీలత్సంవిత్కమలమకరన్దైకరసికం

భజే హంసద్వన్ద్వం కిమపి మహతాం మానసచరమ్ ;

యదాలాపాదష్టాదశగుణితవిద్యాపరిణతి-

ర్యదాదత్తే దోషాద్గుణమఖిలమద్భ్యః పయ ఇవ . 38 .

పద విభాగము

సమున్మీలత్సంవిత్కమలమకరన్దైకరసికం (సమున్మీలత్ + సంవిత్ + కమల + మకరన్ద + ఏక + రసికం), భజే, హంసద్వన్ద్వం, కిమపి, మహతాం, మానసచరమ్, యదాలాపాదష్టాదశగుణితవిద్యాపరిణతిః (యత్ + ఆలాపాత్ + అష్టాదశ + గుణిత + విద్యా + పరిణతిః), యదాదత్తే (యత్ + ఆదత్తే), దోషాద్గుణమఖిలమద్భ్యః (దోషాత్ + గుణమ్ + అఖిలమ్ + అద్భ్యః), పయ ఇవ (పయః + ఇవ).

అన్వయము

(ఓ జగజ్జననీ!) సమున్మీలత్సంవిత్కమలమకరన్దైకరసికం, మహతాం మానసచరం, కిమపి హంసద్వన్ద్వం భజే. యత్ ఆలాపాత్ అష్టాదశగుణితవిద్యాపరిణతిః (భవతి), యత్ అద్భ్యః పయః ఇవ, దోషాత్ అఖిలం గుణం ఆదత్తే.

ప్రతి పదార్థము

(ఓ జగజ్జననీ!) సమున్మీలత్ = వికసిస్తున్న, సంవిత్ కమల = జ్ఞానమనే పద్మంలోని, మకరంద = తేనెలో మాత్రమే, ఏకరసికం = ఏకైక ఆసక్తి గలదియు (తేనెను మాత్రమే ఆస్వాదించేదియు), మహతాం = గొప్ప యోగీశ్వరుల యొక్క, మానసచరం = మనస్సులలో సంచరించేదియు (లేదా మానస సరోవరంలో చరించేదియు), కిమపి = ఇట్టిదని వర్ణించనలవి కాని (అనగా అద్భుతమైన), హంసద్వన్ద్వం = హంసల జంటను (పరమేశ్వరుడు, పరమేశ్వరిని), భజే = నేను సేవిస్తున్నాను. యత్ ఆలాపాత్ = ఏ హంస మిథునం యొక్క (పరస్పర మధుర సంభాషణల ద్వారా), అష్టాదశగుణిత = పదునెనిమిది సంఖ్యలుగా చెప్పబడిన, విద్యా పరిణతిః = విద్యల యొక్క పరిణామం (వృద్ధి) కలుగుతుందో; యత్ = ఏ హంసల జంట, అద్భ్యః = నీటి నుండి, పయః ఇవ = పాలను వేరు చేసినట్లుగా, దోషాత్ = దోషాల నుండి, అఖిలం గుణం = సమస్తమైన గుణ సముదాయాన్ని, ఆదత్తే = గ్రహిస్తుందో, అట్టి హంస ద్వంద్వాన్ని సేవిస్తున్నాను.

తాత్పర్యము

ఓ జగజ్జననీ! వికసిస్తున్న జ్ఞానమనే పద్మపు తేనెను మాత్రమే ఆస్వాదించడంలో ఆసక్తి కలిగిన, మహానుభావులైన యోగీశ్వరుల మనస్సులలో (లేదా మానస సరోవరంలో) సంచరించే, ఇట్టిదని వర్ణించనలవి కాని ఒక అద్భుతమైన హంసల జంటను (దేవి, శివులను) నేను సేవిస్తున్నాను. ఏ హంసల జంట యొక్క పరస్పర సంభాషణల వల్ల పదునెనిమిది విద్యలు వృద్ధి చెందుతాయో, ఏ హంసల జంట నీటి నుండి పాలను వేరు చేసినట్లుగా, దోషాల నుండి గుణాలను మాత్రమే గ్రహిస్తుందో, అట్టి హంస ద్వంద్వాన్ని నేను భజిస్తున్నాను.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం పరమశివ-పరమశక్తి స్వరూపాన్ని 'హంసద్వంద్వం' (హంసల జంట) గా వర్ణిస్తుంది. ఇది యోగసాధనలో, ముఖ్యంగా సహస్రార కమల ధ్యానంలో, శివశక్తుల ఐక్య స్వరూపాన్ని దర్శించడాన్ని సూచిస్తుంది.

• హంసద్వంద్వం: 'హంస' అనేది పరమాత్మకు ప్రతీక. 'సోऽహం' (ఆయనే నేను) అనే మంత్రంలో 'హ' అనేది శివుడిని, 'స' అనేది దేవిని సూచిస్తుంది. హంసల జంట శివశక్తుల ఐక్య స్వరూపాన్ని, వారి అభేదత్వాన్ని తెలియజేస్తుంది.
• సమున్మీలత్సంవిత్కమలమకరన్దైకరసికం: ఈ హంసలు జ్ఞానమనే పద్మం (సహస్రార కమలం) నుండి స్రవించే తేనెను (అమృతాన్ని) మాత్రమే ఆస్వాదించడంలో ఆసక్తి కలిగి ఉంటాయి. ఇది జ్ఞానానుభూతి, పరమానంద స్థితికి ప్రతీక. యోగసాధన ద్వారా సాధకుడు ఈ అమృతాన్ని ఆస్వాదించగలడు.
• మహతాం మానసచరమ్: ఈ హంసలు మహాయోగుల మనస్సులలో (మానస సరోవరం వలె శుద్ధమైన అంతరంగంలో) సంచరిస్తాయి. దీని అర్థం, కేవలం ఉన్నత స్థాయి యోగులకు మాత్రమే ఈ శివశక్తి ఐక్య స్వరూపం యొక్క దర్శనం లభిస్తుంది.
• యదాలాపాదష్టాదశగుణితవిద్యాపరిణతిః: ఆ హంసల జంట యొక్క సంభాషణల వల్ల అష్టాదశ విద్యలు (18 విద్యలు) వృద్ధి చెందుతాయి. ఇది వారి నుండి సమస్త జ్ఞానం ఉద్భవిస్తుందని, వారు జ్ఞానానికి మూలమని సూచిస్తుంది. (18 విద్యలు: 4 వేదాలు, 6 వేదాంగాలు, 4 ఉపవేదాలు, పురాణాలు, న్యాయశాస్త్రం, మీమాంస, ధర్మశాస్త్రం).
• యదాదత్తే దోషాద్గుణమఖిలమద్భ్యః పయ ఇవ: హంస నీటిలో కలిసిన పాలను వేరు చేసి పాలను మాత్రమే త్రాగుతుందని ప్రసిద్ధి. ఇక్కడ ఈ హంసల జంట దోషాల నుండి గుణాన్ని మాత్రమే గ్రహిస్తుంది అని చెప్పడం, వారు అద్వయ స్వభావులు అని, వారికి సద్గుణాలకు మాత్రమే ప్రాధాన్యత ఇస్తారని, లేదా వారి అనుగ్రహం వల్ల సాధకుడు దోషాలను వదిలి గుణాలను మాత్రమే గ్రహించగలడని సూచిస్తుంది.

ఈ శ్లోకం శివశక్తుల ఐక్య రూపాన్ని హంసద్వంద్వంగా ధ్యానించడం ద్వారా జ్ఞానోదయాన్ని, అమృతానుభూతిని, మరియు అన్ని రకాల విద్యలలో పరిపూర్ణతను పొందవచ్చని తెలియజేస్తుంది. ఇది యోగసాధనలో శివశక్తుల ప్రాముఖ్యతను, వారిని సమరస భావనతో ఉపాసించవలసిన అవసరాన్ని ఉద్ఘాటిస్తుంది.

శ్లోకం 39

తవ స్వాధిష్ఠానే హుతవహమధిష్ఠాయ నిరతం

తమీడే సంవర్తం జనని మహతీం తాం చ సమయామ్;

యదాలోకే లోకాన్దహతి మహతి క్రోధకలితే

దయార్ద్రా యా దృష్టిః శిశిరముపచారం రచయతి. 39.

పద విభాగము

తవ, స్వాధిష్ఠానే, హుతవహమ్ + అధిష్ఠాయ (హుతవహమధిష్ఠాయ), నిరతం, తం + ఈడే (తమీడే), సంవర్తం, జనని, మహతీం, తాం, చ, సమయామ్, యత్ + ఆలోకే (యదాలోకే), లోకాన్ + దహతి (లోకాన్దహతి), మహతి, క్రోధకలితే, దయార్ద్రా, యా, దృష్టిః, శిశిరమ్ + ఉపచారం (శిశిరముపచారం), రచయతి.

అన్వయము

జనని! తవ స్వాధిష్ఠానే హుతవహం నిరతం అధిష్ఠాయ, తం సంవర్తం (శివం) ఈడే. మహతీం తాం సమయాం చ ఈడే. యత్ ఆలోకే లోకాన్ దహతి (సతి), మహతి క్రోధకలితే (అపి), యా దయార్ద్రా దృష్టిః శిశిరమ్ ఉపచారం రచయతి.

ప్రతి పదార్థము

జనని = ఓ జగజ్జననీ!,తవ = నీ యొక్క,స్వాధిష్ఠానే = స్వాధిష్ఠాన చక్రమందు,హుతవహం = అగ్ని తత్త్వాన్ని,నిరతం = ఎల్లప్పుడూ,అధిష్ఠాయ = అధిష్ఠించి (ఆక్రమించుకొని) ఉన్న,తం = ఆ,సంవర్తం = 'సంవర్తుడు' అనే అగ్ని రూపంలో ప్రకాశించే పరమశివుడిని,ఈడే = నేను స్తుతిస్తున్నాను.మహతీం = గొప్పదైన,తాం చ = ఆ,సమయాం = 'సమయా' అనే పేరు గల నిన్ను కూడా (సంవర్తాగ్ని రూపిణి అయిన నిన్ను కూడా),ఈడే = స్తుతిస్తున్నాను.మహతి = మిక్కిలి గొప్పదై,క్రోధకలితే = క్రోధంతో కూడినదైన,

యత్ ఆలోకే = ఏ పరమేశ్వరుని (సంవర్తుని) చూపు,లోకాన్ = భూలోకాది లోకాలను,దహతి = దహిస్తుందో, (అలాంటి సంవర్తాగ్ని రూపం ఉన్నప్పటికీ),యా = ఏ,దయార్ద్రా దృష్టిః = కృపతో నిండిన (కరుణామయమైన) చూపు,శిశిరం = శీతలాన్ని (చల్లదనాన్ని),ఉపచారం = ఉపశమనాన్ని (ఉపచారాన్ని),రచయతి = కలిగిస్తుందో.( ఆ చూపును ధ్యానిస్తున్నాను)

తాత్పర్యము

ఓ జగజ్జననీ! నీ స్వాధిష్ఠాన చక్రంలో అగ్ని తత్త్వాన్ని నిరంతరం అధిష్టించి ఉన్న, 'సంవర్తుడు' అనే అగ్ని రూపంలో ప్రకాశించే పరమశివుడిని నేను స్తుతిస్తున్నాను. గొప్పదైన, 'సమయ' అను పేరు గల నిన్ను కూడా (సంవర్తాగ్ని రూపిణి అయిన నిన్ను కూడా) నేను స్తుతిస్తున్నాను. ఎందుకంటే, మహా ప్రళయకాలంలో క్రోధంతో కూడిన ఏ పరమేశ్వరుని చూపు సమస్త లోకాలను దహించివేస్తుందో, (అదే శివుడిపై ఉన్న నీ ప్రభావం వల్ల) ఆ దహించే చూపుతో పాటు, నీ దయార్ద్రహృదయం నుండి వెలువడే చూపు జీవులకు చల్లదనాన్ని, ఉపశమనాన్ని కలిగిస్తుంది.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం స్వాధిష్ఠాన చక్రంలోని అగ్ని తత్త్వాన్ని, దానితో అనుసంధానమైన శివశక్తుల ద్వైత స్వరూపాన్ని (సంవర్తుడు - సమయ) మరియు వారి కారుణ్యాన్ని వివరిస్తుంది. స్వాధిష్ఠాన చక్రం సృజనాత్మకతకు, ప్రవాహానికి, అగ్ని తత్త్వానికి సంబంధించినది.

• స్వాధిష్ఠానే హుతవహమధిష్ఠాయ నిరతం తం సంవర్తం ఈడే: స్వాధిష్ఠాన చక్రం (రెండవ చక్రం, జననేంద్రియాల వద్ద) అగ్ని తత్త్వానికి స్థానం. ఇక్కడ 'సంవర్తుడు' అనే శివుని రూపం ప్రళయాగ్ని స్వరూపం. ఆయన ప్రళయ కాలంలో సమస్త లోకాలను దహించే శక్తిని కలిగి ఉంటాడు.
• మహతీం తాం చ సమయామ్ ఈడే: 'సమయ' అనేది దేవి యొక్క ఒక రూపం. 'సమయాచార' అనేది దేవిని అంతర్ముఖంగా, యోగ మార్గంలో ఆరాధించే పద్ధతి. 'సమయా' దేవి స్వతంత్రంగా కాక శివునితో సమానంగా ప్రకాశిస్తుందని, ప్రళయాగ్ని స్వరూపిణి అయినప్పటికీ, ఆమె కరుణతో కూడినదని సూచిస్తుంది.
• యదాలోకే లోకాన్ దహతి మహతి క్రోధకలితే: ప్రళయ కాలంలో శివుని (సంవర్తుని) క్రోధంతో కూడిన చూపు సమస్త లోకాలను దహించివేస్తుంది. ఇది శివుని సంహారశక్తిని తెలియజేస్తుంది.
• దయార్ద్రా యా దృష్టిః శిశిరముపచారం రచయతి: అయితే, అదే శివునితో కలసి ఉన్న దేవి యొక్క (లేదా ఆ శివునిలోనే అంతర్లీనంగా ఉన్న దేవి) దయతో నిండిన చూపు, దహించే అగ్నిని కూడా చల్లదనంగా, ఉపశమనంగా మారుస్తుంది. ఇది దేవి యొక్క పరమ కారుణ్యాన్ని, ఆమె సంహారకరమైన శక్తిని కూడా శాంతింపజేయగలదని తెలియజేస్తుంది.

ఈ శ్లోకం శివశక్తుల ద్వైత స్వరూపాన్ని వివరిస్తుంది - ఒకవైపు ప్రళయ కారకులుగా (సంవర్త అగ్ని), మరోవైపు కరుణామయులుగా. స్వాధిష్ఠానంలో అగ్ని తత్త్వం ఉన్నప్పటికీ, దేవి యొక్క దయార్ద్రహృదయం ఆ అగ్ని తీవ్రతను శాంతింపజేసి, జీవులకు ఆశ్రయాన్ని ఇస్తుందని ఈ శ్లోకం యొక్క అంతరార్థం. ఇది క్రోధాన్ని కరుణగా మార్చగల దేవి శక్తిని కూడా సూచిస్తుంది.

---

శ్లోకం 40

తటిత్త్వన్తం శక్త్యా తిమిరపరిపన్థిస్ఫురణయా

స్ఫురన్నానారత్నాభరణపరిణద్ధేన్ద్రధనుషమ్;

తవ శ్యామం మేఘం కమపి మణిపూరైకశరణం

నిషేవే వర్షన్తం హరమిహిరతప్తం త్రిభువనమ్. 40.

పద విభాగము

తటిత్త్వన్తం, శక్త్యా, తిమిర + పరిపన్థి + స్ఫురణయా (తిమిరపరిపన్థిస్ఫురణయా), స్ఫురత్ + నానా + రత్న + ఆభరణ + పరిణద్ధ + ఇంద్రధనుషమ్ (స్ఫురన్నానారత్నాభరణపరిణద్ధేన్ద్రధనుషమ్), తవ, శ్యామం, మేఘం, కమపి, మణిపూర + ఏక + శరణం (మణిపూరైకశరణం), నిషేవే, వర్షన్తం, హర + మిహిర + తప్తం (హరమిహిరతప్తం), త్రిభువనమ్.

అన్వయము

(ఓ జగజ్జననీ!) తవ మణిపూరైకశరణం, తిమిరపరిపన్థిస్ఫురణయా శక్త్యా తటిత్త్వన్తం, స్ఫురన్నానారత్నాభరణపరిణద్ధేన్ద్రధనుషం, శ్యామం, హరమిహిరతప్తం త్రిభువనం వర్షన్తం, కమపి మేఘం నిషేవే.

ప్రతి పదార్థము

---

జగజ్జననీ!

ప్రతి పదార్థం:

తవ = నీ యొక్క, మణిపూరైకశరణం = మణిపూరక చక్రమే ఏకైక నివాసంగా గలదియు, తిమిర = (మణిపూరకంలో పొందిన) చీకటికి, పరిపన్థి = శత్రువై (దూరం చేసేది), స్ఫురణయా = ప్రకాశించే, శక్త్యా = శక్తిచే, తటిత్త్వంతం = మెరుపు (మెరుపులు) గలదియు, స్ఫురత్ = ప్రకాశిస్తున్న, నానారత్న = అనేక రకాల రత్నాలతో కూడిన, ఆభరణ = ఆభరణాలతో, పరిణద్ధ = అలంకరించబడిన, ఇంద్రధనుషం = ఇంద్రధనస్సును (ఇంద్రధనస్సు వలె ప్రకాశించేది) గలదియు, శ్యామం = నీలి రంగు (శ్యామ వర్ణం) గలదియు, హరమిహిరతప్తం = శివుడనే సూర్యునిచే తపింపజేయబడిన, త్రిభువనం = మూడు లోకాలను ఉద్దేశించి, వర్షన్తం = వర్షించే, కమపి = ఇట్టిదని వర్ణించనలవి కాని (అనగా అద్భుతమైన), మేఘం = మేఘ స్వరూపంలో ఉన్న శివుడిని, నిషేవే = చక్కగా సేవిస్తున్నాను.

తాత్పర్యము

ఓ జగజ్జననీ! నీ మణిపూరక చక్రంలో ప్రధానంగా నివసించే, చీకటిని దూరం చేసే ప్రకాశవంతమైన శక్తితో మెరుపులు మెరిసే, అనేక రత్నాభరణాలచే ఏర్పడిన ఇంద్రధనస్సు వలె ప్రకాశించే, నీలి రంగులో ఉన్న, శివుడనే సూర్యుని ప్రతాపంతో తపించిన (సంహార కార్యంతో వేడిక్కిన) మూడు లోకాలను శాంతపరచడానికి వర్షించే, అద్భుతమైన మేఘ స్వరూపుడైన శివుడిని నేను సేవిస్తున్నాను.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం మణిపూరక చక్రంలోని శివుని మేఘ స్వరూపాన్ని, అతని శక్తితో కూడిన ప్రకాశాన్ని, మరియు అతను సంహారానంతరం శాంతిని ప్రసాదించే విధానాన్ని వివరిస్తుంది. మణిపూరక చక్రం అగ్ని తత్త్వానికి, జీర్ణశక్తికి, ధన సంపదలకు సంబంధించినది.

• మణిపూరైకశరణం: మణిపూరక చక్రం (నాభి స్థానంలో ఉండే మూడవ చక్రం) ఈ మేఘరూప శివునికి ప్రధాన నివాసం. ఇది అగ్ని తత్త్వానికి సంబంధించిన చక్రమైనప్పటికీ, ఇక్కడ మేఘ రూపుడైన శివుడు శాంతాన్ని, చల్లదనాన్ని ప్రసాదిస్తున్నాడు.
• తిమిరపరిపన్థిస్ఫురణయా శక్త్యా తటిత్త్వంతం: ఈ మేఘం చీకటిని తొలగించే ప్రకాశవంతమైన శక్తితో కూడిన మెరుపులు కలిగి ఉంది. ఇది దేవి యొక్క శక్తి రూపం మేఘంలో మెరుపుగా ఉండటం, జ్ఞానంతో అజ్ఞానాన్ని దూరం చేయడాన్ని సూచిస్తుంది.
• స్ఫురన్నానారత్నాభరణపరిణద్ధేన్ద్రధనుషమ్: ప్రకాశించే అనేక రత్నాభరణాలతో కూడిన ఇంద్రధనస్సు వలె ఈ మేఘం ప్రకాశిస్తుంది. ఇది శివుని (మేఘం) ఐశ్వర్యాన్ని, సౌందర్యాన్ని సూచిస్తుంది.
• శ్యామం మేఘం: మేఘం యొక్క నీలి రంగు (శ్యామ వర్ణం) శివునికి ఉన్న నీలకంఠత్వం లేదా అతని విశ్వవ్యాపకత్వాన్ని సూచిస్తుంది.
• హరమిహిరతప్తం త్రిభువనం వర్షన్తం: శివుడు తన సంహారక శక్తితో సూర్యుని వలె తీవ్రంగా తపించి (హర మిహిర - సంహారకర్త సూర్యుడు), త్రిభువనంలో వేడిని పెంచాడు. ఇప్పుడు అదే శివుడు మేఘ రూపంలో వచ్చి, ఆ వేడిని శాంతపరచడానికి శాంతిని, దయను వర్షిస్తున్నాడు. ఇది శివుని సంహార లీల తర్వాత అనుగ్రహ లీలను సూచిస్తుంది. దేవి శక్తి ద్వారా, శివుడు ప్రళయానంతరం శాంతిని, పునరుజ్జీవనాన్ని ప్రసాదిస్తాడు.

ఈ శ్లోకం శివశక్తుల ద్వంద్వ స్వభావాన్ని (సంహారకుడు మరియు అనుగ్రహకుడు), మరియు వారి ద్వారా సృష్టిలోని సమతుల్యతను వివరిస్తుంది. దేవి శక్తితో కూడిన శివుడు లోకాలను దహించి, ఆ తర్వాత తన కారుణ్యంతో వాటికి తిరిగి జీవం పోస్తాడు. మణిపూరక చక్ర ధ్యానం ద్వారా ఈ శివశక్తి ద్వయాన్ని ఉపాసిస్తే, సాధకుడు భౌతిక, ఆధ్యాత్మిక సంపదలను, శాంతిని పొందుతాడు.

---

శ్లోకం 41

తవాధారే మూలే సహ సమయయా లాస్యపరయా

నవాత్మానం మన్యే నవరసమహాతాణ్డవనటమ్;

ఉభాభ్యామేతాభ్యాముదయవిధిముద్దిశ్య దయయా

సనాథాభ్యాం జజ్ఞే జనకజననీమజ్జగదిదమ్. 41.

పద విభాగము

తవ + ఆధారే (తవాధారే), మూలే, సహ, సమయయా, లాస్యపరయా, నవాత్మానం, మన్యే, నవరస + మహా + తాణ్డవ + నటమ్ (నవరసమహాతాణ్డవనటమ్), ఉభాభ్యాం + ఏతాభ్యాం + ఉదయ + విధిం + ఉద్దిశ్య (ఉభాభ్యామేతాభ్యాముదయవిధిముద్దిశ్య), దయయా, సనాథాభ్యాం, జజ్ఞే, జనక + జననీమత్ + జగత్ + ఇదమ్ (జనకజననీమజ్జగదిదమ్).

అన్వయము

(ఓ జగజ్జననీ!) తవ మూలే ఆధారే లాస్యపరయా సమయయా సహ నవరసమహాతాణ్డవనటమ్ నవాత్మానం మన్యే. ఉదయవిధిముద్దిశ్య దయయా సనాథాభ్యాం ఏతాభ్యాం ఉభాభ్యాం ఇదం జగత్ జనకజననీమత్ జజ్ఞే.

ప్రతి పదార్థము: తవ = నీ యొక్క, మూలే ఆధారే = మూలాధార చక్రమునందు, లాస్యపరయా = నాట్యమునందు ఆసక్తి గల, సమయయా = 'సమయ' అను పేరు గల శక్తితో, సహ = కూడి, నవరస = తొమ్మిది రసములను (శృంగార, హాస్య, కరుణ, రౌద్ర, వీర, భయానక, బీభత్స, అద్భుత, శాంత రసములు) ప్రదర్శించునట్టి, మహాతాణ్డవనటమ్ = గొప్ప తాండవ నృత్యమును అభినయించువాడును, నవాత్మానం = తొమ్మిది రూపములు గల ఆనందభైరవుడిని, మన్యే = నేను భావిస్తున్నాను. ఉదయవిధిం = జగత్తు యొక్క ఉత్పత్తి కార్యమును, ఉద్దిశ్య = ఉద్దేశించి, దయయా = (ప్రళయాగ్నికి దగ్ధమైన లోకములను మరల సృష్టించాలనే) కరుణతో, సనాథాభ్యాం = నాయకుడైన శివునితో, దేవి సమయతో కలసి, ఏతాభ్యాం ఉభాభ్యాం = ఈ ఇరువురి (ఆనందభైరవ-మహాభైరవుల) చేత, ఇదం జగత్ = ఈ జగత్తు, జనకజననీమత్ = తల్లిదండ్రులను కలిగినదిగా, జజ్ఞే = తెలియబడుతోంది (ఉత్పత్తి అయ్యింది).

తాత్పర్యము

ఓ జగజ్జననీ! నీ మూలాధార చక్రంలో లాస్యనృత్యంలో ఆసక్తి గల 'సమయ' అనే శక్తితో కలిసి, నవరసాలతో కూడిన గొప్ప తాండవ నృత్యం చేసే, నవ రూపులైన ఆనందభైరవుడిని నేను భావిస్తున్నాను. ఈ ఆనందభైరవ-మహాభైరవులు ఇరువురూ, లోకాలను తిరిగి సృష్టించాలనే కరుణతో, ఈ జగత్తుకు తల్లిదండ్రులుగా మారడం వల్లనే ఈ ప్రపంచం ఉద్భవించింది.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం మూలాధార చక్రంలోని శివశక్తి ద్వంద్వాన్ని, వారి సృష్టి కార్యాన్ని, మరియు తాండవ-లాస్య నృత్యాల ద్వారా విశ్వ సృష్టిని వివరిస్తుంది. మూలాధార చక్రం సమస్త శక్తికి, స్థిరత్వానికి, మరియు కుండలినీ శక్తికి మూలం.

• మూలాధారే లాస్యపరయా సమయయా సహ: మూలాధార చక్రం (వెన్నెముక అడుగున, మూలాధారంలో ఉండే మొదటి చక్రం) కుండలినీ శక్తికి నిలయం. ఇక్కడ దేవి 'సమయ' అనే పేరుతో, లాస్యనృత్యం (సౌమ్యమైన, అందమైన నృత్యం) చేసేదిగా వర్ణించబడింది.
• నవరసమహాతాణ్డవనటమ్ నవాత్మానం మన్యే: దేవికి తోడుగా, శివుడు నవరసాలతో కూడిన మహాతాండవం (ఉగ్రమైన, సృష్టి, స్థితి, లయ కారక నృత్యం) చేసే 'నవాత్ముడు' (తొమ్మిది రూపాలు లేదా నవవ్యూహాలు గల ఆనందభైరవుడు) గా ఉన్నాడు. ఇది శివుని ప్రళయ, సృష్టి శక్తిని సూచిస్తుంది.
• తాండవ-లాస్య సంయోగం: శివుని తాండవం మరియు దేవి లాస్యం విశ్వ సృష్టికి, లయకు ప్రతీకలు. తాండవం ఉగ్రమైన, పురుషతత్త్వ శక్తిని, లాస్యం సౌమ్యమైన, స్త్రీతత్త్వ శక్తిని సూచిస్తాయి. వీరిద్దరి ఐక్య నృత్యమే సృష్టి, స్థితి, లయలకు కారణం.
• ఉదయవిధిముద్దిశ్య దయయా సనాథాభ్యాం: ప్రళయానంతరం లోకాలను తిరిగి సృష్టించాలనే కరుణతో ఈ శివశక్తి యుగళం (సనాథాభ్యాం - తల్లిదండ్రులుగా) ఈ జగత్తుకు మూలంగా నిలిచింది. వారి దయ వలనే జగత్తు పునరుత్పత్తి అవుతుంది.
• జనకజననీమత్ జగదిదమ్ జజ్ఞే: ఈ జగత్తుకు ఈ శివశక్తి ద్వయం తల్లిదండ్రులు (జనకజననీమత్) అని స్పష్టంగా చెప్పబడింది. ఇది సమస్త సృష్టికి మూలమైన పారమార్థిక జంటగా వారిని ఆవిష్కరిస్తుంది.

ఈ శ్లోకం మూలాధార చక్రంలోని శివశక్తి స్వరూపాన్ని, వారి సృష్టి కార్యాన్ని, మరియు విశ్వానికి వారు తల్లిదండ్రులు అని తెలియజేస్తుంది. వారి తాండవ-లాస్య నృత్యాల ద్వారానే సమస్త జీవరాశి ఉద్భవిస్తుంది. ఇది మూలాధార ధ్యానం ద్వారా సృష్టి శక్తిని, స్థిరత్వాన్ని పొందవచ్చని సూచిస్తుంది.

---

శ్లోకం 42

గతైర్మాణిక్యత్వం గగనమణిభిః సాన్ద్రఘటితం

కిరీటం తే హైమం హిమగిరిసుతే కీర్తయతి యః;

స నీడేయచ్ఛాయాచ్ఛురణశబలం చన్ద్రశకలం

ధనుః శౌనాసీరం కిమితి న నిబధ్నాతి ధిషణామ్. 42.

పద విభాగము

గతైః + మాణిక్యత్వం (గతైర్మాణిక్యత్వం), గగనమణిభిః, సాన్ద్రఘటితం, కిరీటం, తే, హైమం, హిమగిరిసుతే, కీర్తయతి, యః, సః, నీడేయ + ఛాయా + చ్ఛురణ + శబలం (నీడేయచ్ఛాయాచ్ఛురణశబలం), చన్ద్రశకలం, ధనుః, శౌనాసీరం, కిం + ఇతి (కిమితి), న, నిబధ్నాతి, ధిషణామ్.

అన్వయము

హిమగిరిసుతే! యః గగనమణిభిః (అనగా ద్వాదశాదిత్యైః) మాణిక్యత్వం గతైః సాన్ద్రఘటితం హైమం తే కిరీటం కీర్తయతి, సః కిరీటచ్ఛాయాచ్ఛురణశబలం చన్ద్రశకలం దృష్ట్వా శౌనాసీరం ధనుః కిమితి ధిషణాం న నిబధ్నాతి?

జగజ్జననీ!

ప్రతి పదార్థము: హిమగిరిసుతే = ఓ మంచుకొండ కూతురైన పార్వతీ!, గగనమణిభిః = ఆకాశంలో రత్నాల వలె ప్రకాశించే ద్వాదశాదిత్యులు (పన్నెండు మంది సూర్యులు), మాణిక్యత్వం గతైః = మాణిక్యాలుగా మారినవారై, సాన్ద్రఘటితం = దగ్గర దగ్గరగా కూర్చబడిన, హైమం = బంగారంతో చేయబడిన, తే = నీ యొక్క, కిరీటం = కిరీటాన్ని, యః = ఏ సాధకుడు (లేదా కవి), కీర్తయతి = కీర్తిస్తాడో (లేదా వర్ణిస్తాడో), సః = ఆ వ్యక్తి, (నీ) కిరీటంలోని ఆ రత్నాల యొక్క, ఛాయా = కాంతిచేత, చురణ = వ్యాపించడం వలన, శబలం = పీతా, అరుణ, నీల, ఆది రంగులతో చిత్రవిచిత్ర వర్ణాలను కలిగినదైన, చన్ద్రశకలం = చంద్రవంకను (నుదుటిపై ఉండే) చూసినప్పుడు, శౌనాసీరం = ఇంద్రునికి సంబంధించిన, ధనుః ఇతి = ఇంద్రధనస్సు ఇది అని, ధిషణాం = తన బుద్ధిని, కిమితి న నిబధ్నాతి = ఎందుకు బంధించుకోడు? (అంటే, ఇంద్రధనస్సు అని తలచకుండా ఎలా ఉండగలడు? - తప్పక తలుస్తాడు అని భావం).

తాత్పర్యము

ఓ మంచుకొండ కూతురైన పార్వతీ! ఆకాశంలోని సూర్యులే (ద్వాదశాదిత్యులు) మాణిక్యాలుగా మారి, దగ్గర దగ్గరగా అమర్చబడిన బంగారు కిరీటాన్ని నీవు ధరించి ఉన్నావు. ఏ సాధకుడు (లేదా కవి) నీ ఆ కిరీటాన్ని వర్ణిస్తాడో, ఆ కవి, నీ కిరీటంలోని ఆ రత్నాల కాంతులు విస్తరించడం వలన చిత్రవిచిత్ర రంగులతో ప్రకాశిస్తున్న చంద్రవంకను (నుదుటిపై ఉన్న చంద్రరేఖను) చూసినప్పుడు, అది ఇంద్రధనస్సు అని తన బుద్ధిని బట్టే తప్పక భావిస్తాడు కదా!

విశేషములు

ఈ శ్లోకం దేవి యొక్క కిరీట వైభవాన్ని, దాని తేజస్సును, మరియు ఆ తేజస్సు వల్ల కలిగే అద్భుతమైన దృశ్య భ్రాంతిని అత్యంత కావ్యసౌందర్యంతో వర్ణిస్తుంది. ఇది దేవి యొక్క పరమేశ్వరీ స్వరూపాన్ని, ఆమె దివ్య తేజస్సును కీర్తిస్తుంది.

• గతైర్మాణిక్యత్వం గగనమణిభిః: ఆకాశంలోని సూర్యులు (గగనమణిభిః - ఆకాశ రత్నాలు) మాణిక్యాలుగా మారి, దేవి కిరీటంలో పొదగబడ్డారని చెప్పడం దేవి యొక్క అత్యున్నత స్థాయిని, సూర్యుల కంటే ఉన్నతమైన తేజస్సును సూచిస్తుంది. సూర్యులు ఆమె ముందు తక్కువ కాంతిగలవారని, ఆమె ఆభరణాలుగా మారారని భావం.
• సాన్ద్రఘటితం హైమం కిరీటం: బంగారంతో చేయబడిన, రత్నాలతో నిండిన ఆమె కిరీటం అత్యంత విలువైనదిగా, దివ్యమైనదిగా వర్ణించబడింది.
• నీడేయచ్ఛాయాచ్ఛురణశబలం చన్ద్రశకలం: ఆ కిరీటంలోని రత్నాల నుండి వెలువడే కాంతి, దేవి నుదుటిపై ఉన్న చంద్రవంకపై పడి, అనేక రంగులలో (పీత, అరుణ, నీల - పసుపు, ఎరుపు, నీలం) చిత్రవిచిత్రంగా ప్రకాశిస్తుందని చెప్పబడింది. 'శబలం' అంటే నానా వర్ణాలతో కూడినది.
• శౌనాసీరం ధనుః కిమితి న నిబధ్నాతి ధిషణామ్: అట్టి చంద్రరేఖను చూసినప్పుడు, వర్ణించే కవి లేదా సాధకుడు దానిని ఇంద్రధనస్సు అని ఎందుకు భావించడు? తప్పక భావిస్తాడు అని అర్థం. ఇంద్రధనస్సు అనేది వర్షానంతరం సూర్యకిరణాలు నీటి బిందువుల ద్వారా విక్షేపం చెందడం వల్ల ఏర్పడే రంగుల చాపం. ఇక్కడ దేవి కిరీటంలోని రత్నాల కాంతి, ఆమె నుదుటి చంద్రవంకపై పడి, ఇంద్రధనస్సు వలె ప్రకాశిస్తుందనే కవి భావన అత్యంత రమణీయమైన ఉపమానం.

ఈ శ్లోకం దేవి సౌందర్యాన్ని, ఆమె ఆభరణాల దివ్యత్వాన్ని, మరియు ఆమె తేజస్సు సమస్త లోకాలను ప్రకాశింపజేసే శక్తిని అద్భుతమైన దృశ్య చిత్రణతో వివరిస్తుంది. ఇది కవి దేవిని కేవలం భక్తితోనే కాకుండా, సౌందర్యానుభూతితోనూ కీర్తిస్తున్నాడని తెలియజేస్తుంది. దేవిని వర్ణించేవారి మనస్సులో ఆమె దివ్య సౌందర్యం ఎంత గొప్ప ప్రభావాన్ని చూపుతుందో కూడా ఇది సూచిస్తుంది.

---

శ్లోకం 43

ధునోతు ధ్వాన్తం నస్తులితదలితేన్దీవరవనం

ఘనస్నిగ్ధశ్లక్ష్ణం చికురనికురుమ్బం తవ శివే;

యదీయం సౌరభ్యం సహజముపలబ్ధుం సుమనసో

వసన్త్యస్మిన్మన్యే వలమథనవాటీవిటపినామ్. 43.

పద విభాగము

ధునోతు, ధ్వాన్తం, నః + తులిత + దలిత + ఇందీవర + వనం (నస్తులితదలితేన్దీవరవనం), ఘన + స్నిగ్ధ + శ్లక్ష్ణం (ఘనస్నిగ్ధశ్లక్ష్ణం), చికురనికురుమ్బం, తవ, శివే, యదీయం, సౌరభ్యం, సహజం + ఉపలబ్ధుం (సహజముపలబ్ధుం), సుమనసో, వసంతి + అస్మిన్ + మన్యే (వసన్త్యస్మిన్మన్యే), వలమథన + వాటీ + విటపినామ్ (వలమథనవాటీవిటపినామ్).

అన్వయము

(హే) శివే! తులితదలితేన్దీవరవనం, ఘనస్నిగ్ధశ్లక్ష్ణం తవ చికురనికురుమ్బం నః ధ్వాన్తం ధునోతు. యదీయం సహజం సౌరభ్యం ఉపలబ్ధుం వలమథనవాటీవిటపినాం సుమనసః అస్మిన్ వసన్తి ఇతి మన్యే.

ప్రతి పదార్థము

జగజ్జననీ!

ప్రతి పదార్థము: శివే = ఓ పార్వతీ (మంగళకారిణీ)!, తులితదలిత = సరిపోల్చదగిన వికసించిన, ఇందీవరవనం = నల్లకలువలతో దట్టంగా నిండిన తోట వలె ఒప్పారుచున్నదియు, ఘన = నల్లని మేఘం వలె (లేదా, సాంద్రమైనదియు), స్నిగ్ధ = సుగంధ తైల వాసనలు గుబాళించుచున్నదియు (లేదా, నునుపుగా ఉన్నదియు), శ్లక్ష్ణం = మెత్తగా ఉన్నదియు అయిన, తవ = నీ యొక్క, చికురనికురుంబం = కేశసమూహం (జుట్టు), నః = మా యొక్క, ధ్వాన్తం = అంతస్తిమిరాన్ని (హృదయంలోని అజ్ఞానమనే చీకటిని), ధునోతు = తొలగించుగాక! యదీయం = ఏ కేశపాశం యొక్క, సహజం = స్వభావసిద్ధమైన, సౌరభ్యం = పరిమళాన్ని, ఉపలబ్ధుం = పొందడానికి, అస్మిన్ = ఈ కేశపాశంలో, వలమథన = ఇంద్రుని, వాటీ = నందనవనంలోని, విటపినాం = కల్పవృక్షాల యొక్క, సుమనసః = పుష్పాలు, వసంతి = నివసిస్తున్నాయి (లేదా తురమబడాలని కోరుకుంటున్నాయి) అని, మన్యే = నేను భావిస్తున్నాను.

తాత్పర్యము

ఓ పార్వతీ! వికసించిన నల్ల కలువలతో నిండిన తోట వలె అందంగా, నల్లని మేఘం వలె సాంద్రంగా, సుగంధ భరితంగా, నునుపుగా, మెత్తగా ఉన్న నీ కేశసమూహం (జుట్టు) మా అంతరంగంలోని అజ్ఞానమనే చీకటిని తొలగించుగాక! ఏ కేశపాశం యొక్క సహజమైన పరిమళాన్ని పొందడానికి, ఇంద్రుని నందనవనంలోని కల్పవృక్షాల పుష్పాలు కూడా నీ జుట్టులో నివసిస్తున్నాయి (లేదా తురమబడాలని కోరుకుంటున్నాయి) అని నేను భావిస్తున్నాను.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం దేవి శిరోజాల సౌందర్యాన్ని, వాటి సుగంధాన్ని, మరియు వాటికి గల అజ్ఞాన వినాశన శక్తిని అత్యంత కావ్యసౌందర్యంతో వర్ణిస్తుంది. ఇది దేవి యొక్క బాహ్య సౌందర్యంతో పాటు ఆమె అంతర్గత శక్తిని కూడా తెలియజేస్తుంది.

• తులితదలితేన్దీవరవనం ఘనస్నిగ్ధశ్లక్ష్ణం చికురనికురుమ్బం: దేవి కేశపాశాన్ని వికసించిన నల్ల కలువలతో నిండిన తోటతో పోల్చడం, దాని రంగు, అందాన్ని తెలియజేస్తుంది. 'ఘన' అంటే సాంద్రత, నల్లదనం; 'స్నిగ్ధ' అంటే నునుపు, మృదుత్వం, తైలయుక్తమైన మెరుపు; 'శ్లక్ష్ణం' అంటే మెత్తదనం. ఈ విశేషణాలు ఆమె కేశసౌందర్యాన్ని సంపూర్ణంగా వర్ణిస్తాయి.
• నః ధ్వాన్తం ధునోతు: దేవి కేశపాశం యొక్క ఈ దివ్య సౌందర్యం భక్తుల అంతరంగంలోని అజ్ఞానమనే చీకటిని తొలగించుగాక అని కవి ప్రార్థిస్తున్నాడు. ఇది దేవి బాహ్య రూప వర్ణన ద్వారా ఆధ్యాత్మిక ఫలాన్ని ఆశించడం. ఆమె సౌందర్యం కేవలం కళ్ళకు మాత్రమే ఆనందం కాకుండా, మనస్సుకు జ్ఞానాన్ని ప్రసాదిస్తుందని భావం.
• యదీయం సౌరభ్యం సహజముపలబ్ధుం వలమథనవాటీవిటపినాం సుమనసః అస్మిన్ వసన్తి ఇతి మన్యే: దేవి కేశపాశం యొక్క సహజమైన సుగంధం ఎంత గొప్పదంటే, ఇంద్రుని నందనవనంలోని కల్పవృక్షాల పుష్పాలు కూడా ఆ పరిమళాన్ని పొందడానికి ఆమె జుట్టులో నివసించాలని కోరుకుంటున్నాయని కవి భావిస్తున్నాడు. కల్పవృక్ష పుష్పాలు సామాన్యమైనవి కావు, అవి దివ్యమైనవి. అలాంటి పుష్పాలు కూడా దేవి కేశ సౌరభ్యం ముందు తక్కువని, దానిని పొందాలని ఆశపడతాయని చెప్పడం, దేవి పరమ దివ్యత్వాన్ని, ఆమె సుగంధం యొక్క అద్భుతత్వాన్ని తెలియజేస్తుంది.

ఈ శ్లోకం దేవి సౌందర్యారాధన మరియు జ్ఞాన ప్రాప్తి మధ్య ఉన్న సంబంధాన్ని తెలియజేస్తుంది. ఆమె రూపం కేవలం ఆనందాన్ని మాత్రమే కాకుండా, అజ్ఞానాన్ని దూరం చేసే శక్తిని కలిగి ఉంటుంది. ఆమె దివ్య సౌందర్యం నుండి వెలువడే సూక్ష్మమైన సుగంధం కూడా సకల దివ్య పరిమళాల కంటే శ్రేష్ఠమైనదని, ఆమె సాన్నిధ్యం అత్యంత పవిత్రమైనదని ఇది సూచిస్తుంది.

---

శ్లోకం 44

తనోతు క్షేమం నస్తవ వదనసౌన్దర్యలహరీ-

పరీవాహః స్రోతఃసరణిరివ సీమన్తసరణిః;

వహన్తీ సిన్దూరం ప్రబలకబరీభారతిమిర-

ద్విషాం బృన్దైర్బన్దీకృతమివ నవీనార్కకిరణమ్. 44.

పద విభాగము

తనోతు, క్షేమం, నః, తవ, వదన + సౌన్దర్య + లహరీ (వదనసౌన్దర్యలహరీ), పరీవాహః, స్రోతః + సరణిః + ఇవ (స్రోతఃసరణిరివ), సీమన్తసరణిః, వహన్తీ, సిన్దూరం, ప్రబల + కబరీ + భార + తిమిర + ద్విషాం (ప్రబలకబరీభారతిమిరద్విషాం), బృందైః + బన్దీకృతమ్ + ఇవ (బృన్దైర్బన్దీకృతమివ), నవీన + అర్క + కిరణమ్ (నవీనార్కకిరణమ్).

అన్వయము

(ఓ జగజ్జననీ!) తవ వదనసౌన్దర్యలహరీపరీవాహః స్రోతఃసరణిరివ సీమన్తసరణిః, ప్రబలకబరీభారతిమిరద్విషాం బృన్దైః బన్దీకృతమివ నవీనార్కకిరణం సిందూరం వహన్తీ, నః క్షేమం తనోతు.

జగజ్జననీ!

ప్రతి పదార్థము: తవ = నీ యొక్క, వదన సౌందర్య = ముఖ సౌందర్యపు, లహరీ = అలల వెల్లువకు, పరీవాహః = (పొంగిపొర్లివచ్చే) కాలువగా, స్రోతఃసరణిరివ = నీటి ప్రవాహపు దారి వలె కనబడు, సీమంతసరణిః = నీ పాపట (పాపట దారి), ప్రబల = బలమైన, దట్టమైన, కబరీభార = (నీ) కేశ సమూహమును, తిమిర = కటిక చీకటి రూపముగా కలిగిన, ద్విషాం = శత్రువులైన, బృందైః = సమూహముచేత, బన్దీకృతం ఇవ = బందీగా చేయబడిన, నవీన + అర్క = ప్రాతఃకాలపు సూర్యుని, కిరణం = కిరణము వలె, సిందూరం = సింధూరాన్ని, వహంతీ = ధరించినదై, నః = మాకు, క్షేమం = శుభాన్ని, క్షేమాన్ని, తనోతు = విస్తరింపజేయుగాక!

తాత్పర్యము

ఓ జగజ్జననీ! నీ ముఖ సౌందర్యమనే అలల వెల్లువ పొంగి పొర్లి వస్తున్నప్పుడు, అది ప్రవహించడానికి ఏర్పడిన కాలువ వలె నీ పాపట దారి (సీమంతం) కనిపిస్తుంది. ఆ పాపట దారి, దట్టమైన నీ కేశరాశి అనే కటిక చీకటి శత్రు సమూహం చేత బందీగా చేయబడిన, ప్రాతఃకాలపు సూర్య కిరణం వలె, ఎర్రని సిందూరాన్ని ధరించి ఉంది. అటువంటి నీ పాపట దారి మాకు శుభాన్ని, క్షేమాన్ని ప్రసాదించుగాక!

విశేషములు

ఈ శ్లోకం దేవి పాపట (సీమంతం) యొక్క సౌందర్యాన్ని, దాని ద్వారా వ్యక్తమయ్యే శుభత్వాన్ని అత్యంత కవితాత్మకంగా వర్ణిస్తుంది. ఇక్కడ పాపట చీకటిని (అజ్ఞానాన్ని) తొలగించే జ్ఞాన కిరణంగా పోల్చబడింది.

• వదనసౌన్దర్యలహరీపరీవాహః స్రోతఃసరణిరివ సీమన్తసరణిః: దేవి ముఖ సౌందర్యం ఒక ప్రవాహం వలె ఉంటే, ఆమె పాపట దారి ఆ ప్రవాహం పయనించే కాలువ వలె ఉంటుందని కవి భావిస్తున్నాడు. ఇది దేవి ముఖం నుండి వెలువడే సౌందర్యం యొక్క అనంతత్వాన్ని, దాని ప్రవాహాన్ని తెలియజేస్తుంది.
• ప్రబలకబరీభారతిమిరద్విషాం బృన్దైర్బన్దీకృతమివ నవీనార్కకిరణమ్:
• ప్రబల కబరీభార తిమిర ద్విషాం బృందైః: దేవి దట్టమైన జుట్టు (కేశపాశం) కటిక చీకటి వలె ఉంటుంది. ఇది అజ్ఞానమనే చీకటిని సూచిస్తుంది. ఈ చీకటి శత్రు సమూహం వలె ఉంది.
• బన్దీకృతమివ నవీనార్కకిరణమ్: ఈ దట్టమైన చీకటి (జుట్టు) చేత బంధింపబడినట్లుగా, ఉదయ సూర్యుని కిరణం వలె ఎర్రని సిందూరం పాపట దారిలో ప్రకాశిస్తుంది.
• ఈ ఉపమానం అత్యంత శక్తివంతమైనది. చీకటిని అజ్ఞానానికి, సిందూరాన్ని జ్ఞానానికి ప్రతీకగా భావించవచ్చు. దేవి పాపటలో సిందూరం, దట్టమైన జుట్టు మధ్య ప్రకాశిస్తూ, అజ్ఞానాన్ని చీల్చుకొని వచ్చే జ్ఞానకిరణంగా కనిపిస్తుంది.
• సిందూరం వహంతీ: సిందూరం సౌభాగ్యానికి, శుభానికి ప్రతీక. దేవి సీమంతంలో సిందూరం ధరించడం ఆమె అమంగళహారిణి, శుభప్రదాయిని అని సూచిస్తుంది.
• నః క్షేమం తనోతు: అటువంటి పాపట దారి (సిందూరం) మాకు క్షేమాన్ని, శుభాన్ని ప్రసాదించుగాక అని కవి ప్రార్థిస్తున్నాడు. దేవి సౌందర్య దర్శనం ద్వారా భక్తులు లౌకిక, ఆధ్యాత్మిక శుభాలను పొందుతారని భావం.

ఈ శ్లోకం దేవి సౌందర్యాన్ని, దాని ఆధ్యాత్మిక ప్రాముఖ్యతను ముడిపెడుతుంది. ఆమె సీమంతం కేవలం అలంకరణ వస్తువు కాదని, అది అజ్ఞానాన్ని ఛేదించి జ్ఞానాన్ని, శుభాన్ని ప్రసాదించే దివ్య కిరణం అని తెలియజేస్తుంది. దేవి రూపాన్ని ధ్యానించడం ద్వారా అంతర్గత చీకటి తొలగి, జీవికి క్షేమం కలుగుతుందని ఈ శ్లోకం యొక్క అంతరార్థం.

శ్లోకం 45

అరాలైః స్వాభావ్యాదలికలభసశ్రీభిరలకైః

పరీతం తే వక్త్రం పరిహసతి పఙ్కేరుహరుచిమ్;

దరస్మేరే యస్మిన్దశనరుచికిఞ్జల్కరుచిరే

సుగన్ధౌ మాద్యన్తి స్మరదహనచక్షుర్మధులిహః. 45.

---

పద విభాగము

అరాలైః, స్వాభావ్యాత్, అలి + కలభ + సశ్రీభిః + అలకైః (అలికలభసశ్రీభిరలకైః), పరీతం, తే, వక్త్రం, పరిహసతి, పఙ్కేరుహరుచిమ్, దరస్మేరే, యస్మిన్, దశన + రుచి + కిఞ్జల్క + రుచిరే (దశనరుచికిఞ్జల్కరుచిరే), సుగన్ధౌ, మాద్యన్తి, స్మరదహన + చక్షుః + మధులిహః (స్మరదహనచక్షుర్మధులిహః).

అన్వయము

(హే జగజ్జననీ!) స్వాభావ్యాత్ అరాలైః, అలికలభసశ్రీభిః అలకైః పరీతం తే వక్త్రం పఙ్కేరుహరుచిం పరిహసతి. యస్మిన్ దరస్మేరే, దశనరుచికిఞ్జల్కరుచిరే, సుగన్ధౌ (సతి), స్మరదహనచక్షుర్మధులిహః మాద్యన్తి (తత్ వక్త్రం నః క్షేమం తనోతు).

ప్రతి పదార్థము

జగజ్జననీ! స్వాభావ్యాత్ = సహజముగనే, అరాలైః = వంకరగా ఉన్నవియు, అలికలభసశ్రీభిః = గండు తుమ్మెదల కాంతి వంటి కాంతులు గలవియు అయిన, అలకైః = ముంగురుల చేత, పరీతం = చుట్టూ అందముగా అలంకరించబడిన, తే = నీ యొక్క, వక్త్రం = ముఖం, పంకేరుహరుచిం = కమలాల యొక్క వికాస సౌందర్యాన్ని, పరిహసతి = వెక్కిరిస్తున్నది (తనతో సాటి రాదని ఎగతాళి చేస్తుంది). కారణమేమనగా, దరస్మేరే = వికసించిన (లేత) చిరునవ్వు గలదియు, దశన = దంతముల యొక్క, రుచి = కాంతులనే, కింజల్క = కేసరములచే, రుచిరే = సుందరంగా ప్రకాశించునదియు, సుగన్ధౌ = సహజ సుగంధంతో ఒప్పారుచుండు, యస్మిన్ = ఏ ముఖపద్మంలో, స్మరదహన = మన్మథుడిని దహించిన శివుని యొక్క, చక్షుః = కన్నులు అనే, మధులిహః = తుమ్మెదలు, మాద్యంతి = మత్తుగొని (సంతోషంతో) ఆనందిస్తున్నాయో (అట్టి ముఖం కమలం కంటే శ్రేష్ఠమైనది).

తాత్పర్యము

ఓ జగజ్జననీ! సహజంగానే వంకరగా ఉండి, గండు తుమ్మెదల కాంతి వలె శోభిల్లే ముంగురులతో చుట్టూ అలంకరించబడిన నీ ముఖం, కమలాల సౌందర్యాన్ని వెక్కిరిస్తున్నది (తనతో సాటి రాదని పరిహసిస్తున్నది). ఎందుకంటే, నీ ఆ ముఖపద్మంలో లేత చిరునవ్వు వికసించి ఉంటుంది; దంతాల కాంతులే కేసరాలుగా మారి దానికి మరింత అందాన్ని చేకూరుస్తాయి; అది సహజ సుగంధంతో ఒప్పారుతుంది. అట్టి ముఖపద్మంలో మన్మథుడిని దహించిన శివుని కన్నులనే తుమ్మెదలు మత్తుగొని ఆనందిస్తున్నాయి.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం దేవి ముఖ సౌందర్యాన్ని, దాని మాధుర్యాన్ని, మరియు దాని అమోఘమైన ఆకర్షణ శక్తిని అత్యంత రమణీయమైన ఉపమానాలతో వివరిస్తుంది. ముఖ్యంగా శివుడు కూడా ఆమె సౌందర్యానికి వశమవుతాడని చెప్పడం విశేషం.

• అలకైః పరీతం వక్త్రం పంకేరుహరుచిం పరిహసతి: దేవి ముఖం కమలం వలె కాకుండా, సహజంగా వంకరగా ఉండే, తుమ్మెదల గుంపుల వలె నల్లని ముంగురులతో చుట్టూ అలంకరించబడి, కమలం యొక్క సౌందర్యాన్ని కూడా పరిహసిస్తుందని (మిన్నగా ఉంటుందని) చెప్పబడింది. కమలం పగలు మాత్రమే వికసిస్తుంది, రాత్రి ముడుచుకుంటుంది. దానికి సహజ సుగంధం ఉండదు. కానీ దేవి ముఖం ఎల్లప్పుడూ ప్రకాశిస్తుంది, సహజ సుగంధం కలిగి ఉంటుంది.
• దరస్మేరే: లేత చిరునవ్వు ముఖానికి మాధుర్యాన్ని, ఆకర్షణను ఇస్తుంది.
• దశనరుచికిఞ్జల్కరుచిరే: దంతాల కాంతియే కమలం యొక్క కేసరాల వలె ప్రకాశిస్తుంది. ఇది ముఖాన్ని పద్మంతో పోల్చినప్పటికీ, దాని ప్రత్యేకతలను నొక్కి చెబుతుంది.
• సుగన్ధౌ: దేవి ముఖానికి సహజ సుగంధం ఉందని, ఇది కమలానికి లేని విశేషం అని చెప్పబడింది.
• మాద్యన్తి స్మరదహనచక్షుర్మధులిహః: ఈ భాగం శ్లోకానికి అత్యంత ముఖ్యమైన అందాన్ని, లోతును ఇస్తుంది. 'స్మరదహన' అంటే మన్మథుడిని దహించిన శివుడు. 'చక్షుః' అంటే కన్నులు, 'మధులిహః' అంటే తేనెటీగలు.
• మన్మథుడిని దహించిన శివుడు, తన ఉగ్ర రూపానికి ప్రసిద్ధి చెందినవాడు. అలాంటి శివుని కన్నులు కూడా (తుమ్మెదల వలె) దేవి ముఖపద్మం యొక్క తేనెను ఆస్వాదించి మత్తుగొని ఆనందిస్తున్నాయి అని చెప్పడం, దేవి సౌందర్యానికి శివుడు కూడా వశమవుతాడని, ఆమె సౌందర్య ప్రభావం అపారమైనదని తెలియజేస్తుంది.
• ఇది శివశక్తి ఐక్యతను, వారి పరస్పర ఆకర్షణను, దేవి యొక్క విశ్వమోహిని రూపాన్ని సూచిస్తుంది.

ఈ శ్లోకం దేవి ముఖ సౌందర్యం కమలం కంటే ఎంతో ఉన్నతమైనదని, అది శివుడిని కూడా ఆకర్షించగలదని, మరియు దాని సహజమైన సుగంధం, లేత చిరునవ్వు, ప్రకాశవంతమైన దంతాలతో కూడిన అద్భుతమైన రూపం వర్ణించనలవి కానిదని తెలియజేస్తుంది.

---

శ్లోకం 46

లలాటం లావణ్యద్యుతివిమలమాభాతి తవ యత్

ద్వితీయం తన్మన్యే మకుటఘటితం చన్ద్రశకలమ్;

విపర్యాసన్యాసాదుభయమపి సమ్భూయ చ మిథః

సుధాలేపస్యూతిః పరిణమతి రాకాహిమకరః. 46.

---

పద విభాగము

లలాటం, లావణ్య + ద్యుతి + విమలం + ఆభాతి (లావణ్యద్యుతివిమలమాభాతి), తవ, యత్, ద్వితీయం, తత్ + మన్యే (తన్మన్యే), మకుట + ఘటితం (మకుటఘటితం), చన్ద్రశకలమ్, విపర్యాస + న్యాసాత్ + ఉభయం + అపి (విపర్యాసన్యాసాదుభయమపి), సమ్భూయ, చ, మిథః, సుధా + లేప + స్యూతిః (సుధాలేపస్యూతిః), పరిణమతి, రాకాహిమకరః.

అన్వయము

(ఓ జగజ్జననీ!) తవ యత్ లలాటం లావణ్యద్యుతివిమలం ఆభాతి, తత్ మకుటఘటితం ద్వితీయం చన్ద్రశకలం మన్యే. యత్ ఉభయం అపి విపర్యాసన్యాసాత్ మిథః సంభూయ చ, సుధాలేపస్యూతిః రాకాహిమకరః పరిణమతి.

ప్రతి పదార్థము

జగజ్జననీ! తవ = నీ యొక్క, యత్ లలాటం = ఏ నుదుటి భాగము, లావణ్యద్యుతి = సౌందర్యాతిశయ కాంతితో, విమలం = స్వచ్ఛముగా, పవిత్రంగా ఉంటూ, ఆభాతి = అంతటా ప్రకాశిస్తుందో, తత్ = దానిని, మకుటఘటితం = కిరీటంలో పొదగబడిన, ద్వితీయం = రెండవ, చంద్రశకలం = చంద్రుని అర్ధఖండంగా, మన్యే = నేను భావిస్తున్నాను (ఊహిస్తున్నాను). యత్ = ఏ కారణం వలన, ఉభయం అపి = నీ నుదురు భాగము మరియు ఆ చంద్రఖండము - ఈ రెండూ, విపర్యాసన్యాసాత్ = వ్యతిరేక దిశలో కలపడం వలన (అంటే, నుదురు నిటారుగా, చంద్రరేఖ వంకరగా ఉన్నా, వాటిని ఒకదానికొకటి పూరకంగా ఉంచడం వలన), మిథః = పరస్పరం, సంభూయ చ = కలిసి, సుధాలేపస్యూతిః = అమృత స్రావంతో నిండినదిగా (లేదా అమృతాన్ని స్రవించేదిగా), రాకాహిమకరః = పూర్ణిమా చంద్రుడిగా, పరిణమతి = పరిణమిస్తుందో. (అనగా, నీ నుదురు మరియు కిరీటంలోని చంద్రవంక కలిసి పూర్ణచంద్రుడి వలె ప్రకాశిస్తాయని భావం).

తాత్పర్యము

ఓ జగజ్జననీ! నీ యొక్క నుదురు భాగం, సౌందర్యాతిశయ కాంతితో అత్యంత స్వచ్ఛంగా, పవిత్రంగా ప్రకాశిస్తుంటే, దానిని నీ కిరీటంలో పొదగబడిన రెండవ చంద్రఖండంగా నేను భావిస్తున్నాను. ఎందుకంటే, నీ నుదురు భాగం (సుధా స్రవించే స్వచ్ఛమైన ఆకాశం వలె) మరియు కిరీటంలోని చంద్రవంక (చంద్రఖండం) ఈ రెండూ వ్యతిరేక దిశల్లో (ఒకటి నేరుగా, మరొకటి వంకరగా) ఉన్నప్పటికీ, అవి పరస్పరం కలిసి, అమృత స్రావంతో నిండిన పూర్ణిమా చంద్రుడిగా పరిణమిస్తున్నాయి.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం దేవి నుదుటి సౌందర్యాన్ని, దాని ప్రకాశాన్ని, మరియు ఆమె నుదురుపై ఉండే చంద్రరేఖతో దాని ఐక్యతను అద్భుతంగా వర్ణిస్తుంది. ఇది దేవి యొక్క ప్రశాంతమైన, అమృతమయమైన స్వరూపాన్ని ఆవిష్కరిస్తుంది.

• లలాటం లావణ్యద్యుతివిమలమాభాతి: దేవి నుదురు భాగం స్వచ్ఛమైనది, సౌందర్యాతిశయ కాంతితో ప్రకాశిస్తుంది. ఇది ఆమె నిర్మలమైన జ్ఞానాన్ని, దివ్య తేజస్సును సూచిస్తుంది.
• ద్వితీయం తన్మన్యే మకుటఘటితం చన్ద్రశకలమ్: దేవి నుదురును కవి, కిరీటంలో పొదగబడిన చంద్రవంకకు రెండవ చంద్రఖండంగా భావిస్తున్నాడు. సాధారణంగా నుదురు వంపుగా ఉండి, చంద్రవంకను పోలి ఉంటుంది. కానీ ఇక్కడ దేవి నుదురు చంద్రుని ఒక ఖండం వలె ప్రకాశిస్తుందని, ఆమె కిరీటంలోని చంద్రవంక మరొక ఖండమని భావన.
• విపర్యాసన్యాసాదుభయమపి సమ్భూయ చ మిథః: 'విపర్యాసన్యాస' అంటే వ్యతిరేక దిశలో అమర్చబడటం. దేవి నుదురు సాధారణంగా వంపుగా ఉంటుంది, కిరీటంలోని చంద్రవంక కూడా వంపుగా ఉంటుంది. ఇవి వ్యతిరేక దిశలలో (ఒకటి పైకి, మరొకటి క్రిందకు) అమర్చబడినట్లు ఉన్నప్పటికీ, అవి ఒకదానికొకటి పూరకంగా ఉంటాయి. ఈ కలయిక వల్లనే అసలైన అద్భుతం జరుగుతుంది.
• సుధాలేపస్యూతిః పరిణమతి రాకాహిమకరః: దేవి నుదురు (లేదా నుదురుపై ప్రకాశించే తేజస్సు) మరియు కిరీటంలోని చంద్రరేఖ రెండూ కలిసి, అమృత స్రావంతో (సుధా లేప) నిండిన పూర్ణిమా చంద్రుడిగా పరిణమిస్తాయి.
• రాకాహిమకరః: 'రాక' అంటే పూర్ణిమ. 'హిమకరః' అంటే చంద్రుడు. సాధారణంగా చంద్రవంక అసంపూర్ణత్వాన్ని సూచిస్తుంది. కానీ దేవి నుదుటితో కలిసినప్పుడు, అది పూర్ణచంద్రుడిగా మారి, అమృతాన్ని స్రవించేదిగా అవుతుంది.
• ఇది దేవి యొక్క సంపూర్ణత్వాన్ని, ఆమె నుండి వెలువడే అమృతమయమైన ఆనందాన్ని, మరియు ఆమె దర్శనం వల్ల భక్తులకు కలిగే శీతలమైన, ప్రశాంతమైన అనుభూతిని సూచిస్తుంది.

ఈ శ్లోకం దేవి అద్వితీయ సౌందర్యాన్ని, ఆమె రూపాన్ని ధ్యానించడం ద్వారా భక్తులకు లభించే పరమానందానుభూతిని వివరిస్తుంది. ఆమె నుదురు మరియు చంద్రవంకల ఐక్యత పూర్ణచంద్రుని వలె ప్రకాశించి, జీవులకు శాంతిని, అమృతత్వాన్ని ప్రసాదిస్తాయని భావం.

---

శ్లోకం 47

భ్రువౌ భుగ్నే కిఞ్చిద్భువనభయభఙ్గవ్యసనిని

త్వదీయే నేత్రాభ్యాం మధుకరరుచిభ్యాం ధృతగుణమ్;

ధనుర్మన్యే సవ్యేతరకరగృహీతం రతిపతేః

ప్రకోష్ఠే ముష్టౌ చ స్థగయతి నిగూఢాన్తరముమే. 47.

---

పద విభాగము

భ్రువౌ, భుగ్నే, కిఞ్చిత్ + భువన + భయ + భఙ్గ + వ్యసనిని (కిఞ్చిద్భువనభయభఙ్గవ్యసనిని), త్వదీయే, నేత్రాభ్యాం, మధుకరరుచిభ్యాం, ధృతగుణమ్, ధనుః + మన్యే (ధనుర్మన్యే), సవ్య + ఇతర + కర + గృహీతం (సవ్యేతరకరగృహీతం), రతిపతేః, ప్రకోష్ఠే, ముష్టౌ, చ, స్థగయతి, నిగూఢ + అంతరమ్ + ఉమే (నిగూఢాన్తరముమే).

అన్వయము

(హే) ఉమే! భువనభయభఙ్గవ్యసనిని త్వదీయే కిఞ్చిత్ భుగ్నే భ్రువౌ, మధుకరరుచిభ్యాం నేత్రాభ్యాం ధృతగుణం, రతిపతేః సవ్యేతరకరగృహీతం, ప్రకోష్ఠే ముష్టౌ చ స్థగయతి (తథాపి) నిగూఢాంతరం ధనుః ఇతి మన్యే.

ప్రతి పదార్థము

(హే) ఉమే! = ఓ పార్వతీ (మోక్షాన్ని ప్రసాదించే దేవీ)! భువన = లోకాల యొక్క, భయ = ఉపద్రవాలను, భఙ్గ = నాశనం చేయడమందే, వ్యసనిని = ఆసక్తి కలిగిన దేవీ! త్వదీయే = నీ యొక్క, కిఞ్చిత్ భుగ్నే = కొద్దిగా వంగినవి అయిన, భ్రువౌ = కనుబొమ్మలను, మధుకరరుచిభ్యాం = తుమ్మెదల వరుస వలె శోభిల్లే (లేదా తుమ్మెదల కాంతి వంటివి అయిన), నేత్రాభ్యాం = కనుదోయి చేతను, ధృతగుణం = అల్లెత్రాడును ధరించినదియు (గుణమును పొందినదియు), రతిపతేః = మన్మథుని యొక్క, సవ్యేతర = ఎడమ (కుడి కాని) చేతి (సవ్యేతర కర = ఎడమ చేయి), గృహీతం = పట్టుకొనబడినదియు, ప్రకోష్ఠే = మణికట్టును, ముష్టౌ చ = పిడికిలిని, స్థగయతి సతి = కప్పుతూ ఉండగా, నిగూఢాన్తరము = (మన్మథుని విల్లు వలె) కప్పబడి, చూడబడని వింటి నారి మధ్య భాగం గలదైన, ధనుః = విల్లునుగా, మన్యే = నేను భావిస్తున్నాను (ఊహిస్తున్నాను).

తాత్పర్యము

ఓ పార్వతీ! లోకాల భయాలను తొలగించడమందే ఆసక్తి కలిగిన దేవీ! కొద్దిగా వంగిన నీ కనుబొమ్మలను, తుమ్మెదల వరుస వలె శోభిల్లే నీ కనుదోయి అల్లెత్రాడును ధరించిన మన్మథుని విల్లుతో నేను పోలుస్తున్నాను. ఎందుకంటే, మన్మథుడు తన ఎడమ చేతితో విల్లు పట్టుకున్నప్పుడు, అతని మణికట్టు, పిడికిలి కారణంగా వింటి నారి మధ్య భాగం కనబడదు. సరిగ్గా అదే విధంగా, నీ కనుబొమ్మలు, కనుదోయి రెండూ కలిసి, అల్లెత్రాడు కనబడని మన్మథుని విల్లు వలె ఉన్నాయని నేను భావిస్తున్నాను.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం దేవి కనుబొమ్మల, కనుల సౌందర్యాన్ని, వాటికి గల లోకాలను రక్షించే శక్తిని మన్మథుని విల్లుతో పోలుస్తూ వర్ణిస్తుంది. ఇది దేవి యొక్క పరమేశ్వరి రూపాన్ని, ఆమె కనుచూపు మహిమను ఆవిష్కరిస్తుంది.

• భువనభయభఙ్గవ్యసనిని: దేవి లోకాల భయాలను, ఉపద్రవాలను తొలగించడంలో ఆసక్తి కలిగినది. ఇది ఆమె కారుణ్య స్వభావాన్ని, రక్షణ శక్తిని తెలియజేస్తుంది. ఆమె కనుబొమ్మల కదలికలోనే లోకాల భయం నశిస్తుందని భావం.
• కిఞ్చిద్భుగ్నే భ్రువౌ, నేత్రాభ్యాం మధుకరరుచిభ్యాం ధృతగుణమ్: దేవి కనుబొమ్మలు కొద్దిగా వంగి ఉంటాయి, అవి విల్లును పోలి ఉంటాయి. ఆమె కన్నులు తుమ్మెదల వలె నల్లగా, అందంగా ఉంటాయి. ఈ కన్నులు వింటినారిగా (గుణం) ధరించబడినట్లు కవి భావిస్తున్నాడు.
• రతిపతేః సవ్యేతరకరగృహీతం నిగూఢాన్తరమ్ ధనుర్మన్యే: ఇక్కడ కవి దేవి కనుబొమ్మలు, కన్నుల కలయికను మన్మథుని విల్లుతో పోలుస్తున్నాడు. మన్మథుడు తన ఎడమ చేతితో విల్లు పట్టుకున్నప్పుడు, అతని మణికట్టు, పిడికిలి వల్ల వింటినారి మధ్య భాగం కప్పబడి ఉంటుంది, కనబడదు. అదే విధంగా దేవి కనుబొమ్మలు, కన్నుల మధ్య ఉన్న ప్రాంతం కూడా రహస్యంగా, అదృశ్యంగా ఉంటుంది.
• దోషం కాని పోలిక: మన్మథుని విల్లు కామ బంధానికి కారణమవుతుంది. కానీ దేవి కనుబొమ్మలు, కన్నులు లోకాలను భయం నుండి విముక్తి చేస్తాయి. ఈ శ్లోకం దేవి యొక్క సామర్థ్యాన్ని, మన్మథుడిని మించిన ఆమె శక్తిని సూచిస్తుంది. ఆమె కనుబొమ్మల కదలికలోనే లోకాలను రక్షించగల శక్తి ఉందని, ఆమె కనుచూపు జ్ఞానాన్ని ప్రసాదించి, భయాలను దూరం చేస్తుందని భావం.

ఈ శ్లోకం దేవి ముఖ సౌందర్యాన్ని, ముఖ్యంగా కనుబొమ్మలు, కనుల ఆకర్షణను, మరియు వాటికి గల శుభకరమైన శక్తిని అద్భుతమైన ఉపమానంతో వర్ణిస్తుంది. ఆమె రూపాన్ని ధ్యానించడం ద్వారా భక్తులకు భయ విముక్తి కలుగుతుందని ఇది సూచిస్తుంది.

---

శ్లోకం 48

అహః సూతే సవ్యం తవ నయనమర్కాత్మకతయా

త్రియామాం వామం తే సృజతి రజనీనాయకతయా;

తృతీయా తే దృష్టిర్దరదలితహేమామ్బుజరుచిః

సమాధత్తే సన్ధ్యాం దివసనిశయోరన్తరచరీమ్. 48.

---

పద విభాగము

అహః, సూతే, సవ్యం, తవ, నయనం + అర్క + ఆత్మకతయా (నయనమర్కాత్మకతయా), త్రియామాం, వామం, తే, సృజతి, రజనీనాయకతయా, తృతీయాయా, తే, దృష్టిః + దర + దలిత + హేమ + అంబుజ + రుచిః (దృష్టిర్దరదలితహేమామ్బుజరుచిః), సమాధత్తే, సన్ధ్యాం, దివస + నిశయోః + అంతరచరీమ్ (దివసనిశయోరన్తరచరీమ్).

అన్వయము

(హే భగవతీ!) తవ సవ్యం నయనం అర్కాత్మకతయా అహః సూతే. తే వామం నయనం రజనీనాయకతయా తriయామాం సృజతి. దరదలితహేమామ్బుజరుచిః తే తృతీయా దృష్టిః దివసనిశయోః అంతరచరీం సన్ధ్యాం సమాధత్తే.

ప్రతి పదార్థము

(హే భగవతీ!) తవ = నీ యొక్క, సవ్యం = కుడి వైపున ఉన్న, నయనం = కన్ను, అర్కాత్మకతయా = సూర్య స్వరూపం కావడం చేత, అహః = పగటిని, సూతే = పుట్టిస్తోంది. వామం = ఎడమ వైపున ఉన్న, తే = నీ యొక్క, నయనం = కన్ను, రజనీనాయకతయా = చంద్ర స్వరూపం కావడం చేత, త్రియామాం = రాత్రిని, సృజతి = సృష్టిస్తోంది. దరదలిత = కొద్దిగా వికసించిన, హేమాంబుజ = ఎర్ర తామర పువ్వు యొక్క, రుచిః = కాంతి వంటి రంగు గల, తే = నీ యొక్క, తృతీయా దృష్టిః = నుదుటిపై ఉన్న మూడవ కన్ను, దివసనిశయోః = పగలు, రాత్రి అనే వాటి యొక్క, అంతరచరీం = మధ్యలో సంచరించే, సన్ధ్యాం = సంధ్యా కాలాలను (ప్రాతః సంధ్య, సాయం సంధ్యలను), సమాధత్తే = చక్కగా ధరిస్తోంది (కలిగిస్తోంది).

తాత్పర్యము

ఓ భగవతీ! నీ కుడి కన్ను సూర్య స్వరూపం కాబట్టి పగటిని సృష్టిస్తుంది. నీ ఎడమ కన్ను చంద్ర స్వరూపం కాబట్టి రాత్రిని సృష్టిస్తుంది. కొద్దిగా వికసించిన ఎర్ర తామర పువ్వు వలె ప్రకాశించే నీ మూడవ కన్ను (లలాట నేత్రం) పగలు, రాత్రి మధ్యలో ఉండే సంధ్యా కాలాలను (ఉదయం, సాయంత్రం) కలిగిస్తోంది.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం దేవి కనుల యొక్క దివ్యత్వాన్ని, ఆమె త్రిలోక (కాల) నియంత్రణ శక్తిని వివరిస్తుంది. దేవి కన్నులు కేవలం చూసే సాధనాలు కావు, అవి సృష్టిలోని కాల చక్రానికి కారణభూతాలు అని తెలియజేస్తుంది.

• సవ్యం నయనం అర్కాత్మకతయా అహః సూతే: దేవి యొక్క కుడి కన్ను సూర్యుని స్వరూపం. సూర్యుని నుండి పగలు (అహః) ఉత్పన్నమవుతుంది. ఇది దేవి యొక్క ప్రకాశ స్వరూపాన్ని, ఆమె లౌకిక, భౌతిక జగత్తును నియంత్రించగల శక్తిని సూచిస్తుంది.
• వామం తే సృజతి రజనీనాయకతయా త్రియామాం: దేవి యొక్క ఎడమ కన్ను చంద్రుని స్వరూపం. చంద్రుని నుండి రాత్రి (త్రియామాం - మూడు యామాలు గల రాత్రి) సృష్టించబడుతుంది. ఇది దేవి యొక్క శీతలమైన, శాంతమైన స్వరూపాన్ని, ఆమె అంతర్గత, సూక్ష్మ జగత్తును నియంత్రించగల శక్తిని సూచిస్తుంది.
• తృతీయా తే దృష్టిర్దరదలితహేమామ్బుజరుచిః సమాధత్తే సన్ధ్యాం దివసనిశయోరన్తరచరీమ్:
• తృతీయా దృష్టిః: దేవికి నుదుటిపై ఉండే మూడవ కన్ను. ఇది జ్ఞాన నేత్రానికి, దివ్యదృష్టికి ప్రతీక.
• దరదలితహేమామ్బుజరుచిః: ఈ కన్ను కొద్దిగా వికసించిన ఎర్ర తామర పువ్వు వలె ప్రకాశిస్తుందని చెప్పడం, దాని అద్భుతమైన సౌందర్యాన్ని, శక్తిని సూచిస్తుంది. ఎర్ర తామర చైతన్యాన్ని, శుభాన్ని సూచిస్తుంది.
• దివసనిశయోరన్తరచరీం సన్ధ్యాం సమాధత్తే: ఈ మూడవ కన్ను పగలు, రాత్రి మధ్యలో ఉండే సంధ్యా కాలాలను (ప్రాతః సంధ్య, సాయం సంధ్యలను) కలిగిస్తోంది. సంధ్య అనేది రెండు కాలాల కలయిక. ఇది శివశక్తి ఐక్యతకు, జ్ఞానానికి, ఆత్మ సాక్షాత్కారానికి ప్రతీక. సంధ్యా సమయంలోనే యోగులు ధ్యానం చేస్తారు. దేవి మూడవ కన్ను ఆ సంధ్యా సమయాలను సృష్టించడం, జ్ఞాన దృష్టి ద్వారా మాత్రమే కాలాతీత స్థితిని పొందవచ్చని సూచిస్తుంది.

ఈ శ్లోకం దేవి యొక్క సర్వశక్తిమత్త్వాన్ని, ఆమె కాలానికి అతీతమైనదిగా, సమస్త కాలానికి కారణభూతురాలిగా నిలుస్తుందని తెలియజేస్తుంది. ఆమె కన్నులు సూర్య, చంద్ర, అగ్ని స్వరూపాలని (లౌకిక, ఆధ్యాత్మిక, దివ్య ప్రకాశాలకు ప్రతీకలు) తెలుపుతుంది. ఆమె దర్శనం ద్వారా భక్తులు కాలబంధాలను దాటి జ్ఞానస్థితిని పొందుతారని ఇది సూచిస్తుంది.

---

శ్లోకం 49

విశాలా కల్యాణీ స్ఫుటరుచిరయోధ్యా కువలయైః

కృపాధారాధారా కిమపి మధురాభోగవతికా;

అవన్తీ దృష్టిస్తే బహునగరవిస్తారవిజయా

ధ్రువం తత్తన్నామవ్యవహరణయోగ్యా విజయతే. 49.

---

పద విభాగము

విశాలా, కల్యాణీ, స్ఫుట + రుచిః + అయోధ్యా (స్ఫుటరుచిరయోధ్యా), కువలయైః, కృపా + ధారా + ఆధారా (కృపాధారాధారా), కిమపి, మధురా + ఆభోగవతికా (మధురాభోగవతికా), అవన్తీ, దృష్టిః + తే (దృష్టిస్తే), బహు + నగర + విస్తార + విజయా (బహునగరవిస్తారవిజయా), ధ్రువం, తత్ + తత్ + నామ + వ్యవహరణ + యోగ్యా (తత్తన్నామవ్యవహరణయోగ్యా), విజయతే.

అన్వయము

(హే భగవతీ!) తే దృష్టిః విశాలా, కల్యాణీ, స్ఫుటరుచిః, కువలయైః అయోధ్యా, కృపాధారాధారా, కిమపి మధురా, ఆభోగవతికా, అవన్తీ, బహునగరవిస్తారవిజయా (చ భవతి). ధ్రువం తత్తన్నామవ్యవహరణయోగ్యా (సతీ) విజయతే.

ప్రతి పదార్థము

(ఓ జగజ్జననీ!) తే = నీ యొక్క, దృష్టిః = చూపు (కన్ను), విశాలా = విశాలమైనది (పెద్దది); కల్యాణీ = శుభకరమైనది; స్ఫుటరుచిః = స్పష్టమైన కాంతి గలది (స్ఫుటరుచిర్ + అయోధ్యా); కువలయైః = నల్లకలువలచే, అయోధ్యా = జయించడానికి వీలుకానిది (ఎంత ప్రయత్నించినా నల్లకలువలు నీ కంటి సౌందర్యాన్ని జయించలేవు); కృపాధారాధారా = కరుణా ప్రవాహానికి ఆధారం (కరుణ వర్షించేది); కిమపి = ఇట్టిదని చెప్పడానికి వీలుకాని (అనిర్వచనీయమైన), మధురా = మధురమైనది, మనోజ్ఞమైనది; ఆభోగవతికా = విశాల దృక్పథం గలది (లేదా, సౌందర్యంతో వికసించినది); అవన్తీ = రక్షించే లక్షణం గలది; బహునగర = అనేక నగరాల, విస్తార = విస్తారమైన, విజయా = విజయాలను కలిగినది (అనేక నగరాలపై విజయం సాధించినది) (అగుచున్నది). ధ్రువం = ఇది నిశ్చయం, తత్తన్నామ = ఆయా నగరాల పేర్లతో, అనగా విశాలా, కల్యాణీ, అయోధ్యా, ధారా, మధురా, భోగవతీ, అవంతీ, విజయా - అను ఈ ఎనిమిది నగరాల పేర్లతో, వ్యవహరణయోగ్యా = వ్యవహరించడానికి తగినదై, విజయతే = విజయవంతమై వెలుగొందుతోంది.

తాత్పర్యము

ఓ జగజ్జననీ! నీ చూపు, అనగా నీ కన్ను, విశాలమైనది, శుభకరమైనది, స్పష్టమైన కాంతి గలది. నల్లకలువలచే కూడా జయించబడనిది. కరుణా ప్రవాహానికి ఆధారం. వర్ణనాతీతమైన మధురమైనది, విస్తారమైనది (లేదా సౌందర్యంతో వికసించినది), రక్షించే లక్షణం గలది, మరియు అనేక నగరాలపై విజయం సాధించినది. నిశ్చయంగా, నీ ఈ కన్ను (లేదా చూపు) విశాలా, కల్యాణీ, అయోధ్యా, ధారా, మధురా, భోగవతీ, అవంతీ, విజయా - వంటి ఆయా నగరాల పేర్లతో వ్యవహరించడానికి తగినదై, విజయవంతంగా ప్రకాశిస్తోంది.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం దేవి కనుల (దృష్టి) యొక్క మహిమను, ఆమె కరుణను, మరియు ఆమె చూపునకు ఉన్న అనేక అద్భుత లక్షణాలను వర్ణిస్తుంది. ఇక్కడ ప్రాచీన భారతదేశంలోని ప్రముఖ నగరాల పేర్లను దేవి కనుల లక్షణాలకు అన్వయించడం ఒక విలక్షణమైన అలంకారం.

• దృష్టిని నగరాలతో పోల్చడం:
• విశాలా: పెద్ద కన్ను (విశాలమైన)
• కల్యాణీ: శుభాలను ప్రసాదించేది (మంగళకరమైన)
• స్ఫుటరుచిః: స్పష్టమైన కాంతి గలది (తేజస్సు)
• అయోధ్యా: జయించబడనిది (నల్లకలువలు కూడా ఆమె అందాన్ని జయించలేవు)
• కృపాధారాధారా: కరుణకు ఆధారం (కరుణతో నిండినది)
• మధురా: మధురమైనది (చూపులో మాధుర్యం)
• ఆభోగవతికా: విస్తారమైనది (చూపు యొక్క వ్యాప్తి, లేదా అందంతో వికసించినది. 'భోగవతి' ఒక నగరం).
• అవన్తీ: రక్షించేది (అవంతి - రక్షించునది)
• విజయా: విజయాన్ని కలిగించేది (విజయవంతమైన)
• బహునగరవిస్తారవిజయా: దేవి చూపు అనేక నగరాలను (పైన పేర్కొన్న వాటితో పాటు ఇతర నగరాలను) తన ఆధీనంలోకి తెచ్చుకుంటుంది లేదా వాటిని జయిస్తుంది. ఇది ఆమె సర్వవ్యాపకత్వాన్ని, సర్వశక్తిమత్త్వాన్ని సూచిస్తుంది. ఆమె చూపు ప్రసరించిన చోట అంతా ఆమె ఆధిపత్యమే.
• ధ్రువం తత్తన్నామవ్యవహరణయోగ్యా విజయతే: పైన పేర్కొన్న విశాలా, కల్యాణీ, అయోధ్యా, ధారా, మధురా, భోగవతీ, అవంతీ, విజయా వంటి నగరాల పేర్లు దేవి చూపునకు వర్తిస్తాయని, ఆమె చూపు ఆ లక్షణాలతో విజయవంతంగా వెలుగొందుతుందని చెప్పబడింది. ఇది ఒక శ్లేషాలంకారం, ఇక్కడ ఒకే పదానికి రెండు అర్థాలు (ఒకటి నగరాల పేరు, మరొకటి దేవి కంటి లక్షణం) ఉంటాయి.

ఈ శ్లోకం దేవి చూపు కేవలం భౌతికమైనది కాదని, అది దివ్యమైనది, కరుణామయమైనది, శక్తివంతమైనది అని తెలియజేస్తుంది. ఆమె కరుణా కటాక్షం లోకాలను రక్షిస్తుందని, ఆమె చూపు సమస్త జగత్తును తన ఆధీనంలోకి తీసుకుంటుందని ఇది సూచిస్తుంది. దేవిని ఈ రూపంలో ధ్యానించడం ద్వారా భక్తులకు అన్ని శుభాలు, రక్షణ మరియు విజయం చేకూరుతాయి.

---

శ్లోకం 50

కవీనాం సమ్దర్భస్తబకమకరన్దైకరసికం

కటాక్షవ్యాక్షేపభ్రమరకలభౌ కర్ణయుగలమ్;

అముఞ్చన్తౌ దృష్ట్వా తవ నవరసాస్వాదతరలా-

వసూయాసంసర్గాదలికనయనం కిఞ్చిదరుణమ్. 50.

---

పద విభాగము

కవీనాం, సమ్దర్భ + స్తబక + మకరన్ద + ఏక + రసికం (సమ్దర్భస్తబకమకరన్దైకరసికం), కటాక్ష + వ్యాక్షేప + భ్రమర + కలభౌ (కటాక్షవ్యాక్షేపభ్రమరకలభౌ), కర్ణయుగలమ్, అముఞ్చన్తౌ, దృష్ట్వా, తవ, నవరస + ఆస్వాద + తరలా (నవరసాస్వాదతరలా), అసూయా + సంసర్గాత్ + అలిక + నయనం (అసూయాసంసర్గాదలికనయనం), కిఞ్చిత్ + అరుణమ్ (కిఞ్చిదరుణమ్).

అన్వయము

(హే భగవతీ!) కవీనాం సమ్దర్భస్తబకమకరన్దైకరసికం తవ కర్ణయుగలమ్, నవరసాస్వాదతరలౌ, కటాక్షవ్యాక్షేపభ్రమరకలభౌ అముఞ్చన్తౌ దృష్ట్వా, అసూయాసంసర్గాత్ తే అలికనయనం కిఞ్చిదరుణమ్ (భవతి).

ప్రతి పదార్థము

(హే భగవతీ!) కవీనాం = కవుల యొక్క, సమ్దర్భ = రసవత్తర రచనలు అనెడి, స్తబక = పుష్ప గుచ్చము నందలి, మకరంద = తేనెయందు మాత్రమే, ఏకరసికం = ముఖ్యముగా ఆసక్తి గలదియు, తవ = నీ యొక్క, కర్ణయుగలమ్ = రెండు చెవులను (చెవులను విడిచిపెట్టక ఆకర్షిస్తున్నాయి), నవరస = శృంగారాది తొమ్మిది రసాల యొక్క, ఆస్వాద = ఆస్వాదనలో (అనుభవించడంలో), తరలౌ = అత్యంత ఆసక్తి కలిగినవై, కటాక్షవ్యాక్షేప = కడగంటి చూపులను నెపముగా పెట్టుకొని (అనగా నీ కనుదోయి అనే), భ్రమరకలభౌ = గండు తుమ్మెదలు రెండు, అముఞ్చన్తౌ = ఆ రసాస్వాదన (కవుల రచనల మాధుర్యం) లాంపట్యం (ఆసక్తి) చేత, (ఆ రసాస్వాదన చేస్తున్న) నీ చెవుల జంటను విడిచిపెట్టలేక ఉన్నవి. అముఞ్చన్తౌ దృష్ట్వా = (ఈ కడగంటి చూపులనే తుమ్మెదలు చెవులను వదలక అంటిపెట్టుకుని ఉండటాన్ని) చూసి, అలికనయనం = నీ మూడవ (నుదుటి) కన్ను, అసూయాసంసర్గాత్ = ఈర్ష్య చెందడం వలన, కిఞ్చిత్ + అరుణమ్ = కొద్దిగా ఎరుపు వర్ణం గలదైనది (లేదా ఎర్రబడింది).

తాత్పర్యము

ఓ భగవతీ! కవుల రసవత్తర రచనలు అనే పుష్పగుచ్చాల నుండి వెలువడే మకరందాన్ని (మాధుర్యాన్ని) ఆస్వాదించడంలోనే అత్యంత ఆసక్తి కలిగిన నీ రెండు చెవులను, నవరసాలను ఆస్వాదించాలనే ఉత్సాహంతో, కడగంటి చూపులు అనే రెండు గండు తుమ్మెదలు అంటిపెట్టుకుని వదలడం లేదు. తమ చూపులైన తుమ్మెదలు చెవుల వద్దే ఉండిపోవడాన్ని చూసి, నీ మూడవ (నుదుటి) కన్ను ఈర్ష్య చెంది, కొద్దిగా ఎర్రబడింది.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం దేవి శ్రవణేంద్రియం (చెవులు), దృశ్యేంద్రియం (కళ్ళు) మరియు జ్ఞాననేత్రం (మూడవ కన్ను) ల మధ్య జరిగే ఒక కవితాత్మక నాటకాన్ని వర్ణిస్తుంది. దేవి కవుల రచనలను ఎంతగా ఆస్వాదిస్తుందో, ఆమె అవయవాలు కూడా ఆ సౌందర్యానికి ఎలా ఆకర్షితులవుతాయో ఈ శ్లోకం వివరిస్తుంది.

• కవీనాం సమ్దర్భస్తబకమకరన్దైకరసికం తవ కర్ణయుగలమ్: దేవి చెవులు కవుల రసవంతమైన రచనలు అనే పుష్పగుచ్చాల మకరందాన్ని (మాధుర్యాన్ని) ఆస్వాదించడంలోనే అత్యంత ఆసక్తిని కలిగి ఉంటాయి. ఇది దేవికి జ్ఞానం పట్ల, కళ పట్ల, సాహిత్యం పట్ల ఉన్న ప్రీతిని తెలియజేస్తుంది.
• కటాక్షవ్యాక్షేపభ్రమరకలభౌ: దేవి యొక్క కడగంటి చూపులు (కటాక్షం) గండు తుమ్మెదల వలె ఉన్నాయని పోలిక.
• నవరసాస్వాదతరలౌ అముఞ్చన్తౌ: ఈ కడగంటి చూపులనే తుమ్మెదలు, నవరసాల ఆస్వాదన పట్ల అత్యంత ఆసక్తితో, దేవి చెవులను విడిచిపెట్టకుండా అంటిపెట్టుకుని ఉన్నాయి. ఇక్కడ 'నవరస' అంటే కవుల రచనలలోని నవరసాలు. చూపులు ఆ రసాలను చెవుల ద్వారా ఆస్వాదించాలనే కోరికతో ఉన్నాయని భావం.
• దృష్ట్వా అసూయాసంసర్గాత్ అలికనయనం కిఞ్చిద అరుణమ్: తమ భాగాలైన కడగంటి చూపులు చెవుల వద్దే ఉండిపోయి, రసానందం పొందడం చూసి, నుదుటిపై ఉన్న మూడవ కన్ను ఈర్ష్య చెంది, కొద్దిగా ఎర్రబడింది.
• ఈర్ష్య చెందడం మానవ లక్షణం. దేవికి ఆపాదించడం ద్వారా ఆమె లీలా మానవత్వాన్ని, భక్తులతో అనుబంధాన్ని సూచిస్తుంది.
• మూడవ కన్ను సాధారణంగా జ్ఞానానికి, శివునికి ప్రతీక. అది ఎర్రబడటం శివుని యొక్క క్రోధాన్ని, లేదా జ్ఞాన నేత్రానికి కలిగిన అసూయను సూచిస్తుంది. ఇది దేవి యొక్క సమగ్ర స్వరూపాన్ని, ఆమెలోని భావ వైవిధ్యాన్ని తెలియజేస్తుంది. మూడో కన్ను జ్ఞానానికి చిహ్నమైనప్పటికీ, రసాస్వాదన పట్ల అది కూడా ఆసక్తి చూపుతుందని, రసాస్వాదనలో భాగం కాలేక ఈర్ష్య పడిందని కవి భావన.

ఈ శ్లోకం దేవి శ్రవణశక్తి, దృశ్యశక్తి, మరియు జ్ఞానశక్తుల మధ్య ఉన్న అద్భుతమైన సంబంధాన్ని కవితాత్మకంగా వివరిస్తుంది. దేవి రూపంలోని ప్రతి భాగం దివ్యమైనదని, వాటికి ప్రత్యేకమైన శక్తులు, భావాలు ఉన్నాయని ఈ శ్లోకం తెలియజేస్తుంది. కవుల రచనల మాధుర్యాన్ని దేవి ఎంతగా ఆస్వాదిస్తుందో, ఆమె దివ్య స్వరూపంలో అది ఎలాంటి లీలలకు దారితీస్తుందో ఈ వర్ణన స్పష్టం చేస్తుంది.

శ్లోకం 51

శివే శృఙ్గారార్ద్రా తదితరజనే కుత్సనపరా

సరోషా గఙ్గాయాం గిరిశచరితే విస్మయవతీ |

హరాహిభ్యో భీతా సరసిరుహసౌభాగ్యజననీ

సఖీషు స్మేరా తే మయి జనని దృష్టిః సకరుణా || 51 ||

---

పద విభాగము

శివే, శృఙ్గారార్ద్రా, తదితరజనే, కుత్సనపరా, సరోషా, గఙ్గాయాం, గిరిశచరితే, విస్మయవతీ, హరాహిభ్యో, భీతా, సరసిరుహసౌభాగ్యజననీ, సఖీషు, స్మేరా, తే, మయి, జనని, దృష్టిః, సకరుణా.

అన్వయము

జనని! తే దృష్టిః శివే శృఙ్గారార్ద్రా, తదితరజనే కుత్సనపరా, గఙ్గాయాం సరోషా, గిరిశచరితే విస్మయవతీ, హరాహిభ్యో భీతా, సరసిరుహసౌభాగ్యజననీ, సఖీషు స్మేరా, మయి (చ) సకరుణా (భవతి).

ప్రతి పదార్థము

జనని = ఓ జగజ్జననీ!, తే = నీ యొక్క, దృష్టిః = చూపు (కన్ను), శివే = శివుని యందు, శృఙ్గారార్ద్రా = శృంగార రసంతో నిండినది (ఆర్ద్రమైనది); తదితరజనే = శివుడు కాని ఇతర జనుల యందు (సామాన్య ప్రజల యందు), కుత్సనపరా = నిందించునట్లుగా (లేదా విరక్తితో కూడినదిగా); గఙ్గాయాం = గంగానది విషయంలో, సరోషా = కోపంతో కూడినది (శివుని శిరస్సుపై గంగ ఉండటం వల్ల దేవికి కోపం); గిరిశచరితే = శివుని లీలల యందు, విస్మయవతీ = ఆశ్చర్యం కలిగినది; హరాహిభ్యో = శివుని ఆభరణాలైన సర్పాల నుండి, భీతా = భయం కలిగినది; సరసిరుహసౌభాగ్యజననీ = తామర పువ్వుల సౌందర్యాన్ని మించి ప్రకాశించేది (లేదా, తామరలను పుట్టించేది); సఖీషు = చెలికత్తెల యందు, స్మేరా = చిరునవ్వు గలది; మయి = నా యందు, సకరుణా = దయతో కూడినది (అగుచున్నది).

తాత్పర్యము

ఓ జగజ్జననీ! నీ చూపు, శివుని యందు శృంగార రసంతో ఆర్ద్రమై ఉంటుంది. శివుడు కాని ఇతర జనుల యందు నిందించినట్లుగా (లేదా విరక్తితో) ఉంటుంది. గంగానది విషయంలో కోపంతో కూడినది. శివుని లీలలను చూసి ఆశ్చర్యపడుతుంది. శివుని ఆభరణాలైన పాములను చూసి భయపడుతుంది. తామర పువ్వుల సౌందర్యాన్ని మించి ప్రకాశిస్తుంది. చెలికత్తెల యందు చిరునవ్వుతో కూడినది. మరియు నాయందు (కవియందు) దయతో కూడినదిగా ఉంటుంది.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం దేవి కనుల యొక్క విభిన్న భావాలను, ఆమె చూపు ప్రసరించే వ్యక్తులను బట్టి ఎలా మారుతుందో వర్ణిస్తుంది. ఇది దేవి యొక్క భావనాత్మక లోతును, ఆమె లీలా విశేషాలను అద్భుతంగా ఆవిష్కరిస్తుంది.

• భావ వైవిధ్యం: దేవి ఒకే చూపుతో వివిధ భావాలను వ్యక్తపరుస్తుందని కవి వర్ణిస్తున్నాడు:
• శివుడిపై శృంగారం: శివుడి పట్ల అపారమైన ప్రేమను, శృంగారాన్ని చూపుతుంది.
• ఇతరులపై విరక్తి/నింద: శివుడు కానటువంటి సామాన్యుల పట్ల నిర్లక్ష్యం లేదా నిరాదరణ.
• గంగపై కోపం: శివుని శిరస్సుపై గంగాదేవి ఉండటం వల్ల దేవికి సహజంగా కలిగే భార్యాభర్తల మధ్య ఈర్ష్యను సూచిస్తుంది. ఇది దేవి లీలా మానవత్వాన్ని చూపుతుంది.
• శివుని చరిత్రపై ఆశ్చర్యం: శివుని దివ్య లీలలు, అద్భుత కార్యాలు చూసి దేవి ఆశ్చర్యపోవడం.
• పాములపై భయం: శివుని ఆభరణాలైన పాములను చూసి భయపడటం, ఇది దేవి యొక్క సున్నితత్వాన్ని, సహజమైన స్త్రీ స్వభావాన్ని సూచిస్తుంది.
• తామరలను మించిన సౌందర్యం: ఆమె కళ్ళు తామరల కంటే అందంగా, ప్రకాశవంతంగా ఉంటాయి.
• సఖులపై చిరునవ్వు: చెలికత్తెలతో సరదాగా, స్నేహపూర్వకంగా ఉంటుంది.
• కవిపై కరుణ: భక్తుడైన కవిపై (లేదా సాధకునిపై) అపారమైన దయను చూపుతుంది.

ఈ శ్లోకం దేవి యొక్క లీలామయ స్వరూపాన్ని, ఆమెలోని నవరసాల వ్యక్తీకరణను అద్భుతంగా వివరిస్తుంది. ఒకే దృష్టి ద్వారా ఇన్ని విభిన్న భావాలను వ్యక్తపరచడం ఆమె అద్భుత శక్తికి, దివ్యత్వానికి నిదర్శనం. భక్తుడైన కవికి మాత్రం ఆమె చూపు ఎల్లప్పుడూ కరుణామయంగా ఉంటుందని చెప్పడం ద్వారా, దేవి కరుణా స్వరూపిణి అని ఉద్ఘాటించబడింది.

---

శ్లోకం 52

గతే కర్ణాభ్యర్ణం గరుత ఇవ పక్ష్మాణి దధతీ

పురాం భేత్తుశ్చిత్తప్రశమరసవిద్రావణఫలే |

ఇమే నేత్రే గోత్రాధరపతికులోత్తంసకలికే

తవాకర్ణాకృష్టస్మరశరవిలాసం కలయతః || 52 ||

---

పద విభాగము

గతే, కర్ణాభ్యర్ణం (కర్ణ + అభ్యర్ణం), గరుత, ఇవ, పక్ష్మాణి, దధతీ, పురాం, భేత్తుశ్చిత్తప్రశమరసవిద్రావణఫలే (భేత్తుః + చిత్త + ప్రశమ + రస + విద్రావణ + ఫలే), ఇమే, నేత్రే, గోత్రాధరపతికులోత్తంసకలికే (గోత్ర + ఆధార + పతి + కుల + ఉత్తంస + కలికే), తవాకర్ణాకృష్టస్మరశరవిలాసం (తవ + ఆకర్ణాకృష్ట + స్మర + శర + విలాసం), కలయతః.

అన్వయము

(హే) గోత్రాధరపతికులోత్తంసకలికే! పురాం భేత్తుశ్చిత్తప్రశమరసవిద్రావణఫలే, గరుత ఇవ పక్ష్మాణి దధతీ, కర్ణాభ్యర్ణం గతే ఇమే తవ నేత్రే ఆకర్ణాకృష్టస్మరశరవిలాసం కలయతః.

ప్రతి పదార్థము

గోత్రాధరపతికులోత్తంసకలికే = ఓ పర్వతరాజ వంశానికి శిరోభూషణమైన మొగ్గ వంటి దేవీ (హిమాలయ పుత్రీ)! పురాం భేత్తుః = త్రిపురాలను భేదించిన శివుని యొక్క, చిత్తప్రశమ = (మనస్సులోని) శాంతి రసాన్ని, విద్రావణ = కరిగించే (నాశనం చేసే), ఫలే = ఫలం గలవియు (అనగా శివుని శాంతాన్ని కూడా చలింపజేసేవి), గరుత ఇవ = రెక్కల వలె (బాణపు రెక్కల వలె), పక్ష్మాణి = రెప్ప వెంట్రుకలను, దధతీ = ధరించినవియు, కర్ణాభ్యర్ణం = చెవుల వరకు, గతే = చేరినవియు అయిన, ఇమే = ఈ, తవ = నీ యొక్క, నేత్రే = కన్నులు, ఆకర్ణాకృష్ట = చెవి వరకు లాగిన (అనగా సంధించిన), స్మరశర = మన్మథుని బాణం యొక్క, విలాసం = విలాసాన్ని (లీలనూ, శోభను), కలయతః = ప్రదర్శిస్తున్నాయి.

తాత్పర్యము

ఓ పర్వతరాజ వంశానికి శిరోభూషణమైన మొగ్గ వంటి దేవీ! త్రిపురాసుర సంహారి అయిన శివుని మనస్సులోని శాంతి రసాన్ని కూడా కరిగించివేసే శక్తి కలిగినవియు, బాణపు రెక్కల వలె రెప్ప వెంట్రుకలను ధరించి, చెవుల వరకు వ్యాపించిన నీ కన్నులు, చెవి వరకు సంధించిన మన్మథుని బాణం యొక్క విలాసాన్ని ప్రదర్శిస్తున్నాయి.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం దేవి కనుల విశాలత్వాన్ని, వాటి అందాన్ని, మరియు మన్మథుని బాణంతో పోలిక ద్వారా వాటి ఆకర్షణ శక్తిని వివరిస్తుంది. శివుడిని కూడా తన వశం చేసుకోగల దేవి కనుల మహిమను ఇది తెలియజేస్తుంది.

• గోత్రాధరపతికులోత్తంసకలికే: ఈ సంబోధన దేవి పార్వతి స్వరూపాన్ని, ఆమె హిమవంతుని కుమార్తె అని, ఆ వంశానికి ఆమె ఆభరణం వంటిది అని సూచిస్తుంది. 'కలిక' అంటే మొగ్గ, ఇది దేవి యొక్క సున్నితత్వాన్ని, నవయౌవనాన్ని సూచిస్తుంది.
• పురాం భేత్తుశ్చిత్తప్రశమరసవిద్రావణఫలే: త్రిపురాసుర సంహారం చేసిన శివుడు గొప్ప వైరాగ్యాన్ని, శాంతిని కలిగి ఉంటాడు. అలాంటి శివుని మనస్సులోని శాంతి రసాన్ని కూడా కరిగించివేసే శక్తి దేవి కళ్ళకు ఉందని చెప్పడం, ఆమె అపారమైన ఆకర్షణ శక్తిని, మోహనశక్తిని సూచిస్తుంది. ఆమె చూపు శివుడిని కూడా యోగనిద్ర నుండి మేల్కొలిపి, లౌకిక జీవితంలోకి తీసుకురాగలదని భావం.
• గరుత ఇవ పక్ష్మాణి దధతీ: కనురెప్పల వెంట్రుకలు బాణపు రెక్కల వలె ఉన్నాయని పోలిక. ఇది కన్నులను బాణంతో పోల్చడానికి ఒక ఆధారంగా చెప్పబడింది.
• కర్ణాభ్యర్ణం గతే ఇమే నేత్రే: దేవి కళ్ళు చెవుల వరకు వ్యాపించి ఉన్నాయని చెప్పడం ఆమె కనుల విశాలత్వాన్ని, సౌందర్యాన్ని సూచిస్తుంది. విశాల నేత్రాలు సౌందర్యానికి చిహ్నం.
• తవాకర్ణాకృష్టస్మరశరవిలాసం కలయతః: దేవి కళ్ళు చెవి వరకు లాగిన మన్మథుని బాణం వలె ఉన్నాయని కవి పోలుస్తున్నాడు. మన్మథుని బాణం ఎప్పుడు కూడా ఆకర్ణం (చెవి వరకు) సంధించబడుతుంది. ఈ పోలిక దేవి కనుల ఆకర్షణ శక్తిని, అవి ఎంతగా జీవులను, దేవతలను (శివుడిని కూడా) ఆకర్షిస్తాయో తెలియజేస్తుంది. మన్మథుని బాణాలు భౌతిక బంధాలను కలిగిస్తే, దేవి కనుల చూపు ఆధ్యాత్మిక బంధాలను కలిగిస్తుందని, లేదా మోక్షాన్ని ప్రసాదిస్తుందని అంతరార్థం.

ఈ శ్లోకం దేవి కనుల సౌందర్యాన్ని, వాటి మహిమను వర్ణిస్తుంది. ఆమె కళ్ళు అత్యంత విశాలమైనవి, ఆకర్షణీయమైనవి, మరియు అవి శివుడిని కూడా తనవైపు తిప్పుకోగల శక్తిని కలిగి ఉన్నాయని తెలియజేస్తుంది. ఈ కళ్ళ దర్శనం ద్వారా భక్తులు ఆధ్యాత్మిక ఆకర్షణను, మోక్షాన్ని పొందగలరు.

---

శ్లోకం 53

విభక్తత్రైవర్ణ్యం వ్యతికరితలీలాఞ్జనతయా

విభాతి త్వన్నేత్రత్రితయమిదమీశానదయితే |

పునః స్రష్టుం దేవాన్ ద్రుహిణహరిరుద్రానుపరతాన్

రజః సత్త్వం బిభ్రత్తమ ఇతి గుణానాం త్రయమివ || 53 ||

---

పద విభాగము

విభక్తత్రైవర్ణ్యం (విభక్త + త్రైవర్ణ్యం), వ్యతికరితలీలాఞ్జనతయా (వ్యతికరిత + లీలా + అఞ్జనతయా), విభాతి, త్వన్నేత్రత్రితయమిదమీశానదయితే (త్వత్ + నేత్ర + త్రితయం + ఇదమ్ + ఈశానదయితే), పునః, స్రష్టుం, దేవాన్ద్రుహిణహరిరుద్రానుపరతాన్ (దేవాన్ + ద్రుహిణ + హరి + రుద్రాన్ + ఉపరతాన్), రజః, సత్త్వం, బిభ్రత్, తమః, ఇతి, గుణానాం, త్రయమివ.

అన్వయము

ఈశానదయితే! ఇదం త్వన్నేత్రత్రితయం వ్యతికరితలీలాఞ్జనతయా విభక్తత్రైవర్ణ్యం విభాతి. (తథా చ) ఉపరతాన్ ద్రుహిణహరిరుద్రాన్ దేవాన్ పునః స్రష్టుం రజః సత్త్వం తమ ఇతి గుణానాం త్రయమివ బిభ్రత్ (విభాతి).

ప్రతి పదార్థము

ఈశానదయితే = ఓ శివునికి ప్రియురాలా! ఇదం = ఈ, త్వత్ + నేత్ర + త్రితయం = నీ మూడు కన్నులు (కుడి, ఎడమ, లలాట నేత్రం), వ్యతికరిత = కలసిపోయిన, లీలాఞ్జనతయా = విలాసవంతమైన కాటుక వలన (లేదా ఆటవిడుపుగా పెట్టుకున్న కాటుక వలన), విభక్తత్రైవర్ణ్యం = మూడు రంగులను (తెలుపు, ఎరుపు, నలుపు) స్పష్టంగా విభజించి చూపిస్తూ, విభాతి = ప్రకాశిస్తున్నాయి. (ఇది మాత్రమే కాదు) ఉపరతాన్ = ప్రళయ కాలంలో నశించిన (లేదా తమ కాలాన్ని ముగించిన), ద్రుహిణ = బ్రహ్మను, హరి = విష్ణువును, రుద్రాన్ = రుద్రుడిని (శివుడిని) అనే, దేవాన్ = దేవతలను, పునః = తిరిగి, స్రష్టుం = సృష్టించడానికి, రజః = రజోగుణాన్ని (ఎరుపు), సత్త్వం = సత్వగుణాన్ని (తెలుపు), తమః ఇతి = తమోగుణాన్ని (నలుపు) అనే, గుణానాం త్రయం ఇవ = మూడు గుణాలను ధరించినట్లుగా, బిభ్రత్ = ధరిస్తూ, (విభాతి = ప్రకాశిస్తున్నాయి).

తాత్పర్యము

ఓ శివునికి ప్రియురాలా! నీ మూడు కన్నులు (కుడి, ఎడమ, లలాట నేత్రం) విలాసవంతమైన కాటుక వల్ల స్పష్టంగా మూడు రంగులను (తెలుపు, ఎరుపు, నలుపు) చూపిస్తూ ప్రకాశిస్తున్నాయి. అంతేకాకుండా, ప్రళయ కాలంలో నశించిన బ్రహ్మ, విష్ణు, రుద్రులను తిరిగి సృష్టించడానికి రజోగుణం (ఎరుపు), సత్వగుణం (తెలుపు), తమోగుణం (నలుపు) అనే మూడు గుణాలను ధరించినట్లుగా అవి వెలుగొందుతున్నాయి.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం దేవి మూడు కన్నుల యొక్క ఆధ్యాత్మిక ప్రాముఖ్యతను, అవి సృష్టిలోని త్రిగుణాలకు (సత్వ, రజ, తమస్సు) ప్రతీకలని, మరియు త్రిమూర్తుల (బ్రహ్మ, విష్ణు, రుద్ర) సృష్టికి ఎలా కారణమవుతాయో వివరిస్తుంది.

• త్వన్నేత్రత్రితయం విభక్తత్రైవర్ణ్యం విభాతి: దేవికి మూడు కన్నులు (సూర్య, చంద్ర, అగ్ని స్వరూపాలు). ఈ కన్నులు కాటుక అలంకరణతో (వ్యతికరిత లీలాంజనతయా) మూడు విభిన్న రంగులను (శ్వేత, రక్తం, కృష్ణం - తెలుపు, ఎరుపు, నలుపు) ప్రస్ఫుటం చేస్తాయి.
• తెలుపు (శ్వేతం): సత్వగుణానికి ప్రతీక, విష్ణువు.
• ఎరుపు (రక్తం): రజోగుణానికి ప్రతీక, బ్రహ్మ.
• నలుపు (కృష్ణం): తమోగుణానికి ప్రతీక, రుద్రుడు (శివుడు).
• పునః స్రష్టుం దేవాన్ ద్రుహిణహరిరుద్రానుపరతాన్ రజః సత్త్వం బిభ్రత్ తమ ఇతి గుణానాం త్రయమివ: దేవి కన్నులు కేవలం రంగులను మాత్రమే కాకుండా, ప్రళయం తర్వాత నశించిన బ్రహ్మ, విష్ణు, రుద్రులను తిరిగి సృష్టించడానికి అవసరమైన రజో, సత్వ, తమో గుణాలను ధరించినట్లుగా ప్రకాశిస్తున్నాయి.
• రజోగుణం (ఎరుపు): సృష్టికి కారణం, బ్రహ్మతో అనుసంధానం.
• సత్వగుణం (తెలుపు): స్థితికి కారణం, విష్ణువుతో అనుసంధానం.
• తమోగుణం (నలుపు): లయకు కారణం, రుద్రుడితో అనుసంధానం.

ఈ శ్లోకం దేవి యొక్క పరబ్రహ్మ స్వరూపాన్ని, ఆమె త్రిమూర్తులకు మూలకారణమని, మరియు ఆమె కన్నుల ద్వారానే సృష్టి, స్థితి, లయలు జరుగుతాయని తెలియజేస్తుంది. ఆమె కన్నులు కేవలం చూసే సాధనాలు కావు, అవి విశ్వ సృష్టిని నియంత్రించే దివ్య శక్తులు. ఆమెను ఈ విధంగా ధ్యానించడం ద్వారా సాధకుడు త్రిగుణాలకు అతీతుడై మోక్షాన్ని పొందగలడు.

---

శ్లోకం 54

పవిత్రీకర్తుం నః పశుపతిపరాధీనహృదయే

దయామిత్త్రైర్నేత్రైరరుణధవలశ్యామరుచిభిః |

నదః శోణో గఙ్గా తపనతనయేతి ధ్రువమముం

త్రయాణాం తీర్థానాముపనయసి సమ్భేదమనఘమ్ || 54 ||

---

పద విభాగము

పవిత్రీకర్తుం, నః, పశుపతిపరాధీనహృదయే, దయామిత్త్రైర్నేత్రైరరుణధవలశ్యామరుచిభిః (దయా + మిత్త్రైః + నేత్రైః + అరుణ + ధవల + శ్యామ + రుచిభిః), నదః, శోణః, గఙ్గా, తపనతనయేతి (తపన + తనయా + ఇతి), ధ్రువమముం (ధ్రువమ్ + అముం), త్రయాణాం, తీర్థానాముపనయసి (తీర్థానామ్ + ఉపనయసి), సమ్భేదమనఘమ్ (సమ్భేదమ్ + అనఘమ్).

అన్వయము

పశుపతిపరాధీనహృదయే! దయామిత్త్రైః, అరుణధవలశ్యామరుచిభిః నేత్రైః నః పవిత్రీకర్తుం, అముం (దేహే) ధ్రువం శోణో నదః, గఙ్గా, తపనతనయా ఇతి త్రయాణాం తీర్థానాం అనఘం సమ్భేదం ఉపనయసి.

ప్రతి పదార్థము

పశుపతిపరాధీనహృదయే = ఓ పశుపతికి (శివుడికి) వశమైన హృదయం గల దేవీ (శివుని వశమైన మనస్సు గల దేవీ)! దయామిత్త్రైః = దయకు స్నేహితులైన (దయతో కూడిన), అరుణ = ఎరుపు, ధవల = తెలుపు, శ్యామ = నలుపు రంగుల, రుచిభిః = కాంతులు గల, నేత్రైః = కన్నుల ద్వారా, నః = మమ్మల్ని, పవిత్రీకర్తుం = పవిత్రం చేయడానికి, అముం (దేహే) = ఈ (దేహంలో), ధ్రువం = నిశ్చయంగా, శోణో నదః = శోణ నది (కుడి కన్ను - ఎరుపు), గఙ్గా = గంగా నది (ఎడమ కన్ను - తెలుపు), తపనతనయా ఇతి = యమునా నది అని (నుదుటి కన్ను - నలుపు), త్రయాణాం తీర్థానాం = మూడు తీర్థాల యొక్క, అనఘం = పాపరహితమైన (పవిత్రమైన), సమ్భేదం = సంగమాన్ని (కలయికను), ఉపనయసి = కలిగిస్తున్నావు (అనగా నీ చూపు త్రివేణి సంగమం వలె పవిత్రమైనది).

తాత్పర్యము

ఓ శివుని వశమైన హృదయం గల దేవీ! దయతో కూడినవియు, ఎరుపు, తెలుపు, నలుపు రంగుల కాంతులు గల నీ కన్నుల ద్వారా మమ్మల్ని పవిత్రం చేయడానికి, నిశ్చయంగా నీవు శోణ నది (కుడి కన్ను - ఎరుపు), గంగా నది (ఎడమ కన్ను - తెలుపు), మరియు యమునా నది (నుదుటి కన్ను - నలుపు) - ఈ మూడు తీర్థాల యొక్క పాపరహితమైన సంగమాన్ని (త్రివేణి సంగమాన్ని) కలిగిస్తున్నావు.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం దేవి కన్నుల యొక్క త్రివర్ణాలను (ఎరుపు, తెలుపు, నలుపు) త్రివేణి సంగమంతో పోల్చి, వాటి పవిత్రతను, మోక్షప్రదాతృత్వాన్ని వర్ణిస్తుంది. దేవి కటాక్షం భక్తులను సకల పాపల నుండి విముక్తి చేస్తుందని తెలియజేస్తుంది.

• పశుపతిపరాధీనహృదయే: శివునికి (పశుపతికి) పూర్తిగా వశమైన హృదయం గల దేవి. ఇది ఆమె శివుడితో అభేదత్వాన్ని, ఆయన పట్ల ఆమెకు గల అనురాగాన్ని సూచిస్తుంది.
• దయామిత్త్రైర్నేత్రైరరుణధవలశ్యామరుచిభిః: దేవి కన్నులు దయకు స్నేహితుల వంటివి, అనగా అత్యంత కరుణామయమైనవి. అవి మూడు రంగులలో ప్రకాశిస్తాయి:
• అరుణ (ఎరుపు): ఇది శోణ నదికి ప్రతీక.
• ధవల (తెలుపు): ఇది గంగా నదికి ప్రతీక.
• శ్యామ (నలుపు): ఇది యమునా నదికి ప్రతీక (సూర్యుని కుమార్తె).
• నదః శోణో గఙ్గా తపనతనయేతి ధ్రువమముం త్రయాణాం తీర్థానాముపనయసి సమ్భేదమనఘమ్: దేవి మూడు కన్నులు ఈ మూడు నదుల సంగమాన్ని (త్రివేణి సంగమాన్ని) సృష్టిస్తాయి. త్రివేణి సంగమం (గంగా, యమునా, సరస్వతి సంగమం) హిందూ మతంలో అత్యంత పవిత్రమైన తీర్థంగా పరిగణించబడుతుంది. ఇక్కడ సరస్వతి నదికి బదులుగా శోణ నదిని పేర్కొనడం కవి యొక్క ప్రత్యేకత.
• అనఘం సమ్భేదమ్: ఈ సంగమం పాపరహితమైనది, అత్యంత పవిత్రమైనది.
• పవిత్రీకర్తుం నః: దేవి ఈ దివ్యమైన, త్రివేణి సంగమ రూపాన్ని తమను (భక్తులను) పవిత్రం చేయడానికి ధరిస్తుందని కవి ప్రార్థిస్తున్నాడు. దేవి యొక్క ఒక చూపు భక్తులను అన్ని పాపల నుండి విముక్తుల్ని చేస్తుందని భావం.

ఈ శ్లోకం దేవి కన్నుల దివ్యత్వాన్ని, వాటికి ఉన్న మోక్షప్రదాతృత్వాన్ని నొక్కి చెబుతుంది. ఆమె కరుణా కటాక్షం సమస్త పాపాలను హరించి, భక్తులకు పవిత్రతను, మోక్షాన్ని ప్రసాదిస్తుందని ఇది స్పష్టం చేస్తుంది.

---

శ్లోకం 55

నిమేషోన్మేషాభ్యాం ప్రలయముదయం యాతి జగతీ

తవేత్యాహుః సన్తో ధరణిధరరాజన్యతనయే |

త్వదున్మేషాజ్జాతం జగదిదమశేషం ప్రలయతః

పరిత్రాతుం శఙ్కే పరిహృతనిమేషాస్తవ దృశః || 55 ||

---

పద విభాగము

నిమేషోన్మేషాభ్యాం (నిమేష + ఉన్మేషాభ్యాం), ప్రలయముదయం (ప్రలయం + ఉదయం), యాతి, జగతీ, తవేత్యాహుః (తవ + ఇతి + ఆహుః), సన్తో, ధరణిధరరాజన్యతనయే (ధరణిధర + రాజన్య + తనయే), త్వదున్మేషాజ్జాతం (త్వత్ + ఉన్మేషాత్ + జాతం), జగదిదమశేషం (జగత్ + ఇదం + అశేషం), ప్రలయతః, పరిత్రాతుం, శఙ్కే, పరిహృతనిమేషాస్తవ (పరిహృత + నిమేషాః + తవ), దృశః.

అన్వయము

ధరణిధరరాజన్యతనయే! తవ నిమేషోన్మేషాభ్యాం జగతీ ప్రలయముదయం యాతి ఇతి సన్తః ఆహుః. (తథాపి) త్వదున్మేషాజ్జాతం ఇదం అశేషం జగత్ ప్రలయతః పరిత్రాతుం తవ దృశః పరిహృతనిమేషాః (సన్తి) ఇతి శఙ్కే.

ప్రతి పదార్థము

ధరణిధరరాజన్యతనయే = ఓ పర్వతరాజు కుమార్తెయైన దేవీ (హిమవంతుని పుత్రీ)! తవ = నీ యొక్క, నిమేష = కన్నులు మూయడం, ఉన్మేషాభ్యాం = కన్నులు తెరవడం - ఈ రెండింటి ద్వారా, జగతీ = ఈ ప్రపంచం, ప్రలయం = లయాన్ని, ఉదయం = సృష్టిని, యాతి = పొందుతుంది, ఇతి = అని, సన్తః = మహాత్ములు (జ్ఞానులు), ఆహుః = చెబుతారు. (అయినప్పటికీ), త్వత్ + ఉన్మేషాత్ = నీ కన్నులు తెరవడం ద్వారా, జాతం = పుట్టిన, ఇదం అశేషం జగత్ = ఈ సమస్త జగత్తును, ప్రలయతః = లయం నుండి, పరిత్రాతుం = రక్షించడానికి, తవ = నీ యొక్క, దృశః = కన్నులు, పరిహృతనిమేషాః = రెప్పపాటు లేకుండా ఉన్నాయని (ఎప్పుడూ తెరిచి ఉన్నాయని), శఙ్కే = నేను భావిస్తున్నాను (సంశయిస్తున్నాను).

తాత్పర్యము

ఓ పర్వతరాజు కుమార్తెయైన దేవీ! నీ కనురెప్పలు మూయడం వల్ల ప్రళయం వస్తుందని, తెరవడం వల్ల సృష్టి కలుగుతుందని మహాత్ములు చెబుతారు. (అయితే, ఇది నిజమే అయినప్పటికీ), నీ కన్నులు తెరవడం వల్ల పుట్టిన ఈ సమస్త జగత్తును ప్రళయం నుండి రక్షించడానికి, నీ కన్నులు రెప్పపాటు లేకుండా (ఎల్లప్పుడూ తెరిచి) ఉన్నాయని నేను భావిస్తున్నాను.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం దేవి కనురెప్పల కదలిక ద్వారా జరిగే సృష్టి, స్థితి, లయ కార్యాలను వివరిస్తుంది. సాధారణ విశ్వాసానికి విరుద్ధంగా, దేవి తన సృష్టిని రక్షించుకోవడానికి రెప్పలు మూయకుండా ఉంటుందని కవి ఊహించడం ఇక్కడ ప్రధాన అంశం.

• నిమేషోన్మేషాభ్యాం ప్రలయముదయం యాతి జగతీ తవేత్యాహుః సన్తో: మహాత్ములు దేవి కనురెప్పలు మూయడం వల్ల (నిమేష) జగత్తు లయం అవుతుందని, తెరవడం వల్ల (ఉన్మేష) సృష్టి జరుగుతుందని చెబుతారు. ఇది దేవి యొక్క పరమేశ్వరీత్వాన్ని, ఆమె సృష్టి, స్థితి, లయ కారిణి అని సూచిస్తుంది. ఆమె సంకల్పం ద్వారానే విశ్వ చక్రం తిరుగుతుంది.
• త్వదున్మేషాజ్జాతం జగదిదమశేషం ప్రలయతః పరిత్రాతుం శఙ్కే పరిహృతనిమేషాస్తవ దృశః: పైన చెప్పినది నిజమే అయినప్పటికీ, కవి ఒక విచిత్రమైన, ఆకర్షణీయమైన ఊహను వ్యక్తం చేస్తున్నాడు. దేవి కన్నులు తెరవడం వల్ల సృష్టించబడిన ఈ ప్రపంచం, తిరిగి లయం కాకుండా (కన్నులు మూయడం వల్ల జరిగే లయం నుండి) రక్షించడానికి, దేవి కన్నులు ఎప్పుడూ తెరిచే ఉంటాయని, రెప్పపాటు లేకుండా చూస్తుంటాయని కవి అనుకుంటున్నాడు.
• 'శఙ్కే' అంటే 'నేను అనుమానిస్తున్నాను' లేదా 'ఊహిస్తున్నాను'. ఇది కవి యొక్క భక్తి ప్రపత్తులు, దేవి పట్ల అపారమైన ప్రేమ, విశ్వాసం వల్ల కలిగిన ఊహ.
• దేవి తన సృష్టిని ఎంతగా ప్రేమిస్తుందో, దానిని రక్షించడానికి నిరంతరం ఎలా జాగరూకతతో ఉంటుందో ఈ భావన తెలియజేస్తుంది. ఆమె పాలన శక్తిని, కరుణా స్వరూపాన్ని నొక్కి చెబుతుంది.

ఈ శ్లోకం దేవి యొక్క సర్వశక్తిమత్త్వాన్ని, ఆమె అఖండమైన కారుణ్యాన్ని వర్ణిస్తుంది. ఆమె కేవలం సృష్టి, స్థితి, లయలకు కారణమే కాకుండా, తన సృష్టిని నిరంతరం కాపాడే మాతృమూర్తి అని తెలియజేస్తుంది. ఆమె నిరంతరం తెరిచి ఉండే కన్నుల దర్శనం ద్వారా భక్తులు శాశ్వత రక్షణను పొందగలరు.

---

శ్లోకం 56

తవాపర్ణే కర్ణేజపనయనపైశున్యచకితా

నిలీయన్తే తోయే నియతమనిమేషాః శఫరికాః |

ఇయం చ శ్రీర్బద్ధచ్ఛదపుటకవాటం కువలయం

జహాతి ప్రత్యూషే నిశి చ విఘటయ్య ప్రవిశతి || 56 ||

---

పద విభాగము

తవాపర్ణే (తవ + అపర్ణే), కర్ణేజపనయనపైశున్యచకితా (కర్ణేజప + నయన + పైశున్య + చకితా), నిలీయన్తే, తోయే, నియతమనిమేషాః (నియతమ్ + అనిమేషాః), శఫరికాః, ఇయం, చ, శ్రీర్బద్ధచ్ఛదపుటకవాటం (శ్రీః + బద్ధ + చ్ఛద + పుట + కవాటం), కువలయం, జహాతి, ప్రత్యూషే, నిశి, చ, విఘటయ్య, ప్రవిశతి.

అన్వయము

అపర్ణే! కర్ణేజపనయనపైశున్యచకితాః, నియతం అనిమేషాః శఫరికాః తవ (కటాక్షం) తోయే నిలీయన్తే. ఇయం శ్రీః చ ప్రత్యూషే బద్ధచ్ఛదపుటకవాటం కువలయం జహాతి, నిశి చ విఘటయ్య ప్రవిశతి.

ప్రతి పదార్థము

అపర్ణే = ఓ అపర్ణా (పార్వతీ - పర్ణములు కూడా తినని దేవీ)! కర్ణేజప = చెవిలో రహస్యంగా మాట్లాడే (చెవి వరకు చేరిన), నయన = నీ కళ్ళ యొక్క, పైశున్య = కొండెము చెప్పే స్వభావానికి (లేదా చాడీలకు) (అనగా నీ కళ్ళు చెవిలో ఏదో చెప్పి తుమ్మెదలను భయపెడుతున్నట్లు), చకితాః = భయపడినవై, నియతం = నిరంతరం, అనిమేషాః = రెప్పపాటు లేనివి అయిన, శఫరికాః = చేపలు, తోయే = నీటిలో, నిలీయన్తే = దాక్కుంటున్నాయి. ఇయం శ్రీః చ = ఈ లక్ష్మీదేవి కూడా, ప్రత్యూషే = ప్రాతఃకాలంలో, బద్ధచ్ఛదపుటకవాటం = రెక్కలనే తలుపులను మూసుకున్న, కువలయం = నల్లకలువను, జహాతి = విడిచిపెడుతుంది; నిశి చ = రాత్రిపూట, విఘటయ్య = (ఆ తలుపులను) తెరిచి, ప్రవిశతి = ప్రవేశిస్తుంది. (ఇక్కడ దేవి కళ్ళు కలువలు, చేపలు రెండింటినీ సౌందర్యంలో మించి ఉన్నాయని భావం).

తాత్పర్యము

ఓ అపర్ణాదేవీ! చెవి వరకు చేరిన నీ కళ్ళ చాడీలకు భయపడి, సహజంగానే రెప్పపాటు లేని చేపలు నీటిలో దాక్కుంటున్నాయి. అలాగే, ఈ లక్ష్మీదేవి కూడా ప్రాతఃకాలంలో (సూర్యోదయం కాగానే) రెక్కలనే తలుపులు మూసుకున్న నల్లకలువను విడిచిపెట్టి వెళ్ళిపోతుంది; రాత్రిపూట ఆ తలుపులను తెరిచి (కలువ వికసించినప్పుడు) తిరిగి ప్రవేశిస్తుంది.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం దేవి కనుల యొక్క అద్వితీయ సౌందర్యాన్ని, అవి కలువలు, చేపలను కూడా మించి ఉన్నాయని, వాటిని తమ సౌందర్యం పట్ల అసూయతో భయపెడుతాయని వర్ణిస్తుంది. ఇది దేవి యొక్క అపరిమిత సౌందర్యాన్ని చాటిచెబుతుంది.

• అపర్ణే: ఈ సంబోధన దేవి పార్వతీ స్వరూపాన్ని, ఆమె తపస్సులో ఆకులను కూడా తినకుండా ఉన్న ఘట్టాన్ని సూచిస్తుంది.
• కర్ణేజపనయనపైశున్యచకితా నియతమనిమేషాః శఫరికాః తోయే నిలీయన్తే:
• కర్ణేజప నయన పైశున్య: దేవి కళ్ళు చెవి వరకు వ్యాపించి ఉన్నాయి. కవి ఊహ ఏమంటే, ఈ కళ్ళు చెవిలో ఏదో గుసగుసలాడి, తమ సౌందర్యంతో చేపలను (లేదా నీలకలువలను) భయపెడుతున్నాయి. 'పైశున్య' అంటే కొండెము చెప్పడం.
• నియతం అనిమేషాః శఫరికాః: చేపలు స్వభావసిద్ధంగా రెప్పలు మూయకుండా ఉంటాయి. దేవి కళ్ళు కూడా రెప్పలు మూయకుండా ఉంటాయి (పైన శ్లోకం 55లో చెప్పినట్లు). ఈ సారూప్యత వల్ల చేపలు మరింత భయపడి, దేవి కళ్ళతో పోలిక నుండి తప్పించుకోవడానికి నీటిలో దాక్కుంటున్నాయి. ఇది దేవి కనుల అతిలోక సౌందర్యాన్ని తెలియజేస్తుంది.
• ఇయం చ శ్రీర్బద్ధచ్ఛదపుటకవాటం కువలయం జహాతి ప్రత్యూషే నిశి చ విఘటయ్య ప్రవిశతి:
• కువలయం: నల్లకలువలు రాత్రిపూట వికసించి, పగలు ముడుచుకుపోతాయి.
• శ్రీః: లక్ష్మీదేవి (సంపద, సౌందర్యం).
• లక్ష్మీదేవి నల్లకలువలో నివసిస్తుందని, కానీ దేవి కళ్ళు కలువ కంటే అందంగా ఉండటం వల్ల, లక్ష్మీదేవి ఆ కలువలను విడిచిపెట్టి, దేవి కళ్ళ వద్దకు వచ్చి నివసించాలనుకుంటుందని కవి భావం.
• "ప్రత్యూషే బద్ధచ్ఛదపుటకవాటం కువలయం జహాతి" - తెల్లవారగానే కలువలు మూసుకుపోవడంతో లక్ష్మి వాటిని విడిచిపెడుతుంది.
• "నిశి చ విఘటయ్య ప్రవిశతి" - రాత్రి కలువలు వికసించగానే తిరిగి ప్రవేశిస్తుంది. ఈ పోలిక దేవి కళ్ళు కలువ కంటే సౌందర్యంలో, శుభప్రదత్వంలో ఉన్నతమైనవని సూచిస్తుంది.

ఈ శ్లోకం దేవి కనుల సౌందర్యాన్ని వర్ణించడంలో కవికి ఉన్న అనంతమైన కల్పనాశక్తిని తెలియజేస్తుంది. ఆమె కళ్ళు ప్రకృతిలోని అత్యంత అందమైన వాటిని కూడా మించిపోతాయని, అందుకే అవి వాటికి భయాన్ని, అసూయను కలిగిస్తాయని భావం. ఆమె కళ్ళ దర్శనం ద్వారా భక్తులకు అద్భుతమైన సౌందర్యానుభూతి, పవిత్రత లభిస్తాయి.

శ్లోకం 57

దృశా ద్రాఘీయస్యా దరదలితనీలోత్పలరుచా

దవీయాంసం దీనం స్నపయ కృపయా మామపి శివే |

అనేనాయం ధన్యో భవతి న చ తే హానిరియతా

వనే వా హర్మ్యే వా సమకరనిపాతో హిమకరః || 57 ||

---

పద విభాగము

దృశా, ద్రాఘీయస్యా, దరదలితనీలోత్పలరుచా (దర + దలిత + నీలోత్పల + రుచా), దవీయాంసం, దీనం, స్నపయ, కృపయా, మామపి, శివే, అనేనాయం (అనేన + అయం), ధన్యో, భవతి, న, చ, తే, హానిరియతా (హానిః + ఇయతా), వనే, వా, హర్మ్యే, వా, సమకరనిపాతో (సమ + కర + నిపాతః), హిమకరః.

అన్వయము

శివే! ద్రాఘీయస్యా, దరదలితనీలోత్పలరుచా దృశా దవీయాంసం దీనం మామపి కృపయా స్నపయ. అనేన అయం ధన్యః భవతి, ఇయతా చ తే హానిః న (భవతి). హిమకరః వనే వా హర్మ్యే వా సమకరనిపాతః హి (భవతి).

ప్రతి పదార్థము

శివే = ఓ శుభంకరీ (పార్వతీ)! ద్రాఘీయస్యా = అత్యంత పొడవైనదియు, దరదలిత = కొద్దిగా వికసించిన, నీలోత్పల = నల్లకలువ యొక్క, రుచా = కాంతి వంటి (రంగు గల), దృశా = చూపుతో (కంటితో), దవీయాంసం = దూరంగా ఉన్నవాడిని, దీనం = దీనుడిని అయిన, మామపి = నన్ను కూడా, కృపయా = దయతో, స్నపయ = తడిపివేయుము (అనగా కృపతో చూడుము). అనేన = దీనిచేత (నీ చూపు పడటం వల్ల), అయం = ఈ నేను, ధన్యః = ధన్యుడను, భవతి = అవుతాను, ఇయతా చ = ఇంత మాత్రం చేత, తే = నీకు, హానిః = నష్టం, న = కలగదు. హిమకరః = చంద్రుడు, వనే వా = అరణ్యంలోనైనా, హర్మ్యే వా = భవనంలోనైనా, సమకరనిపాతః హి = సమానమైన కిరణాలను (వెన్నెలను) ప్రసరిస్తాడు కదా (ఎటువంటి భేదం చూపడు కదా).

తాత్పర్యము

ఓ శుభంకరీ దేవీ! అత్యంత పొడవైనదియు, కొద్దిగా వికసించిన నల్లకలువ కాంతి వలె ప్రకాశించే నీ చూపుతో, దూరంగా ఉన్నవాడిని, దీనుడిని అయిన నన్ను కూడా దయతో చూడుము (కరుణా కటాక్షాన్ని ప్రసాదించు). నీవు నన్ను చూడటం వల్ల నేను ధన్యుడను అవుతాను; అంతేకాకుండా, నీకు దీనివల్ల ఎటువంటి నష్టం కలగదు కదా! చంద్రుడు అరణ్యంలోనైనా, గొప్ప భవనంలోనైనా తన కిరణాలను సమానంగా ప్రసరిస్తాడు కదా (ఎటువంటి భేదం చూపడు కదా).

విశేషములు

ఈ శ్లోకం కవి దేవిని తనపై కరుణా కటాక్షం ప్రసరించమని ప్రార్థిస్తాడు. దేవి చూపుకు ఉన్న సమదృష్టిని, నిష్పాక్షికతను చంద్రుని ఉదాహరణతో వివరిస్తాడు.

• దృశా ద్రాఘీయస్యా దరదలితనీలోత్పలరుచా: దేవి కళ్ళు అత్యంత పొడవైనవి, కొద్దిగా వికసించిన నల్లకలువ వలె అందంగా, నల్లగా ఉంటాయి. ఇది ఆమె కనుల సౌందర్యాన్ని మరోసారి నొక్కి చెబుతుంది.
• దవీయాంసం దీనం స్నపయ కృపయా మామపి శివే: కవి తాను "దూరంగా ఉన్న దీనుడిని" అని వినయంగా చెప్పుకొని, దేవి తనపై కరుణతో కూడిన చూపును ప్రసరించమని ప్రార్థిస్తున్నాడు. 'స్నపయ' అంటే తడిపివేయుము - అనగా, నీ కృపారసంతో నా మనస్సును తడిపివేయుము అని భావం.
• అనేనాయం ధన్యో భవతి న చ తే హానిరియతా: కవి తన ప్రార్థనకు కారణం, దేవి చూపు పడటం వల్ల తాను ధన్యుడవుతానని, కానీ దేవికి దీనివల్ల ఎటువంటి నష్టం ఉండదని చెబుతున్నాడు. ఇది భక్తుని వినయాన్ని, దేవి మహిమ పట్ల విశ్వాసాన్ని సూచిస్తుంది.
• వనే వా హర్మ్యే వా సమకరనిపాతో హిమకరః: తన వాదనకు ఉపమానంగా చంద్రుడిని తీసుకుంటున్నాడు. చంద్రుడు అరణ్యం (నిర్దనులకు, దీనులకు ప్రతీక) లేదా గొప్ప భవనాలు (ధనికులకు, ఉన్నతమైన వారికి ప్రతీక) మధ్య ఎటువంటి భేదం చూపకుండా తన చల్లని కిరణాలను సమానంగా ప్రసరిస్తాడు. అదేవిధంగా, దేవి కూడా దీనులకు, ధనికులకు మధ్య భేదం చూపకుండా తన కరుణను ప్రసరించాలని అభ్యర్థిస్తున్నాడు. ఇది దేవి యొక్క నిష్పాక్షికతను, సమదృష్టిని నొక్కి చెబుతుంది.

ఈ శ్లోకం భక్తుని అచంచలమైన విశ్వాసాన్ని, దేవి కరుణాపారతకు నిదర్శనంగా నిలుస్తుంది. దేవిని ఈ రూపంలో ప్రార్థించడం ద్వారా, భక్తుడు తన కష్టాల నుండి విముక్తి పొంది, ఆశీస్సులు పొందగలడని విశ్వసించబడుతుంది.

---

శ్లోకం 58

అరాలం తే పాలీయుగలమగరాజన్యతనయే

న కేషామాధత్తే కుసుమశరకోదణ్డకుతుకమ్ |

తిరశ్చీనో యత్ర శ్రవణపథముల్లఙ్ఘ్య విలస-

న్నపాఙ్గవ్యాసఙ్గో దిశతి శరసన్ధానధిషణామ్ || 58 ||

---

పద విభాగము

అరాలం, తే, పాలీయుగలమగరాజన్యతనయే (పాలీ + యుగలం + అగరాజన్య + తనయే), న, కేషాం, ఆధత్తే, కుసుమశరకోదణ్డకుతుకమ్ (కుసుమ + శర + కోదణ్డ + కుతుకమ్), తిరశ్చీనో, యత్ర, శ్రవణపథముల్లఙ్ఘ్య (శ్రవణ + పథమ్ + ఉల్లఙ్ఘ్య), విలసన్, అపాఙ్గవ్యాసఙ్గో (అపాఙ్గ + వ్యాసఙ్గః), దిశతి, శరసన్ధానధిషణామ్ (శర + సన్ధాన + ధిషణామ్).

అన్వయము

అగరాజన్యతనయే! అరాలం తే పాలీయుగలం కేషాం కుసుమశరకోదణ్డకుతుకం న ఆధత్తే? యత్ర (చ) తిరశ్చీనః, శ్రవణపథముల్లఙ్ఘ్య విలసన్ అపాఙ్గవ్యాసఙ్గః శరసన్ధానధిషణామ్ దిశతి.

ప్రతి పదార్థము

అగరాజన్యతనయే = ఓ పర్వతరాజు కుమార్తెయైన దేవీ (హిమవంతుని పుత్రీ)! అరాలం = వంకరగా ఉన్న, తే = నీ యొక్క, పాలీయుగలం = చెవి పోగుల జంట (లేదా చెవి చివరలు), కేషాం = ఎవరికి (చూసిన వారికి), కుసుమశర = మన్మథుని, కోదణ్డ = ధనస్సు పట్ల, కుతుకమ్ = కుతూహలాన్ని (ఆసక్తిని), న ఆధత్తే = కలిగించదు? (అనగా అందరికీ కలిగిస్తుంది). యత్ర = ఎక్కడైతే (నీ కనుబొమ్మల వద్ద), తిరశ్చీనః = అడ్డంగా ఉన్న, శ్రవణపథముల్లఙ్ఘ్య = చెవుల మార్గాన్ని కూడా దాటి (చెవుల వరకు వ్యాపించి), విలసన్ = ప్రకాశిస్తున్న, అపాఙ్గవ్యాసఙ్గః = కడగంటి చూపుల వ్యాప్తి (చాటు), శరసన్ధానధిషణామ్ = బాణాన్ని సంధించే (ఎక్కుపెట్టే) ఆలోచనను, దిశతి = కలిగిస్తుందో.

తాత్పర్యము

ఓ పర్వతరాజు కుమార్తెయైన దేవీ! వంకరగా ఉన్న నీ చెవి పోగుల జంట (లేదా చెవి చివరలు), మన్మథుని ధనస్సు పట్ల ఎవరికి కుతూహలాన్ని కలిగించవు? (అంటే, ప్రతి ఒక్కరికీ అవి మన్మథుని ధనస్సు వలె కనిపిస్తాయి). ఎందుకంటే, ఆ చెవుల వద్ద అడ్డంగా, చెవుల మార్గాన్ని కూడా దాటి ప్రకాశిస్తున్న నీ కడగంటి చూపుల వ్యాప్తి, బాణాన్ని సంధించే ఆలోచనను (భావనను) కలిగిస్తుంది.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం దేవి కనుల, చెవుల సంయుక్త సౌందర్యాన్ని, ముఖ్యంగా ఆమె కడగంటి చూపులు మన్మథుని బాణాలను సంధించినట్లుగా ఎలా ఉంటాయో వర్ణిస్తుంది.

• అరాలం తే పాలీయుగలమగరాజన్యతనయే న కేషామాధత్తే కుసుమశరకోదణ్డకుతుకమ్: దేవి చెవిపోగులు (లేదా చెవి చివరలు) వంకరగా ఉండటం వల్ల, అవి మన్మథుని ధనస్సు వలె కనిపిస్తాయి. 'అరాలం' అంటే వంకరగా ఉండేది. ఈ అందమైన చెవి పోగులు చూసిన వారికి మన్మథుని విల్లు గుర్తుకు రాకుండా ఉండదని కవి భావం.
• తిరశ్చీనో యత్ర శ్రవణపథముల్లఙ్ఘ్య విలసన్ అపాఙ్గవ్యాసఙ్గో దిశతి శరసన్ధానధిషణామ్:
• తిరశ్చీనః శ్రవణపథముల్లఙ్ఘ్య విలసన్ అపాఙ్గవ్యాసఙ్గః: దేవి కడగంటి చూపులు (అపాంగ) అడ్డంగా, చెవుల వరకు వ్యాపించి ఉంటాయి (శ్రవణపథముల్లఙ్ఘ్య). ఇది కళ్ళ యొక్క విశాలత్వాన్ని సూచిస్తుంది.
• శరసన్ధానధిషణామ్ దిశతి: ఈ కడగంటి చూపులు, చెవి పోగులు విల్లు వలె ఉండటం, బాణాన్ని (చూపులు) సంధించినట్లుగా (శరసంధానం) భావనను కలిగిస్తాయి. అనగా, మన్మథుడు చెవి వరకు విల్లు లాగి బాణం వేయడానికి సిద్ధంగా ఉన్నట్లుగా దేవి కళ్ళ చూపు ఉంటుంది.

ఈ శ్లోకం దేవి సౌందర్యాన్ని, ఆమె కడగంటి చూపుల ఆకర్షణ శక్తిని వర్ణిస్తుంది. ఆమె చూపులు మన్మథుని బాణాల వలె శక్తివంతమైనవి, అవి జీవులను మోహింపజేయగలవని, లేదా వారికి జ్ఞానాన్ని ప్రసాదించగలవని భావం. ఇది దేవి యొక్క మోహినీ రూపాన్ని, ఆమె ద్వారా కలిగే ఆకర్షణను వివరిస్తుంది.

---

శ్లోకం 59

స్ఫురద్గణ్డాభోగప్రతిఫలితతాటఙ్కయుగలం

చతుశ్చక్రం మన్యే తవ ముఖమిదం మన్మథరథమ్ |

యమారుహ్య ద్రుహ్యత్యవనిరథమర్కేన్దుచరణం

మహావీరో మారః ప్రమథపతయే సజ్జితవతే || 59 ||

---

పద విభాగము

స్ఫురద్గణ్డాభోగప్రతిఫలితతాటఙ్కయుగలం (స్ఫురత్ + గణ్డ + ఆభోగ + ప్రతిఫలిత + తాటఙ్క + యుగలం), చతుశ్చక్రం, మన్యే, తవ, ముఖమిదం (ముఖం + ఇదం), మన్మథరథమ్, యమారుహ్య (యం + ఆరుహ్య), ద్రుహ్యత్యవనిరథమర్కేన్దుచరణం (ద్రుహ్యతి + అవని + రథమ్ + అర్క + ఇందు + చరణం), మహావీరో, మారః, ప్రమథపతయే, సజ్జితవతే.

అన్వయము

స్ఫురద్గణ్డాభోగప్రతిఫలితతాటఙ్కయుగలం ఇదం తవ ముఖం చతుశ్చక్రం మన్మథరథం మన్యే. యం ఆరుహ్య, మారః మహావీరః, ప్రమథపతయే సజ్జితవతే (శివాయ), అవనిరథం అర్కేన్దుచరణం (చ) ద్రుహ్యతి.

ప్రతి పదార్థము

స్ఫురత్ = ప్రకాశిస్తున్న, గణ్డ = చెక్కిళ్ల యొక్క, ఆభోగ = విస్తారమైన ప్రదేశంలో, ప్రతిఫలిత = ప్రతిబింబిస్తున్న, తాటఙ్కయుగలం = రెండు చెవిపోగులు గల, ఇదం = ఈ, తవ = నీ యొక్క, ముఖం = ముఖం, చతుశ్చక్రం = నాలుగు చక్రాలు గల, మన్మథరథం = మన్మథుని రథంగా, మన్న్యే = నేను భావిస్తున్నాను. యం ఆరుహ్య = ఏ రథాన్ని అధిరోహించి, మహావీరః = గొప్ప వీరుడైన, మారః = మన్మథుడు, ప్రమథపతయే = ప్రమథ గణాలకు అధిపతి అయిన (శివుడికి), సజ్జితవతే = (త్రిపురాసుర సంహారం కోసం) సిద్ధంగా ఉన్న (అవనిరథం = భూమిని రథంగా చేసుకున్న, అర్కేన్దుచరణం = సూర్యచంద్రులను చక్రాలుగా చేసుకున్న శివునికి), ద్రుహ్యతి = ద్రోహం చేశాడు (లేదా ఎదురు నిలిచాడు).

తాత్పర్యము

ఓ జగజ్జననీ! ప్రకాశించే నీ చెక్కిళ్ల విస్తారమైన భాగంలో ప్రతిబింబిస్తున్న రెండు చెవిపోగులు కలిగిన నీ ముఖం, నాలుగు చక్రాలు గల మన్మథుని రథం వలె ఉన్నదని నేను భావిస్తున్నాను. ఎందుకంటే, ఏ రథాన్ని అధిరోహించి, గొప్ప వీరుడైన మన్మథుడు, త్రిపురాసుర సంహారం కోసం భూమిని రథంగా, సూర్యచంద్రులను చక్రాలుగా చేసుకుని సిద్ధంగా ఉన్న శివుడికి కూడా ద్రోహం (లేదా ఎదురు నిలిచాడు) చేశాడు.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం దేవి ముఖ సౌందర్యాన్ని మన్మథుని రథంతో పోలుస్తూ, ఆమె ఆకర్షణ శక్తి శివుడిని కూడా ప్రభావితం చేయగలదని తెలియజేస్తుంది. మన్మథుడికి శివుడిని జయించగల శక్తి లేదు, కానీ దేవి రూపం ద్వారా అతను శివుడిని ప్రభావితం చేయగలడు.

• స్ఫురద్గణ్డాభోగప్రతిఫలితతాటఙ్కయుగలం చతుశ్చక్రం తవ ముఖమిదం మన్మథరథమ్ మన్యే: దేవి ముఖం, ప్రకాశవంతమైన చెక్కిళ్లపై ప్రతిబింబిస్తున్న రెండు చెవిపోగులతో కలిపి, కవికి నాలుగు చక్రాలు గల మన్మథుని రథంగా కనిపిస్తుంది.
• ముఖం రథం.
• చెవిపోగులు (తాటఙ్కయుగలం) రెండు, చెక్కిళ్లపై ప్రతిబింబిస్తే, అవి మరో రెండు - మొత్తం నాలుగు చక్రాలుగా కవి భావన.
• యమారుహ్య ద్రుహ్యత్యవనిరథమర్కేన్దుచరణం మహావీరో మారః ప్రమథపతయే సజ్జితవతే: ఈ ఉపమానానికి కారణం మన్మథుడి లీల.
• ప్రమథపతయే సజ్జితవతే: త్రిపురాసుర సంహారం కోసం శివుడు సకల దేవతల సహకారంతో, భూమిని రథంగా, సూర్యచంద్రులను చక్రాలుగా చేసుకుని యుద్ధానికి సిద్ధంగా ఉన్నాడు.
• ద్రుహ్యతి మారః: అలాంటి శక్తివంతమైన శివుడిని కూడా మన్మథుడు ధిక్కరించడానికి (ద్రోహం చేయడానికి లేదా ఎదురు నిలవడానికి) సాహసించాడు. మన్మథుడు శివుడిని జయించలేకపోయినా, అతనిలో రతి భావాన్ని కలిగించడానికి ప్రయత్నించాడు. ఆ ప్రయత్నానికి మన్మథుడు దేవి రూపాన్ని, ముఖ్యంగా ఆమె ముఖ సౌందర్యాన్ని ఉపయోగించాడు.

ఈ శ్లోకం దేవి ముఖ సౌందర్యం యొక్క అమోఘమైన ఆకర్షణ శక్తిని తెలియజేస్తుంది. మన్మథుడు స్వయంగా శివుడిని జయించలేకపోయినా, దేవి రూపం ద్వారా శివుడిని కూడా మోహింపజేయగలడని, ఆమె రూపం అతనికి ఒక రథం వలె సహాయపడిందని కవి భావన. ఇది దేవి యొక్క విశ్వమోహక రూపాన్ని నొక్కి చెబుతుంది.

---

శ్లోకం 60

సరస్వత్యాః సూక్తీరమృతలహరీకౌశలహరీః

పిబన్త్యాః శర్వాణి శ్రవణచులుకాభ్యామవిరలమ్ |

చమత్కారశ్లాఘాచలితశిరసః కుణ్డలగణో

ఝణత్కారైస్తారైః ప్రతివచనమాచష్ట ఇవ తే || 60 ||

---

పద విభాగము

సరస్వత్యాః, సూక్తీరమృతలహరీకౌశలహరీః (సూక్తీః + అమృత + లహరీ + కౌశల + హరీః), పిబన్త్యాః, శర్వాణి, శ్రవణచులుకాభ్యామవిరలమ్ (శ్రవణ + చులుకాభ్యాం + అవిరలం), చమత్కారశ్లాఘాచలితశిరసః (చమత్కార + శ్లాఘా + చలిత + శిరసః), కుణ్డలగణో (కుణ్డల + గణః), ఝణత్కారైస్తారైః (ఝణత్కారైః + తారైః), ప్రతివచనమాచష్ట ఇవ తే (ప్రతివచనమ్ + ఆచష్టే + ఇవ + తే).

అన్వయము

శర్వాణి! అమృతలహరీకౌశలహరీః సరస్వత్యాః సూక్తీః శ్రవణచులుకాభ్యాం అవిరలం పిబన్త్యాః తే చమత్కారశ్లాఘాచలితశిరసః (సత్యాః), కుణ్డలగణః తారైః ఝణత్కారైః ప్రతివచనమ్ ఆచష్టే ఇవ.

ప్రతి పదార్థము

శర్వాణి = ఓ శర్వాణీ (శివుని భార్యయైన దేవీ)! అమృతలహరీ = అమృతపు అలల యొక్క, కౌశల = నేర్పును, హరీః = హరించేవి (అనగా అమృతం కంటే కూడా మాధుర్యమైనవి) అయిన, సరస్వత్యాః = సరస్వతీదేవి యొక్క, సూక్తీః = చక్కని మాటలను (ఉపదేశాలను), శ్రవణచులుకాభ్యాం = చెవులనే దోసిళ్ళతో, అవిరలం = ఎడతెగకుండా (నిరంతరం), పిబన్త్యాః = త్రాగుతున్న (వినే) నీవు, చమత్కారశ్లాఘా = (ఆ సూక్తుల) అద్భుతత్వానికి, ప్రశంసకు, చలితశిరసః = శిరస్సును ఊపగా, కుణ్డలగణః = చెవి కుండలముల సమూహం, తారైః = బిగ్గరగా, ఝణత్కారైః = ఝణత్కార ధ్వనులతో, తే = నీకు, ప్రతివచనమ్ = ప్రత్యుత్తరం, ఆచష్టే ఇవ = చెబుతున్నట్లుగా ఉంది.

తాత్పర్యము

ఓ శర్వాణీ! అమృతం యొక్క అలల మాధుర్యాన్ని కూడా హరించేంతటి గొప్పదైన, సరస్వతీదేవి యొక్క చక్కని మాటలను నీవు చెవులనే దోసిళ్ళతో ఎడతెగకుండా వింటుంటావు. ఆ సూక్తుల అద్భుతత్వానికి, ప్రశంసకు నీవు శిరస్సును ఊపగా, నీ చెవులలోని కుండలాల సమూహం బిగ్గరగా ఝణత్కార ధ్వనులు చేస్తూ నీకు ప్రత్యుత్తరం ఇస్తున్నట్లుగా ఉంది.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం దేవి శ్రవణానందాన్ని, ఆమె జ్ఞానం పట్ల ఉన్న ప్రీతిని, మరియు ఆమె ఆభరణాల దివ్యత్వాని వర్ణిస్తుంది. దేవి సరస్వతి వాక్కుల మాధుర్యానికి ఎలా స్పందిస్తుందో తెలియజేస్తుంది.

• సరస్వత్యాః సూక్తీరమృతలహరీకౌశలహరీః: సరస్వతీదేవి వాక్కులు అమృతం యొక్క అలల మాధుర్యాన్ని కూడా మించినవిగా వర్ణించబడ్డాయి. ఇది సరస్వతీదేవి వాక్కుల పరమ పవిత్రతను, మాధుర్యాన్ని సూచిస్తుంది.
• పిబన్త్యాః శర్వాణి శ్రవణచులుకాభ్యామవిరలమ్: దేవి (శర్వాణి) తన చెవులనే దోసిళ్ళతో నిరంతరం ఆ అమృతమయమైన సూక్తులను "తాగుతుంది" అని వర్ణన. ఇది దేవికి జ్ఞానాన్ని, సద్వాక్కులను వినడం పట్ల ఉన్న అపారమైన ఆసక్తిని, ఆమె శ్రవణశక్తి యొక్క లోతును తెలియజేస్తుంది.
• చమత్కారశ్లాఘాచలితశిరసః: సరస్వతీదేవి వాక్కుల అద్భుతత్వానికి, వాటి ప్రశంసకు దేవి తన శిరస్సును కదిలిస్తుంది. ఇది ఆనందాన్ని, అభినందనను తెలియజేసే సహజమైన మానవ స్పందన. దేవికి ఆపాదించడం ద్వారా ఆమె లీలా మానవత్వాన్ని, భావ వ్యక్తీకరణను సూచిస్తుంది.
• కుణ్డలగణో ఝణత్కారైస్తారైః ప్రతివచనమాచష్ట ఇవ తే: దేవి తల ఊపినప్పుడు, ఆమె చెవులలోని కుండలాలు పెద్ద శబ్దంతో (ఝణత్కారైస్తారైః) మోగుతాయి. ఈ శబ్దం, దేవి విన్న మాటలకు అవి ప్రత్యుత్తరం ఇస్తున్నట్లుగా ఉందని కవి ఊహిస్తున్నాడు. ఇది ఆభరణాల దివ్యత్వాన్ని, అవి కూడా దేవి భావాలను అర్థం చేసుకొని ప్రతిస్పందిస్తాయని సూచిస్తుంది. ఇది దేవి యొక్క దివ్య సాంగత్యాన్ని, ఆమె పరివారం యొక్క చైతన్యాన్ని తెలియజేస్తుంది.

ఈ శ్లోకం దేవి జ్ఞాన ప్రియత్వాన్ని, ఆమె శ్రవణశక్తి విశిష్టతను వర్ణిస్తుంది. ఆమె దివ్య రూపంలోని ప్రతి అలంకరణ కూడా ఆమె దివ్య లీలల్లో భాగమని, ఆమెకు అత్యంత సన్నిహితమైనదని తెలియజేస్తుంది. దేవిని ఈ రూపంలో ధ్యానించడం ద్వారా జ్ఞాన ప్రాప్తి, శ్రవణ శక్తిలో వృద్ధి, మరియు వాక్శుద్ధి కలుగుతాయని భావం.

---

శ్లోకం 61

అసౌ నాసావంశస్తుహినగిరివంశధ్వజపటి

త్వదీయో నేదీయః ఫలతు ఫలమస్మాకముచితమ్ |

వహత్యన్తర్ముక్తాః శిశిరకరనిశ్వాసగలితం

సమృద్ధ్యా యత్తాసాం బహిరపి చ ముక్తామణిధరః || 61 ||

---

పద విభాగము

అసౌ, నాసావంశస్తుహినగిరివంశధ్వజపటి (నాసా + వంశః + తుహిన + గిరి + వంశ + ధ్వజ + పటి), త్వదీయో, నేదీయః, ఫలతు, ఫలమస్మాకముచితమ్ (ఫలమ్ + అస్మాకమ్ + ఉచితమ్), వహత్యన్తర్ముక్తాః (వహతి + అంతః + ముక్తాః), శిశిరకరనిశ్వాసగలితం (శిశిర + కర + నిశ్వాస + గలితం), సమృద్ధ్యా, యత్తాసాం (యత్ + తాసాం), బహిరపి (బహిః + అపి), చ, ముక్తామణిధరః.

అన్వయము

తుహినగిరివంశధ్వజపటి! అసౌ త్వదీయః నాసావంశః నేదీయః అస్మాకమ్ ఉచితం ఫలం ఫలతు. యత్ తాసాం శిశిరకరనిశ్వాసగలితం ముక్తాః అంతః వహతి, సమృద్ధ్యా బహిః అపి చ ముక్తామణిధరః (భవతి).

ప్రతి పదార్థము

తుహినగిరివంశధ్వజపటి = ఓ హిమవంతుని వంశపు ధ్వజపటం వంటి దేవీ (హిమవంతుని వంశానికి కీర్తి ప్రతిష్టలను తెచ్చినదానా)! అసౌ = ఈ, త్వదీయః = నీ యొక్క, నాసావంశః = నాసికా వంశం (ముక్కు యొక్క పై భాగం/వంశం), నేదీయః = అత్యంత సమీపంలో (మాకు), అస్మాకమ్ = మాకు, ఉచితం = తగిన, ఫలం = ఫలితాన్ని (శుభాన్ని), ఫలతు = ప్రసాదించుగాక! యత్ = ఏ కారణం చేత, తాసాం = ఆ (ముత్యాల) యొక్క, శిశిరకరనిశ్వాసగలితం = చంద్రుని వలె చల్లని (నీ) శ్వాసతో కరిగిన (ఉత్పన్నమైన), ముక్తాః = ముత్యాలను, అంతః = లోపల, వహతి = కలిగియున్నదో, (ఆ ముక్కు) సమృద్ధ్యా = సంపదతో, బహిః అపి చ = బయట కూడా, ముక్తామణిధరః = ముత్యపు ఆభరణాన్ని (ముక్కెరను) ధరించి ఉన్నది.

తాత్పర్యము

ఓ హిమవంతుని వంశపు ధ్వజపటం వంటి దేవీ! నీ యొక్క ఈ నాసికా వంశం (ముక్కు యొక్క పై భాగం) మాకు అత్యంత సమీపంలో ఉండి, మాకు తగిన శుభాన్ని ప్రసాదించుగాక! ఎందుకంటే, నీ చంద్రుని వలె చల్లని శ్వాసతో ఉత్పన్నమైన ముత్యాలను తన లోపల కలిగి ఉంది. అంతేకాకుండా, సంపదతో బయట కూడా ముత్యపు ఆభరణాన్ని (ముక్కెరను) ధరించి ఉంది.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం దేవి నాసిక యొక్క సౌందర్యాన్ని, దాని మహిమను, మరియు అది ముత్యాలను సృష్టించే దివ్యత్వాన్ని వర్ణిస్తుంది. దేవి ముక్కు కేవలం ఒక అవయవం కాదు, అది సంపదను, శుభాలను ప్రసాదించే దివ్య క్షేత్రం అని భావం.

• తుహినగిరివంశధ్వజపటి: 'తుహినగిరి' అంటే హిమాలయ పర్వతం. 'వంశధ్వజపటి' అంటే వంశానికి పతాకం వలె. దేవి హిమాలయ పర్వత వంశానికి కీర్తిప్రతిష్టలను తెచ్చినదని ఈ సంబోధన సూచిస్తుంది.
• అసౌ నాసావంశస్తుహినగిరివంశధ్వజపటి త్వదీయో నేదీయః ఫలతు ఫలమస్మాకముచితమ్: దేవి ముక్కు మాకు దగ్గరగా ఉండి, మాకు శుభాలను ప్రసాదించుగాక అని కవి ప్రార్థన. ఇది దేవి యొక్క సామీప్యాన్ని, ఆమె అనుగ్రహాన్ని కోరుకుంటాడు.
• వహత్యన్తర్ముక్తాః శిశిరకరనిశ్వాసగలితం: దేవి ముక్కు లోపల ముత్యాలను కలిగి ఉంది. ఈ ముత్యాలు దేవి యొక్క చంద్రుని వలె చల్లని శ్వాస నుండి ఉత్పన్నమైనవి. 'శిశిరకర' అంటే చంద్రుడు, 'నిశ్వాసగలితం' అంటే శ్వాసతో కరిగినవి/ఉత్పన్నమైనవి. ఇది దేవి శ్వాస యొక్క పవిత్రతను, ఆమె దివ్యత్వం ద్వారానే ముత్యాలు వంటి విలువైన వస్తువులు ఉత్పన్నమవుతాయని సూచిస్తుంది.
• సమృద్ధ్యా యత్తాసాం బహిరపి చ ముక్తామణిధరః: ముక్కు లోపల ముత్యాలు ఉండటమే కాకుండా, బయట కూడా (ముక్కెర రూపంలో) ముత్యాలను ధరించి ఉంది. ఇది దేవి యొక్క సంపదను, ఐశ్వర్యాన్ని, మరియు ఆమె దివ్య సౌందర్యాన్ని మరింతగా పెంచుతుంది.

ఈ శ్లోకం దేవి నాసిక యొక్క దివ్యత్వాన్ని, అది ముత్యాలను సృష్టించగల శక్తిని, మరియు దాని ద్వారా కలిగే శుభాలను వర్ణిస్తుంది. దేవిని ఈ రూపంలో ధ్యానించడం ద్వారా భక్తులు ఐశ్వర్యం, సంపద మరియు శుభాలను పొందగలరని భావం.

---

శ్లోకం 62

ప్రకృత్యా రక్తాయాస్తవ సుదతి దన్తచ్ఛదరుచేః

ప్రవక్ష్యే సాదృశ్యం జనయతు ఫలం విద్రుమలతా |

న బిమ్బం తద్బిమ్బప్రతిఫలనరాగాదరుణితం

తులామధ్యారోఢుం కథమివ విలజ్జేత కలయా || 62 ||

---

పద విభాగము

ప్రకృత్యా, రక్తాయాస్తవ (రక్తాయాః + తవ), సుదతి, దన్తచ్ఛదరుచేః (దన్త + ఛద + రుచేః), ప్రవక్ష్యే, సాదృశ్యం, జనయతు, ఫలం, విద్రుమలతా, న, బిమ్బం, తద్బిమ్బప్రతిఫలనరాగాదరుణితం (తత్ + బిమ్బ + ప్రతిఫలన + రాగాత్ + అరుణితం), తులామధ్యారోఢుం (తులామ్ + అధ్యా + ఆరోఢుం), కథమివ, విలజ్జేత, కలయా.

అన్వయము

సుదతి! ప్రకృత్యా రక్తాయాః తవ దన్తచ్ఛదరుచేః సాదృశ్యం ప్రవక్ష్యే (తత్) విద్రుమలతా ఫలం జనయతు. (యథా) తద్బిమ్బప్రతిఫలనరాగాత్ అరుణితం బిమ్బం (అస్తి), తత్ కలయాపి తులామధ్యారోఢుం కథమివ న విలజ్జేత?

ప్రతి పదార్థము

సుదతి = ఓ చక్కని దంతాలు గల దేవీ! ప్రకృత్యా = స్వభావ సిద్ధంగా, రక్తాయాః = ఎర్రనైన, తవ = నీ యొక్క, దన్తచ్ఛద = పెదవుల (దంతాలను కప్పేవి) యొక్క, రుచేః = కాంతికి, సాదృశ్యం = సమానత్వాన్ని (పోలికను), ప్రవక్ష్యే = చెబుతాను (ఆలోచిస్తున్నాను); (అది) విద్రుమలతా = పగడపు తీగ యొక్క, ఫలం = పండు (పగడ పండు) జనయతు = పుట్టిస్తోంది. (లేదా, నీ పెదవులకు పగడ పండు సాటిరాగలదని నేను చెప్పదలచుకున్నాను). (ఎందుకంటే), తద్బిమ్బప్రటిఫలనరాగాత్ = ఆ (నీ) పెదవుల యొక్క ప్రతిబింబ కాంతిచే, అరుణితం = ఎర్రబడిన, బిమ్బం = బింబ పండు, కలయాపి = కొద్దిగా కూడా, తులామధ్యారోఢుం = త్రాసులో తూగడానికి (నీ పెదవులతో పోల్చబడటానికి), కథమివ = ఎలాగైనా, న విలజ్జేత = సిగ్గుపడకుండా ఉంటుందా? (అనగా సిగ్గుపడి తూగదు).

తాత్పర్యము

ఓ చక్కని దంతాలు గల దేవీ! సహజంగానే ఎర్రని నీ పెదవుల కాంతికి పోలికగా నేను పగడపు తీగ పండును (విద్రుమఫలం) చెబుతాను. ఎందుకంటే, నీ పెదవుల ప్రతిబింబపు ఎరుపుదనం వల్లనే ఎర్రబడిన బింబ పండు, కించిత్తు కూడా నీ పెదవులతో తూగడానికి (పోల్చబడటానికి) ఎలా సిగ్గుపడకుండా ఉంటుంది? (అంటే, బింబ పండు నీ పెదవుల సౌందర్యానికి ఏ మాత్రం సరిపోదు, అందుకే సిగ్గుపడి తూగదు అని భావం).

విశేషములు

ఈ శ్లోకం దేవి పెదవుల యొక్క అద్వితీయ సౌందర్యాన్ని, వాటి సహజమైన ఎరుపుదనాన్ని వర్ణిస్తుంది. ప్రకృతిలో అత్యంత ఎర్రనివిగా భావించే బింబ పండు, పగడపు తీగ పండు కూడా దేవి పెదవుల కాంతికి సాటి రావని కవి ఉద్ఘాటిస్తున్నాడు.

• ప్రకృత్యా రక్తాయాస్తవ సుదతి దన్తచ్ఛదరుచేః: దేవి పెదవులు (దంతచ్ఛద) సహజంగానే ఎర్రగా, ప్రకాశవంతంగా ఉంటాయి. 'సుదతి' అంటే చక్కని దంతాలు గల దేవి.
• ప్రవక్ష్యే సాదృశ్యం జనయతు ఫలం విద్రుమలతా: కవి దేవి పెదవులకు పోలికగా పగడపు తీగ పండును చెప్పడానికి ప్రయత్నిస్తున్నాడు. కానీ వెంటనే దానికి కూడా సాటి రాదని నిరూపిస్తాడు.
• న బిమ్బం తద్బిమ్బప్రతిఫలనరాగాదరుణితం తులామధ్యారోఢుం కథమివ విలజ్జేత కలయా:
• బింబ పండు: బింబ పండు సాధారణంగా ఎరుపు రంగుకు ఉపమానంగా చెప్పబడుతుంది.
• తద్బిమ్బప్రతిఫలనరాగాదరుణితం: దేవి పెదవుల ప్రతిబింబం వల్లనే బింబ పండు ఎర్రబడింది అని కవి అతిశయోక్తిగా వర్ణిస్తున్నాడు. ఇది దేవి పెదవుల ఎరుపుదనం యొక్క తీవ్రతను సూచిస్తుంది.
• తులామధ్యారోఢుం కథమివ విలజ్జేత కలయా: అటువంటి బింబ పండు కూడా దేవి పెదవులతో కొద్దిగా కూడా తూగడానికి (పోల్చబడటానికి) సిగ్గుపడుతుందని, అందుకే త్రాసులో ఎక్కడానికి జంకుతుందని కవి భావం.
• ఈ వర్ణన దేవి పెదవుల సౌందర్యం యొక్క అద్వితీయతను, ప్రకృతిలోని ఏ వస్తువు కూడా దానికి సాటి రాదని తెలియజేస్తుంది.

ఈ శ్లోకం దేవి పెదవుల సౌందర్యాన్ని అత్యంత సూక్ష్మంగా, అద్భుతంగా వర్ణిస్తుంది. ఆమె పెదవుల ఎరుపుదనం, మాధుర్యం వర్ణనాతీతమని, అది ప్రకృతిలోని అందమైన వాటిని కూడా మించిపోతుందని భావం.

---

శ్లోకం 63

స్మితజ్యోత్స్నాజాలం తవ వదనచన్ద్రస్య పిబతాం

చకోరాణామాసీదతిరసతయా చఞ్చుజడిమా |

అతస్తే శీతాంశోరమృతలహరీమామ్లరుచయః

పిబన్తి స్వచ్ఛన్దం నిశినిశి భృశం కాఞ్జికధియా || 63 ||

---

పద విభాగము

స్మితజ్యోత్స్నాజాలం (స్మిత + జ్యోత్స్నా + జాలం), తవ, వదనచన్ద్రస్య (వదన + చన్ద్రస్య), పిబతాం, చకోరాణామాసీదతిరసతయా (చకోరాణామ్ + ఆసీత్ + అతిరసతయా), చఞ్చుజడిమా (చఞ్చు + జడిమా), అతస్తే (అతః + తే), శీతాంశోరమృతలహరీమామ్లరుచయః (శీతాంశోః + అమృత + లహరీమ్ + ఆమ్ల + రుచయః), పిబన్తి, స్వచ్ఛన్దం, నిశినిశి, భృశం, కాఞ్జికధియా (కాఞ్జిక + ధియా).

అన్వయము

తవ వదనచన్ద్రస్య స్మితజ్యోత్స్నాజాలం పిబతాం చకోరాణాం అతిరసతయా చఞ్చుజడిమా ఆసీత్. అతః తే ఆమ్లరుచయః శీతాంశోః అమృతలహరీం కాఞ్జికధియా నిశినిశి భృశం స్వచ్ఛన్దం పిబన్తి.

ప్రతి పదార్థము

తవ = నీ యొక్క, వదనచన్ద్రస్య = ముఖమనే చంద్రుని యొక్క, స్మిత = చిరునవ్వు అనే, జ్యోత్స్నాజాలం = వెన్నెలను, పిబతాం = త్రాగుతున్న, చకోరాణాం = చకోర పక్షులకు, అతిరసతయా = (ఆ మాధుర్యం) అతిశయించడం వల్ల, చఞ్చుజడిమా = ముక్కు మొద్దుబారింది (ముక్కుకు అనుభూతి లోపించింది), ఆసీత్ = అయ్యింది. అతః = అందువల్ల, తే = ఆ చకోరాలు, ఆమ్లరుచయః = పుల్లని రుచిని కోరుకున్నవి (చిరునవ్వు యొక్క అమిత మాధుర్యం వల్ల), శీతాంశోః = చంద్రుని యొక్క, అమృతలహరీం = అమృతపు అలలను (వెన్నెలను), కాఞ్జికధియా = గంజి అనే బుద్ధితో (గంజి పుల్లగా ఉంటుంది కాబట్టి), నిశినిశి = ప్రతి రాత్రి, భృశం = ఎక్కువగా, స్వచ్ఛన్దం = స్వేచ్ఛగా, పిబన్తి = త్రాగుతున్నాయి.

తాత్పర్యము

నీ ముఖమనే చంద్రుని చిరునవ్వు అనే వెన్నెలను త్రాగుతున్న చకోర పక్షులకు, ఆ వెన్నెల యొక్క అమిత మాధుర్యం వల్ల ముక్కు మొద్దుబారిపోయింది. అందువల్ల, పుల్లని రుచిని కోరుకున్న ఆ చకోరాలు, చంద్రుని యొక్క అమృతమయమైన వెన్నెలను, అది గంజి అని భ్రమించి, ప్రతి రాత్రి స్వేచ్ఛగా ఎక్కువగా త్రాగుతున్నాయి.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం దేవి చిరునవ్వు యొక్క అద్వితీయమైన మాధుర్యాన్ని, అది ప్రకృతిలోని అత్యంత మాధుర్యమైన అమృతాన్ని కూడా మించిపోతుందని వర్ణిస్తుంది. చకోర పక్షులు చంద్ర కిరణాలను ఆస్వాదిస్తాయని ప్రసిద్ధి. ఇక్కడ దేవి చిరునవ్వు చంద్ర కిరణాలను మించిందని కవి భావన.

• స్మితజ్యోత్స్నాజాలం తవ వదనచన్ద్రస్య పిబతాం చకోరాణాం: దేవి ముఖం చంద్రుని వలె, ఆమె చిరునవ్వు ఆ చంద్రుని వెన్నెల వలె ఉంది. చకోర పక్షులు ఈ వెన్నెలను తాగుతున్నాయి.
• ఆసీదతిరసతయా చఞ్చుజడిమా: దేవి చిరునవ్వులోని అమిత మాధుర్యం వల్ల చకోర పక్షుల ముక్కులు మొద్దుబారిపోయాయి. అంటే, అవి అంతకంటే ఎక్కువ మాధుర్యాన్ని ఆస్వాదించలేకపోయాయి.
• అతస్తే శీతాంశోరమృతలహరీమామ్లరుచయః పిబన్తి స్వచ్ఛన్దం నిశినిశి భృశం కాఞ్జికధియా:
• ముక్కు మొద్దుబారడం వల్ల, ఆ అతి మాధుర్యం నుండి బయటపడటానికి, ఆ చకోరాలు పుల్లని రుచిని కోరుకున్నాయి.
• అందుకే అవి చంద్రుని అమృతమయమైన కిరణాలను (వెన్నెలను), గంజి అని భ్రమించి (పుల్లనిది కాబట్టి), ప్రతి రాత్రి ఎక్కువగా స్వేచ్ఛగా తాగుతున్నాయని కవి ఊహ.
• ఈ ఉపమానం దేవి చిరునవ్వు యొక్క అత్యంత మాధుర్యాన్ని, అది చంద్రుని అమృతాన్ని కూడా మించిందని నొక్కి చెబుతుంది. చంద్రుని అమృతం కూడా దేవి చిరునవ్వుతో పోలిస్తే పుల్లని గంజి వలె అనిపిస్తుందని కవి భావం.

ఈ శ్లోకం దేవి చిరునవ్వు యొక్క దివ్యత్వాన్ని, అది సమస్త మాధుర్యాలకు మూలమని, మరియు దాని ఆకర్షణ శక్తి అపారమైనదని తెలియజేస్తుంది. ఆమె చిరునవ్వును ధ్యానించడం ద్వారా భక్తులకు అపరిమితమైన ఆనందం లభిస్తుంది.

 

శ్లోకం 64

అవిశ్రాన్తం పత్యుర్గుణగణకథామ్రేడనజపా

జపాపుష్పచ్ఛాయా తవ జనని జిహ్వా జయతి సా |

యదగ్రాసీనాయాః స్ఫటికదృషదచ్ఛచ్ఛవిమయీ

సరస్వత్యా మూర్తిః పరిణమతి మాణిక్యవపుషా || 64 ||

---

పద విభాగము

అవిశ్రాన్తం, పత్యుర్గుణగణకథామ్రేడనజపా (పత్యుః + గుణ + గణ + కథా + ఆమ్రేడన + జపా), జపాపుష్పచ్ఛాయా (జపా + పుష్ప + ఛాయా), తవ, జనని, జిహ్వా, జయతి, సా, యదగ్రాసీనాయాః (యత్ + అగ్ర + ఆసీనాయాః), స్ఫటికదృషదచ్ఛచ్ఛవిమయీ (స్ఫటిక + దృషత్ + అచ్ఛ + ఛవి + మయీ), సరస్వత్యా, మూర్తిః, పరిణమతి, మాణిక్యవపుషా.

అన్వయము

జనని! పత్యుర్గుణగణకథామ్రేడనజపా, జపాపుష్పచ్ఛాయా సా తవ జిహ్వా అవిశ్రాన్తం జయతి. యత్ అగ్రాసీనాయాః స్ఫటికదృషదచ్ఛచ్ఛవిమయీ సరస్వత్యా మూర్తిః మాణిక్యవపుషా పరిణమతి.

ప్రతి పదార్థము

జనని = ఓ జగజ్జననీ!, పత్యుః = భర్త (శివుని) యొక్క, గుణగణ = గుణముల సమూహము యొక్క, కథా = కథలను, ఆమ్రేడన = పదే పదే ఉచ్చరించడం (లేదా పునరావృతం చేయడం) అనే, జపా = జపాన్ని (జపాన్ని చేసే), జపాపుష్పచ్ఛాయా = మందార పువ్వు వలె ఎరుపు రంగు గల, సా = ఆ, తవ = నీ యొక్క, జిహ్వా = నాలుక, అవిశ్రాన్తం = నిరంతరం (ఎప్పుడూ విశ్రాంతి లేకుండా), జయతి = జయించుచున్నది (లేదా అత్యంత శ్రేష్ఠమై వెలుగొందుతోంది). యత్ = ఏ నాలుక యొక్క, అగ్రాసీనాయాః = చివరన కూర్చున్న, స్ఫటికదృషదచ్ఛచ్ఛవిమయీ = స్ఫటిక రాయి వలె స్వచ్ఛమైన కాంతి గల, సరస్వత్యా మూర్తిః = సరస్వతీదేవి స్వరూపం, మాణిక్యవపుషా = మాణిక్యం వంటి శరీరంతో (ఎరుపు రంగుతో), పరిణమతి = పరిణమిస్తుందో.

తాత్పర్యము

ఓ జగజ్జననీ! నీ నాలుక, భర్తయైన శివుని గుణగణాల కథలను నిరంతరం పదే పదే జపించే మందార పువ్వు వలె ఎరుపు రంగులో ప్రకాశిస్తూ, నిరంతరం జయించుచున్నది (అత్యంత శ్రేష్ఠమై వెలుగొందుతోంది). ఎందుకంటే, ఆ నాలుక చివరన కూర్చున్న, స్ఫటిక రాయి వలె స్వచ్ఛమైన కాంతి గల సరస్వతీదేవి స్వరూపం, (నీ నాలుక ఎరుపుదనం వల్ల) మాణిక్యం వంటి ఎరుపు రంగు శరీరంతో పరిణమిస్తుంది.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం దేవి నాలుక యొక్క విశిష్టతను, అది శివనామ స్మరణకు, మరియు సరస్వతి దేవి నివాస స్థానంగా ఎలా ఉందో వర్ణిస్తుంది. దేవి నాలుక రంగు మారడాన్ని ఆమె పవిత్రతకు, జ్ఞాన ప్రదాతృత్వానికి ప్రతీకగా చెబుతుంది.

• అవిశ్రాన్తం పత్యుర్గుణగణకథామ్రేడనజపా జపాపుష్పచ్ఛాయా తవ జనని జిహ్వా జయతి సా: దేవి నాలుక నిరంతరం శివుని (భర్త) గుణాలను జపిస్తూ ఉంటుంది. 'ఆమ్రేడన జపా' అంటే పదే పదే పునరావృతం చేయడం. ఇది దేవి యొక్క శివభక్తిని, ఆమె జిహ్వ యొక్క పవిత్రతను సూచిస్తుంది. మందార పువ్వు (జపాపుష్పం) వలె ఎర్రగా ఉంటుంది.
• యదగ్రాసీనాయాః స్ఫటికదృషదచ్ఛచ్ఛవిమయీ సరస్వత్యా మూర్తిః పరిణమతి మాణిక్యవపుషా:
• స్ఫటికదృషదచ్ఛచ్ఛవిమయీ సరస్వత్యా మూర్తిః: సరస్వతీదేవి స్ఫటికం వలె స్వచ్ఛమైన కాంతి గలది, తెల్లగా ఉంటుంది.
• యదగ్రాసీనాయాః: అటువంటి సరస్వతీదేవి దేవి నాలుక చివరన (జిహ్వాగ్రం) కూర్చుని ఉంది. నాలుక చివరన సరస్వతి నివసిస్తుందని నమ్మకం.
• మాణిక్యవపుషా పరిణమతి: దేవి నాలుక ఎరుపు రంగులో ఉండటం వల్ల, ఆమె నాలుకపై ఉన్న సరస్వతి, మాణిక్యం (ఎరుపు రత్నం) వలె ఎరుపు రంగు శరీరాన్ని పొందిందని కవి ఊహ. ఇది దేవి వాక్కు యొక్క శక్తిని, ఆమె నాలుక పవిత్రతను, మరియు ఆమె సన్నిధిలో సరస్వతి కూడా అద్భుతమైన మార్పును పొందుతుందని సూచిస్తుంది.

ఈ శ్లోకం దేవి వాక్శక్తిని, ఆమె నాలుక యొక్క పవిత్రతను, మరియు ఆమె శివభక్తిని వర్ణిస్తుంది. ఆమె నాలుక జ్ఞానానికి, శుద్ధికి, మరియు పరమశివుని కీర్తించడానికి నిరంతరం వినియోగించబడుతుందని ఇది తెలియజేస్తుంది. దేవిని ఈ రూపంలో ధ్యానించడం ద్వారా వాక్శుద్ధి, జ్ఞానప్రాప్తి మరియు శివభక్తి లభిస్తాయి.

---

శ్లోకం 65

రణే జిత్వా దైత్యానపహృతశిరస్త్రైః కవచిభి-

ర్నివృత్తైశ్చణ్డాంశత్రిపురహరనిర్మాల్యవిముఖైః |

విశాఖేన్ద్రోపేన్ద్రైః శశివిశదకర్పూరశకలా

విలీయన్తే మాతస్తవ వదనతామ్బూలకబలాః || 65 ||

---

పద విభాగము

రణే, జిత్వా, దైత్యానపహృతశిరస్త్రైః (దైత్యాన్ + అపహృత + శిరస్త్రైః), కవచిభిః, నివృత్తైశ్చణ్డాంశత్రిపురహరనిర్మాల్యవిముఖైః (నివృత్తైః + చణ్డాంశ + త్రిపురహర + నిర్మాల్య + విముఖైః), విశాఖేన్ద్రోపేన్ద్రైః (విశాఖ + ఇంద్ర + ఉపేన్ద్రైః), శశివిశదకర్పూరశకలా (శశి + విశద + కర్పూర + శకలాః), విలీయన్తే, మాతస్తవ (మాతః + తవ), వదనతామ్బూలకబలాః (వదన + తామ్బూల + కబలాః).

అన్వయము

మాతః! రణే దైత్యాన్ జిత్వా, అపహృతశిరస్త్రైః, కవచిభిః, చణ్డాంశత్రిపురహరనిర్మాల్యవిముఖైః నివృత్తైః విశాఖేన్ద్రోపేన్ద్రైః, శశివిశదకర్పూరశకలాః తవ వదనతామ్బూలకబలాః విలీయన్తే.

ప్రతి పదార్థము

మాతః = ఓ మాతా!, రణే = యుద్ధంలో, దైత్యాన్ = రాక్షసులను, జిత్వా = జయించి, అపహృతశిరస్త్రైః = శిరస్త్రాణాలు (తలపాగాలు/శిరస్త్రాణాలు) తొలగించుకున్నవారై, కవచిభిః = కవచాలు ధరించినవారై, నివృత్తైః = తిరిగి వచ్చినవారును, చణ్డాంశ = శివునికి, త్రిపురహర = త్రిపురాసురులను సంహరించిన శివునికి, నిర్మాల్యవిముఖైః = (ఆయన) నిర్మాల్యాన్ని (ఆయనకు సమర్పించిన ప్రసాదాన్ని) స్వీకరించడానికి ఇష్టపడనివారును అయిన, విశాఖేన్ద్రోపేన్ద్రైః = సుబ్రహ్మణ్యస్వామి (విశాఖ), ఇంద్రుడు, విష్ణువులచే, శశివిశద = చంద్రుని వలె తెల్లని, కర్పూరశకలా = కర్పూరపు ముక్కల వలె ఉండేవియు అయిన, తవ = నీ యొక్క, వదనతామ్బూలకబలాః = ముఖంలోని తాంబూలపు ముక్కలు (తాంబూలం నమిలి ఉమ్మివేసినవి), విలీయన్తే = ఆస్వాదించబడుతున్నాయి (లేదా కరిగిపోతున్నాయి).

తాత్పర్యము

ఓ మాతా! యుద్ధంలో రాక్షసులను జయించి, శిరస్త్రాణాలు (తలపాగాలు) తొలగించుకొని, కవచాలతో తిరిగి వచ్చినవారును, శివునికి (త్రిపురారికి) సమర్పించిన నిర్మాల్యాన్ని స్వీకరించడానికి ఇష్టపడనివారును అయిన సుబ్రహ్మణ్యస్వామి, ఇంద్రుడు, విష్ణువులచే, చంద్రుని వలె తెల్లని కర్పూరపు ముక్కల వలె ఉండే నీ ముఖంలోని తాంబూలపు ముక్కలు ఆస్వాదించబడుతున్నాయి.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం దేవి తాంబూల ప్రసాదానికి ఉన్న అద్భుత శక్తిని, అది దేవతలు కూడా ఆస్వాదించడానికి అర్హులని వివరిస్తుంది. శివుని నిర్మాల్యాన్ని (ప్రసాదం) కూడా స్వీకరించడానికి ఇష్టపడని దేవతలు, దేవి తాంబూలాన్ని ఆస్వాదిస్తారని చెప్పడం దేవి యొక్క పరమపవిత్రత్వాన్ని, శ్రేష్ఠత్వాన్ని నొక్కి చెబుతుంది.

• రణే జిత్వా దైత్యానపహృతశిరస్త్రైః కవచిభిర్నివృత్తైశ్చణ్డాంశత్రిపురహరనిర్మాల్యవిముఖైః విశాఖేన్ద్రోపేన్ద్రైః:
• విశాఖేంద్రోపేంద్రైః: సుబ్రహ్మణ్యస్వామి, ఇంద్రుడు, విష్ణువు - వీరు ముగ్గురు దేవతా శ్రేష్ఠులు.
• రణే దైత్యాన్ జిత్వా... నివృత్తైః: వీరు రాక్షసులను యుద్ధంలో జయించి, తిరిగి వచ్చినవారు.
• అపహృతశిరస్త్రైః కవచిభిః: వీరు యుద్ధం అనంతరం శిరస్త్రాణాలు తొలగించుకొని, కవచాలతో ఉన్నారు.
• చణ్డాంశ త్రిపురహర నిర్మాల్య విముఖైః: ముఖ్యమైన విషయం ఏమిటంటే, వీరు శివుడు (త్రిపురారి) కి సమర్పించిన నిర్మాల్యాన్ని (ప్రసాదాన్ని) స్వీకరించడానికి ఇష్టపడరు. శివ నిర్మాల్యం సాధారణంగా స్వీకరించబడదు.
• శశివిశదకర్పూరశకలా తవ వదనతామ్బూలకబలాః విలీయన్తే: అలాంటి దేవతా శ్రేష్ఠులు, దేవి ముఖంలోని తాంబూల ముక్కలను (తాంబూలం నమిలి ఉమ్మివేసిన భాగం) ఆస్వాదిస్తున్నారు. ఈ తాంబూల ముక్కలు చంద్రుని వలె తెల్లని కర్పూరపు ముక్కల వలె ఉన్నాయని వర్ణన.
• ఇది దేవి యొక్క తాంబూల ప్రసాదానికి ఉన్న అపారమైన శక్తిని, పవిత్రతను, మరియు అది దేవతలకు కూడా పూజ్యమైనదని తెలియజేస్తుంది.
• దేవి యొక్క ఉచ్ఛిష్టాన్ని (తినగా మిగిలినది) దేవతలు కూడా స్వీకరించడానికి అర్హులని చెప్పడం, ఆమె దివ్యత్వాన్ని, సమస్త దేవతల కంటే ఆమె శ్రేష్ఠత్వాన్ని సూచిస్తుంది.

ఈ శ్లోకం దేవి పరమపవిత్రత్వాన్ని, ఆమె ప్రసాదానికి ఉన్న దివ్యత్వాన్ని వర్ణిస్తుంది. ఆమె యొక్క ఉచ్ఛిష్టం కూడా దేవతలకు ప్రీతికరమైనదని, మోక్షాన్ని ప్రసాదిస్తుందని భావం. దేవిని ఈ రూపంలో ధ్యానించడం ద్వారా భక్తులు దివ్యమైన ఆశీస్సులు, మోక్షం పొందగలరు.

---

శ్లోకం 66

విపఞ్చ్యా గాయన్తీ వివిధమపదానం పశుపతే-

స్త్వయారబ్ధే వక్తుం చలితశిరసా సాధువచనే |

తదీయైర్మాధుర్యైరపలపితతన్త్రీకలరవాం

నిజాం వీణాం వాణీ నిచులయతి చోలేన నిభృతమ్ || 66 ||

---

పద విభాగము

విపఞ్చ్యా, గాయన్తీ, వివిధమపదానం (వివిధమ్ + అపదానం), పశుపతేః, త్వయారబ్ధే (త్వయా + ఆరబ్ధే), వక్తుం, చలితశిరసా (చలిత + శిరసా), సాధువచనే, తదీయైర్మాధుర్యైరపలపితతన్త్రీకలరవాం (తదీయైః + మాధుర్యైః + అపలపిత + తన్త్రీ + కల + రవాం), నిజాం, వీణాం, వాణీ, నిచులయతి, చోలేన, నిభృతమ్.

అన్వయము

శర్వాణి! త్వయా పశుపతేః వివిధం అపదానం విపఞ్చ్యా గాయన్తీ (సత్యా), సాధువచనే వక్తుం ఆరబ్ధే (సతి), చలితశిరసా (త్వం యదా ప్రశంసయసి, తదా) తదీయైః మాధుర్యైః అపలపితతన్త్రీకలరవాం నిజాం వీణాం వాణీ చోలేన నిభృతం నిచులయతి.

ప్రతి పదార్థము

శర్వాణి = ఓ శర్వాణీ (దేవీ)! త్వయా = నీచే, పశుపతేః = శివుని యొక్క, వివిధం = వివిధమైన, అపదానం = పరాక్రమాలను (లేదా గుణగణాలను), విపఞ్చ్యా = వీణతో, గాయన్తీ = గానం చేస్తూ ఉండగా (అనగా సరస్వతి దేవి గానం చేస్తుండగా), సాధువచనే = 'సాధు' (చాలా మంచిది) అని పలుకడానికి, ఆరబ్ధే = నీవు ప్రారంభించగా, చలితశిరసా = శిరస్సును ఊపగా, తదీయైః = నీ (వాక్కుల) యొక్క, మాధుర్యైః = మాధుర్యం చేత, అపలపిత = తిరస్కరించబడిన (తక్కువ చేయబడిన), తన్త్రీ = వీణ యొక్క, కలరవాం = మధుర శబ్దాలను, నిజాం = తన, వీణాం = వీణను, వాణీ = సరస్వతీదేవి, చోలేన = తన వస్త్రంతో, నిభృతమ్ = రహస్యంగా (లేదా సిగ్గుతో), నిచులయతి = కప్పుకుంటుంది.

తాత్పర్యము

ఓ శర్వాణీ! సరస్వతీదేవి తన వీణతో శివుని వివిధ పరాక్రమాలను (లేదా గుణగణాలను) గానం చేస్తుండగా, ఆ గానాన్ని విని, 'సాధు' (చాలా మంచిది) అని ప్రశంసించడానికి నీవు శిరస్సును ఊపగా, నీ ఆ మాటల మాధుర్యం వల్ల తన వీణ యొక్క మధుర శబ్దాలు కూడా తక్కువైపోవడం చూసి, సరస్వతీదేవి సిగ్గుతో తన వీణను వస్త్రంతో రహస్యంగా కప్పుకుంటుంది.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం దేవి వాక్కు యొక్క అద్భుతమైన మాధుర్యాన్ని, అది సంగీతం యొక్క మాధుర్యాన్ని కూడా మించిపోతుందని వర్ణిస్తుంది. స్వయంగా సంగీతానికి అధిష్ఠాన దేవత అయిన సరస్వతి కూడా దేవి వాక్కు ముందు తన వీణను సిగ్గుతో కప్పుకుంటుందని చెప్పడం అతిశయోక్తి అలంకారం.

• విపఞ్చ్యా గాయన్తీ వివిధమపదానం పశుపతేః త్వయా: సరస్వతీదేవి (వాణీ) తన వీణతో శివుని పరాక్రమాలను గానం చేస్తోంది. దేవి ఈ గానాన్ని వింటోంది.
• ఆరబ్ధే వక్తుం చలితశిరసా సాధువచనే: దేవి ఆ గానం విని, 'సాధు' (అద్భుతం) అని పలకడానికి తన తల ఊపింది. ఇది ఆమె ప్రశంసను, ఆనందాన్ని సూచిస్తుంది.
• తదీయైర్మాధుర్యైరపలపితతన్త్రీకలరవాం నిజాం వీణాం వాణీ నిచులయతి చోలేన నిభృతమ్:
• దేవి నోటి నుండి వెలువడిన 'సాధు' అనే ఒక్క మాటలోని మాధుర్యం, సరస్వతి వీణ నుండి వెలువడిన మధుర ధ్వనులను కూడా తక్కువ చేసి (అపలపిత) వేసింది.
• దీనివల్ల సిగ్గుపడిన సరస్వతి, తన వీణను తన వస్త్రంతో (చోలేన) రహస్యంగా (నిభృతం) కప్పుకుంటుంది. ఇది ఆమె వీణ యొక్క ధ్వని దేవి వాక్కు ముందు ఏ మాత్రం నిలబడలేదని సూచిస్తుంది.

ఈ శ్లోకం దేవి వాక్కు యొక్క అపారమైన మాధుర్యాన్ని, ఆమె సంగీతానికే అధిష్ఠాన దేవత అని, మరియు ఆమె మాటలు సకల కళలకూ మించినవని తెలియజేస్తుంది. ఆమె వాక్కు ద్వారా భక్తులకు వాక్శుద్ధి, గాన కళలో నైపుణ్యం లభిస్తాయని భావం.

---

శ్లోకం 67

కరాగ్రేణ స్పృష్టం తుహినగిరిణా వత్సలతయా

గిరీశేనోదస్తం ముహురధరపానాకులతయా |

కరగ్రాహ్యం శమ్భోర్ముఖముకురవృన్తం గిరిసుతే

కథఙ్కారం బ్రూమస్తవ చుబుకమౌపమ్యరహితమ్ || 67 ||

---

పద విభాగము

కరాగ్రేణ, స్పృష్టం, తుహినగిరిణా, వత్సలతయా, గిరీశేనోదస్తం (గిరీశేన + ఉదస్తం), ముహురధరపానాకులతయా (ముహుః + అధర + పాన + ఆకులతయా), కరగ్రాహ్యం (కర + గ్రాహ్యం), శమ్భోర్ముఖముకురవృన్తం (శమ్భోః + ముఖ + ముకుర + వృన్తం), గిరిసుతే, కథఙ్కారం, బ్రూమస్తవ (బ్రూమః + తవ), చుబుకమౌపమ్యరహితమ్ (చుబుకం + ఔపమ్య + రహితమ్).

అన్వయము

గిరిసుతే! తుహినగిరిణా వత్సలతయా కరాగ్రేణ స్పృష్టం, ముహురధరపానాకులతయా గిరీశేన ఉదస్తం, శమ్భోర్ముఖముకురవృంతం కరగ్రాహ్యం తవ చుబుకమ్ ఔపమ్యరహితం కథంకారం బ్రూమః?

ప్రతి పదార్థము

గిరిసుతే = ఓ పర్వతరాజ కుమార్తెయైన దేవీ! తుహినగిరిణా = (నీ తండ్రి) హిమాలయ పర్వత రాజుచే, వత్సలతయా = ప్రేమతో, కరాగ్రేణ = తన వేళ్ళ కొనలతో, స్పృష్టం = తాకబడినదియు, ముహుః = మాటిమాటికి, అధరపానాకులతయా = పెదవి పానాసక్తత చేత (పెదవిని పమ్పించడానికి ఆతురతతో), గిరీశేన = శివుడిచేత, ఉదస్తం = పైకి ఎత్తబడినదియు, కరగ్రాహ్యం = చేతితో పట్టుకోదగినదియు (శివుడికి), శమ్భోః = శివుని యొక్క, ముఖముకురవృన్తం = ముఖమనే అద్దానికి పిడి (ఆధారం) వంటిదియు అయిన, తవ = నీ యొక్క, చుబుకం = గడ్డం (చిబుకం), ఔపమ్యరహితమ్ = సాటిలేనిది. దీనిని, కథంకారం = ఎలాగైతే, బ్రూమః = వర్ణించగలం? (అంటే వర్ణించడం అసాధ్యం అని భావం).

తాత్పర్యము

ఓ పర్వతరాజ కుమార్తెయైన దేవీ! నీ తండ్రి హిమాలయ పర్వత రాజు ప్రేమతో తన వేళ్ళ కొనలతో తాకినదియు, శివుడు నీ పెదవులను పానము చేయాలనే ఆతురతతో మాటిమాటికి పైకి ఎత్తినదియు, శివుడికి చేతితో పట్టుకోవడానికి వీలైనదియు, ఆయన ముఖమనే అద్దానికి పిడి వలె ఆధారమైనదియు అయిన నీ గడ్డం (చిబుకం) సాటిలేనిది. అటువంటి దానిని ఎలా వర్ణించగలం? (దానికి ఏ ఉపమానం సరిపోదు అని భావం).

విశేషములు

ఈ శ్లోకం దేవి చిబుకం (గడ్డం) యొక్క విశేష సౌందర్యాన్ని, అది తండ్రికి, భర్తకు ఎలా ప్రీతికరమైనదో వివరిస్తుంది. దానికి ఏ ఉపమానం సాటిరాదని కవి ఉద్ఘాటిస్తున్నాడు.

• తుహినగిరిణా వత్సలతయా కరాగ్రేణ స్పృష్టం: దేవి చిబుకాన్ని ఆమె తండ్రి హిమవంతుడు ప్రేమతో తన వేలి కొనలతో తాకాడు. ఇది తండ్రికి కూతురి పట్ల ఉండే అపారమైన వాత్సల్యాన్ని సూచిస్తుంది.
• గిరీశేనోదస్తం ముహురధరపానాకులతయా: శివుడు (గిరీశుడు) దేవి పెదవులను పానం చేయాలనే ఆతురతతో మాటిమాటికి ఆమె చిబుకాన్ని పైకి ఎత్తాడు. ఇది శివశక్తి మధ్య ఉన్న శృంగారాన్ని, వారి పరస్పర అనురాగాన్ని స్పష్టంగా వివరిస్తుంది.
• కరగ్రాహ్యం శమ్భోర్ముఖముకురవృన్తం: శివుడికి అది చేతితో పట్టుకోవడానికి వీలైనది. అంతేకాకుండా, అది శివుని ముఖమనే అద్దానికి ఒక పిడి (వృంతం) వంటిదని పోలిక. అంటే, దేవి చిబుకం శివుని ముఖానికి ఆధారం, అతని అందాన్ని ప్రతిబింబించే అద్దానికి పట్టుకునే చోటు.
• కథఙ్కారం బ్రూమస్తవ చుబుకమౌపమ్యరహితమ్: దేవి చిబుకానికి ఏ ఉపమానం సరిపోదని కవి చెబుతున్నాడు. దానికి సాటి లేని సౌందర్యం ఉందని ఉద్ఘాటిస్తున్నాడు.

ఈ శ్లోకం దేవి అలౌకిక సౌందర్యాన్ని, ఆమెలోని వాత్సల్య మూర్తిని, మరియు శివుడితో ఆమెకు గల అనంతమైన శృంగార బంధాన్ని వివరిస్తుంది. దేవి యొక్క ప్రతి అవయవం దివ్యమైనదని, సాటిలేనిదని ఇది తెలియజేస్తుంది.

---

శ్లోకం 68

భుజాశ్లేషాన్నిత్యం పురదమయితుః కణ్టకవతీ

తవ గ్రీవా ధత్తే ముఖకమలనాలశ్రియమియమ్ |

స్వతః శ్వేతా కాలాగురుబహులజమ్బాలమలినా

మృణాలీలాలిత్యం వహతి యదధో హారలతికా || 68 ||

---

పద విభాగము

భుజాశ్లేషాత్, నిత్యం, పురదమయితుః, కణ్టకవతీ, తవ, గ్రీవా, ధత్తే, ముఖకమలనాలశ్రియమియమ్ (ముఖ + కమల + నాల + శ్రియమ్ + ఇయం), స్వతః, శ్వేతా, కాలాగురుబహులజమ్బాలమలినా (కాలాగురు + బహుల + జమ్బాల + మలినా), మృణాలీలాలిత్యం (మృణాలీ + లాలిత్యం), వహతి, యదధో (యత్ + అధః), హారలతికా.

అన్వయము

ఇయం తవ గ్రీవా పురదమయితుః భుజాశ్లేషాత్ నిత్యం కణ్టకవతీ (సతీ), ముఖకమలనాలశ్రియమ్ ధత్తే. యత్ అధః స్వతః శ్వేతా, కాలాగురుబహులజమ్బాలమలినా హారలతికా మృణాలీలాలిత్యం వహతి.

ప్రతి పదార్థము

ఇయం = ఈ, తవ = నీ యొక్క, గ్రీవా = మెడ, పురదమయితుః = త్రిపురాసురులను దహించిన శివుని యొక్క, భుజాశ్లేషాత్ = బాహువుల కౌగిలింతల వల్ల, నిత్యం = నిరంతరం, కణ్టకవతీ = పులకరించి (గగుర్పాటు చెందిన) దై, ముఖకమల = ముఖమనే పద్మానికి, నాల = కాడ యొక్క, శ్రియమ్ = శోభను (అందాన్ని), ధత్తే = ధరిస్తుంది. యత్ = ఏ కారణం చేత, అధః = (మెడకు) దిగువన, స్వతః = సహజంగా, శ్వేతా = తెల్లనైనదియు, కాలాగురు = నల్ల అగరు ధూపం యొక్క, బహుల = దట్టమైన, జమ్బాల = బురదతో (లేదా ఆలేపనతో), మలినా = నల్లగా (లేదా మురికిగా) మారినదియు అయిన, హారలతికా = ముత్యాల హారం (లేదా తీగ వంటి హారం), మృణాలీ = తామర కాడల యొక్క, లాలిత్యం = సొగసును, వహతి = వహిస్తున్నది.

తాత్పర్యము

త్రిపురాసురులను దహించిన శివుని బాహువుల కౌగిలింతల వల్ల నిరంతరం పులకించి ఉండే నీ ఈ మెడ, ముఖమనే పద్మానికి కాడ వలె శోభిస్తుంది. ఎందుకంటే, ఆ మెడకు దిగువన, సహజంగా తెల్లనిదైనప్పటికీ, నల్ల అగరు ధూపం యొక్క దట్టమైన బురదతో నల్లగా మారిన నీ ముత్యాల హారం (లేదా తీగ వంటి హారం), తామర కాడల సొగసును వహిస్తుంది.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం దేవి గ్రీవ (మెడ) సౌందర్యాన్ని, అది శివుని ఆలింగనాల వల్ల ఎలా పులకించి ఉంటుందో, మరియు దాని పవిత్రతను వివరిస్తుంది. తామర పువ్వుకు కాడ వలె మెడ ఎంత అవసరమో, దేవి ముఖానికి మెడ అంత అందాన్ని ఇస్తుందని పోలిక.

• భుజాశ్లేషాత్ నిత్యం పురదమయితుః కణ్టకవతీ తవ గ్రీవా: దేవి మెడ శివుని (పురదమయితుః) బాహువుల కౌగిలింతల వల్ల నిరంతరం పులకించి (కంటకవతీ) ఉంటుంది. ఇది శివశక్తి అన్యోన్య ప్రేమను, వారి దివ్యమైన సంయోగాన్ని సూచిస్తుంది. 'కంటకవతీ' అంటే పులకించిన అని అర్థం, ఇది ప్రేమ భావాన్ని వ్యక్తం చేస్తుంది.
• ధత్తే ముఖకమలనాలశ్రియమియమ్: దేవి మెడ, ఆమె ముఖమనే పద్మానికి కాడ వలె శోభిస్తుంది. తామర పువ్వు కాడ లేనిదే నిలబడదు, అందంగా కనిపించదు. అలాగే దేవి ముఖానికి మెడ ఆధారం, అందాన్ని పెంచుతుంది.
• స్వతః శ్వేతా కాలాగురుబహులజమ్బాలమలినా మృణాలీలాలిత్యం వహతి యదధో హారలతికా:
• మెడ కింద ఉండే ముత్యాల హారం (హారలతికా) సహజంగా తెల్లగా ఉంటుంది.
• కానీ నల్లని అగరు ధూపం (కాలాగురు) యొక్క దట్టమైన ఆలేపనం వల్ల అది నల్లగా, బురదతో (జంబాల) నిండినట్లుగా (మలినా) కనిపిస్తుంది.
• ఈ నల్లగా మారిన హారం, తామర కాడల (మృణాలీ) సొగసును వహిస్తుంది. తామర కాడలు సాధారణంగా బురదలో ఉంటాయి. ఈ పోలిక దేవి మెడ యొక్క సౌందర్యాన్ని, దాని సహజమైన తెల్లదనాన్ని, మరియు అది ధరించే అలంకరణల సౌందర్యాన్ని వివరిస్తుంది.

ఈ శ్లోకం దేవి మెడ సౌందర్యాన్ని, దాని పవిత్రతను, మరియు శివుడితో ఆమెకు గల అనురాగ బంధాన్ని వర్ణిస్తుంది. ఆమె రూపాన్ని ధ్యానించడం ద్వారా భక్తులు దివ్య ప్రేమను, అనురాగాన్ని పొందగలరని భావం.

---

శ్లోకం 69

గలే రేఖాస్తిస్రో గతిగమకగీతైకనిపుణే

వివాహవ్యానద్ధప్రగుణగుణసఙ్ఖ్యాప్రతిభువః |

విరాజన్తే నానావిధమధురరాగాకరభువాం

త్రయాణాం గ్రామాణాం స్థితినియమసీమాన ఇవ తే || 69 ||

---

పద విభాగము

గలే, రేఖాస్తిస్రో (రేఖాః + తిస్రో), గతిగమకగీతైకనిపుణే (గతి + గమక + గీత + ఏక + నిపుణే), వివాహవ్యానద్ధప్రగుణగుణసఙ్ఖ్యాప్రతిభువః (వివాహ + వ్యానద్ధ + ప్రగుణ + గుణ + సఙ్ఖ్యా + ప్రతిభువః), విరాజన్తే, నానావిధమధురరాగాకరభువాం (నానావిధ + మధుర + రాగ + ఆకరభువాం), త్రయాణాం, గ్రామాణాం, స్థితినియమసీమాన (స్థితి + నియమ + సీమాన), ఇవ, తే.

అన్వయము

గతిగమకగీతైకనిపుణే! తే గలే తిస్రో రేఖాః వివాహవ్యానద్ధప్రగుణగుణసఙ్ఖ్యాప్రతిభువః, నానావిధమధురరాగాకరభువాం త్రయాణాం గ్రామాణాం స్థితినియమసీమాన ఇవ విరాజన్తే.

ప్రతి పదార్థము

గతిగమకగీతైకనిపుణే = ఓ గతి, గమక, గీతాలలో (సంగీత శాస్త్రంలో) అద్వితీయమైన నిపుణత్వం గల దేవీ! తే = నీ యొక్క, గలే = మెడపై ఉన్న, తిస్రో రేఖాః = మూడు రేఖలు, వివాహ = వివాహ సమయంలో, వ్యానద్ధ = కట్టబడిన, ప్రగుణ = గొప్పవి అయిన, గుణ = దారపు, సఙ్ఖ్యా = సంఖ్యకు, ప్రతిభువః = సాక్షులు (లేదా ప్రతీకలు) వలె; నానావిధ = అనేక రకాల, మధుర = మధురమైన, రాగ = రాగాలకు, ఆకరభువాం = జన్మస్థానాలైన, త్రయాణాం = మూడు, గ్రామాణాం = గ్రామాలకు (షడ్జ, మధ్యమ, గాంధార గ్రామాలకు), స్థితి = స్థితిని, నియమ = నియమాన్ని, సీమాన ఇవ = సరిహద్దుల వలె, విరాజన్తే = ప్రకాశిస్తున్నాయి.

తాత్పర్యము

ఓ గతి, గమక, గీతాలలో (సంగీత శాస్త్రంలో) అద్వితీయమైన నిపుణత్వం గల దేవీ! నీ మెడపై ఉన్న మూడు రేఖలు, వివాహ సమయంలో కట్టబడిన గొప్ప దారాల సంఖ్యకు (మంగళ సూత్రం) సాక్షులు వలె, మరియు అనేక రకాల మధుర రాగాలకు జన్మస్థానాలైన మూడు గ్రామాలకు (సంగీతంలోని షడ్జ, మధ్యమ, గాంధార గ్రామాలకు) స్థితిని, నియమాన్ని, సరిహద్దులను సూచించే వలె ప్రకాశిస్తున్నాయి.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం దేవి గ్రీవపై ఉన్న మూడు రేఖల సౌందర్యాన్ని, వాటికి గల ఆధ్యాత్మిక, సంగీత ప్రాముఖ్యతను వర్ణిస్తుంది. దేవి సంగీతానికీ, వివాహ బంధానికీ ప్రతీక అని తెలియజేస్తుంది.

• గతిగమకగీతైకనిపుణే: దేవిని సంగీత శాస్త్రంలో అత్యంత నిపుణురాలిగా కవి సంబోధిస్తున్నాడు. 'గతి' అంటే తాళం, 'గమకం' అంటే రాగం, 'గీతం' అంటే పాట.
• గలే రేఖాస్తిస్రో: దేవి మెడపై మూడు సహజ రేఖలు ఉన్నాయి. ఇవి అందానికి చిహ్నం.
• వివాహవ్యానద్ధప్రగుణగుణసఙ్ఖ్యాప్రటిభువః: ఈ రేఖలు శివుడితో దేవి వివాహ సమయంలో కట్టిన గొప్ప దారాల (గుణం) సంఖ్యకు సాక్ష్యాలు. ఈ దారాలు మంగళ సూత్రం యొక్క దారాలను సూచిస్తాయి. ఇది దేవి యొక్క సుమంగళీత్వాన్ని, సౌభాగ్యాన్ని సూచిస్తుంది.
• నానావిధమధురరాగాకరభువాం త్రయాణాం గ్రామాణాం స్థితినియమసీమాన ఇవ తే:
• సంగీతంలో మూడు గ్రామాలు (షడ్జ గ్రామం, మధ్యమ గ్రామం, గాంధార గ్రామం) ఉంటాయి. ఇవి రాగాలకు మూల స్థానాలు.
• దేవి మెడపై ఉన్న మూడు రేఖలు, ఈ మూడు గ్రామాల యొక్క స్థితి, నియమం, సరిహద్దులను సూచించే విధంగా ఉన్నాయని పోలిక. ఇది దేవి యొక్క వాక్శక్తికి, సంగీత జ్ఞానానికి, మరియు ఆమె గళం నుండి వెలువడే దివ్య ధ్వనికి ప్రతీక.

ఈ శ్లోకం దేవి గళ సౌందర్యాన్ని, ఆమె సౌభాగ్యాన్ని, మరియు ఆమె సంగీత జ్ఞానాన్ని వర్ణిస్తుంది. ఆమె మెడపై ఉన్న రేఖలు కేవలం అందానికి మాత్రమే కాకుండా, దివ్యమైన ప్రాముఖ్యతను కలిగి ఉన్నాయని తెలియజేస్తుంది. దేవిని ఈ రూపంలో ధ్యానించడం ద్వారా శుభాలు, సౌభాగ్యం, మరియు సంగీత కళలో ప్రావీణ్యం లభిస్తాయి.

---

శ్లోకం 70

మృణాలీమృద్వీనాం తవ భుజలతానాం చతసృణాం

చతుర్భిః సౌన్దర్యం సరసిజభవః స్తౌతి వదనైః |

నఖేభ్యః సన్త్రస్యన్ప్రథమమథనాదన్ధకరిపో-

శ్చతుర్ణాం శీర్షాణాం సమమభయహస్తార్పణధియా || 70 ||

---

పద విభాగము

మృణాలీమృద్వీనాం (మృణాలీ + మృద్వీనాం), తవ, భుజలతానాం, చతసృణాం, చతుర్భిః, సౌన్దర్యం, సరసిజభవః, స్తౌతి, వదనైః, నఖేభ్యః, సన్త్రస్యన్ప్రథమమథనాదన్ధకరిపోః (సన్త్రస్యన్ + ప్రథమ + మథనాత్ + అన్ధకరిపోః), చతుర్ణాం, శీర్షాణాం, సమమభయహస్తార్పణధియా (సమమ్ + అభయ + హస్తార్పణ + ధియా).

అన్వయము

(హే దేవి!) మృణాలీమృద్వీనాం చతసృణాం తవ భుజలతానాం సౌందర్యం సరసిజభవః చతుర్భిః వదనైః స్తౌతి. (కారణమేమనగా) అన్ధకరిపోః ప్రథమమథనాత్, నఖేభ్యః సన్త్రస్యన్, సమమ్ చతుర్ణాం శీర్షాణాం అభయహస్తార్పణధియా (స్తౌతి).

ప్రతి పదార్థము

మృణాలీమృద్వీనాం = తామర కాడల వలె మృదువైనవియు, చతసృణాం = నాలుగు అయిన, తవ = నీ యొక్క, భుజలతానాం = బాహువుల (చేతులనే లతల) యొక్క, సౌందర్యం = సౌందర్యాన్ని, సరసిజభవః = బ్రహ్మ (పద్మం నుండి పుట్టినవాడు), చతుర్భిః = తన నాలుగు, వదనైః = ముఖాలతో, స్తౌతి = స్తుతిస్తున్నాడు. (అలా స్తుతించడానికి కారణం ఏమిటంటే), అన్ధకరిపోః = అంధకాసురుని శత్రువైన శివుని యొక్క, ప్రథమమథనాత్ = మొదటిసారి శిరస్సు ఛేదించబడటం (బ్రహ్మదేవుని ఐదవ శిరస్సు శివునిచే ఛేదించబడింది), నఖేభ్యః = (దేవి యొక్క) గోళ్ళకు, సన్త్రస్యన్ = భయపడుతూ, సమమ్ = ఒకేసారి, చతుర్ణాం = తన నాలుగు, శీర్షాణాం = తలలకు, అభయహస్తార్పణధియా = అభయాన్ని ప్రసాదించాలనే బుద్ధితో (కోరికతో).

తాత్పర్యము

తామర కాడల వలె మృదువైన నీ నాలుగు బాహువుల (చేతులనే లతల) సౌందర్యాన్ని బ్రహ్మదేవుడు తన నాలుగు ముఖాలతో స్తుతిస్తున్నాడు. ఎందుకంటే, అంధకాసురుని శత్రువైన శివునిచే తన ఐదవ శిరస్సు ఛేదించబడిన మొదటి సంఘటనను గుర్తుంచుకొని, నీ గోళ్ళకు భయపడి, ఒకేసారి తన నాలుగు తలలకు అభయాన్ని ప్రసాదించాలనే కోరికతోనే (అలా స్తుతిస్తున్నాడు).

విశేషములు

ఈ శ్లోకం దేవి నాలుగు భుజాల సౌందర్యాన్ని, అవి బ్రహ్మదేవునిచే స్తుతించబడుతున్న తీరును వర్ణిస్తుంది. బ్రహ్మ శివునిచే శిరస్సు కోల్పోయిన విషయాన్ని గుర్తుచేస్తూ, దేవి గోళ్ళకు కూడా భయపడి ఆమెను స్తుతిస్తున్నాడని చెప్పడం దేవి శక్తిని, ఆమె రౌద్ర రూపాన్ని (అవసరమైనప్పుడు) సూచిస్తుంది.

• మృణాలీమృద్వీనాం తవ భుజలతానాం చతసృణాం సౌందర్యం: దేవికి నాలుగు భుజాలు (బాహువులు). అవి తామర కాడల వలె మృదువైనవి, సుందరమైనవి. 'భుజలతా' అంటే భుజాలనే లతలు.
• చతుర్భిః వదనైః సరసిజభవః స్తౌతి: బ్రహ్మదేవుడు నాలుగు ముఖాలు కలిగి ఉంటాడు. అటువంటి బ్రహ్మ, తన నాలుగు ముఖాలతో దేవి యొక్క నాలుగు భుజాలను స్తుతిస్తున్నాడని చెప్పబడింది.
• నఖేభ్యః సన్త్రస్యన్ప్రథమమథనాదన్ధకరిపోః చతుర్ణాం శీర్షాణాం సమమభయహస్తార్పణధియా:
• అంధకరిపోః ప్రథమమథనాత్: శివుడు (అంధకరిపుడు - అంధకాసురుని శత్రువు) బ్రహ్మదేవుని ఐదవ శిరస్సును ఛేదించాడు. ఇది 'ప్రథమమథన' (మొదటిసారి ఛేదించబడటం) అని చెప్పబడింది.
• నఖేభ్యః సన్త్రస్యన్: దేవి గోళ్లకు భయపడి. ఇక్కడ దేవి గోళ్లు కూడా శివుని వలె శక్తివంతమైనవి, శిరస్సులను ఛేదించగలవని భావం.
• సమమ్ చతుర్ణాం శీర్షాణాం అభయహస్తార్పణధియా: తన మిగిలిన నాలుగు తలలకు దేవి గోళ్ళ నుండి అభయాన్ని పొందాలనే ఉద్దేశంతోనే (అభయహస్తం కోరుతూ) బ్రహ్మ ఆమె నాలుగు భుజాలను తన నాలుగు ముఖాలతో స్తుతిస్తున్నాడని కవి యొక్క ఊహ.

ఈ శ్లోకం దేవి నాలుగు భుజాల సౌందర్యాన్ని, వాటికి ఉన్న అపారమైన శక్తిని వర్ణిస్తుంది. బ్రహ్మదేవుడు కూడా ఆమెకు భయపడి, తన ప్రాణ రక్షణ కోసం ఆమెను స్తుతిస్తున్నాడని చెప్పడం ద్వారా దేవి సర్వశక్తిమత్త్వాన్ని, ఆమె పరాశక్తి రూపాన్ని నొక్కి చెబుతుంది. దేవిని ఈ రూపంలో ధ్యానించడం ద్వారా భక్తులకు అభయం, రక్షణ మరియు సమస్త శుభాలు లభిస్తాయి.

మీరు అడిగిన విధంగా, సౌందర్య లహరి స్తోత్ర వ్యాఖ్యలోని తెలుగు టైపింగ్ లోపాలను సవరించి, ప్రతి శ్లోకాన్ని ఛందస్సు ప్రకారం నాలుగు పాదాలుగా విభజించి, మిగిలిన వ్యాఖ్యానాన్ని యథాతథంగా ప్రతి శ్లోకం కింద ఇస్తున్నాను:

---

శ్లోకం 71

నఖానా ముద్యోతై ర్నవనలిన రాగం విహసతాం

కరాణాం తే కాంతిం కథయ కథయామః కథముమే |

కయాచిద్వా సామ్యం భజతు కలయా హంత కమలం

యది క్రీడల్లక్ష్మీ చరణ తల లాక్షా రసచణమ్ || 71 ||

పద విభాగము

నఖానామ్ + ఉద్యోతైః + నవ + నలిన + రాగం, విహసతాం, కరాణాం, తే, కాంతిం, కథయ, కథయామః, కథమ్ + ఉమే, కయాచిత్ + వా, సామ్యం, భజతు, కలయా, హంత, కమలం, యది, క్రీడత్ + లక్ష్మీ + చరణ + తల + లాక్షా + రస + చణమ్.

అన్వయము

ఉమే! నఖానామ్ ఉద్యోతైః నవనలినరాగం విహసతాం తే కరాణాం కాంతిం కథం కథయామః? హంత! కమలం యది క్రీడల్లక్ష్మీచరణతలలాక్షారసచణం (భవతి), తదా కయాచిత్ కలయా వా సామ్యం భజతు.

ప్రతి పదార్థము

ఉమే = ఓ ఉమా దేవీ!, నఖానామ్ = గోళ్ళ యొక్క, ఉద్యోతైః = కాంతులతో, నవనలిన = కొత్తగా వికసించిన తామర పువ్వు యొక్క, రాగం = ఎరుపుదనాన్ని (లేదా అందాన్ని), విహసతాం = అధిగమిస్తున్న, తే = నీ యొక్క, కరాణాం = చేతుల యొక్క, కాంతిం = కాంతిని, కథం = ఎలాగైతే, కథయామః = వర్ణించగలం? (వర్ణించడం అసాధ్యం). హంత! = అయ్యో!, కమలం = తామర పువ్వు, యది = ఒకవేళ, క్రీడత్ = ఆడుకుంటున్న, లక్ష్మీ = లక్ష్మీదేవి యొక్క, చరణతల = పాదాల అడుగుభాగంలోని, లాక్షా = లక్క (పారాణి) రసంతో, చణమ్ = ఎర్రబడినది (లేదా దానితో స్నేహం చేసినది) (అనగా లక్ష్మీ పాదాలతో స్పర్శించబడినది) భవతి = అయితే, తదా = అప్పుడు, కయాచిత్ కలయా వా = కొద్దిగానైనా, సామ్యం = సమానత్వాన్ని, భజతు = పొందగలదు. (అనగా లక్ష్మీ పాదాల స్పర్శ లేకపోతే నీ చేతులకి తామర పువ్వు సమానం కాజాలదు).

తాత్పర్యము

ఓ ఉమాదేవీ! తన గోళ్ళ కాంతులతో కొత్తగా వికసించిన తామర పువ్వు యొక్క ఎరుపుదనాన్ని కూడా అధిగమిస్తున్న నీ చేతుల కాంతిని మేము ఎలా వర్ణించగలం? అయ్యో! తామర పువ్వు ఒకవేళ ఆడుకుంటున్న లక్ష్మీదేవి పాదాల అడుగు భాగంలోని పారాణి రసంతో ఎర్రబడితేనే (లేదా దానితో స్నేహం చేస్తేనే), అప్పుడు అది నీ చేతులతో కొద్దిగానైనా సమానత్వాన్ని పొందగలదు! (లేదా, నీ చేతుల సౌందర్యానికి తామర పువ్వుకు ఏ మాత్రం సాటిరాదు అని భావం).

విశేషములు

ఈ శ్లోకం దేవి చేతుల, గోళ్ళ యొక్క అత్యద్భుత సౌందర్యాన్ని వర్ణిస్తుంది. సహజ సౌందర్యానికి ప్రతీక అయిన తామర పువ్వు కూడా దేవి చేతుల ముందు వెలవెలబోతుందని, లక్ష్మీదేవి పాదాల స్పర్శ ఉంటేనే అది దేవి చేతులకు కొద్దిగా పోలిక వస్తుందని చెప్పడం అతిశయోక్తి అలంకారం.

• నఖానా ముద్యోతై ర్నవనలిన రాగం విహసతాం కరాణాం తే కాంతిం కథయ కథయామః కథముమే: దేవి గోళ్ళ కాంతి కొత్తగా వికసించిన తామర పువ్వు ఎరుపుదనాన్ని కూడా మించిపోతుంది. అలాంటి చేతుల కాంతిని వర్ణించడం అసాధ్యం అని కవి చెబుతున్నాడు. ఇది దేవి అలౌకిక సౌందర్యాన్ని తెలియజేస్తుంది.
• కయాచిద్వా సామ్యం భజతు కలయా హంత కమలం యది క్రీడల్లక్ష్మీ చరణ తల లాక్షా రసచణమ్:
• తామర పువ్వు దేవి చేతులతో పోల్చబడటానికి ఒకే ఒక అవకాశం ఉంది.
• అది కూడా, ఆడుకుంటున్న లక్ష్మీదేవి పాదాల అడుగు భాగంలోని పారాణి రసంతో తడిసినప్పుడు (ఎర్రబడినప్పుడు) మాత్రమే.
• 'చణమ్' అంటే నిపుణత, స్నేహం, లేదా సంపర్కం. లక్ష్మీ పాదాల స్పర్శ వల్లనే తామర పువ్వుకు దేవి చేతులతో కొద్దిగానైనా సాటి వచ్చే అవకాశం కలుగుతుందని భావం.
• ఈ పోలిక దేవి చేతుల సౌందర్యాన్ని, దాని దివ్యత్వాన్ని నొక్కి చెబుతుంది. అది సాధారణ సౌందర్యానికి అతీతమైనది. లక్ష్మీదేవి పాదస్పర్శ లేని తామర పువ్వు, దేవి చేతులకు ఏ మాత్రం సాటిరాదని భావం.

ఈ శ్లోకం దేవి చేతుల సౌందర్యాన్ని, ఆమె పవిత్రతను, మరియు ఆమె శరీరంలోని ప్రతి అంగం దివ్యమైనదని వర్ణిస్తుంది. దేవిని ఈ రూపంలో ధ్యానించడం ద్వారా భక్తులకు అందం, శుభాలు, మరియు ఆధ్యాత్మిక ఉన్నతి లభిస్తాయి.

---

శ్లోకం 72

సమం దేవి స్కంద ద్విప వదన పీతం స్తనయుగం

తవేదం నః ఖేదం హరతు సతతం ప్రస్నుత ముఖమ్ |

యదాలోక్యాశంకా కులిత హృదయో హాస జనకః

స్వకుంభౌ హేరంబః పరిమృశతి హస్తేన ఝడితి || 72 ||

పద విభాగము

సమం, దేవి, స్కంద + ద్విప + వదన + పీతం, స్తనయుగం, తవ + ఇదం, నః, ఖేదం, హరతు, సతతం, ప్రస్నుతముఖమ్, యత్ + ఆలోక్య + ఆశంకా + ఆకులిత + హృదయః, హాసజనకః, స్వకుంభౌ, హేరంబః, పరిమృశతి, హస్తేన, ఝడితి.

అన్వయము

దేవి! స్కందద్విపవదనపీతం, సతతం ప్రస్నుతముఖం, తవ ఇదం స్తనయుగం నః ఖేదం హరతు. యత్ ఆలోక్య హాసజనకః హేరంబః ఆశంకాకులితహృదయః (సన్) ఝడితి స్వకుంభౌ హస్తేన పరిమృశతి.

ప్రతి పదార్థము

దేవి = ఓ దేవీ!, స్కంద = సుబ్రహ్మణ్యస్వామి చేతను, ద్విపవదన = ఏనుగు ముఖం గల గణపతి చేతను, పీతం = పానం చేయబడినది (క్షీరపానం చేయబడినది), సతతం = నిరంతరం, ప్రస్నుతముఖమ్ = పాలు స్రవించే ముఖం (చనుమొనలు) గల, తవ = నీ యొక్క, ఇదం = ఈ, స్తనయుగం = రెండు స్తనాలు, నః = మా యొక్క, ఖేదం = దుఃఖాన్ని, హరతు = పోగొట్టుగాక! యత్ = ఏ స్తనయుగలాన్ని, ఆలోక్య = చూసి, హాసజనకః = నవ్వును కలిగించే (నవ్వు పుట్టించే), హేరంబః = గణపతి, ఆశంకాకులితహృదయః = తన కుంభస్థలాలను (ఏనుగు తలను) చూసి, అవి కూడా నీ స్తనాలేనా అన్న) సందేహంతో కలవరపడిన హృదయం గలవాడై, ఝడితి = వెంటనే, స్వకుంభౌ = తన కుంభస్థలాలను (తలమీది రెండు గండస్థలాలను), హస్తేన = చేతితో, పరిమృశతి = తడిమి చూసుకుంటాడు.

తాత్పర్యము

ఓ దేవీ! సుబ్రహ్మణ్యస్వామి మరియు ఏనుగు ముఖం గల గణపతిచే పానం చేయబడినవి, నిరంతరం పాలు స్రవించే చనుమొనలు గల నీ ఈ రెండు స్తనాలు మా దుఃఖాన్ని పోగొట్టుగాక! ఆ స్తనయుగలాన్ని చూసిన గణపతి, తన కుంభస్థలాలు (తలమీది రెండు గండస్థలాలు) కూడా నీ స్తనాలేనా అని సందేహంతో కలవరపడిన హృదయం గలవాడై, నవ్వు పుట్టించే విధంగా వెంటనే తన కుంభస్థలాలను చేతితో తడిమి చూసుకుంటాడు.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం దేవి స్తనయుగలం యొక్క సౌందర్యాన్ని, వాటి పవిత్రతను, అవి జ్ఞానాన్ని, ఆనందాన్ని ప్రసాదిస్తాయని వర్ణిస్తుంది. గణపతి తన కుంభస్థలాలను తడుముకోవడం అనే హాస్యభరితమైన వర్ణన దేవి స్తన సౌందర్యాన్ని, పరిమాణాన్ని తెలియజేస్తుంది.

• సమం దేవి స్కంద ద్విప వదన పీతం స్తనయుగం తవేదం నః ఖేదం హరతు సతతం ప్రస్నుత ముఖమ్: దేవి స్తనాలు సుబ్రహ్మణ్యుడు, గణపతిచే పానం చేయబడినవి. అవి నిరంతరం పాలు స్రవిస్తూ ఉంటాయి. ఇవి భక్తుల దుఃఖాన్ని హరించాలని కవి ప్రార్థిస్తున్నాడు. ఇది దేవి యొక్క మాతృత్వ రూపాన్ని, ఆమె క్షీరసాగరం వలె పోషకమైనదని సూచిస్తుంది.
• యదాలోక్యాశంకా కులిత హృదయో హాస జనకః స్వకుంభౌ హేరంబః పరిమృశతి హస్తేన ఝడితి:
• దేవి స్తనాలు చాలా పెద్దవిగా, గుండ్రంగా, ఆకర్షణీయంగా ఉన్నాయని వర్ణన.
• గణపతి (హేరంబ) ఏనుగు తలను కలిగి ఉంటాడు, దానిపై రెండు కుంభస్థలాలు (గండస్థలాలు) ఉంటాయి.
• దేవి స్తనాలను చూసిన గణపతి, అవి తన కుంభస్థలాలను పోలి ఉన్నాయని, అవి కూడా దేవి స్తనాలేమో అని సందేహించి, తన నిజమైన కుంభస్థలాలను చేతితో తడిమి చూసుకుంటాడని కవి హాస్యభరితంగా వర్ణించాడు.
• ఈ వర్ణన దేవి స్తనాల పరిమాణాన్ని, సౌందర్యాన్ని, మరియు గణపతి యొక్క ఆశ్చర్యాన్ని, హాస్యాన్ని తెలియజేస్తుంది.

ఈ శ్లోకం దేవి స్తనయుగలం యొక్క దివ్యత్వాన్ని, అవి జ్ఞానాన్ని, ఆనందాన్ని ప్రసాదిస్తాయని, మరియు వాటి సౌందర్యం అద్వితీయమైనదని వర్ణిస్తుంది. దేవిని ఈ రూపంలో ధ్యానించడం ద్వారా భక్తులకు దుఃఖ నివారణ, పోషణ మరియు ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానం లభిస్తాయి.

---

శ్లోకం 73

అమూ తే వక్షోజా వమృత రస మాణిక్య కుతుపౌ

న సందేహ స్పందో నగపతి పతాకే మనసి నః |

పిబంతౌ తౌ యస్మా దవిదిత వధూ సంగరసికౌ

కుమారా వద్యాపి ద్విరద వదన క్రౌంచ దలనౌ || 73 ||

పద విభాగము

అమూ, తే, వక్షోజౌ + అమృత + రస + మాణిక్య + కుతుపౌ, న, సందేహ + స్పందః, నగపతి + పతాకే, మనసి, నః, పిబంతౌ, తౌ, యస్మాత్ + అవిదిత + వధూ + సంగరసికౌ, కుమారౌ + అద్యాపి, ద్విరదవదన + క్రౌంచదలనౌ.

అన్వయము

నగపతిపతాకే! అమూ తే వక్షోజౌ అమృతరసమాణిక్యకుతుపౌ ఇతి నః మనసి సందేహస్పందః న. యస్మాత్ తౌ పిబంతౌ ద్విరదవదనక్రౌంచదలనౌ కుమారౌ అద్యాపి అవిదితవధూసంగరసికౌ (సంతి).

ప్రతి పదార్థము

నగపతిపతాకే = ఓ పర్వతరాజు జెండా వంటి దేవీ (పర్వతరాజు వంశానికి పతాకం వంటి దానా)! అమూ = ఆ, తే = నీ యొక్క, వక్షోజౌ = స్తనాలు, అమృత = అమృత రసం గల, మాణిక్య = మాణిక్యాల, కుతుపౌ = పాత్రలు (లేదా తిత్తులు) (రత్న కుండల వలె అమృతాన్ని కలిగి ఉన్నవి), ఇతి = అని, నః = మా, మనసి = మనస్సులో, సందేహస్పందః = సందేహం యొక్క కదలిక, న = లేదు. యస్మాత్ = ఎందుకంటే, తౌ = ఆ స్తనాలను, పిబంతౌ = పానం చేసిన, ద్విరదవదన = గణపతియు, క్రౌంచదలనౌ = క్రౌంచ పర్వతాన్ని ఛేదించిన సుబ్రహ్మణ్యుడును అయిన, కుమారౌ = ఇద్దరు కుమారులు, అద్యాపి = ఇప్పటికీ, అవిదితవధూసంగరసికౌ = స్త్రీ సంపర్క సుఖాన్ని తెలియనివారుగా (బ్రహ్మచారులుగా) ఉన్నారు.

తాత్పర్యము

ఓ పర్వతరాజు జెండా వంటి దేవీ! నీ యొక్క ఆ రెండు స్తనాలు అమృత రసం నిండిన మాణిక్య పాత్రలని (లేదా అమృత కుండలని) మా మనస్సులో ఎటువంటి సందేహం లేదు. ఎందుకంటే, ఆ స్తనాలను పానం చేసిన ఏనుగు ముఖం గల గణపతి, మరియు క్రౌంచ పర్వతాన్ని ఛేదించిన సుబ్రహ్మణ్యస్వామి - ఈ ఇద్దరు కుమారులు ఇప్పటికీ స్త్రీ సంపర్క సుఖాన్ని తెలియని బ్రహ్మచారులుగానే ఉన్నారు.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం దేవి స్తన క్షీరం యొక్క దివ్యత్వాన్ని, అది పానం చేసిన వారికి శాశ్వత బ్రహ్మచర్యాన్ని, మోక్షాన్ని ప్రసాదిస్తుందని వర్ణిస్తుంది. గణపతి, సుబ్రహ్మణ్యస్వామి ఇప్పటికీ బ్రహ్మచారులుగా ఉండటానికి కారణం దేవి స్తన్యం యొక్క మహిమ అని చెప్పడం అతిశయోక్తి అలంకారం.

• నగపతిపతాకే: పర్వతరాజు వంశానికి పతాకం వంటి దేవి, అనగా ఆమె ఆ వంశానికి కీర్తిని తెచ్చినది.
• అమూ తే వక్షోజా వమృత రస మాణిక్య కుతుపౌ న సందేహ స్పందో మనసి నః: దేవి స్తనాలు అమృతాన్ని నింపిన మాణిక్య పాత్రలని కవికి ఎటువంటి సందేహం లేదు. అవి దివ్యమైన అమృతాన్ని కలిగి ఉన్నాయని విశ్వసిస్తున్నాడు.
• పిబంతౌ తౌ యస్మా దవిదిత వధూ సంగరసికౌ కుమారా వద్యాపి ద్విరద వదన క్రౌంచ దలనౌ:
• దేవి స్తన్యం పానం చేసిన సుబ్రహ్మణ్యుడు (క్రౌంచదలనౌ), గణపతి (ద్విరదవదన) ఇప్పటికీ స్త్రీ సంపర్క సుఖాన్ని తెలియనివారుగా, అనగా నిత్య బ్రహ్మచారులుగా ఉన్నారు.
• దీనిని దేవి స్తన్యం యొక్క మహిమగా కవి వర్ణిస్తున్నాడు. సామాన్యంగా అమృతం తాగితే అమరత్వం వస్తుంది. ఇక్కడ దేవి స్తన్యం తాగితే శాశ్వత బ్రహ్మచర్యం, తద్వారా మోక్షం లభిస్తుంది అని అంతరార్థం.
• ఇది దేవి యొక్క మాతృత్వ శక్తిని, ఆమె బిడ్డలకు ఇచ్చేది కేవలం పాలు కాదని, అది దివ్యమైన జ్ఞానం, బ్రహ్మచర్యం, మోక్షం వంటి ఉన్నతమైన ఫలాలను ప్రసాదిస్తుందని తెలియజేస్తుంది.

ఈ శ్లోకం దేవి స్తన క్షీరం యొక్క అపారమైన శక్తిని, దాని దివ్యత్వాన్ని వివరిస్తుంది. దేవిని ఈ రూపంలో ధ్యానించడం ద్వారా భక్తులు ఉన్నతమైన ఆధ్యాత్మిక స్థితిని, బ్రహ్మచర్యాన్ని, మరియు మోక్షాన్ని పొందగలరని భావం.

---

శ్లోకం 74

వహత్యంబ స్తంబే రమ దనుజ కుంభ ప్రకృతిభిః

సమారబ్ధాం ముక్తా మణిభి రమలాం హార లతికామ్ |

కుచా భోగో బింబా ధర రుచిభి రంతః శబలితాం

ప్రతాప వ్యామిశ్రాం పురద మయితుః కీర్తి మివ తే || 74 ||

పద విభాగము

వహతి + అంబ + స్తంబేరమ + దనుజ + కుంభ + ప్రకృతిభిః, సమారబ్ధాం, ముక్తామణిభిః + అమలాం, హారలతికామ్, కుచ + ఆభోగః, బింబ + అధర + రుచిభిః + అంతః, శబలితాం, ప్రతాప + వ్యామిశ్రాం, పురదమయితుః, కీర్తిమ్ + ఇవ, తే.

అన్వయము

అంబ! తే కుచాభోగః స్తంబేరమదనుజకుంభప్రకృతిభిః (సమారబ్ధాం), అమలాం ముక్తామణిభిః సమారబ్ధాం హారలతికాం వహతి. అంతః బింబాధరరుచిభిః శబలితాం, పురదమయితుః ప్రతాపవ్యామిశ్రాం కీర్తిమివ.

ప్రతి పదార్థము

అంబ = ఓ మాతా!, తే = నీ యొక్క, కుచాభోగః = స్తనముల విశాల ప్రదేశం (రొమ్ము భాగం), స్తంబేరమ = ఏనుగుల (గజాసురుడు), దనుజ = రాక్షసుల యొక్క, కుంభ = కుంభస్థలాల, ప్రకృతిభిః = స్వభావంతో (లేదా వాటిని భేదించి తీసినవి) అయిన, సమారబ్ధాం = తయారు చేయబడిన, ముక్తామణిభిః = ముత్యాలతో, అమలాం = నిర్మలమైన, హారలతికామ్ = ముత్యాల హారాన్ని, వహతి = ధరించి ఉన్నది. (అది ఎలా ఉందంటే), అంతః = లోపల, బింబాధర = బింబ పండు వంటి పెదవుల, రుచిభిః = కాంతులచే, శబలితాం = అనేక రంగులతో కూడినదిగా (రంగులమయంగా), ప్రతాపవ్యామిశ్రాం = పరాక్రమంతో కూడిన, పురదమయితుః = త్రిపురాసుర సంహారి అయిన శివుని యొక్క, కీర్తిమివ = కీర్తి వలె.

తాత్పర్యము

ఓ మాతా! నీ విశాలమైన వక్షోజాల భాగం, గజాసురుని, ఇతర రాక్షసుల కుంభస్థలాలనుండి (లేదా వాటిని భేదించి) పొందిన ముత్యాలతో తయారు చేయబడిన, నిర్మలమైన ముత్యాల హారాన్ని ధరించి ఉన్నది. ఆ హారం, నీ పెదవుల యొక్క బింబ పండు రంగు కాంతులచే లోపల అనేక రంగులతో (శబలితం) కూడి, త్రిపురాసురులను సంహరించిన శివుని పరాక్రమంతో నిండిన కీర్తి వలె ప్రకాశిస్తుంది.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం దేవి వక్షోజాలపై ఉన్న ముత్యాల హారాన్ని, దాని దివ్యత్వాన్ని, అది రాక్షసులనుండి పొందిన ముత్యాలతో తయారైందని, మరియు దాని వర్ణాన్ని శివుని కీర్తితో పోలుస్తుంది.

• వహత్యంబ స్తంబే రమ దనుజ కుంభ ప్రకృతిభిః సమారబ్ధాం ముక్తా మణిభి రమలాం హార లతికామ్: దేవి వక్షోజాలపై ఉన్న ముత్యాల హారం ఏనుగుల (గజాసురుడు) మరియు రాక్షసుల కుంభస్థలాలను (అనగా వాటిని చీల్చి) పొందిన ముత్యాలతో చేయబడింది. ఇది శివుని విజయాలను, దేవి శక్తిని సూచిస్తుంది. 'అమలాం' అంటే నిర్మలమైన, పవిత్రమైన.
• కుచా భోగో బింబా ధర రుచిభి రంతః శబలితాం ప్రతాప వ్యామిశ్రాం పురద మయితుః కీర్తి మివ తే:
• దేవి పెదవుల (బింబాధర) ఎరుపు కాంతి, ఆ హారంపై ప్రతిబింబించి, దానిని లోపల (అంతః) అనేక రంగులతో (శబలితాం) కూడినదిగా చేస్తుంది.
• ఈ రంగుల కలయిక, త్రిపురాసురులను సంహరించిన శివుని యొక్క పరాక్రమంతో కూడిన కీర్తిని పోలి ఉంది. శివుని కీర్తి సకల లోకాలలో వ్యాపించి, అనేక రంగులలో (ప్రభావాలలో) ప్రకాశిస్తుంది.
• ఇది దేవి యొక్క శివ భక్తిని, మరియు ఆమె తన రూపం ద్వారా శివుని కీర్తిని కూడా ప్రసరింపజేస్తుందని తెలియజేస్తుంది.

ఈ శ్లోకం దేవి వక్షోజాల సౌందర్యాన్ని, ఆమె ధరించిన ఆభరణాల దివ్యత్వాన్ని, మరియు ఆమె తన రూపం ద్వారా శివుని కీర్తిని ఎలా పెంచుతుందో వర్ణిస్తుంది. దేవిని ఈ రూపంలో ధ్యానించడం ద్వారా భక్తులకు కీర్తి, శుభాలు, మరియు శివశక్తి అనుగ్రహం లభిస్తాయి.

---

శ్లోకం 75

తవ స్తన్యం మన్యే ధరణిధర కన్యే హృదయతః

పయః పారావారః పరివహతి సారస్వత మివ |

దయావత్యా దత్తం ద్రవిడ శిశురా స్వాద్య తవ యత్

కవీనాం ప్రౌఢానా మజని కమనీయః కవయితా || 75 ||

పద విభాగము

తవ, స్తన్యం, మన్యే, ధరణిధరకన్యే, హృదయతః, పయఃపారావారః, పరివహతి, సారస్వతం + ఇవ, దయావత్యా, దత్తం, ద్రవిడ + శిశుః + ఆస్వాద్య, తవ, యత్, కవీనాం, ప్రౌఢానామ్ + అజని, కమనీయః, కవయితా.

అన్వయము

ధరణిధరకన్యే! తవ హృదయతః పయఃపారావారః సారస్వతం స్తన్యం పరివహతి ఇతి మన్యే. యత్ దయావత్యా తవ దత్తం (స్తన్యం) ద్రవిడశిశుః ఆస్వాద్య ప్రౌఢానాం కవీనాం కమనీయః కవయితా అజని.

ప్రతి పదార్థము

ధరణిధరకన్యే = ఓ పర్వతరాజు కుమార్తెయైన దేవీ!, తవ = నీ యొక్క, హృదయతః = హృదయం నుండి, పయఃపారావారః = పాల సముద్రం వలె, సారస్వతం = సరస్వతీ (జ్ఞాన) రూపమైన, స్తన్యం = స్తన్యం (పాలు), పరివహతి = ప్రవహిస్తుందని, మన్యే = నేను భావిస్తున్నాను. యత్ = ఏ స్తన్యాన్ని, దయావత్యా = దయ గల నీచే, దత్తం = ఇవ్వబడినదో, ద్రవిడశిశుః = ఆ ద్రవిడ శిశువు (శ్రీ శంకర భగవత్పాదుల వారు లేదా తిరుజ్ఞాన సంబందర్), ఆస్వాద్య = ఆస్వాదించి, ప్రౌఢానాం = గొప్ప, కవీనాం = కవులలో, కమనీయః = అందమైన (గొప్ప), కవయితా = కవిగా, అజని = అయ్యాడు.

తాత్పర్యము

ఓ పర్వతరాజు కుమార్తెయైన దేవీ! నీ హృదయం నుండి పాల సముద్రం వలె సరస్వతీ (జ్ఞాన) రూపమైన స్తన్యం ప్రవహిస్తుందని నేను భావిస్తున్నాను. ఎందుకంటే, దయ గల నీచే ఇవ్వబడిన ఆ స్తన్యాన్ని ఆస్వాదించిన ఆ ద్రవిడ శిశువు (శ్రీ శంకర భగవత్పాదుల వారు లేదా తిరుజ్ఞాన సంబందర్), గొప్ప కవులలో కెల్లా అందమైన (గొప్ప) కవిగా అయ్యాడు.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం దేవి స్తన్యం యొక్క దివ్యత్వాన్ని, అది కేవలం పాలు కాదని, సరస్వతీ (జ్ఞాన) స్వరూపమని వర్ణిస్తుంది. ముఖ్యంగా, శ్రీ శంకర భగవత్పాదుల వారికి (లేదా తిరుజ్ఞానసంబందర్) దేవి స్తన్యం ప్రసాదించిన కథను ఇక్కడ సూచిస్తుంది.

• తవ స్తన్యం మన్యే ధరణిధర కన్యే హృదయతః పయః పారావారః పరివహతి సారస్వత మివ: దేవి స్తన్యం ఆమె హృదయం నుండి ప్రవహిస్తున్న పయః పారావార (పాల సముద్రం) వలె ఉందని, అది కేవలం పాలు కాదని, సరస్వతీ (జ్ఞాన) స్వరూపమైన అమృతం అని కవి భావిస్తున్నాడు.
• దయావత్యా దత్తం ద్రవిడ శిశురా స్వాద్య తవ యత్కవీనాం ప్రౌఢానా మజని కమనీయః కవయితా:
• ఈ శ్లోకం శ్రీ శంకర భగవత్పాదుల వారికి సంబంధించిన ఒక ప్రసిద్ధ గాథను సూచిస్తుంది. చిన్నతనంలో శంకరాచార్యులు దేవిని స్తుతించగా, దేవి ప్రత్యక్షమై జ్ఞాన క్షీరాన్ని ప్రసాదించిందని, ఆ తర్వాత ఆయన గొప్ప కవిగా, తత్వవేత్తగా మారారని కథనం.
• 'ద్రవిడశిశువు' అనేది శంకరుల వారికి (లేదా తమిళ సాధువు తిరుజ్ఞానసంబర్‌కు) సూచన.
• దేవి స్తన్యం ఆస్వాదించిన ఆ శిశువు, అప్పటివరకు ఉన్న ప్రౌఢ కవులందరినీ మించిపోయి, అత్యంత గొప్ప కవిగా, జ్ఞానిగా అయ్యాడని చెప్పబడింది.
• ఇది దేవి యొక్క జ్ఞాన ప్రదాతృత్వాన్ని, ఆమె స్తన్యం ద్వారా భక్తులకు జ్ఞానం, కవిత్వం, మోక్షం ప్రసాదించగల శక్తిని తెలియజేస్తుంది.

ఈ శ్లోకం దేవి స్తన్యం యొక్క మహిమను, అది జ్ఞానానికి మూలమని, మరియు దానిని ఆస్వాదించడం ద్వారా భక్తులు ఉన్నతమైన ఆధ్యాత్మిక స్థితిని పొందగలరని ఉద్ఘాటిస్తుంది. దేవిని ఈ రూపంలో ధ్యానించడం ద్వారా జ్ఞానం, వాక్శుద్ధి, మరియు కవిత్వ ప్రతిభ లభిస్తాయి.

---

శ్లోకం 76

హర క్రోధ జ్వాలా వళిభి రవ లీఢేన వపుషా

గభీరే తే నాభీ సరసి కృత సంగో మనసిజః |

సముత్తస్థౌ తస్మా దచల తనయే ధూమ లతికా

జన స్తాం జానీతే తవ జనని రోమావళి రితి || 76 ||

పద విభాగము

హర + క్రోధ + జ్వాలా + ఆవలిభిః + అవలీఢేన, వపుషా, గభీరే, తే, నాభీ + సరసి, కృత + సంగః, మనసిజః, సముత్తస్థౌ, తస్మాత్ + అచలతనయే, ధూమలతికా, జనః + తాం, జానీతే, తవ, జనని, రోమావలిః + ఇతి.

అన్వయము

అచలతనయే! హరక్రోధజ్వాలావలిభిః అవలీఢేన వపుషా మనసిజః తే గభీరే నాభీసరసి కృతసంగః (అస్తి). తస్మాత్ (నాభీసరసః) ధూమలతికా సముత్తస్థౌ. జనని! జనః తాం తవ రోమావలిః ఇతి జానీతే.

ప్రతి పదార్థము

అచలతనయే = ఓ పర్వతరాజ కుమార్తెయైన దేవీ!, హర = శివుని యొక్క, క్రోధ = కోపాగ్ని, జ్వాలావలిభిః = జ్వాలా సమూహంచే, అవలీఢేన = భస్మీభూతమైన (లేదా కాలిపోయిన), వపుషా = శరీరంతో కూడిన, మనసిజః = మన్మథుడు, తే = నీ యొక్క, గభీరే = లోతైన, నాభీసరసి = నాభి అనే సరోవరంలో, కృతసంగః = కలసి ఉన్నాడు (లేదా ఆశ్రయం పొందాడు). తస్మాత్ = ఆ (నాభి అనే) సరోవరం నుండి, ధూమలతికా = పొగ లాంటి ఒక తీగ, సముత్తస్థౌ = బయలుదేరింది (లేదా పైకి లేచింది). జనని! = ఓ జననీ!, జనః = ప్రజలు (లేదా సాధకులు), తాం = దానిని, తవ = నీ యొక్క, రోమావలిః ఇతి = రోమావళి (శరీరంపై ఉండే సన్నని వెంట్రుకల వరుస) అని, జానీతే = తెలుసుకుంటారు.

తాత్పర్యము

ఓ పర్వతరాజ కుమార్తెయైన దేవీ! శివుని కోపాగ్ని జ్వాలా సమూహంచే భస్మీభూతమైన శరీరంతో ఉన్న మన్మథుడు, నీ లోతైన నాభి అనే సరోవరంలో ఆశ్రయం పొందాడు. ఆ నాభి అనే సరోవరం నుండి పొగ లాంటి ఒక తీగ పైకి లేచింది. ఓ జననీ! ప్రజలు (లేదా సాధకులు) దానిని నీ యొక్క రోమావళి అని తెలుసుకుంటారు (కానీ అది మన్మథుని ధూమం అని భావం).

విశేషములు

ఈ శ్లోకం దేవి నాభి యొక్క లోతును, దాని సౌందర్యాన్ని, మరియు రోమావళికి (శరీరంపై సన్నని వెంట్రుకల వరుస) ఒక కల్పనాత్మక కారణాన్ని ఇస్తుంది. శివునిచే భస్మమైన మన్మథుడు దేవి నాభిలో ఆశ్రయం పొందాడని, అతని పునరుత్థానానికి ఆమె నాభి ఒక కారణమని భావం.

• హర క్రోధ జ్వాలా వళిభి రవ లీఢేన వపుషా మనసిజః: శివుని కోపాగ్నితో మన్మథుడు భస్మమైన కథ ప్రసిద్ధం. మన్మథుడు అశరీరిగా మారిన తర్వాత, దేవి నాభిలో ఆశ్రయం పొందాడని కవి కల్పన.
• గభీరే తే నాభీ సరసి కృత సంగో: దేవి నాభి లోతైన సరోవరం వలె ఉందని పోలిక. మన్మథుడు ఆ సరోవరంలో ఆశ్రయం పొందాడు.
• సముత్తస్థౌ తస్మా దచల తనయే ధూమ లతికా జన స్తాం జానీతే తవ జనని రోమావళి రితి:
• దేవి నాభిలో ఆశ్రయం పొందిన మన్మథుడు, అప్పటివరకు భస్మీభూతుడై ఉన్నాడు. అతని నుండి వెలువడిన పొగ, ఒక తీగ వలె (ధూమలతికా) దేవి శరీరంపై రోమావళిగా కనిపిస్తుందని కవి ఊహ.
• ప్రజలు దీనిని సాధారణ రోమావళిగా భావించినప్పటికీ, అది మన్మథుని పునరుత్థానానికి సంబంధించిన ధూమం అని కవి అంతరార్థం.
• ఇది దేవి యొక్క మోహక రూపాన్ని, ఆమె సృష్టి శక్తిని, మరియు ఆమె అవయవాలు కూడా దివ్య లీలలకు కారణమని తెలియజేస్తుంది. మన్మథుడికి దేవి శరీరం తిరిగి జీవం పోసిందని పరోక్ష సూచన.

ఈ శ్లోకం దేవి నాభి సౌందర్యాన్ని, దాని లోతును, మరియు రోమావళికి గల ఆధ్యాత్మిక, కల్పనాత్మక ప్రాముఖ్యతను వర్ణిస్తుంది. దేవిని ఈ రూపంలో ధ్యానించడం ద్వారా భక్తులకు మోహం, ఆకర్షణ మరియు ఆనందం లభిస్తాయి.

---

శ్లోకం 77

యదేతత్ కాలిందీ తనుతర తరంగా కృతి శివే

కృశే మధ్యే కిం చిజ్జనని తవ యద్భాతి సుధియామ్ |

విమర్దా దన్యోన్యం కుచ కలశయో రంతర గతం

తనూభూతం వ్యోమ ప్రవిశదివ నాభిం కుహరిణీమ్ || 77 ||

పద విభాగము

యత్ + ఏతత్ + కాలిందీ + తనుతర + తరంగ + ఆకృతి, శివే, కృశే, మధ్యే, కిం చిత్ + జనని, తవ, యత్ + భాతి, సుధియామ్, విమర్దాత్ + అన్యోన్యం, కుచ + కలశయోః + అంతరగతం, తనూభూతం, వ్యోమ, ప్రవిశత్ + ఇవ, నాభిం, కుహరిణీమ్.

అన్వయము

శివే! జనని! కృశే మధ్యే యత్ ఏతత్ కాలిందీతనుతరతరంగాకృతి, తవ కిం చిత్ సుధియాం భాతి, తత్ అన్యోన్యం కుచకలశయోః విమర్దాత్ అంతరగతం తనూభూతం వ్యోమ కుహరిణీం నాభిం ప్రవిశత్ ఇవ.

ప్రతి పదార్థము

శివే = ఓ శివపత్నీ (శుభంకరీ)! జనని! = ఓ జననీ!, కృశే = సన్నని, మధ్యే = నడుమున, యత్ = ఏ, ఏతత్ = ఈ, కాలిందీ = యమునా నది యొక్క, తనుతర = సన్నని, తరంగ = అలల, ఆకృతి = ఆకారంలో (వంపులు తిరిగిన రేఖల వలె), తవ = నీ యొక్క, కిం చిత్ = ఏదైతే, సుధియామ్ = పండితులకు, భాతి = కనిపిస్తుందో (రోమావళి), తత్ = అది, అన్యోన్యం = ఒకదానికొకటి, కుచకలశయోః = కుండల వంటి స్తనముల యొక్క, విమర్దాత్ = ఒత్తిడి వలన, అంతరగతం = లోపల ఉన్న, తనూభూతం = సన్నగా మారిన, వ్యోమ = ఆకాశం (ఖాళీ స్థలం), కుహరిణీం = గుహ వంటి లోతైన, నాభిం = నాభిలోకి, ప్రవిశత్ ఇవ = ప్రవేశిస్తున్నట్లుగా ఉంది.

తాత్పర్యము

ఓ శివపత్నీ, జననీ! నీ సన్నని నడుమున యమునా నది యొక్క సన్నని అలల వలె (లేదా నీలిరంగు అలల వలె) వంపులు తిరిగినదిగా, పండితులకు కనిపించే నీ రోమావళి, ఒకదానికొకటి ఒత్తుకుంటున్న నీ కుండల వంటి స్తనముల ఒత్తిడి వలన, వాటి మధ్య ఉన్న సన్నగా మారిన ఆకాశం (ఖాళీ స్థలం), గుహ వంటి లోతైన నీ నాభిలోకి ప్రవేశిస్తున్నట్లుగా ఉంది.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం దేవి నడుము యొక్క సన్నదనాన్ని, రోమావళిని, మరియు నాభి యొక్క లోతును వర్ణిస్తుంది. దేవి నడుము సన్నగా ఉండటానికి, రోమావళికి, నాభి లోతుకు మధ్య కవి ఒక కల్పనాత్మక సంబంధాన్ని ఏర్పరుస్తాడు.

• యదేతత్ కాలిందీ తనుతర తరంగా కృతి శివే కృశే మధ్యే కిం చిజ్జనని తవ యద్భాతి సుధియామ్:
• దేవి నడుము చాలా సన్నగా ఉంటుంది. 'కృశే మధ్యే' అంటే సన్నని నడుము.
• దేవి రోమావళి యమునా నది (కాలిందీ) యొక్క సన్నని అలల వలె (వంపులు తిరిగిన) ఆకారంలో ఉందని వర్ణన. యమున నది సాధారణంగా నలుపు రంగులో ఉంటుంది, ఇది రోమావళి రంగును సూచిస్తుంది.
• 'సుధియామ్ భాతి' అంటే జ్ఞానులకు మాత్రమే కనిపిస్తుంది, అనగా అది సూక్ష్మంగా ఉంటుంది.
• విమర్దా దన్యోన్యం కుచ కలశయో రంతర గతం తనూభూతం వ్యోమ ప్రవిశదివ నాభిం కుహరిణీమ్:
• దేవి యొక్క పెద్ద స్తనాలు ఒకదానికొకటి ఒత్తుకోవడం వల్ల వాటి మధ్య ఉన్న ఆకాశం (ఖాళీ స్థలం) సన్నగా (తనూభూతం) మారి, అది లోతైన నాభిలోకి ప్రవేశిస్తున్నట్లుగా ఉందని కవి ఊహ.
• 'కుహరిణీం నాభిం' అంటే గుహ వంటి లోతైన నాభి.
• ఈ వర్ణన దేవి నడుము సన్నగా ఉండటానికి, మరియు నాభి లోతుగా ఉండటానికి ఒక అద్భుతమైన, కల్పనాత్మక కారణాన్ని ఇస్తుంది.

ఈ శ్లోకం దేవి నడుము, రోమావళి, మరియు నాభి యొక్క సౌందర్యాన్ని అత్యంత కల్పనాత్మకంగా వర్ణిస్తుంది. దేవి రూపాన్ని ధ్యానించడం ద్వారా భక్తులకు శారీరక సౌందర్యం, మరియు ఆధ్యాత్మిక సూక్ష్మ జ్ఞానం లభిస్తాయి.

---

శ్లోకం 78

స్థిరో గంగా వర్తః స్తన ముకుల రోమావళి లతా

కలా వాలం కుండం కుసుమ శర తేజో హుతభుజః |

రతే ర్లీలా గారం కి మపి తవ నాభిర్గిరి సుతే

బిల ద్వారం సిద్ధే ర్గిరిశ నయనానాం విజయతే || 78 ||

పద విభాగము

స్థిరః, గంగా + ఆవర్తః, స్తన + ముకుల + రోమావలి + లతా + కలావాలం, కుండం, కుసుమ + శర + తేజః + హుతభుజః, రతేః + లీలా + ఆగారం, కిం అపి, తవ, నాభిః + గిరిసుతే, బిలద్వారం, సిద్ధేః + గిరిశ + నయనానాం, విజయతే.

అన్వయము

గిరిసుతే! తవ నాభిః స్థిరః గంగావర్తః (ఇవ), స్తనముకులరోమావలిలతాకలావాలం, కుసుమశరతేజోహుతభుజః కుండం, రతేః కిమపి లీలాగారం, గిరిశనయనానాం సిద్ధేః బిలద్వారం (చ) విజయతే.

ప్రతి పదార్థము

గిరిసుతే = ఓ పర్వతరాజ కుమార్తెయైన దేవీ!, తవ = నీ యొక్క, నాభిః = నాభి, స్థిరః = స్థిరమైన, గంగావర్తః = గంగా నది సుడిగుండం వలె; స్తనముకుల = స్తనములనే మొగ్గలు, రోమావలి = రోమావళి అనే, లతా = తీగలకు, కలావాలం = కుండీ వలె (లేదా ఆధార స్థానం వలె); కుసుమశరతేజోహుతభుజః = మన్మథుని తేజస్సు అనే అగ్నికి, కుండం = హోమగుండం వలె; రతేః = రతీదేవికి, కిం అపి = ఏదో ఒక, లీలాగారం = విలాస గృహం వలె; గిరిశనయనానాం = శివుని కన్నుల యొక్క, సిద్ధేః = సిద్ధికి (మోక్షానికి, లేదా జ్ఞానానికి), బిలద్వారం = గుహ ద్వారం వలె (లేదా మార్గం వలె), విజయతే = ప్రకాశిస్తుంది (లేదా అన్నింటినీ జయించుచున్నది).

తాత్పర్యము

ఓ పర్వతరాజ కుమార్తెయైన దేవీ! నీ నాభి, స్థిరమైన గంగా నది సుడిగుండం వలె; స్తనములనే మొగ్గలు, రోమావళి అనే తీగలకు కుండీ వలె; మన్మథుని తేజస్సు అనే అగ్నికి హోమగుండం వలె; రతీదేవికి ఏదో ఒక విలాస గృహం వలె; మరియు శివుని కన్నుల యొక్క సిద్ధికి (జ్ఞానానికి) గుహ ద్వారం వలె ప్రకాశిస్తుంది (లేదా అన్నింటినీ జయించుచున్నది).

విశేషములు

ఈ శ్లోకం దేవి నాభి యొక్క బహుముఖ సౌందర్యాన్ని, దాని లోతును, మరియు దాని ఆధ్యాత్మిక ప్రాముఖ్యతను వివరిస్తుంది. నాభిని అనేక ఉపమానాలతో పోల్చడం ద్వారా దాని గొప్పదనాన్ని కవి వర్ణిస్తున్నాడు.

• స్థిరో గంగా వర్తః: దేవి నాభి గంగానదిలోని సుడిగుండం వలె ఉంది. సుడిగుండం లోతుకు, ఆకర్షణకు ప్రతీక. 'స్థిరమైన' అని చెప్పడం ద్వారా దాని లోతు, నిలకడత్వం సూచింపబడింది.
• స్తన ముకుల రోమావళి లతా కలా వాలం: స్తనములనే మొగ్గలకు, రోమావళి అనే తీగలకు అది ఒక కుండీ వలె (కలావాలం). అంటే నాభి నుండే స్తనాలు, రోమావళి ఉద్భవిస్తున్నాయని భావం.
• కుండం కుసుమ శర తేజో హుతభుజః: మన్మథుని తేజస్సు అనే అగ్నికి అది ఒక హోమగుండం. మన్మథుడు శివునిచే భస్మమైన తర్వాత దేవి నాభిలో ఆశ్రయం పొందాడని (మునుపటి శ్లోకం 76లో), అక్కడ అతనికి తిరిగి తేజస్సు లభించిందని భావం.
• రతే ర్లీలా గారం కి మపి తవ నాభిర్గిరి సుతే: రతీదేవి (మన్మథుని భార్య) కి అది ఒక రహస్య విలాస గృహం వలె. ఇది దేవి నాభి యొక్క ఆకర్షణను, శృంగార రస నిలయాన్ని సూచిస్తుంది.
• బిల ద్వారం సిద్ధే ర్గిరిశ నయనానాం: శివుని కన్నుల యొక్క సిద్ధికి (జ్ఞానానికి, లేదా మోక్షానికి) అది ఒక గుహ ద్వారం వలె ఉంది. శివుడు తన త్రినేత్రంతో సర్వాన్ని చూస్తాడు, జ్ఞానాన్ని పొందుతాడు. దేవి నాభిలో ఆశ్రయం పొంది జ్ఞానాన్ని, మోక్షాన్ని పొందగలడని సూచన.

ఈ శ్లోకం దేవి నాభి యొక్క అపారమైన సౌందర్యాన్ని, దాని మాహాత్మ్యాన్ని, మరియు అది అనేక దివ్య శక్తులకు, రహస్యాలకు, మోక్షానికి మూలమని వర్ణిస్తుంది. దేవిని ఈ రూపంలో ధ్యానించడం ద్వారా భక్తులకు ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానం, ఆకర్షణ మరియు ఉన్నతమైన సిద్ధి లభిస్తాయి.

---

శ్లోకం 79

నిసర్గ క్షీణస్య స్తన తట భరేణ క్లమ జుషో

నమన్ మూర్తే ర్నారీ తిలక శనకై స్త్రుట్యత ఇవ |

చిరం తే మధ్యస్య త్రుటిత తటినీ తీర తరుణా

సమావస్థా స్థేమ్నో భవతు కుశలం శైల తనయే || 79 ||

పద విభాగము

నిసర్గ + క్షిణస్య, స్తన + తట + భరేణ, క్లమ + జుషః, నమన్ + మూర్తేః + నారీ + తిలక, శనకైః + త్రుట్యత, ఇవ, చిరం, తే, మధ్యస్య, త్రుటిత + తటినీ + తీర + తరుణా, సమావస్థా + స్థేమ్నః, భవతు, కుశలం, శైలతనయే.

అన్వయము

శైలతనయే! నారీతిలక! నిసర్గక్షీణస్య, స్తనతటభరేణ క్లమజుషః, నమన్మూర్తేః, శనకైః త్రుట్యత ఇవ (తే మధ్యస్య), త్రుటితతటినీతీరతరుణా సమావస్థాస్థేమ్నః తవ మధ్యస్య చిరం కుశలం భవతు.

ప్రతి పదార్థము

శైలతనయే = ఓ పర్వతరాజ కుమార్తెయైన దేవీ!, నారీతిలక = స్త్రీలందరిలో శ్రేష్ఠమైన దానా!, నిసర్గక్షీణస్య = స్వభావ సిద్ధంగా సన్నగా ఉన్నదియు, స్తనతటభరేణ = స్తనముల యొక్క బరువుచే, క్లమజుషః = అలసట పొందినదియు, నమన్మూర్తేః = (ఆ బరువుకు) వంగుతున్న శరీరము గలదియు, శనకైః = మెల్లగా, త్రుట్యత ఇవ = విరిగిపోతున్నట్లున్నదియు అయిన, తే = నీ యొక్క, మధ్యస్య = నడుమునకు, త్రుటిత = విరిగిపోతున్న, తటినీ = నది యొక్క, తీర = గట్టున ఉన్న, తరుణా = చెట్టుతో, సమావస్థా = సమానమైన స్థితి గలదియు, స్థేమ్నః = స్థిరత్వం గలదియు (అనగా బహు బలహీనమైనది) అయిన, నీ యొక్క, మధ్యస్య = నడుమునకు, చిరం = దీర్ఘకాలం, కుశలం = క్షేమం, భవతు = కలుగుగాక!

తాత్పర్యము

ఓ పర్వతరాజ కుమార్తెయైన దేవీ, స్త్రీలందరిలో శ్రేష్ఠమైన దానా! స్వభావ సిద్ధంగా సన్నగా ఉన్నదియు, నీ స్తనముల బరువుచే అలసిపోయినదియు, ఆ బరువుకు వంగుతున్నదియు, మెల్లగా విరిగిపోతున్నట్లు ఉన్నదియు అయిన నీ నడుమునకు, నది గట్టుపై నిలబడి మెల్లగా విరిగిపోతున్న చెట్టుతో సమానమైన స్థితి కలిగిన నీ నడుమునకు దీర్ఘకాలం క్షేమం కలుగుగాక! (అంటే, దేవి నడుము అంత సన్నగా ఉంది అని భావం).

విశేషములు

ఈ శ్లోకం దేవి నడుము యొక్క అత్యంత సన్నదనాన్ని వర్ణిస్తుంది. ఆమె నడుము విరిగిపోతుందేమో అని కవికి కలిగిన ఆందోళన, ఆమె సౌందర్యాన్ని మరింత ఉన్నతంగా చూపుతుంది.

• నిసర్గ క్షీణస్య: దేవి నడుము సహజంగానే చాలా సన్నగా ఉంటుంది.
• స్తన తట భరేణ క్లమ జుషో నమన్ మూర్తే ర్నారీ తిలక శనకై స్త్రుట్యత ఇవ: దేవి యొక్క భారీ స్తనాల బరువు వల్ల ఆమె నడుము అలసిపోయి, ముందుకు వంగుతున్నట్లుగా, మరియు మెల్లగా విరిగిపోతున్నట్లుగా ఉందని కవి ఊహిస్తున్నాడు. 'నారీతిలక' అంటే స్త్రీలందరిలో శ్రేష్ఠురాలు.
• చిరం తే మధ్యస్య త్రుటిత తటినీ తీర తరుణా సమావస్థా స్థేమ్నో భవతు కుశలం శైల తనయే:
• కవి దేవి నడుమును నది గట్టుపై ఉన్న చెట్టుతో పోలుస్తున్నాడు, అది నది కోతకు గురై మెల్లగా విరిగిపోయే స్థితిలో ఉంది.
• దేవి నడుము కూడా అంత బలహీనంగా, పెళుసుగా ఉందని కవి ఆందోళన చెందుతున్నాడు.
• అందుకే, దేవి నడుము దీర్ఘకాలం క్షేమంగా ఉండాలని కవి ప్రార్థిస్తున్నాడు.

ఈ శ్లోకం దేవి నడుము యొక్క అద్భుత సౌందర్యాన్ని, దాని అత్యంత సన్నదనాన్ని వర్ణిస్తుంది. కవికి కలిగిన ఈ ఆందోళన, దేవి సౌందర్యం ఎంత గొప్పదో, ఎంత సున్నితమైనదో తెలియజేస్తుంది. దేవిని ఈ రూపంలో ధ్యానించడం ద్వారా భక్తులకు శారీరక సౌందర్యం, మరియు స్థిరత్వం లభిస్తాయి.

---

శ్లోకం 80

కుచౌ సద్య స్స్వి ద్యత్తట ఘటిత కూర్పాస భిదురౌ

కషంతౌ దోర్మూలే కనక కలశాభౌ కలయతా |

తవ త్రాతుం భంగా దల మితి వలగ్నం తనుభువా

త్రిధా నద్ధం దేవి త్రివళి లవలీ వల్లిభి రివ || 80 ||

పద విభాగము

కుచౌ, సద్యః, స్విద్యత్ + తట + ఘటిత + కూర్పాస + భిదురౌ, కషంతౌ, దోర్మూలే, కనక + కలశాభౌ, కలయతా, తవ, త్రాతుం, భంగాత్ + అలం + ఇతి, వలగ్నం, తనుభువా, త్రిధా, నద్ధం, దేవి, త్రివళి, లవలీ + వల్లిభిః + ఇవ.

అన్వయము

దేవి! సద్యః స్విద్యత్తటఘటితకూర్పాసభిదురౌ, దోర్మూలే కషంతౌ, కనకకలశాభౌ, తవ కుచౌ కలయతా తనుభువా (మారేణ), భంగాత్ త్రాతుం అలం ఇతి, వలగ్నం (మధ్యం) త్రిధా లవలీవల్లిభిరివ నద్ధం (యది), త్రివళి (తే మధ్యే) (అస్తి).

ప్రతి పదార్థము

దేవి = ఓ దేవీ!, సద్యః = వెంటనే, స్విద్యత్ = చెమట పట్టిన, తట = పక్క భాగంలో, ఘటిత = అమర్చబడిన (లేదా సరిగా సరిపోని), కూర్పాస = రవికను, భిదురౌ = చింపేసేంత పెద్దవిగాను, దోర్మూలే = భుజాల మొదళ్ళలో, కషంతౌ = రాచుకునేంత పెద్దవిగాను, కనకకలశాభౌ = బంగారు కలశాల వలె ప్రకాశించేవియు అయిన, తవ = నీ యొక్క, కుచౌ = రెండు స్తనాలను, కలయతా = కలిగిన, తనుభువా = మన్మథుడు, భంగాత్ = విరిగిపోకుండా, త్రాతుం = రక్షించడానికి, అలం ఇతి = సరిపోతుంది అని (చాలు అని), వలగ్నం = నీ నడుమును, త్రిధా = మూడు సార్లు, లవలీవల్లిభిః = లవలీ తీగలతో, ఇవ = వలె, నద్ధం = కట్టాడని (నడుముపై ఉన్న మూడు వళులు), త్రివళి = త్రివళి (మూడు ముడుతలు) (తే మధ్యే) (అస్తి).

తాత్పర్యము

ఓ దేవీ! నీ రెండు స్తనాలు, వెంటనే చెమట పట్టిన పక్క భాగంలో సరిగా సరిపోని రవికను కూడా చింపేసేంత పెద్దవిగాను, భుజాల మొదళ్ళలో రాచుకునేంత పెద్దవిగాను, బంగారు కలశాల వలె ప్రకాశించేవిగాను ఉన్నాయి. అటువంటి స్తనాలను కలిగిన మన్మథుడు, నీ నడుము (నడుము ముడుతలు), విరిగిపోకుండా రక్షించడానికి సరిపోతుంది అని భావించి, దానిని మూడు సార్లు లవలీ తీగలతో కట్టాడని అన్పిస్తుంది. (అదే నీ నడుముపై ఉన్న త్రివళి అని భావం).

విశేషములు

ఈ శ్లోకం దేవి స్తనాల గొప్ప పరిమాణాన్ని, వాటి సౌందర్యాన్ని, మరియు ఆమె నడుముపై ఉన్న త్రివళికి ఒక కల్పనాత్మక కారణాన్ని ఇస్తుంది. మన్మథుడు దేవి నడుమును కాపాడటానికి త్రివళిని ఏర్పరిచాడని కవి భావన.

• కుచౌ సద్య స్స్వి ద్యత్తట ఘటిత కూర్పాస భిదురౌ కషంతౌ దోర్మూలే కనక కలశాభౌ కలయతా:
• దేవి స్తనాలు బంగారు కలశాల వలె అందంగా, భారీగా ఉన్నాయి.
• అవి రవికను (కూర్పాస) చింపేసేంత పెద్దవిగా ఉన్నాయని, మరియు భుజాల మొదళ్ళలో రాసుకుంటాయని చెప్పడం ద్వారా వాటి పరిమాణం, దివ్యత్వం వర్ణించబడింది.
• తవ త్రాతుం భంగా దల మితి వలగ్నం తనుభువా త్రిధా నద్ధం దేవి త్రివళి లవలీ వల్లిభి రివ:
• 'వలగ్నం' అంటే నడుము. దేవి నడుము చాలా సన్నగా ఉందని మునుపటి శ్లోకంలో (79) చెప్పబడింది.
• మన్మథుడు (తనుభువు - శరీరంలో పుట్టినవాడు) దేవి నడుము విరిగిపోకుండా రక్షించడానికి, దానిని మూడు సార్లు లవలీ తీగలతో (సన్నని, అందమైన తీగలు) కట్టాడని కవి కల్పన.
• దేవి నడుముపై ఉన్న మూడు ముడుతలను (త్రివళి) మన్మథుడు కట్టిన లవలీ తీగలతో పోలుస్తున్నాడు.
• ఇది దేవి నడుము యొక్క సున్నితత్వాన్ని, సౌందర్యాన్ని, మరియు త్రివళికి గల దివ్య ప్రాముఖ్యతను సూచిస్తుంది.

ఈ శ్లోకం దేవి స్తనాల, నడుము, మరియు త్రివళి యొక్క సౌందర్యాన్ని అత్యంత కల్పనాత్మకంగా వర్ణిస్తుంది. దేవి రూపాన్ని ధ్యానించడం ద్వారా భక్తులకు శారీరక సౌందర్యం, మరియు ఆనందం లభిస్తాయి.

శ్లోకం 81

గురుత్వం విస్తారం క్షితిధరపతిః పార్వతి నిజా-

న్నితమ్బాదాచ్ఛిద్య త్వయి హరణరూపేణ నిదధే ;

అతస్తే విస్తీర్ణో గురురయమశేషాం వసుమతీం

నితమ్బప్రాగ్భారః స్థగయతి లఘుత్వం నయతి చ . 81 .

పద విభాగము

గురుత్వం, విస్తారం, క్షితిధరపతిః, పార్వతి, నిజాత్, నితమ్బాత్ + ఆచ్ఛిద్య, త్వయి, హరణరూపేణ, నిదధే, అతః, తే, విస్తీర్ణో, గురుః, అయమ్, అశేషాం, వసుమతీం, నితమ్బప్రాగ్భారః, స్థగయతి, లఘుత్వం, నయతి, చ.

అన్వయము

పార్వతి! క్షితిధరపతిః నిజాత్ నితమ్బాత్ గురుత్వం విస్తారం (చ) ఆచ్ఛిద్య, త్వయి హరణరూపేణ నిదధే. అతః తే విస్తీర్ణః గురుః అయం నితమ్బప్రాగ్భారః అశేషాం వసుమతీం స్థగయతి చ లఘుత్వం నయతి.

ప్రతి పదార్థము

పార్వతి = ఓ పార్వతీ దేవీ!, క్షితిధరపతిః = పర్వత రాజు (నీ తండ్రి హిమవంతుడు), నిజాత్ = తన, నితమ్బాత్ = నితంబం (పిరుదుల) నుండి, గురుత్వం = బరువును (లేదా గొప్పదనాన్ని), విస్తారం = విశాలత్వాన్ని, ఆచ్ఛిద్య = తీసివేసి (లేదా కత్తిరించి), త్వయి = నీయందు, హరణరూపేణ = కానుక రూపంలో, నిదధే = ఉంచాడు. అతః = అందువల్ల, తే = నీ యొక్క, విస్తీర్ణః = విశాలమైన, గురుః = గొప్పదైన (లేదా బరువైన), అయం = ఈ, నితమ్బప్రాగ్భారః = నితంబ భాగం (పిరుదుల ముందు భాగం), అశేషాం = సమస్త, వసుమతీం = భూమిని, స్థగయతి = కప్పివేస్తుంది, చ = మరియు, లఘుత్వం = తేలికదనాన్ని, నయతి = కలిగించుచున్నది (అనగా భూమిని తేలిక చేస్తుంది).

తాత్పర్యము

ఓ పార్వతీ దేవీ! నీ తండ్రి పర్వతరాజు హిమవంతుడు, తన నితంబం (పిరుదుల) నుండి గొప్పదనాన్ని, విశాలత్వాన్ని తీసివేసి, నీకు కానుక రూపంలో ఉంచాడు. అందువల్లనే నీ యొక్క విశాలమైన, బరువైన ఈ నితంబ భాగం సమస్త భూమిని కప్పివేసి, దానికి తేలికదనాన్ని (లేదా దాని బరువును తగ్గించి) కలుగజేస్తుంది.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం దేవి నితంబం (పిరుదులు) యొక్క విశాలత్వాన్ని, భారత్వాన్ని వర్ణిస్తుంది. దేవి నితంబానికి హిమవంతుని నితంబం నుండి గొప్పదనం, విస్తారం లభించాయని, అందుకే అది భూమిని తేలిక చేయగలదని కవి ఒక అద్భుతమైన కల్పనను చేస్తున్నాడు.

• గురుత్వం విస్తారం క్షితిధరపతిః పార్వతి నిజాన్నితమ్బాదాచ్ఛిద్య త్వయి హరణరూపేణ నిదధే:
• హిమవంతుడు పర్వతరాజు, అతని నితంబం చాలా విశాలంగా, బరువైనదిగా ఉంటుంది.
• తన కుమార్తె అయిన దేవికి ఆ లక్షణాలను బహుమతిగా ఇచ్చాడని కవి భావిస్తున్నాడు.
• 'హరణరూపేణ' అంటే కానుక లేదా బహుమతి రూపంలో.
• అతస్తే విస్తీర్ణో గురురయమశేషాం వసుమతీం నితమ్బప్రాగ్భారః స్థగయతి లఘుత్వం నయతి చ:
• దేవి నితంబం విశాలమైనది, బరువైనది (గురు).
• అది సమస్త భూమిని కప్పివేస్తుంది (స్థగయతి).
• అంతేకాకుండా, అది భూమికి తేలికదనాన్ని (లఘుత్వం) కలిగిస్తుంది. ఇది దేవి యొక్క భారత్వాన్ని, మహిమను సూచిస్తుంది. ఆమె భారత్వాన్ని వహించగల శక్తి కలిగి ఉంది, అందుకే భూమిని తేలిక చేస్తుంది.

ఈ శ్లోకం దేవి నితంబం యొక్క అద్భుత సౌందర్యాన్ని, దాని మహిమను వర్ణిస్తుంది. ఆమె శరీరం కేవలం సౌందర్యానికి మాత్రమే కాకుండా, లోక కల్యాణానికి కూడా ప్రతీక అని తెలియజేస్తుంది. దేవిని ఈ రూపంలో ధ్యానించడం ద్వారా భక్తులు స్థిరత్వం, మరియు ఐశ్వర్యం పొందగలరు.

---

శ్లోకం 82

కరీన్ద్రాణాం శుణ్డాన్కనకకదలీకాణ్డపటలీ-

ముభాభ్యామూరుభ్యాముభయమపి నిర్జిత్య భవతి ;

సువృత్తాభ్యాం పత్యుః ప్రణతికఠినాభ్యాం గిరిసుతే

విధిజ్ఞే జానుభ్యాం విబుధకరికుమ్భద్వయమసి . 82 .

పద విభాగము

కరీన్ద్రాణాం, శుణ్డాన్, కనకకదలీకాణ్డపటలీమ్, ఉభాభ్యామ్, ఊరుభ్యామ్, ఉభయమపి, నిర్జిత్య, భవతి, సువృత్తాభ్యాం, పత్యుః, ప్రణతికఠినాభ్యాం, గిరిసుతే, విధిజ్ఞే, జానుభ్యాం, విబుధకరికుమ్భద్వయమసి (విబుధ + కరి + కుమ్భ + ద్వయం + అసి).

అన్వయము

గిరిసుతే! ఉభాభ్యామ్ ఊరుభ్యామ్ కరీన్ద్రాణాం శుణ్డాన్, కనకకదలీకాణ్డపటలీం, ఉభయమపి నిర్జిత్య, సువృత్తాభ్యాం జానుభ్యాం (త్వం) పత్యుః ప్రణతికఠినాభ్యాం, విధిజ్ఞే! విబుధకరికుమ్భద్వయమసి.

ప్రతి పదార్థము

గిరిసుతే = ఓ పర్వతరాజ కుమార్తెయైన దేవీ!, ఉభాభ్యామ్ = రెండు అయిన, ఊరుభ్యామ్ = తొడలతో, కరీన్ద్రాణాం = గొప్ప ఏనుగుల యొక్క, శుణ్డాన్ = తొండాలను, కనకకదలీకాణ్డపటలీం = బంగారు అరటి బోదల సమూహాన్ని, ఉభయమపి = రెండింటినీ కూడా, నిర్జిత్య = జయించి, భవతి = ఉన్నవి. (నీ తొడలు అంతటి సౌందర్యం గలవి). సువృత్తాభ్యాం = చక్కగా గుండ్రని, జానుభ్యాం = మోకాళ్ళతో, పత్యుః = భర్త (శివుని) యొక్క, ప్రణతి = నమస్కారాల వల్ల, కఠినాభ్యాం = గట్టిబడినవియు, విధిజ్ఞే = ధర్మాలను తెలిసిన దానా!, (త్వం) విబుధకరి = దేవతల ఏనుగైన ఐరావతం యొక్క, కుమ్భద్వయమ్ = కుంభస్థలాల జత వలె, అసి = ఉన్నావు.

తాత్పర్యము

ఓ పర్వతరాజ కుమార్తెయైన దేవీ! నీ రెండు తొడలు, గొప్ప ఏనుగుల తొండాలను, మరియు బంగారు అరటి బోదల సమూహాన్ని రెండింటినీ జయించి ఉన్నాయి (అంతటి సౌందర్యం గలవి). ఓ ధర్మాలను తెలిసిన దానా! నీ చక్కగా గుండ్రని మోకాళ్ళు, భర్తయైన శివుని నిరంతర నమస్కారాల వల్ల గట్టిబడినవి, దేవతల ఏనుగైన ఐరావతం యొక్క రెండు కుంభస్థలాల వలె ఉన్నాయి.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం దేవి తొడలు, మోకాళ్ళ సౌందర్యాన్ని వర్ణిస్తుంది. ఆమె తొడలు ఏనుగు తొండాలు, అరటి బోదెల కంటే సుందరమైనవని, మోకాళ్ళు శివుని నమస్కారాల వల్ల దృఢమైనవని, ఐరావత కుంభస్థలాలను పోలి ఉన్నాయని కవి కల్పన.

• కరీన్ద్రాణాం శుణ్డాన్ కనకకదలీకాణ్డపటలీముభాభ్యామూరుభ్యాముభయమపి నిర్జిత్య భవతి:
• దేవి తొడలు ఏనుగు తొండాలు (బలమైనవి, గుండ్రనివి) మరియు బంగారు అరటి బోదెలు (మృదువైనవి, సుందరమైనవి) రెండింటినీ సౌందర్యంలో జయించాయి. ఇది దేవి తొడల బలాన్ని, సౌందర్యాన్ని, మృదుత్వాన్ని సూచిస్తుంది.
• సువృత్తాభ్యాం పత్యుః ప్రణతికఠినాభ్యాం గిరిసుతే విధిజ్ఞే జానుభ్యాం విబుధకరికుమ్భద్వయమసి:
• దేవి మోకాళ్ళు చక్కగా గుండ్రనివి (సువృత్తాభ్యాం).
• 'విధిజ్ఞే' అంటే ధర్మాలను తెలిసిన దానా.
• ఈ మోకాళ్ళు శివుని నిరంతర నమస్కారాల వల్ల గట్టిబడినవి. శివుడు దేవికి నమస్కరిస్తాడని చెప్పడం ద్వారా దేవి యొక్క పరమ శ్రేష్ఠత్వాన్ని సూచిస్తుంది.
• దేవి మోకాళ్ళను ఐరావత ఏనుగు యొక్క కుంభస్థలాలతో (తలమీది ఉబ్బెత్తు భాగాలు) పోల్చడం ద్వారా వాటి పరిమాణాన్ని, దివ్యత్వాన్ని సూచిస్తుంది.

ఈ శ్లోకం దేవి తొడలు, మోకాళ్ళ సౌందర్యాన్ని, ఆమె దివ్యత్వాన్ని, మరియు శివుడు కూడా ఆమెకు నమస్కరిస్తాడని తెలియజేస్తుంది. దేవిని ఈ రూపంలో ధ్యానించడం ద్వారా భక్తులు బలం, జ్ఞానం, మరియు అద్భుత సౌందర్యం పొందగలరు.

---

శ్లోకం 83

పరాజేతుం రుద్రం ద్విగుణశరగర్భౌ గిరిసుతే

నిషఙ్గౌ జఙ్ఘే తే విషమవిశిఖో బాఢమకృత ;

యదగ్రే దృశ్యన్తే దశశరఫలాః పాదయుగలీ-

నఖాగ్రచ్ఛద్మానః సురమకుటశాణైకనిశితాః . 83 .

పద విభాగము

పరాజేతుం, రుద్రం, ద్విగుణశరగర్భౌ (ద్విగుణ + శర + గర్భౌ), గిరిసుతే, నిషఙ్గౌ, జఙ్ఘే, తే, విషమవిశిఖో (విషమ + విశిఖః), బాఢమ్, అకృత, యదగ్రే (యత్ + అగ్రే), దృశ్యన్తే, దశశరఫలాః (దశ + శర + ఫలాః), పాదయుగలీ, నఖాగ్రచ్ఛద్మానః (నఖ + అగ్ర + ఛద్మానః), సురమకుటశాణైకనిశితాః (సుర + మకుట + శాణ + ఏక + నిశితాః).

అన్వయము

గిరిసుతే! రుద్రం పరాజేతుం, విషమవిశిఖః (మన్మథః) ద్విగుణశరగర్భౌ నిషఙ్గౌ తే జఙ్ఘే బాఢమ్ అకృత. యత్ అగ్రే సురమకుటశాణైకనిశితాః దశశరఫలాః పాదయుగలీ నఖాగ్రచ్ఛద్మానః దృశ్యన్తే.

ప్రతి పదార్థము

గిరిసుతే = ఓ పర్వతరాజ కుమార్తెయైన దేవీ!, రుద్రం = శివుని, పరాజేతుం = జయించడానికి, విషమవిశిఖః = మన్మథుడు (విషమ బాణాలను కలవాడు), ద్విగుణ = రెట్టింపు, శర = బాణాలు, గర్భౌ = లోపల కలవి (రెండు బాణాలను మోయగలవి), నిషఙ్గౌ = అమ్ములపొదుల వలె, తే = నీ యొక్క, జఙ్ఘే = పిక్కలను (మోకాలి క్రింది భాగం), బాఢమ్ = తప్పకుండా, అకృత = చేసాడు (కల్పించాడు). యత్ = ఏ పిక్కల యొక్క, అగ్రే = చివరన (పాదాల వద్ద), సుర = దేవతల యొక్క, మకుట = కిరీటాలనే, శాణ = సానపై, ఏక = ఏకైకముగా, నిశితాః = పదును పెట్టబడిన, దశశరఫలాః = పది బాణాగ్రాలు (బాణాల మొనలు), పాదయుగలీ = పాద జంట యొక్క, నఖాగ్రచ్ఛద్మానః = గోళ్ళ కొనల మాయతో (అనగా గోళ్ల కొనల వలె కనిపించే), దృశ్యన్తే = కనిపిస్తున్నవి.

తాత్పర్యము

ఓ పర్వతరాజ కుమార్తెయైన దేవీ! శివుని జయించడానికి, మన్మథుడు (తన) రెండు బాణాలను మోయగల రెండు అమ్ములపొదుల వలె నీ పిక్కలను తప్పకుండా కల్పించాడు. ఎందుకంటే, ఆ పిక్కల చివరన (పాదాల వద్ద), దేవతల కిరీటాలనే సానపై పదును పెట్టబడిన పది బాణాల మొనలు, నీ రెండు పాదాల గోళ్ల కొనల మాయతో (అనగా గోళ్ల కొనల వలె కనిపించే) కనిపిస్తున్నాయి.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం దేవి పిక్కల, పాదాల, మరియు గోళ్ళ సౌందర్యాన్ని, వాటికి మన్మథునితో ఉన్న సంబంధాన్ని వర్ణిస్తుంది. మన్మథుడు శివుని జయించడానికి దేవి అవయవాలను తన ఆయుధాలుగా చేసుకున్నాడని కవి కల్పన.

• పరాజేతుం రుద్రం ద్విగుణశరగర్భౌ గిరిసుతే నిషఙ్గౌ జఙ్ఘే తే విషమవిశిఖో బాఢమకృత:
• మన్మథుడు (విషమవిశిఖః) శివుడిని (రుద్రం) జయించడానికి ప్రయత్నించాడు.
• దేవి పిక్కలు (జంఘే) మన్మథుని రెండు అమ్ములపొదుల వలె ఉన్నాయని, ఒక్కొక్క పొదులో రెండు బాణాలు ఉంటాయని, అందుకే 'ద్విగుణశర' అని చెప్పబడింది.
• ఇది దేవి పిక్కల సౌందర్యాన్ని, అవి మన్మథునికి ఆయుధాలుగా పనికొస్తాయని సూచిస్తుంది.
• యదగ్రే దృశ్యన్తే దశశరఫలాః పాదయుగలీనఖాగ్రచ్ఛద్మానః సురమకుటశాణైకనిశితాః:
• దేవి పాదాల వద్ద ఉన్న పది గోళ్లు, మన్మథుని పది బాణాల మొనల వలె కనిపిస్తున్నాయి.
• ఈ బాణాల మొనలు దేవతల కిరీటాలనే సానపై పదును పెట్టబడినవని చెప్పబడింది. దేవతలు దేవి పాదాలకు నమస్కరించినప్పుడు వారి కిరీటాలు గోళ్ళకు సాన వలె ఉపయోగపడతాయి.
• ఇది దేవి గోళ్ళ పదునును, సౌందర్యాన్ని, మరియు ఆమె దివ్యత్వాన్ని, దేవతలు కూడా ఆమెకు నమస్కరిస్తారని తెలియజేస్తుంది.

ఈ శ్లోకం దేవి పాదం నుండి పిక్కల వరకు సౌందర్యాన్ని, వాటికి గల దివ్య శక్తిని, మరియు ఆమె శరీరంలోని ప్రతి భాగం మన్మథునికి ఆయుధం వలె పనికొస్తుందని వర్ణిస్తుంది. దేవిని ఈ రూపంలో ధ్యానించడం ద్వారా భక్తులకు విజయం, ఆకర్షణ మరియు శక్తి లభిస్తాయి.

---

శ్లోకం 84

శ్రుతీనాం మూర్ధానో దధతి తవ యౌ శేఖరతయా

మమాప్యేతౌ మాతః శిరసి దయయా ధేహి చరణౌ ;

యయోః పాద్యం పాథః పశుపతిజటాజూటతటినీ

యయోర్లాక్షాలక్ష్మీరరుణహరిచూడామణిరుచిః . 84 .

పద విభాగము

శ్రుతీనాం, మూర్ధానో (మూర్ధానః), దధతి, తవ, యౌ, శేఖరతయా, మమాప్యేతౌ (మమ + అపి + ఏతౌ), మాతః, శిరసి, దయయా, ధేహి, చరణౌ, యయోః, పాద్యం, పాథః, పశుపతిజటాజూటతటినీ (పశుపతి + జటా + జూట + తటినీ), యయోః, లాక్షాలక్ష్మీరరుణహరిచూడామణిరుచిః (లాక్షా + లక్ష్మీః + అరుణ + హరి + చూడామణి + రుచిః).

అన్వయము

మాతః! శ్రుతీనాం మూర్ధానః యౌ శేఖరతయా దధతి, మమ అపి ఏతౌ చరణౌ దయయా శిరసి ధేహి. యయోః పాద్యం పాథః పశుపతిజటాజూటతటినీ, యయోః లాక్షాలక్ష్మీః అరుణహరిచూడామణిరుచిః.

ప్రతి పదార్థము

మాతః = ఓ మాతా!, శ్రుతీనాం = వేదాల యొక్క, మూర్ధానః = శిరస్సులు (ఉపనిషత్తులు), యౌ = ఏ (నీ పాదాలను), శేఖరతయా = శిరోధారణగా (అత్యున్నతమైనదిగా), దధతి = ధరిస్తాయో, మమ అపి = నా శిరస్సుపైన కూడా, ఏతౌ = ఈ (నీ), చరణౌ = పాదాలను, దయయా = దయతో, శిరసి = శిరస్సుపై, ధేహి = ఉంచుము. యయోః = ఏ పాదాలకు, పాద్యం = కాళ్ళను కడుక్కునే నీరు, పశుపతి = శివుని యొక్క, జటాజూట = జటాజూటంలోని, తటినీ = గంగయో, యయోః = ఏ పాదాల యొక్క, లాక్షాలక్ష్మీః = పారాణి (లక్క) యొక్క సౌందర్యం, అరుణ = ఎరుపు రంగులో ఉన్న, హరి = విష్ణువు యొక్క, చూడామణిరుచిః = కిరీటంలోని మణి కాంతియో.

తాత్పర్యము

ఓ మాతా! వేదాల శిరస్సులు (ఉపనిషత్తులు) ఏ నీ పాదాలను తమ శిరోధారణగా (అత్యున్నతమైనదిగా) ధరిస్తాయో, అటువంటి నీ పాదాలను దయతో నా శిరస్సుపైన కూడా ఉంచుము. ఏ పాదాలకు కాళ్ళు కడుక్కునే నీరు శివుని జటాజూటంలోని గంగయో, మరియు ఏ పాదాల పారాణి (లక్క) యొక్క సౌందర్యం ఎరుపు రంగులో ఉన్న విష్ణువు కిరీటంలోని మణి కాంతియో!

విశేషములు

ఈ శ్లోకం దేవి పాదాల యొక్క పరమ పవిత్రతను, వాటి మాహాత్మ్యాన్ని వివరిస్తుంది. వేదాలు, శివుడు, విష్ణువు కూడా దేవి పాదాలను పూజిస్తారని చెప్పడం ద్వారా ఆమె పరమ శక్తి రూపాన్ని నొక్కి చెబుతుంది. కవి దేవి పాద స్పర్శను కోరుకుంటున్నాడు.

• శ్రుతీనాం మూర్ధానో దధతి తవ యౌ శేఖరతయా: వేదాలకు శిరోభాగమైన ఉపనిషత్తులు దేవి పాదాలను తమ శిరస్సుపై (అత్యున్నతమైనదిగా) ధరిస్తాయి. ఇది దేవి పాదాల జ్ఞానవంతమైన, ఆధ్యాత్మిక ప్రాముఖ్యతను సూచిస్తుంది.
• మమాప్యేతౌ మాతః శిరసి దయయా ధేహి చరణౌ: కవి దేవి పాదాలు తన శిరస్సుపై ఉంచమని ప్రార్థిస్తున్నాడు. ఇది దేవి అనుగ్రహాన్ని, మోక్షాన్ని కోరుకోవడాన్ని సూచిస్తుంది.
• యయోః పాద్యం పాథః పశుపతిజటాజూటతటినీ: దేవి పాదాలను కడిగిన నీరు శివుని జటాజూటంలోని గంగ నది వలె పవిత్రమైనదని పోలిక. ఇది దేవి పాదాల పరమ పవిత్రతను, వాటి మోక్ష ప్రదాతృత్వాన్ని తెలియజేస్తుంది.
• యయోర్లాక్షాలక్ష్మీరరుణహరిచూడామణిరుచిః: దేవి పాదాలకు ఉన్న పారాణి (లక్క) యొక్క ఎరుపు రంగు, విష్ణువు యొక్క ఎర్రని కిరీటంలోని మణి కాంతి వలె ప్రకాశిస్తుంది. ఇది దేవి పాదాల సౌందర్యాన్ని, వాటి దివ్యత్వాన్ని, మరియు త్రిమూర్తులు కూడా ఆమెను పూజిస్తారని సూచిస్తుంది.

ఈ శ్లోకం దేవి పాదాల దివ్యత్వాన్ని, వాటి పవిత్రతను, మరియు అవి మోక్ష ప్రదాతలని వర్ణిస్తుంది. దేవిని ఈ రూపంలో ధ్యానించడం ద్వారా భక్తులకు జ్ఞానం, మోక్షం మరియు దైవిక అనుగ్రహం లభిస్తాయి.

---

శ్లోకం 85

నమోవాకం బ్రూమో నయనరమణీయాయ పదయో-

స్తవాస్మై ద్వన్ద్వాయ స్ఫుటరుచిరసాలక్తకవతే ;

అసూయత్యత్యన్తం యదభిహననాయ స్పృహయతే

పశూనామీశానః ప్రమదవనకఙ్కేలితరవే . 85 .

పద విభాగము

నమోవాకం, బ్రూమో, నయనరమణీయాయ (నయన + రమణీయాయ), పదయోః, తవాస్మై (తవ + అస్మై), ద్వన్ద్వాయ, స్ఫుటరుచిరసాలక్తకవతే (స్ఫుట + రుచిర + స + ఆలక్తకవతే), అసూయత్యత్యన్తం (అసూయతి + అత్యన్తం), యదభిహననాయ (యత్ + అభిహననాయ), స్పృహయతే, పశూనామీశానః (పశూనామ్ + ఈశానః), ప్రమదవనకఙ్కేలితరవే (ప్రమద + వన + కఙ్కేలి + తరవే).

అన్వయము

నయనరమణీయాయ, స్ఫుటరుచిరసాలక్తకవతే తవ అస్మై పదయోః ద్వన్ద్వాయ నమోవాకం బ్రూమః. యత్ అభిహననాయ పశూనామీశానః ప్రమదవనకఙ్కేలితరవే అత్యన్తం అసూయతి, స్పృహయతే (చ).

ప్రతి పదార్థము

నయనరమణీయాయ = కన్నులకు ఆనందాన్ని కలిగించేదియు, స్ఫుటరుచిర = స్పష్టమైన అందమైన, స = తో కూడిన, ఆలక్తకవతే = పారాణి గలదియు అయిన, తవ = నీ యొక్క, అస్మై = ఈ, పదయోః = పాదాల, ద్వన్ద్వాయ = జంటకు, నమోవాకం = నమస్కార వాక్యాన్ని, బ్రూమః = చెబుతున్నాము. యత్ = ఏ (నీ పాదాల) అభిహననాయ = తాకిడి కొరకు, పశూనాం = జీవులకు, ఈశానః = అధిపతి అయిన శివుడు, ప్రమదవన = క్రీడావనంలో ఉన్న, కఙ్కేలి = అశోక వృక్షంపై, అత్యన్తం = మిక్కిలి, అసూయతి = ఈర్ష్య పడతాడో, (మరియు ఆ తాకిడిని) స్పృహయతే = కోరుకుంటాడో.

తాత్పర్యము

కన్నులకు ఆనందాన్ని కలిగించేదియు, స్పష్టమైన అందమైన పారాణి గలదియు అయిన నీ యొక్క ఈ రెండు పాదాలకు మేము నమస్కార వాక్యాన్ని చెబుతున్నాము. ఏ పాదాల తాకిడి కొరకు జీవుల అధిపతి అయిన శివుడు, తన క్రీడావనంలో ఉన్న అశోక వృక్షంపై మిక్కిలి ఈర్ష్య పడతాడో, మరియు ఆ తాకిడిని కోరుకుంటాడో!

విశేషములు

ఈ శ్లోకం దేవి పాదాల సౌందర్యాన్ని, వాటి పారాణి కాంతిని, మరియు శివుడు కూడా ఆమె పాద స్పర్శను కోరుకుంటాడని, అశోక వృక్షంపై ఈర్ష్య పడతాడని వర్ణిస్తుంది. అశోక వృక్షం స్త్రీ పాద తాకిడితో పుష్పిస్తుందని ప్రసిద్ధి.

• నమోవాకం బ్రూమో నయనరమణీయాయ పదయోస్తవాస్మై ద్వన్ద్వాయ స్ఫుటరుచిరసాలక్తకవతే: కవి దేవి పాదాలకు నమస్కరిస్తున్నాడు. ఆమె పాదాలు కన్నులకు ఆనందాన్ని కలిగించేవి, మరియు అందమైన పారాణితో ప్రకాశిస్తున్నవి.
• అసూయత్యత్యన్తం యదభిహననాయ స్పృహయతే పశూనామీశానః ప్రమదవనకఙ్కేలితరవే:
• అశోక వృక్షం (కఙ్కేలి తరు): అశోక వృక్షం స్త్రీల పాద తాకిడితో పుష్పిస్తుందని పురాణ ప్రసిద్ధి.
• శివుడు (పశూనామీశానః - పశుపతి) దేవి పాద తాకిడిని కోరుకుంటాడు.
• దేవి పాదాలు తనను కాకుండా అశోక వృక్షాన్ని తాకుతున్నాయని శివుడు ఆ వృక్షంపై అత్యంత ఈర్ష్య (అసూయ) పడతాడని కవి కల్పన.
• ఇది దేవి పాదాల పరమ సౌందర్యాన్ని, వాటి మోహక శక్తిని, మరియు శివుడికి కూడా ఆమె పట్ల ఉన్న అనంతమైన ప్రేమను, అనురాగాన్ని సూచిస్తుంది.

ఈ శ్లోకం దేవి పాదాల సౌందర్యాన్ని, వాటి మోహక శక్తిని, మరియు శివుడు కూడా ఆమెకు ఎంతగా ఆకర్షితుడవుతాడో వివరిస్తుంది. దేవిని ఈ రూపంలో ధ్యానించడం ద్వారా భక్తులకు శుభాలు, ఆకర్షణ మరియు దైవిక ప్రేమ లభిస్తాయి.

---

శ్లోకం 86

మృషా కృత్వా గోత్రస్ఖలనమథ వైలక్ష్యనమితం

లలాటే భర్తారం చరణకమలే తాడయతి తే ;

చిరాదన్తఃశల్యం దహనకృతమున్మూలితవతా

తులాకోటిక్వాణైః కిలికిలితమీశానరిపుణా . 86 .

పద విభాగము

మృషా, కృత్వా, గోత్రస్ఖలనమథ (గోత్ర + స్ఖలనం + అథ), వైలక్ష్యనమితం (వైలక్ష్య + నమితం), లలాటే, భర్తారం, చరణకమలే, తాడయతి, తే, చిరాదన్తఃశల్యం (చిరాత్ + అంతః + శల్యం), దహనకృతమున్మూలితవతా (దహన + కృతం + ఉన్మూలితవతా), తులాకోటిక్వాణైః (తులాకోటి + క్వాణైః), కిలికిలితమీశానరిపుణా (కిలికిలితం + ఈశాన + రిపుణా).

అన్వయము

(హే దేవి!) మృషా గోత్రస్ఖలనం కృత్వా, అథ వైలక్ష్యనమితం భర్తారం లలాటే తే చరణకమలే తాడయతి. చిరాత్ దహనకృతం అంతఃశల్యం ఉన్మూలితవతా, ఈశానరిపుణా తులాకోటిక్వాణైః కిలికిలితం (యథా స్యాత్ తథా).

ప్రతి పదార్థము

మృషా = అబద్ధంగా, కృత్వా = చేసి, గోత్రస్ఖలనం = (భర్త పేరు కాకుండా) మరొక పేరును ఉచ్చరించడం అనే తప్పును, అథ = ఆ తర్వాత, వైలక్ష్యనమితం = సిగ్గుతో తల వంచిన, లలాటే = నుదుటిపై, భర్తారం = భర్త (శివుని)ని, చరణకమలే = నీ పాదపద్మంతో, తాడయతి = కొట్టావు (లేదా తాకావు). చిరాత్ = చాలా కాలం నుండి, దహనకృతం = (శివుని) దహనం వల్ల (మన్మథుని భస్మీకరణ), అంతఃశల్యం = మనస్సులో ఉన్న ముల్లును (బాధను), ఉన్మూలితవతా = పీకివేసిన, ఈశానరిపుణా = శివుని శత్రువైన (మన్మథునిచే), తులాకోటిక్వాణైః = పాదాల కడియాల శబ్దాలతో, కిలికిలితం = ఆనంద ధ్వనులు చేసినట్లుగా (ఉన్నది).

తాత్పర్యము

(ఓ దేవీ!) అబద్ధంగా గోత్రస్ఖలనం (భర్త పేరు కాకుండా మరొక పేరు ఉచ్చరించడం) అనే తప్పును చేసి, ఆ తర్వాత సిగ్గుతో తల వంచిన భర్తయైన శివుని నుదుటిపై నీ పాదపద్మంతో తాకావు. ఆ తాకిడి, శివునిచే దహనం చేయబడిన మన్మథునికి, చాలా కాలం నుండి తన మనస్సులో ఉన్న ముల్లును (బాధను) పీకివేసినట్లుగా, నీ పాదాల కడియాల శబ్దాలతో (కిలికిలితం) ఆనంద ధ్వనులు చేసినట్లుగా ఉంది.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం దేవి శృంగార లీలలను, శివుడితో ఆమెకు గల మాన భేద స్థితిని వర్ణిస్తుంది. మన్మథుని భస్మీకరణ తర్వాత శివుడికి మన్మథుని పట్ల ఉన్న కోపాన్ని, దాని పర్యవసానంగా దేవి పాదాల తాకిడి మన్మథునికి ఆనందం కలిగించిందని కవి కల్పన.

• మృషా కృత్వా గోత్రస్ఖలనమథ వైలక్ష్యనమితం లలాటే భర్తారం చరణకమలే తాడయతి తే:
• దేవి శివుడితో శృంగార లీలలో భాగంగా అబద్ధంగా 'గోత్రస్ఖలనం' చేసింది (భర్త పేరు కాకుండా మరొకరి పేరును ఉచ్చరించింది).
• దీనితో సిగ్గుపడి, తల వంచిన శివుని నుదుటిపై దేవి తన పాదపద్మంతో కొట్టింది. ఇది వారి మధ్య ఉన్న అతి ప్రేమను, మాన లీలను సూచిస్తుంది.
• చిరాదన్తఃశల్యం దహనకృతమున్మూలితవతా తులాకోటిక్వాణైః కిలికిలితమీశానరిపుణా:
• 'ఈశానరిపుణా' అంటే శివుని శత్రువు అయిన మన్మథుడు.
• శివుడు తనను భస్మయం చేసినందుకు మన్మథుడు శివునిపై కోపం, బాధ కలిగి ఉన్నాడు. దేవి పాదం శివుని నుదుటిని తాకడం మన్మథునికి ఆనందాన్ని కలిగించిందని, అది అతని మనస్సులోని ముల్లును (బాధను) పీకివేసినట్లుందని కవి ఊహ.
• ఈ ఆనందం దేవి పాదాల కడియాల (తులాకోటి) కిలకిల శబ్దాలతో వ్యక్తమైందని కవి వర్ణిస్తున్నాడు.
• ఇది దేవి యొక్క ప్రభావ శక్తిని, ఆమె లీలలు త్రిమూర్తులపైనా ఎలా ప్రభావం చూపుతాయో తెలియజేస్తుంది.

ఈ శ్లోకం దేవి శృంగార లీలలను, ఆమె యొక్క అధికారాన్ని, మరియు ఆమె లీలల ద్వారా కూడా సృష్టిలో సమతుల్యత ఎలా కొనసాగుతుందో వివరిస్తుంది. దేవిని ఈ రూపంలో ధ్యానించడం ద్వారా భక్తులకు ఆనందం, మరియు శృంగార రస జ్ఞానం లభిస్తాయి.

---

శ్లోకం 87

హిమానీహన్తవ్యం హిమగిరినివాసైకచతురౌ

నిశాయాం నిద్రాణం నిశి చరమభాగే చ విశదౌ ;

వరం లక్ష్మీపాత్రం శ్రియమతిసృజన్తౌ సమయినాं

సరోజం త్వత్పాదౌ జనని జయతశ్చిత్రమిహ కిమ్ . 87 .

పద విభాగము

హిమానీహన్తవ్యం (హిమానీ + హన్తవ్యం), హిమగిరినివాసైకచతురౌ (హిమగిరి + నివాస + ఏక + చతురౌ), నిశాయాం, నిద్రాణం, నిశి, చరమభాగే, చ, విశదౌ, వరం, లక్ష్మీపాత్రం, శ్రియమతిసృజన్తౌ (శ్రియమ్ + అతిసృజన్తౌ), సమయినాం, సరోజం, త్వత్పాదౌ, జనని, జయతశ్చిత్రమిహ (జయతః + చిత్రమ్ + ఇహ), కిమ్.

అన్వయము

జనని! హిమానీహన్తవ్యం, నిశాయాం నిద్రాణం, నిశి చరమభాగే చ విశదౌ సరోజం (అస్తి). హిమగిరినివాసైకచతురౌ, సమయినాం వరం లక్ష్మీపాత్రం శ్రియమ్ అతిసృజన్తౌ త్వత్పాదౌ (తత్ సరోజం) జయతః. ఇహ కిం చిత్రమ్?

ప్రతి పదార్థము

జనని = ఓ జననీ!, హిమానీ = మంచుచే, హన్తవ్యం = నాశనమవ్వదగినదియు (తామరపువ్వు మంచుకు నాశనం అవుతుంది), నిశాయాం = రాత్రివేళ, నిద్రాణం = ముడుచుకునేదియు, నిశి = రాత్రి యొక్క, చరమభాగే = చివరి భాగంలో (తెల్లవారుఝామున), చ = మరియు, విశదౌ = వికసించేదియు అయిన, సరోజం = తామర పువ్వు (ఉండగా), హిమగిరి = హిమాలయ పర్వతంలో, నివాస = నివసించడంలో, ఏక = అద్వితీయమైన, చతురౌ = నిపుణమైనవియు, సమయినాం = భక్తులకు, వరం = గొప్ప, లక్ష్మీపాత్రం = సంపదకు పాత్రమైన, శ్రియమ్ = సంపదను, అతిసృజన్తౌ = ప్రసాదించే, త్వత్పాదౌ = నీ పాదాలు, (తత్ సరోజం) జయతః = ఆ తామర పువ్వును జయించుచున్నవి. ఇహ = ఇందులో, కిం చిత్రమ్ = ఆశ్చర్యం ఏమిటి? (అనగా నీ పాదాలు తామర పువ్వు కంటే శ్రేష్ఠమైనవని ఆశ్చర్యం లేదు).

తాత్పర్యము

ఓ జననీ! మంచుచే నాశనమవ్వదగినదియు, రాత్రివేళ ముడుచుకునేదియు, తెల్లవారుఝామున వికసించేదియు అయిన తామర పువ్వు ఉండగా, హిమాలయ పర్వతంలో నివసించడంలో అద్వితీయమైన నిపుణమైనవియు, భక్తులకు గొప్ప సంపదకు పాత్రమైన సంపదను ప్రసాదించే నీ పాదాలు ఆ తామర పువ్వును జయిస్తున్నాయి. ఇందులో ఆశ్చర్యం ఏమిటి? (సహజంగానే నీ పాదాలు గొప్పవని భావం).

విశేషములు

ఈ శ్లోకం దేవి పాదాల సౌందర్యాన్ని, వాటి పవిత్రతను, మరియు సంపదను ప్రసాదించే శక్తిని వర్ణిస్తుంది. తామర పువ్వుతో పోల్చి, దేవి పాదాలు అన్ని విధాలా ఉన్నతమైనవని కవి ఉద్ఘాటిస్తున్నాడు.

• హిమానీహన్తవ్యం హిమగిరినివాసైకచతురౌ నిశాయాం నిద్రాణం నిశి చరమభాగే చ విశదౌ:
• తామర పువ్వు లక్షణాలు: మంచుకు నశిస్తుంది, రాత్రి ముడుచుకుంటుంది, తెల్లవారుఝామున వికసిస్తుంది.
• దేవి పాదాల లక్షణాలు: హిమాలయాల్లో నివసించడంలో నిపుణమైనవి. అంటే అవి మంచుకు తట్టుకోగలవు, రాత్రి, పగలు తేడా లేకుండా ప్రకాశించగలవు.
• వరం లక్ష్మీపాత్రం శ్రియమతిసృజన్తౌ సమయినాం: దేవి పాదాలు భక్తులకు గొప్ప సంపదను (శ్రియమ్) ప్రసాదించడంలో ఉత్తమమైనవి.
• సరోజం త్వత్పాదౌ జనని జయతశ్చిత్రమిహ కిమ్: దేవి పాదాలు తామర పువ్వు కంటే అన్ని విధాలా శ్రేష్ఠమైనవి. వాటికి తామర పువ్వు సాటి రాదని కవి భావిస్తున్నాడు. ఇందులో ఆశ్చర్యం ఏమీ లేదని నొక్కి చెబుతున్నాడు.

ఈ శ్లోకం దేవి పాదాల మహిమను, వాటి సంపద ప్రదాతృత్వాన్ని, మరియు వాటి దివ్యత్వాన్ని వర్ణిస్తుంది. దేవిని ఈ రూపంలో ధ్యానించడం ద్వారా భక్తులకు ఐశ్వర్యం, శుభాలు మరియు ఆధ్యాత్మిక ఉన్నతి లభిస్తాయి.

---

శ్లోకం 88

పదం తే కీర్తీనాం ప్రపదమపదం దేవ విపదాం

కథం నీతం సద్భిః కఠినకమఠీకర్పరతులామ్ ;

కథం వా బాహుభ్యాముపయమనకాలే పురభిదా

యదాదాయ న్యస్తం దృషది దయమానేన మనసా . 88 .

పద విభాగము

పదం, తే, కీర్తీనాం, ప్రపదమపదం (ప్రపదమ్ + అపదం), దేవ, విపదాం, కథం, నీతం, సద్భిః, కఠినకమఠీకర్పరతులామ్ (కఠిన + కమఠీ + కర్పర + తులామ్), కథం, వా, బాహుభ్యామ్, ఉపయమనకాలే (ఉపయమన + కాలే), పురభిదా, యదాదాయ (యత్ + ఆదాయ), న్యస్తం, దృషది, దయమానేన, మనసా.

అన్వయము

దేవి! తే పదం కీర్తీనాం (స్థానం), ప్రపదం విపదామ్ అపదం (స్థానం). సద్భిః కఠినకమఠీకర్పరతులాం కథం నీతం? వా ఉపయమనకాలే పురభిదా దయమానేన మనసా బాహుభ్యాం యత్ ఆదాయ దృషది న్యస్తం కథం (నీతం)?

ప్రతి పదార్థము

దేవి = ఓ దేవీ!, తే = నీ యొక్క, పదం = అడుగులు (లేదా పాదాలు), కీర్తీనాం = కీర్తికి, ప్రపదం = ప్రాప్యం (అనగా కీర్తిని ప్రసాదించేవి). (నీ పాదాల) ప్రపదం = పాదం యొక్క అడుగు భాగం, విపదాం = ఆపదల నుండి, అపదం = రక్షించేది (అనగా ఆపదలు లేని స్థానం). (అటువంటి పాదాలను) సద్భిః = గొప్ప కవులచే, కఠిన = కఠినమైన, కమఠీ = తాబేలు యొక్క, కర్పర = డొప్పతో (చిప్పతో), తులామ్ = పోలికను, కథం = ఎలాగైతే, నీతం = తీసుకురాబడింది? (పోల్చబడింది?). కథం వా = అంతేకాకుండా ఎలాగైతే, ఉపయమనకాలే = వివాహ సమయంలో, పురభిదా = త్రిపురాసుర సంహారి అయిన శివునిచే, దయమానేన = దయగల, మనసా = మనస్సుతో, యత్ = ఏ (పాదాలు) ఆదాయ = తీసుకొని, దృషది = శిలపై, న్యస్తం = ఉంచబడ్డాయి? (అంత కఠినమైన శిలపై ఎలా ఉంచబడ్డాయి?).

తాత్పర్యము

ఓ దేవీ! నీ పాదాలు కీర్తిని ప్రసాదించేవి, నీ పాదాల అడుగు భాగం ఆపదల నుండి రక్షించేది. అటువంటి పాదాలను గొప్ప కవులు కఠినమైన తాబేలు చిప్పతో ఎలా పోల్చగలిగారు? అంతేకాకుండా, వివాహ సమయంలో త్రిపురాసుర సంహారి అయిన శివుడు, దయగల తన మనస్సుతో, అటువంటి సున్నితమైన నీ పాదాలను చేతిలోకి తీసుకొని కఠినమైన శిలపై ఎలా ఉంచగలిగాడు? (అంటే శివుడికి నీ పాదాల సున్నితత్వం తెలియదా అని ఆశ్చర్యం).

విశేషములు

ఈ శ్లోకం దేవి పాదాల యొక్క అత్యంత సున్నితత్వాన్ని, వాటి మాహాత్మ్యాన్ని వర్ణిస్తుంది. కఠినమైన వాటితో పాదాలను పోల్చడం, శివుడు కూడా ఆమె పాదాలను కఠినమైన శిలపై ఉంచడం పట్ల కవి ఆశ్చర్యం వ్యక్తపరుస్తున్నాడు.

• పదం తే కీర్తీనాం ప్రపదమపదం దేవ విపదాం: దేవి పాదాలు కీర్తిని ప్రసాదిస్తాయి, ఆపదల నుండి రక్షిస్తాయి.
• కథం నీతం సద్భిః కఠినకమఠీకర్పరతులామ్: కవి దేవి పాదాలను కఠినమైన తాబేలు చిప్పతో పోల్చడం పట్ల ఆశ్చర్యం వ్యక్తపరుస్తున్నాడు. దేవి పాదాలు అత్యంత సున్నితమైనవి కాబట్టి, వాటిని కఠినమైన దానితో పోల్చడం తగదని భావం.
• కథం వా బాహుభ్యాముపయమనకాలే పురభిదా యదాదాయ న్యస్తం దృషది దయమానేన మనసా:
• శివుడు (పురభిత్) దేవి వివాహ సమయంలో ఆమె పాదాలను తన చేతులతో తీసుకొని కఠినమైన శిలపై ఉంచాడు. హిందూ వివాహాలలో 'సప్తపది'లో భాగంగా వధువు పాదాలు శిలపై ఉంచే ఆచారం ఉంది.
• దయగల శివుడు దేవి సున్నితమైన పాదాలను అటువంటి కఠినమైన శిలపై ఎలా ఉంచాడని కవి ఆశ్చర్యం వ్యక్తపరుస్తున్నాడు.
• ఇది దేవి పాదాల అత్యంత సున్నితత్వాన్ని, ఆమె సౌందర్యాన్ని నొక్కి చెబుతుంది.

ఈ శ్లోకం దేవి పాదాల సౌందర్యాన్ని, వాటి సున్నితత్వాన్ని, మరియు వాటికి గల కీర్తి ప్రదాతృత్వాన్ని వర్ణిస్తుంది. దేవిని ఈ రూపంలో ధ్యానించడం ద్వారా భక్తులకు కీర్తి, సంపద మరియు ఆపదల నుండి రక్షణ లభిస్తాయి.

---

శ్లోకం 89

నఖైర్నాకస్త్రీణాం కరకమలసఙ్కోచశశిభి-

స్తరూణాం దివ్యానాం హసత ఇవ తే చణ్డి చరణౌ ;

ఫలాని స్వఃస్థేభ్యః కిసలయకరాగ్రేణ దదతాం

దరిద్రేభ్యో భద్రాం శ్రియమనిశమహ్నాయ దదతౌ . 89 .

పద విభాగము

నఖైర్నాకస్త్రీణాం (నఖైః + నాకస్త్రీణాం), కరకమలసఙ్కోచశశిభిః (కర + కమల + సఙ్కోచ + శశిభిః), తరూణాం, దివ్యానాం, హసత, ఇవ, తే, చణ్డి, చరణౌ, ఫలాని, స్వఃస్థేభ్యః, కిసలయకరాగ్రేణ (కిసలయ + కర + అగ్రేణ), దదతాం, దరిద్రేభ్యః, భద్రాం, శ్రియమనిశమహ్నాయ (శ్రియమ్ + అనిశమ్ + అహ్నాయ), దదతౌ.

అన్వయము

చణ్డి! తే చరణౌ, నాకస్త్రీణాం కరకమలసఙ్కోచశశిభిః నఖైః, దివ్యానాం తరూణాం హసత ఇవ. (తథాహి) స్వఃస్థేభ్యః కిసలయకరాగ్రేణ ఫలాని దదతాం (వృక్షాణామివ న) దరిద్రేభ్యః అనిశమ్ అహ్నాయ భద్రాం శ్రియమ్ దదతౌ.

ప్రతి పదార్థము

చణ్డి = ఓ చండీ దేవీ!, తే = నీ యొక్క, చరణౌ = రెండు పాదాలు, నాకస్త్రీణాం = స్వర్గ లోకపు స్త్రీల యొక్క, కరకమల = హస్తపద్మాలను, సఙ్కోచ = ముడుచుకునేలా చేసే, శశిభిః = చంద్రుల వలె ఉన్న, నఖైః = గోళ్ళతో, దివ్యానాం = దివ్యమైన, తరూణాం = కల్పవృక్షాది వృక్షాలను, హసత ఇవ = అపహసిస్తున్నట్లుగా (ఎగతాళి చేస్తున్నట్లుగా) ఉన్నాయి. (అలా ఎగతాళి చేస్తున్నట్లు ఎందుకు ఉన్నాయి అంటే), స్వఃస్థేభ్యః = స్వర్గంలో ఉన్నవారికి, కిసలయకరాగ్రేణ = చిగురాకు వలె ఉన్న చేతి కొనతో, ఫలాని = పండ్లను, దదతాం = ఇస్తున్న (కల్పవృక్షాల వలె కాకుండా), దరిద్రేభ్యః = పేదలకు, భద్రాం = శుభకరమైన, శ్రియమ్ = సంపదను, అనిశమ్ = నిరంతరం, అహ్నాయ = తక్షణమే, దదతౌ = ప్రసాదిస్తున్నాయి.

తాత్పర్యము

ఓ చండీ దేవీ! నీ రెండు పాదాలు, స్వర్గ లోకపు స్త్రీల హస్తపద్మాలను ముడుచుకునేలా చేసే చంద్రుల వలె ఉన్న గోళ్ళతో, దివ్యమైన కల్పవృక్షాది వృక్షాలను అపహసిస్తున్నట్లుగా (ఎగతాళి చేస్తున్నట్లుగా) ఉన్నాయి. (అలా ఎగతాళి చేస్తున్నట్లు ఎందుకు ఉన్నాయి అంటే), కల్పవృక్షాలు స్వర్గంలో ఉన్నవారికి మాత్రమే చిగురాకు వలె ఉన్న చేతి కొనలతో పండ్లను (కోరినవి) ఇస్తుండగా, నీ పాదాలు మాత్రం పేదలకు నిరంతరం, తక్షణమే శుభకరమైన సంపదను ప్రసాదిస్తున్నాయి.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం దేవి పాదాల సౌందర్యాన్ని, వాటి గోళ్ళ కాంతిని, మరియు అవి కల్పవృక్షం కంటే శ్రేష్ఠమైనవని, పేదలకు తక్షణమే సంపదను ప్రసాదిస్తాయని వర్ణిస్తుంది.

• నఖైర్నాకస్త్రీణాం కరకమలసఙ్కోచశశిభిః: దేవి గోళ్లు స్వర్గ లోక స్త్రీల హస్త పద్మాలను ముడుచుకునేలా చేస్తాయి. పద్మాలు చంద్రుని చూసి ముడుచుకుంటాయి. దేవి గోళ్లు చంద్రుల వలె కాంతివంతమైనవి, సుందరమైనవి.
• తరూణాం దివ్యానాం హసత ఇవ తే చణ్డి చరణౌ: దేవి పాదాలు దివ్య వృక్షాలైన కల్పవృక్షాలను కూడా అపహసిస్తాయి.
• ఫలాని స్వఃస్థేభ్యః కిసలయకరాగ్రేణ దదతాం దరిద్రేభ్యో భద్రాం శ్రియమనిశమహ్నాయ దదతౌ:
• కల్పవృక్షాలు: స్వర్గంలో ఉన్నవారికి మాత్రమే తమ చిగురాకుల ద్వారా కోరిన ఫలాలను ఇస్తాయి.
• దేవి పాదాలు: పేదలకు (దరిద్రేభ్యః) నిరంతరం, తక్షణమే (అహ్నాయ) శుభకరమైన సంపదను (భద్రాం శ్రియమ్) ప్రసాదిస్తాయి.
• ఇది దేవి పాదాల దాతృత్వాన్ని, ఆమె భక్తులకు చేసే ఉపకారాన్ని, మరియు కల్పవృక్షం కంటే ఆమె గొప్పదని తెలియజేస్తుంది. కల్పవృక్షం స్వర్గంలో ఉన్నవారికి మాత్రమే ఇస్తే, దేవి సామాన్య, దీన భక్తులకు కూడా అనుగ్రహం ప్రసాదిస్తుందని భావం.

ఈ శ్లోకం దేవి పాదాల మహిమను, వాటి సంపద ప్రదాతృత్వాన్ని, మరియు ఆమె కరుణను వర్ణిస్తుంది. దేవిని ఈ రూపంలో ధ్యానించడం ద్వారా భక్తులకు ఐశ్వర్యం, శుభాలు మరియు ఆమె అనుగ్రహం లభిస్తాయి.

---

శ్లోకం 90

దదానే దీనేభ్యః శ్రియమనిశమాశానుసదృశీ-

మమన్దం సౌన్దర్యప్రకరమకరన్దం వికిరతి ;

తవాస్మిన్మన్దారస్తబకసుభగే యాతు చరణే

నిమజ్జన్మజ్జీవః కరణచరణః షట్చరణతామ్ . 90 .

పద విభాగము

దదానే, దీనేభ్యః, శ్రియమనిశమాశానుసదృశీమ్ (శ్రియమ్ + అనిశమ్ + ఆశా + అనుసదృశీమ్), అమన్దం, సౌన్దర్యప్రకరమకరన్దం (సౌన్దర్య + ప్రకర + మకరన్దం), వికిరతి, తవాస్మిన్మన్దారస్తబకసుభగే (తవ + అస్మిన్ + మన్దార + స్తబక + సుభగే), యాతు, చరణే, నిమజ్జన్మజ్జీవః (నిమజ్జన్ + మత్ + జీవః), కరణచరణః (కరణ + చరణః), షట్చరణతామ్.

అన్వయము

దీనేభ్యః అనిశమ్ ఆశానుసదృశీమ్ శ్రియమ్ దదానే, అమన్దం సౌన్దర్యప్రకరమకరన్దం వికిరతి, తవ అస్మిన్ మన్దారస్తబకసుభగే చరణే, నిమజ్జన్ మత్ జీవః కరణచరణః (సన్) షట్చరణతామ్ యాతు.

ప్రతి పదార్థము

దదానే = ఇచ్చుచున్నదియు, దీనేభ్యః = దీనమైన వారికి, శ్రియమ్ = సంపదను, అనిశమ్ = నిరంతరం, ఆశానుసదృశీమ్ = వారి కోరికల కనుగుణంగా, అమన్దం = గొప్పగా, సౌన్దర్య = సౌందర్యం యొక్క, ప్రకర = సమూహం అనే, మకరన్దం = మకరందాన్ని, వికిరతి = వెదజల్లుచున్నదియు అయిన, తవ = నీ యొక్క, అస్మిన్ = ఈ, మన్దారస్తబక = మందార పువ్వుల గుత్తి వలె, సుభగే = అందమైన, చరణే = పాదంపై, నిమజ్జన్ = లీనమవుతున్న, మత్ జీవః = నా జీవి, కరణచరణః = జ్ఞానేంద్రియాలతో కూడినదై, షట్చరణతామ్ = ఆరు కాళ్ళను కలిగి ఉన్న తుమ్మెద యొక్క స్వభావాన్ని (సంచరించే స్వభావాన్ని) (లేదా షట్చక్ర భేద జ్ఞానాన్ని), యాతు = పొందుగాక!

తాత్పర్యము

దీనమైన వారికి వారి కోరికల కనుగుణంగా నిరంతరం సంపదను ఇచ్చుచున్నదియు, అపారమైన సౌందర్యమనే మకరందాన్ని వెదజల్లుచున్నదియు అయిన నీ యొక్క ఈ మందార పువ్వుల గుత్తి వలె అందమైన పాదంపై, నా జీవి లీనమై, (జ్ఞానేంద్రియాలతో కూడినదై), షట్చక్ర భేద జ్ఞానాన్ని పొందుగాక! (లేదా, తుమ్మెద వలె నీ పాదాల సౌందర్యాన్నే ఆస్వాదిస్తూ తిరుగుగాక!).

విశేషములు

ఈ శ్లోకం దేవి పాదాల సౌందర్యాన్ని, వాటి దాతృత్వాన్ని, మరియు కవి తన జీవిని దేవి పాదాలపై లీనం చేయమని కోరుకుంటూ మోక్షాన్ని ప్రార్థిస్తున్నాడు.

• దదానే దీనేభ్యః శ్రియమనిశమాశానుసదృశీమ్ అమన్దం సౌన్దర్యప్రకరమకరన్దం వికిరతి:
• దేవి పాదాలు దీనులకు వారి కోరికల మేరకు నిరంతరం సంపదను ప్రసాదిస్తాయి.
• అంతేకాకుండా, అవి అపారమైన సౌందర్యమనే మకరందాన్ని వెదజల్లుతాయి.
• ఇది దేవి పాదాల దాతృత్వాన్ని, వాటి అపారమైన సౌందర్యాన్ని సూచిస్తుంది.
• తవాస్మిన్మన్దారస్తబకసుభగే యాతు చరణే: దేవి పాదం మందార పువ్వుల గుత్తి వలె అందంగా ఉంది.
• నిమజ్జన్మజ్జీవః కరణచరణః షట్చరణతామ్ యాతు:
• 'మత్ జీవః' అంటే నా జీవి.
• కవి తన జీవిని దేవి పాదంపై లీనం చేయమని కోరుతున్నాడు.
• 'కరణచరణః' అంటే ఇంద్రియాలతో కూడిన.
• షట్చరణతామ్: దీనికి రెండు అర్థాలు ఉన్నాయి:
• తుమ్మెద వలె: షట్చరణ అంటే ఆరు కాళ్ళు గల తుమ్మెద. తుమ్మెద పువ్వుల మకరందాన్ని ఆస్వాదిస్తుంది. కవి తన జీవి తుమ్మెద వలె దేవి పాద సౌందర్యాన్నే నిరంతరం ఆస్వాదిస్తూ తిరుగుగాక అని కోరుకుంటున్నాడు.
• షట్చక్ర భేదం: యోగ శాస్త్రంలో ఉన్న షట్చక్రాలు (మూలాధార, స్వాధిష్ఠాన, మణిపూరక, అనాహత, విశుద్ధ, ఆజ్ఞా) భేదించడం ద్వారా మోక్షం పొందడం. కవి తన జీవి దేవి పాదాలపై లీనమై షట్చక్ర భేద జ్ఞానాన్ని పొంది మోక్షం పొందాలని కోరుకుంటున్నాడు.

ఈ శ్లోకం దేవి పాదాల దివ్యత్వాన్ని, వాటి దాతృత్వాన్ని, మరియు మోక్ష ప్రదాతృత్వాన్ని వర్ణిస్తుంది. కవి తన జీవికి మోక్షం లభించాలని, లేదా నిరంతరం దేవి పాద సౌందర్యాన్నే ఆస్వాదించాలని కోరుకుంటున్నాడు. దేవిని ఈ రూపంలో ధ్యానించడం ద్వారా భక్తులకు సంపద, జ్ఞానం, మరియు మోక్షం లభిస్తాయి.

శ్లోకం 91

పదన్యాసక్రీడా పరిచయమివారబ్ధుమనసః

స్ఖలన్తస్తే ఖేలం భవనకలహంసా న జహతి;

అతస్తేషాం శిక్షాం సుభగమణిమఞ్జీరరణిత-

చ్ఛలాదాచక్షాణం చరణకమలం చారుచరితే. || 91 ||

పద విభాగము:

పద + న్యాస + క్రీడా + పరిచయం + ఇవ + అరబ్ధుం + మనసః, స్ఖలన్తః, తే, ఖేలం, భవనకలహంసాః, న, జహతి, అతః, తేషాం, శిక్షాం, సుభగ + మణి + మఞ్జీర + రణిత + ఛలాత్ + ఆచక్షాణం, చరణకమలం, చారుచరితే.

అన్వయము:

చారుచరితే! పదన్యాసక్రీడాపరిచయం అరబ్ధుమనసః స్ఖలన్తః తే భవనకలహంసాః ఖేలం న జహతి. అతః (తవ) చరణకమలం సుభగమణిమఞ్జీరరణితచ్ఛలాత్ తేషాం శిక్షాం ఆచక్షాణం (అస్తి).

జగజ్జననీ!

ప్రతి పదార్థము: చారుచరితే = ఓ చక్కని నడవడిక గల దేవీ!, పదన్యాసక్రీడాపరిచయం = అడుగులు వేయడం అనే క్రీడలో నైపుణ్యాన్ని, అరబ్ధుమనసః = ప్రారంభించడానికి కోరుకునే, స్ఖలన్తః = (అప్పుడప్పుడు) తడబడుతున్న, తే = నీ యొక్క, భవనకలహంసాః = ఇంటిలోని రాజహంసలు, ఖేలం = (నీ వెంట నడవడం అనే) క్రీడను, న జహతి = వదిలిపెట్టవు. అతః = అందువల్ల, (తవ) చరణకమలం = నీ పాదపద్మం, సుభగమణిమఞ్జీరరణితచ్ఛలాత్ = అందమైన రత్నాలు పొదిగిన అందెల ధ్వని అనే నెపంతో, తేషాం = ఆ హంసలకు, శిక్షాం = నడకను, ఆచక్షాణం = బోధిస్తున్నట్లుగా ఉంది.

తాత్పర్యం:

ఓ చక్కని నడవడిక గల దేవీ! అడుగులు వేయడం అనే క్రీడలో నైపుణ్యాన్ని పొందాలని కోరుకునే, అప్పుడప్పుడు తడబడుతున్న నీ ఇంటిలోని రాజహంసలు, నీ వెంట నడవడం అనే క్రీడను వదిలిపెట్టవు. అందువల్ల, నీ పాదపద్మం, తన అందమైన రత్నాలు పొదిగిన అందెల ధ్వని అనే నెపంతో, ఆ హంసలకు నడకను బోధిస్తున్నట్లుగా ఉంది.

విశేషాలు:

ఈ శ్లోకం దేవి నడక సౌందర్యాన్ని వర్ణిస్తుంది. రాజహంసలు కూడా దేవి నడకను అనుకరించాలని ప్రయత్నిస్తాయని, ఆమె అందెల ధ్వని వారికి నడక పాఠాలుగా మారుతుందని చెప్పడం అతిశయోక్తి అలంకారం. దేవి పాదాల లాలిత్యం, అందెల మాధుర్యం ఇక్కడ ప్రధానంగా చెప్పబడ్డాయి.

• పదన్యాసక్రీడాపరిచయమివారబ్ధుమనసః స్ఖలన్తస్తే ఖేలం భవనకలహంసా న జహతి:
• దేవి ఇంటిలోని రాజహంసలు ఆమె నడకను చూసి, తమ నడకను మెరుగుపరుచుకోవాలని కోరుకుంటాయి.
• దేవి నడకను అనుకరించడానికి ప్రయత్నిస్తున్నప్పుడు అవి అప్పుడప్పుడు తడబడతాయి.
• అయినప్పటికీ, అవి ఆమెను వెంబడించడం (క్రీడను) వదిలిపెట్టవు. ఇది దేవి నడక ఎంత అద్భుతమైనదో, రాజహంసలను కూడా ఆకర్షించేంతటిదో తెలియజేస్తుంది.
• అతస్తేషాం శిక్షాం సుభగమణిమఞ్జీరరణితచ్ఛలాదాచక్షాణం చరణకమలం చారుచరితే:
• దేవి పాదాల అందెల శబ్దం (మణుల రణితం) హంసలకు నడక పాఠాలు చెబుతున్నట్లుగా ఉంది.
• 'ఛలాత్' అంటే నెపంతో. నిజానికి ఆమె పాఠాలు చెప్పడం లేదు, కానీ ఆమె నడక, అందెల ధ్వని హంసలకు పాఠాలు నేర్పుతున్నట్లుగా భావం.
• 'చారుచరితే' అంటే చక్కని నడవడిక గల దానా. ఇది దేవి యొక్క సాధ్వి రూపాన్ని సూచిస్తుంది.

ఈ శ్లోకం దేవి పాదాల సౌందర్యాన్ని, ఆమె అందెల ధ్వని మాధుర్యాన్ని, మరియు ఆమె నడక యొక్క లాలిత్యాన్ని వర్ణిస్తుంది. దేవిని ఈ రూపంలో ధ్యానించడం ద్వారా భక్తులకు అందం, శుభాలు మరియు లాలిత్యం లభిస్తాయి.

---

శ్లోకం 92

గతాస్తే మఞ్చత్వం ద్రుహిణహరిరుద్రేశ్వరభృతః

శివః స్వచ్ఛచ్ఛాయాఘటితకపటప్రచ్ఛదపటః ;

త్వదీయానాం భాసాం ప్రతిఫలనరాగారుణతయా

శరీరీ శృఙ్గారో రస ఇవ దృశాం దోగ్ధి కుతుకమ్ . || 92 ||

పద విభాగము:

గతాః + తే, మఞ్చత్వం, ద్రుహిణ + హరి + రుద్ర + ఈశ్వర + భృతః, శివః, స్వచ్ఛ + ఛాయా + ఘటిత + కపట + ప్రచ్ఛద + పటః, త్వదీయానాం, భాసాం, ప్రతిఫలన + రాగ + అరుణతయా, శరీరీ, శృఙ్గారో, రసః, ఇవ, దృశాం, దోగ్ధి, కుతుకమ్.

అన్వయము:

తే ద్రుహిణహరిరుద్రేశ్వరభృతః మఞ్చత్వం గతాః. శివః స్వచ్ఛచ్ఛాయాఘటితకపటప్రచ్ఛదపటః (అస్తి). త్వదీయానాం భాసాం ప్రతిఫలనరాగారుణతయా (సః మఞ్చః) శరీరీ శృఙ్గారో రసః ఇవ దృశాం కుతుకం దోగ్ధి.

జగజ్జననీ!

ప్రతిపదార్థం: తే = ఆ (నీ పాదాలు), ద్రుహిణహరిరుద్రేశ్వరభృతః = బ్రహ్మ, విష్ణువు, రుద్రుడు, ఈశ్వరుడు (నాలుగు దిక్కుల అధిపతులు), మోసేవారు, మఞ్చత్వం = సింహాసనాన్ని, గతాః = పొందినవి. శివః = శివుడు, స్వచ్ఛచ్ఛాయాఘటితకపటప్రచ్ఛదపటః = స్వచ్ఛమైన కాంతితో ఏర్పడిన మాయా వస్త్రం (లేదా దుప్పటి) వలె ఉన్నాడు. త్వదీయానాం భాసాం = నీ కాంతుల యొక్క, ప్రతిఫలనరాగారుణతయా = ప్రతిబింబం వల్ల ఎరుపు రంగుతో కూడినది కావడంతో, (సః మఞ్చః) = ఆ సింహాసనం, శరీరీ శృఙ్గారో రసః ఇవ = శరీర రూపం దాల్చిన శృంగార రసం వలె, దృశాం = చూసేవారికి, కుతుకమ్ దోగ్ధి = ఆశ్చర్యాన్ని ప్రసాదిస్తున్నది.

తాత్పర్యం:

బ్రహ్మ, విష్ణువు, రుద్రుడు, ఈశ్వరుడు అనే దేవతలు నీ పాదాలను సింహాసనం వలె మోస్తున్నారు. శివుడు స్వచ్ఛమైన కాంతితో ఏర్పడిన ఒక మాయా దుప్పటి వలె ఉన్నాడు. నీ కాంతుల ప్రతిబింబం వల్ల ఆ సింహాసనం ఎరుపు రంగుతో కూడినది కావడంతో, అది సాక్షాత్తు శరీర రూపం దాల్చిన శృంగార రసం వలె చూసేవారి కళ్ళకు ఆశ్చర్యాన్ని కలిగిస్తోంది.

విశేషాలు:

ఈ శ్లోకం దేవి మహిమను, ఆమె పాదాలకు గల ఉన్నత స్థానాన్ని వర్ణిస్తుంది. బ్రహ్మ, విష్ణువు, రుద్రుడు, ఈశ్వరుడు ఆమెకు సింహాసనమైతే, శివుడు ఆమె మంచంపై కప్పుగా ఉన్నాడని చెప్పడం ఆమె పరమేశ్వరి రూపాన్ని తెలియజేస్తుంది.

• గతాస్తే మఞ్చత్వం ద్రుహిణహరిరుద్రేశ్వరభృతః: బ్రహ్మ, విష్ణువు, రుద్రుడు, ఈశ్వరుడు (సృష్టి, స్థితి, సంహార, తిరోధాన కారణభూతులు) దేవికి సింహాసనాన్ని మోస్తున్నారు. ఇది దేవి యొక్క పరమ శ్రేష్ఠత్వాన్ని, త్రిమూర్తులు కూడా ఆమెకు సేవ చేస్తారని సూచిస్తుంది.
• శివః స్వచ్ఛచ్ఛాయాఘటితకపటప్రచ్ఛదపటః: శివుడు దేవి పైన ఒక స్వచ్ఛమైన, ప్రకాశవంతమైన మాయా కవచం (దుప్పటి) వలె ఉన్నాడు. ఇది వారి అభేద సంబంధాన్ని, దేవికి శివుడు రక్షణగా ఉన్నాడని సూచిస్తుంది.
• త్వదీయానాం భాసాం ప్రతిఫలనరాగారుణతయా శరీరీ శృఙ్గారో రస ఇవ దృశాం దోగ్ధి కుతుకమ్:
• దేవి యొక్క పాదాల కాంతి, ఆమె శరీర కాంతి సింహాసనంపై ప్రతిబింబించి, దానిని ఎరుపు రంగులోకి మారుస్తుంది.
• ఈ ఎరుపు రంగు సింహాసనం, సాక్షాత్తు శరీర రూపం దాల్చిన శృంగార రసం వలె చూసేవారికి ఆశ్చర్యాన్ని, ఆనందాన్ని కలిగిస్తుంది.
• ఇది దేవి యొక్క అద్భుత సౌందర్యాన్ని, ఆమె మోహక రూపాన్ని వర్ణిస్తుంది.

ఈ శ్లోకం దేవి పరమేశ్వరి రూపాన్ని, ఆమె సకల దేవతలకు అధిపతిని, మరియు ఆమె దివ్య సౌందర్యాన్ని వివరిస్తుంది. దేవిని ఈ రూపంలో ధ్యానించడం ద్వారా భక్తులకు అధికారం, ఆనందం మరియు ఆధ్యాత్మిక ఉన్నతి లభిస్తాయి.

---

శ్లోకం 93

అరాలా కేశేషు ప్రకృతిసరలా మన్దహసితే

శిరీషాభా చిత్తే దృషదుపలశోభా కుచతటే ;

భృశం తన్వీ మధ్యే పృథురురసిజారోహవిషయే

జగత్త్రాతుం శమ్భోర్జయతి కరుణా కాచిదరుణా . || 93 ||

పద విభాగము:

అరాలా, కేశేషు, ప్రకృతిసరలా, మన్దహసితే, శిరీషాభా, చిత్తే, దృషత్ + ఉపల + శోభా, కుచతటే, భృశం, తన్వీ, మధ్యే, పృథురు + రసిజ + ఆరోహ + విషయ, జగత్త్రాతుం, శమ్భోః + జయతి, కరుణా, కాచిత్ + అరుణా.

అన్వయము:

(తవ) కేశేషు అరాలా, మన్దహసితే ప్రకృతిసరలా, చిత్తే శిరీషాభా, కుచతటే దృషదుపలశోభా, మధ్యే భృశం తన్వీ, రసిజారోహవిషయే పృథురు (చ అసి). (ఇతి) జగత్త్రాతుం శమ్భోః అరుణా కాచిత్ కరుణా జయతి.

జగజ్జననీ!

ప్రతి పదార్థము: (తవ) కేశేషు = నీ జుట్టులో, అరాలా = వంకరగా (లేదా ముంగురులలో); మన్దహసితే = చిరునవ్వులో, ప్రకృతిసరలా = సహజంగానే సరళంగా; చిత్తే = మనస్సులో, శిరీషాభా = శిరీష పుష్పం వలె (మృదువుగా, సున్నితంగా); కుచతటే = స్తన భాగంలో, దృషదుపలశోభా = గట్టి శిల వలె (గట్టిగా); మధ్యే = నడుమున, భృశం తన్వీ = మిక్కిలి సన్నగా; రసిజారోహవిషయే = రొమ్ముల ఎత్తులో (లేదా స్తనాల పైన), పృథురు = విశాలంగా (లేదా పెద్దదిగా) (చ అసి) = ఉన్నావు. (ఇతి) జగత్త్రాతుం = లోకాన్ని రక్షించడానికి, శమ్భోః = శివుని యొక్క, అరుణా = ఎర్రని (లేదా ఉదయిస్తున్న సూర్యుని వంటి), కాచిత్ కరుణా = ఏదో ఒక కరుణ, జయతి = జయించుచున్నది.

తాత్పర్యం:

నీ జుట్టులో వంకరగానూ, చిరునవ్వులో సహజంగానే సరళంగానూ, మనస్సులో శిరీష పుష్పం వలె సున్నితంగానూ, స్తన భాగంలో గట్టి శిల వలె గట్టిగానూ, నడుమున మిక్కిలి సన్నగానూ, రొమ్ముల ఎత్తులో విశాలంగానూ ఉన్నావు. ఇలా విభిన్న లక్షణాలను కలిగి, లోకాన్ని రక్షించడానికి శివుని యొక్క ఉదయిస్తున్న సూర్యుని వంటి ఏదో ఒక కరుణ ప్రకాశిస్తూ, విజయం సాధిస్తుంది.

విశేషాలు:

ఈ శ్లోకం దేవి శరీరంలోని వివిధ భాగాల విభిన్న లక్షణాలను వర్ణిస్తుంది. ఈ విభిన్న లక్షణాలు ఆమె శక్తికి, సౌందర్యానికి ప్రతీకలు, మరియు ఇవన్నీ లోక రక్షణకు శివుని కరుణగా అభివర్ణించబడ్డాయి.

• అరాలా కేశేషు ప్రకృతిసరలా మన్దహసితే:
• జుట్టు వంకరగా (అరాలా) ఉన్నప్పటికీ, చిరునవ్వులో ఆమె స్వభావం సరళంగా ఉంటుంది. ఇది దేవి యొక్క బయటి రూపాన్ని, లోపలి స్వభావాన్ని సూచిస్తుంది.
• శిరీషాభా చిత్తే దృషదుపలశోభా కుచతటే:
• మనస్సు శిరీష పుష్పం వలె సున్నితమైనది (శిరీషాభా).
• స్తనాలు మాత్రం గట్టి శిలల వలె దృఢమైనవి (దృషదుపలశోభా). ఇది దేవి యొక్క సున్నితత్వాన్ని, అదే సమయంలో ఆమె శక్తిని సూచిస్తుంది.
• భృశం తన్వీ మధ్యే పృథురురసిజారోహవిషయే:
• నడుము చాలా సన్నగా (భృశం తన్వీ).
• రొమ్ము భాగం విశాలంగా (పృథురు) ఉంటుంది. ఇది దేవి యొక్క శారీరక సౌందర్యాన్ని, ఆమె విభిన్న రూపాలను సూచిస్తుంది.
• జగత్త్రాతుం శమ్భోర్జయతి కరుణా కాచిదరుణా:
• ఈ విభిన్న లక్షణాలు, లోకాన్ని రక్షించడానికి శివుని నుండి వెలువడిన, ఉదయిస్తున్న సూర్యుని వంటి (అరుణా) ఏదో ఒక కరుణ అని కవి భావిస్తున్నాడు.
• 'అరుణా' అంటే ఉదయిస్తున్న సూర్యుని రంగు, ఇది శుభాన్ని, కొత్త ఆశను సూచిస్తుంది.
• దేవి యొక్క ఈ విభిన్న లక్షణాలు, ఆమె శక్తి, సౌందర్యం, మరియు దయ అన్నీ లోక కల్యాణం కోసమే అని తెలియజేస్తుంది.

ఈ శ్లోకం దేవి శరీర సౌందర్యాన్ని, ఆమె వ్యక్తిత్వంలోని విభిన్న కోణాలను, మరియు లోక రక్షణ పట్ల ఆమెకున్న కరుణను వర్ణిస్తుంది. దేవిని ఈ రూపంలో ధ్యానించడం ద్వారా భక్తులకు శారీరక, మానసిక, ఆధ్యాత్మిక శుభాలు లభిస్తాయి.

---

శ్లోకం 94

కలఙ్కః కస్తూరీ రజనికరబిమ్బం జలమయం

కలాభిః కర్పూరైర్మరకతకరణ్డం నిబిడితమ్ ;

అతస్త్వద్భోగేన ప్రతిదినమిదం రిక్తకుహరం

విధిర్భూయో భూయో నిబిడయతి నూనం తవ కృతే . || 94 ||

పద విభాగము:

కలఙ్కః, కస్తూరీ, రజనికరబిమ్బం, జలమయం, కలాభిః, కర్పూరైః + మరకత + కరణ్డం, నిబిడితమ్, అతః, త్వత్ + భోగేన, ప్రతిదినం + ఇదం, రిక్తకుహరం, విధిః + భూయః, భూయః, నిబిడయతి, నూనం, తవ, కృతే.

అన్వయము:

(తే) రజనికరబిమ్బం కలఙ్కః కస్తూరీ (సన్), జలమయం కలాభిః కర్పూరైః నిబిడితం మరకతకరణ్డం (అస్తి). అతః త్వద్భోగేన ప్రతిదినం ఇదం రిక్తకుహరం (భవతి). నూనం విధిః తవ కృతే భూయః భూయః నిబిడయతి.

జగజ్జననీ!

ప్రతి పదార్థము: (తే) రజనికరబిమ్బం = నీ చంద్రబింబం వంటి ముఖం (లేదా చంద్రుని బింబం), కలఙ్కః = దానిలోని మచ్చ, కస్తూరీ = కస్తూరి (తిలకం) వలె (ప్రకాశిస్తుంది), జలమయం = నీటితో నిండినదియు (శరీరంలో), కలాభిః = చంద్రుని కళలతో (అనగా సౌందర్యంతో), కర్పూరైః = కర్పూరంతో (శ్వేత వర్ణంతో), నిబిడితమ్ = నిండిన, మరకతకరణ్డం = మరకతమణి డబ్బా వలె (పచ్చని ఆభరణం వలె) (అస్తి) = ఉంది. అతః = అందువల్ల, త్వత్ = నీ యొక్క, భోగేన = అనుభవం చేత (లేదా నీ సౌందర్య అనుభవంచే), ప్రతిదినం = ప్రతిరోజు, ఇదం = ఇది, రిక్తకుహరం = ఖాళీ అవుతున్నది (అనగా చంద్రుడు క్షీణిస్తున్నాడు). నూనం = నిశ్చయంగా, విధిః = బ్రహ్మ, తవ = నీ యొక్క, కృతే = కొరకు, భూయః భూయః = మళ్ళీ మళ్ళీ, నిబిడయతి = నింపుతున్నాడు.

తాత్పర్యం:

(ఓ దేవీ!) నీ చంద్రబింబం వంటి ముఖంలో (లేదా చంద్రునిలో) ఉన్న మచ్చ కస్తూరి తిలకం వలె ఉంది; అది నీటితో నిండినదియు, చంద్రుని కళలతో (లేదా సౌందర్యంతో), కర్పూరంతో (తెల్లదనంతో) నిండిన మరకతమణి డబ్బా వలె ఉంది. అందువల్ల, నీ అనుభవం (సౌందర్య అనుభవం) చేత ప్రతిరోజు ఇది ఖాళీ అవుతోంది (చంద్రుడు క్షీణిస్తున్నాడు). నిశ్చయంగా బ్రహ్మ నీ కొరకు (నీ ముఖ సౌందర్యం కోసం) మళ్ళీ మళ్ళీ దానిని నింపుతున్నాడు.

విశేషాలు:

ఈ శ్లోకం దేవి ముఖ సౌందర్యాన్ని, ముఖ్యంగా ఆమె ముఖాన్ని చంద్రునితో పోల్చి, చంద్రునిలోని మచ్చ, కళల క్షీణతకు దేవి సౌందర్యం ఒక కారణమని కవి ఒక అద్భుతమైన కల్పన చేస్తున్నాడు.

• కలఙ్కః కస్తూరీ రజనికరబిమ్బం జలమయం: దేవి ముఖం చంద్రబింబం వలె ఉంది. చంద్రునిలోని మచ్చ కస్తూరి తిలకం వలె ప్రకాశిస్తుంది. 'జలమయం' అంటే చంద్రుడు జల స్వరూపం.
• కలాభిః కర్పూరైర్మరకతకరణ్డం నిబిడితమ్: దేవి ముఖం చంద్రుని కళలతో, కర్పూరంతో (తెల్లదనంతో) నిండిన మరకతమణి డబ్బా వలె ఉంది. ఇది దేవి ముఖం ఎంత ప్రకాశవంతమైనదో, అందమైనదో తెలియజేస్తుంది.
• అతస్త్వద్భోగేన ప్రతిదినమిదం రిక్తకుహరం విధిర్భూయో భూయో నిబిడయతి నూనం తవ కృతే:
• దేవి ముఖ సౌందర్యాన్ని అనుభవించడం వల్ల చంద్రుడు రోజురోజుకు క్షీణించి (రిక్తకుహరం), ఖాళీ అవుతున్నాడని కవి కల్పన.
• దేవి సౌందర్యం నిరంతరం ఉండాలనే ఉద్దేశ్యంతో బ్రహ్మదేవుడు ప్రతిరోజు చంద్రుడిని మళ్ళీ మళ్ళీ నింపుతున్నాడని (పౌర్ణమి తర్వాత అమావాస్య, ఆ తర్వాత తిరిగి పౌర్ణమి రావడం) కవి చెబుతున్నాడు.
• ఇది దేవి సౌందర్యం యొక్క నిత్య నూతనత్వాన్ని, దాని అపరిమితత్వాన్ని తెలియజేస్తుంది. బ్రహ్మ కూడా దేవి సౌందర్యం ముందు అశక్తుడని, ఆమె కోసం చంద్రుడిని సృష్టిస్తున్నాడని భావం.

ఈ శ్లోకం దేవి ముఖ సౌందర్యాన్ని, దాని దివ్యత్వాన్ని, మరియు ఆమె రూపం యొక్క నిత్య నూతనత్వాన్ని వర్ణిస్తుంది. దేవిని ఈ రూపంలో ధ్యానించడం ద్వారా భక్తులకు అందం, ప్రకాశం మరియు సృజనాత్మక శక్తి లభిస్తాయి.

---

శ్లోకం 95

పురారాతేరన్తఃపురమసి తతస్త్వచ్చరణయోః

సపర్యామర్యాదా తరలకరణానామసులభా ;

తథా హ్యేతే నీతాః శతమఖముఖాః సిద్ధిమతులాం

తవ ద్వారోపాన్తస్థితిభిరణిమాద్యాభిరమరాః . || 95 ||

పద విభాగము:

పురారాతేః + అంతఃపురం + అసి, తతః, త్వత్ + చరణయోః, సపర్యా + మర్యాదా, తరల + కరణానాం + అసులభా, తథా, హి + ఏతే, నీతాః, శతమఖ + ముఖాః, సిద్ధిమ్ + అతులాం, తవ, ద్వార + ఉపాన్త + స్థితిభిః + అణిమా + ఆద్యాభిః + అమరాః.

అన్వయము:

(దేవి!) త్వం పురారాతేః అంతఃపురమ్ అసి. తతః త్వత్ చరణయోః సపర్యామర్యాదా తరలకరణానామ్ అసులభా (అస్తి). తథా హి ఏతే శతమఖముఖాః అమరాః అణిమాద్యాభిః తవ ద్వారోపాన్తస్థితిభిః అతులాం సిద్ధిం నీతాః.

జగజ్జననీ!

ప్రతిపదార్థము: (దేవి!) త్వం = నీవు, పురారాతేః = త్రిపురాసుర సంహారి అయిన శివుని యొక్క, అంతఃపురం = అంతఃపురం (భార్య), అసి = ఉన్నావు. తతః = అందువల్ల, త్వత్ చరణయోః = నీ యొక్క పాదాలకు, సపర్యామర్యాదా = పూజించే పద్ధతి (లేదా ఆచారం), తరలకరణానాం = చంచలమైన ఇంద్రియాలు గల వారికి (లేదా సాధారణ మానవులకు), అసులభా = దుర్లభం (సులభం కాదు). తథా హి = అందువల్లనే, ఏతే = ఈ, శతమఖముఖాః = ఇంద్రుడు మొదలైన, అమరాః = దేవతలు, అణిమాద్యాభిః = అణిమాది (అణిమ, మహిమ, లఘిమ, గరిమ, ప్రాప్తి, ప్రాకామ్య, ఈశిత్వ, వశిత్వ) అష్ట సిద్ధులతో, తవ ద్వారోపాన్తస్థితిభిః = నీ ద్వారం యొక్క దగ్గర (లేదా ద్వార పాలకుల వలె) ఉన్నవారిచే, అతులాం సిద్ధిం = సాటిలేని సిద్ధిని, నీతాః = పొందించబడ్డారు.

తాత్పర్యం:

(ఓ దేవీ!) నీవు త్రిపురాసుర సంహారి అయిన శివుని అంతఃపురం (భార్య)వి. అందువల్ల నీ పాదాలను పూజించే పద్ధతి చంచలమైన ఇంద్రియాలు గల వారికి (సాధారణ మానవులకు) దుర్లభం. అందువల్లనే, ఇంద్రుడు మొదలైన దేవతలు, అణిమాది అష్ట సిద్ధులతో కూడిన నీ ద్వార పాలకులచే, సాటిలేని సిద్ధిని పొందించబడ్డారు.

విశేషాలు:

ఈ శ్లోకం దేవి పరమేశ్వరి రూపాన్ని, ఆమె అణిమాది అష్టసిద్ధులకు అధిపతిని, మరియు ఆమె పాదాలను పూజించడం సామాన్య మానవులకు దుర్లభమని వర్ణిస్తుంది. దేవతలు కూడా ఆమె ద్వార పాలకుల ద్వారా సిద్ధి పొందారని చెప్పడం ఆమె సర్వోన్నత స్థానాన్ని సూచిస్తుంది.

• పురారాతేరన్తఃపురమసి తతస్త్వచ్చరణయోః సపర్యామర్యాదా తరలకరణానామసులభా: దేవి శివుని భార్య. ఆమె పాదాలను పూజించడం సాధారణ, చంచలమైన ఇంద్రియాలు గల వారికి సాధ్యం కాదు. ఆమె పూజకు గొప్ప నిష్ఠ, ఏకాగ్రత అవసరం అని సూచిస్తుంది.
• తథా హ్యేతే నీతాః శతమఖముఖాః సిద్ధిమతులాం తవ ద్వారోపాన్తస్థితిభిరణిమాద్యాభిరమరాః:
• ఇంద్రుడు మొదలైన దేవతలు కూడా దేవి పాదాలను నేరుగా పూజించలేరు.
• దేవి ద్వార పాలకులైన అణిమాది అష్ట సిద్ధుల (అణిమ, మహిమ, లఘిమ, గరిమ, ప్రాప్తి, ప్రాకామ్య, ఈశిత్వ, వశిత్వ) ద్వారానే దేవతలు అతులమైన సిద్ధిని పొందారు.
• ఇది దేవి యొక్క అపారమైన శక్తిని, ఆమె సాక్షాత్తు పరమాత్మ రూపాన్ని, మరియు ఆమె ముందు దేవతలు కూడా తక్కువవారేనని తెలియజేస్తుంది. అష్ట సిద్ధులు కూడా ఆమెను సేవించే ద్వారపాలకులుగా ఉన్నారని భావం.

ఈ శ్లోకం దేవి పరమేశ్వరి రూపాన్ని, ఆమె అపారమైన శక్తిని, మరియు ఆమె పూజ యొక్క ప్రాముఖ్యతను వివరిస్తుంది. దేవిని ఈ రూపంలో ధ్యానించడం ద్వారా భక్తులు సిద్ధి, ముక్తి మరియు ఆధ్యాత్మిక ఉన్నతి లభిస్తాయి.

---

శ్లోకం 96

కలత్రం వైధాత్రం కతికతి భజన్తే న కవయః

శ్రియో దేవ్యాః కో వా న భవతి పతిః కైరపి ధనైః ;

మహాదేవం హిత్వా తవ సతి సతీనామచరమే

కుచాభ్యామాసఙ్గః కురవకతరోరప్యసులభః . || 96 ||

పద విభాగము:

కలత్రం, వైధాత్రం, కతికతి, భజన్తే, న, కవయః, శ్రియః, దేవ్యాః, కః, వా, న, భవతి, పతిః, కైరపి, ధనైః, మహాదేవం, హిత్వా, తవ, సతి, సతీనామ్ + అచరమే, కుచాభ్యామ్ + ఆసఙ్గః, కురవక + తరోః + అపి + అసులభః.

అన్వయము:

(మాతః!) కవయః కతికతి వైధాత్రం కలత్రం న భజన్తే? కైరపి ధనైః శ్రియో దేవ్యాః కః వా పతిః న భవతి? (కింతు) సతీనామ్ అచరమే సతి! మహాదేవం హిత్వా తవ కుచాభ్యామ్ ఆసఙ్గః కురవకతరోః అపి అసులభః.

జగజ్జననీ!

ప్రతిపదార్థము: (మాతః!) కవయః = కవులు, కతికతి = ఎంతమంది, వైధాత్రం కలత్రం = బ్రహ్మకు సంబంధించిన సరస్వతీ దేవిని భార్యగా (అనగా సరస్వతి అనుగ్రహాన్ని), న భజన్తే = పొందడం లేదు? (అనగా చాలా మంది కవులు సరస్వతి అనుగ్రహాన్ని పొందుతారు). కైరపి ధనైః = కొద్దిగానైనా ధనంతో, శ్రియః దేవ్యాః = లక్ష్మీదేవికి, కః వా పతిః న భవతి = ఎవరు భర్త కావడం లేదు? (అనగా కొద్దిపాటి ధనంతో ఎవరైనా లక్ష్మీని పొందవచ్చు). (కింతు) సతి = ఓ సాధ్వీ!, సతీనామ్ అచరమే = పతివ్రతలలో చివరిది కాని (అనగా అత్యంత శ్రేష్ఠురాలైన), సతి! = సత్య స్వరూపిణి!, మహాదేవం హిత్వా = శివుడిని వదిలి, తవ కుచాభ్యామ్ ఆసఙ్గః = నీ యొక్క స్తనాలతో స్పర్శ (సంపర్కం), కురవకతరోః అపి = కురవక వృక్షానికి (అశోక వృక్షానికి) కూడా, అసులభః = దుర్లభం (దొరకదు).

తాత్పర్యం:

(ఓ మాతా!) ఎంతమంది కవులు బ్రహ్మకు సంబంధించిన సరస్వతీ దేవి అనుగ్రహాన్ని పొందడం లేదు? (అంటే చాలా మంది కవులు సరస్వతీ దేవి అనుగ్రహాన్ని పొందుతారు). కొద్దిగానైనా ధనం ఉన్నవారికి లక్ష్మీదేవి భర్త కాదా? (అంటే కొద్దిపాటి ధనంతో ఎవరైనా లక్ష్మీదేవి అనుగ్రహాన్ని పొందవచ్చు). కానీ, ఓ సతీ, పతివ్రతలలో అత్యంత శ్రేష్ఠురాలా! శివుడిని వదిలి, నీ స్తనాలతో స్పర్శ కురవక వృక్షానికి కూడా దుర్లభం (దొరకదు).

విశేషాలు:

ఈ శ్లోకం దేవి పరమ పతివ్రత రూపాన్ని, ఆమె శివుడికి మాత్రమే అంకితం అని తెలియజేస్తుంది. సరస్వతీ, లక్ష్మీ దేవతలు సులభంగా అనుగ్రహిస్తారని, కానీ దేవి అంతటి సులభురాలు కాదని, ఆమె అనుగ్రహం శివునికి తప్ప ఇతరులకు అసాధ్యమని కవి కల్పన.

• కలత్రం వైధాత్రం కతికతి భజన్తే న కవయః శ్రియో దేవ్యాః కో వా న భవతి పతిః కైరపి ధనైః:
• సరస్వతి (బ్రహ్మ భార్య) జ్ఞానాన్ని, కవిత్వాన్ని సులభంగా ప్రసాదిస్తుందని, చాలా మంది కవులు ఆమె అనుగ్రహాన్ని పొందుతారని భావం.
• లక్ష్మి (విష్ణు భార్య) ధనాన్ని సులభంగా ప్రసాదిస్తుందని, కొద్దిపాటి ధనంతో ఎవరైనా ఆమెను ఆకర్షించవచ్చని భావం.
• దీని ద్వారా ఇతర దేవతల అనుగ్రహం సాపేక్షంగా సులభం అని సూచన.
• మహాదేవం హిత్వా తవ సతి సతీనామచరమే కుచాభ్యామాసఙ్గః కురవకతరోరప్యసులభః:
• 'సతీనామచరమే' అంటే పతివ్రతలలో అత్యంత శ్రేష్ఠురాలు, సత్యస్వరూపిణి.
• దేవి తన భర్త శివుడిని వదిలి, తన స్తనాలను (శరీర స్పర్శను) కురవక వృక్షానికి కూడా ఇవ్వదు. 'కురవక తరు' (అశోక వృక్షం) స్త్రీ పాద తాకిడితో పుష్పిస్తుందని ప్రసిద్ధి. ఇక్కడ కవి స్తన స్పర్శను అశోక వృక్షానికి కూడా అసాధ్యం అని చెబుతున్నాడు.
• ఇది దేవి యొక్క అద్వితీయమైన పతివ్రతత్వాన్ని, శివుడిపట్ల ఆమెకున్న అనన్యమైన ప్రేమను, నిష్ఠను తెలియజేస్తుంది.

ఈ శ్లోకం దేవి పతివ్రత ధర్మాన్ని, ఆమె శివుడికి మాత్రమే అంకితం అని, మరియు ఆమె అనుగ్రహం పొందడం అత్యంత కష్టసాధ్యమని వివరిస్తుంది. దేవిని ఈ రూపంలో ధ్యానించడం ద్వారా భక్తులకు నిష్ఠ, ధర్మబద్ధమైన జీవితం మరియు ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానం లభిస్తాయి.

---

శ్లోకం 97

గిరామాహుర్దేవీం ద్రుహిణగృహిణీమాగమవిదో

హరేః పత్నీం పద్మాం హరసహచరీమద్రితనయామ్ ;

తురీయా కాపి త్వం దురధిగమనిఃసీమామహిమా

మహామాయా విశ్వం భ్రమయసి పరబ్రహ్మమహిషి . || 97 ||

పద విభాగము:

గిరామ్ + ఆహుః + దేవీం, ద్రుహిణ + గృహిణీమ్ + ఆగమ + విదః, హరేః, పత్నీం, పద్మాం, హర + సహచరీమ్ + అద్రితనయామ్, తురీయా, కాపి, త్వం, దురధిగమ + నిఃసీమ + మహిమా, మహామాయా, విశ్వం, భ్రమయసి, పరబ్రహ్మమహిషి.

అన్వయము:

ఆగమవిదః గిరామ్ ద్రుహిణగృహిణీమ్ దేవీమ్ ఆహుః. హరేః పత్నీం పద్మాం (ఆహుః). హరసహచరీం అద్రితనయాం (ఆహుః). తురీయా కాపి త్వం దురధిగమనిఃసీమామహిమా మహామాయా పరబ్రహ్మమహిషి (సతీ) విశ్వం భ్రమయసి.

జగజ్జననీ!

ప్రతిపదార్థము: ఆగమవిదః = ఆగమ శాస్త్రాలను తెలిసిన వారు, గిరామ్ = వాక్కులకు, ద్రుహిణగృహిణీమ్ = బ్రహ్మ భార్య అయిన, దేవీమ్ = సరస్వతిని దేవి అని, ఆహుః = అంటారు. హరేః పత్నీం = విష్ణువు యొక్క భార్య అయిన, పద్మాం = లక్ష్మీ దేవిని (దేవి అని అంటారు). హరసహచరీం = శివుని సహచరి అయిన, అద్రితనయామ్ = పార్వతీ దేవిని అద్రితనయ అని అంటారు. (కానీ), తురీయా కాపి త్వం = నాల్గవది అయిన, ఏదో ఒక (వర్ణించలేని), నీవు, దురధిగమనిఃసీమామహిమా = తెలుసుకోవడానికి కష్టమైన, హద్దులు లేని మహిమ గలదానివి, మహామాయా = మహామాయా స్వరూపిణివి, పరబ్రహ్మమహిషి = పరబ్రహ్మం యొక్క పట్టపురాణివి (సతీ) = అయి, విశ్వం భ్రమయసి = విశ్వాన్ని సృష్టిస్తున్నావు (లేదా తిప్పుతున్నావు, లీనము చేస్తున్నావు).

తాత్పర్యం:

ఆగమ శాస్త్రాలను తెలిసిన వారు వాక్కులకు దేవిని బ్రహ్మ భార్య సరస్వతి అని అంటారు. విష్ణువు భార్య లక్ష్మీదేవిని (దేవి అని) అంటారు. శివుని సహచరి అయిన పార్వతీదేవిని అద్రితనయ అని అంటారు. కానీ, నాలుగవది అయిన, వర్ణించలేని, తెలుసుకోవడానికి కష్టమైన, హద్దులు లేని మహిమ గల మహామాయా స్వరూపిణివి, పరబ్రహ్మం యొక్క పట్టపురాణి అయిన నీవు, ఈ విశ్వాన్ని సృష్టిస్తున్నావు (లేదా తిప్పుతున్నావు, లీనము చేస్తున్నావు).

విశేషాలు:

ఈ శ్లోకం దేవి పరబ్రహ్మ స్వరూపాన్ని, ఆమె మహామాయా శక్తిని, మరియు ఆమె త్రిమూర్తుల దేవతల కంటే ఉన్నతమైన నాల్గవ రూపాన్ని (తురీయ స్థితి) వర్ణిస్తుంది.

• గిరామాహుర్దేవీం ద్రుహిణగృహిణీమాగమవిదో హరేః పత్నీం పద్మాం హరసహచరీమద్రితనయామ్:
• ఆగమ వేత్తలు వాక్కులకు సరస్వతిని, సంపదకు లక్ష్మిని, శివుని భార్య పార్వతిని దేవతలుగా చెబుతారు. వీరు త్రిమూర్తుల శక్తులుగా, సృష్టి, స్థితి, లయలకు కారణభూతులుగా ఉంటారు.
• తురీయా కాపి త్వం దురధిగమనిఃసీమామహిమా మహామాయా విశ్వం భ్రమయసి పరబ్రహ్మమహిషి:
• తురీయ స్థితి: ఇక్కడ దేవి నాల్గవ శక్తిగా వర్ణించబడింది. ఇది జాగ్రత్ (మేలుకువ), స్వప్న (కల), సుషుప్తి (గాఢ నిద్ర) అనే మూడు స్థితులకు అతీతమైన, పరమాత్మ స్థితిని సూచిస్తుంది.
• దేవి మహిమ హద్దులు లేనిది, తెలుసుకోవడానికి కష్టమైనది (దురధిగమ నిఃసీమ మహిమా).
• ఆమె మహామాయా స్వరూపిణి, ఈ విశ్వాన్ని సృష్టిస్తూ, నియంత్రిస్తూ ఉంటుంది (విశ్వం భ్రమయసి).
• ఆమె పరబ్రహ్మం యొక్క పట్టపురాణి (పరబ్రహ్మ మహిషి). ఇది ఆమె సకల దేవతలకు మూల కారణమైన శక్తి అని, పరబ్రహ్మానికి అభేదమని తెలియజేస్తుంది.

ఈ శ్లోకం దేవి పరమేశ్వరి రూపాన్ని, ఆమె మహామాయా శక్తిని, ఆమె పరబ్రహ్మముతో అభేదత్వాన్ని మరియు ఆమె సృష్టి, స్థితి, లయాలకు అతీతమైన తురీయ స్థితిని వివరిస్తుంది. దేవిని ఈ రూపంలో ధ్యానించడం ద్వారా భక్తులకు ఆత్మజ్ఞానం, మోక్షం మరియు దైవిక శక్తి లభిస్తాయి.

---

శ్లోకం 98

కదా కాలే మాతః కథయ కలితాలక్తకరసం

పిబేయం విద్యార్థీ తవ చరణనిర్ణేజనజలమ్ ;

ప్రకృత్యా మూకానామపి చ కవితాకారణతయా

కదా ధత్తే వాణీముఖకమలతామ్బూలరసతామ్ . || 98 ||

పద విభాగము:

కదా, కాలే, మాతః, కథయ, కలిత + ఆలక్తక + రసం, పిబేయం, విద్యార్థీ, తవ, చరణ + నిర్ణేజన + జలమ్, ప్రకృత్యా, మూకానామ్ + అపి, చ, కవితా + కారణతయా, కదా, ధత్తే, వాణీ + ముఖ + కమల + తామ్బూల + రసతామ్.

అన్వయము:

మాతః! కథయ, విద్యార్థీ (అహం) కదా కాలే కలితాలక్తకరసం తవ చరణనిర్ణేజనజలం పిబేయం? చ ప్రకృత్యా మూకానామ్ అపి కవితాకారణతయా వాణీముఖకమలతామ్బూలరసతామ్ కదా ధత్తే?

---

మీరు కోరిన విధంగా, ప్రతి పదార్థంలో పదానికి అర్థం చెప్పేదాని పక్కన మాత్రమే = గుర్తు ఉంచి, అర్థాలు చెప్పబడిన పదాలను కామాలతో పక్కపక్కనే ఉంచి కింద ఇవ్వబడింది:

జగజ్జననీ!

ప్రతిపదార్థము:

మాతః = ఓ మాతా!, కథయ = చెప్పుము, విద్యార్థీ = (జ్ఞానాన్ని అభ్యసించే) విద్యార్థి అయిన నేను, కదా కాలే = ఎప్పుడు, కలితాలక్తకరసం = కలిపిన పారాణి యొక్క రసంతో కూడిన, తవ చరణనిర్ణేజనజలమ్ = నీ యొక్క పాదాలను కడిగిన నీటిని, పిబేయం = త్రాగగలను? చ = మరియు, ప్రకృత్యా మూకానామ్ అపి = స్వభావ సిద్ధంగా మూగవారైన వారికి కూడా, కవితాకారణతయా = కవిత్వం పుట్టడానికి కారణమైన, వాణీముఖకమలతామ్బూలరసతామ్ = సరస్వతీ దేవి యొక్క ముఖపద్మంలోని తాంబూల రసం వలె (ఎప్పుడు తయారవుతుంది)? (అనగా ఎప్పుడు మూగవారు కూడా కవులు అవుతారు?).

తాత్పర్యం:

ఓ మాతా! చెప్పుము, జ్ఞానాన్ని అభ్యసించే విద్యార్థి అయిన నేను, పారాణి రసం కలిసిన నీ పాదాలను కడిగిన నీటిని ఎప్పుడు త్రాగగలను? మరియు స్వభావ సిద్ధంగా మూగవారైన వారికి కూడా కవిత్వం పుట్టడానికి కారణమైన, సరస్వతీ దేవి ముఖపద్మంలోని తాంబూల రసం వలె నీ పాదోదకం ఎప్పుడు తయారవుతుంది? (అనగా నీ పాదోదకం తాగి మూగవారు కూడా కవులు కావాలని ప్రార్థన).

విశేషాలు:

ఈ శ్లోకం దేవి పాదోదకం (పాదాలను కడిగిన నీరు) యొక్క మహిమను, అది జ్ఞానాన్ని, కవిత్వాన్ని ప్రసాదించగలదని వర్ణిస్తుంది. కవి దేవి అనుగ్రహాన్ని, ముఖ్యంగా వాక్శుద్ధిని, కవిత్వ ప్రతిభను కోరుకుంటున్నాడు.

• కదా కాలే మాతః కథయ కలితాలక్తకరసం పిబేయం విద్యార్థీ తవ చరణనిర్ణేజనజలమ్:
• కవి తనను తాను 'విద్యార్థి'గా పేర్కొని, దేవి పాదోదకం త్రాగాలని కోరుకుంటున్నాడు.
• దేవి పాదాలు పారాణి రంగులో ఉండటం వల్ల, పాదోదకంలో పారాణి రసం కలుస్తుందని భావం.
• ఇది దేవి పాదాల పరమ పవిత్రతను, దాని జ్ఞాన ప్రదాతృత్వాన్ని సూచిస్తుంది.
• ప్రకృత్యా మూకానామపి చ కవితాకారణతయా కదా ధత్తే వాణీముఖకమలతామ్బూలరసతామ్:
• దేవి పాదోదకం మూగవారికి కూడా కవిత్వం పుట్టడానికి కారణం కావాలని కవి కోరుకుంటున్నాడు.
• సరస్వతీ దేవి ముఖపద్మంలోని తాంబూల రసం త్రాగితే గొప్ప జ్ఞానం, వాక్శుద్ధి కలుగుతాయని విశ్వాసం. దేవి పాదోదకం కూడా అదే ప్రభావాన్ని కలిగి ఉండాలని కవి ప్రార్థన.
• ఇది దేవి యొక్క జ్ఞాన శక్తిని, ఆమె వాక్శుద్ధిని, కవిత్వ ప్రతిభను ప్రసాదించగలదని తెలియజేస్తుంది.

ఈ శ్లోకం దేవి పాదోదకం యొక్క మహిమను, దాని జ్ఞాన ప్రదాతృత్వాన్ని మరియు వాక్శుద్ధిని వర్ణిస్తుంది. దేవిని ఈ రూపంలో ధ్యానించడం ద్వారా భక్తులకు జ్ఞానం, కవిత్వం, వాక్శుద్ధి మరియు ఆధ్యాత్మిక అనుగ్రహం లభిస్తాయి.

---

శ్లోకం 99

సరస్వత్యా లక్ష్మ్యా విధిహరిసపత్నో విహరతే

రతేః పాతివ్రత్యం శిథిలయతి రమ్యేణ వపుషా ;

చిరం జీవన్నేవ క్షపితపశుపాశవ్యతికరః

పరానన్దాభిఖ్యం రసయతి రసం త్వద్భజనవాన్ . || 99 ||

పద విభాగము:

సరస్వత్యా, లక్ష్మ్యా, విధి + హరి + సపత్నః, విహరతే, రతేః, పాతివ్రత్యం, శిథిలయతి, రమ్యేణ, వపుషా, చిరం, జీవన్ + ఏవ, క్షపిత + పశు + పాశ + వ్యతికరః, పర + ఆనంద + అభిఖ్యం, రసయతి, రసం, త్వత్ + భజనవాన్.

అన్వయము:

(యః) త్వద్భజనవాన్ (సః) సరస్వత్యా లక్ష్మ్యా (సహ) విధిహరిసపత్నః (ఇవ) విహరతే. రమ్యేణ వపుషా రతేః పాటివ్రత్యం శిథిలయతి. చిరం జీవన్ ఏవ క్షపితపశుపాశవ్యతికరః (సన్) పరానన్దాభిఖ్యం రసం రసయతి.

జగజ్జననీ!

ప్రతిపదార్థము: (యః) త్వత్ భజనవాన్ = నీ యొక్క భక్తుడు, (సః) సరస్వత్యా లక్ష్మ్యా (సహ) = సరస్వతితో, లక్ష్మితో (సహ), విధిహరిసపత్నః ఇవ = బ్రహ్మకు, విష్ణువుకు భర్తగా (లేదా సమానుడుగా) వలె, విహరతే = విహరిస్తాడు (ఆనందిస్తాడు). రమ్యేణ వపుషా = అందమైన శరీరంతో, రతేః పాటివ్రత్యం = రతీదేవి యొక్క పాతివ్రత్యాన్ని, శిథిలయతి = సడలిస్తాడు (అనగా రతీదేవి కూడా అతని సౌందర్యానికి ఆకర్షితురాలవుతుంది). చిరం జీవన్ ఏవ = దీర్ఘకాలం జీవించి ఉండగానే, క్షపితపశుపాశవ్యతికరః = నశించిన జీవుల యొక్క బంధాల సమూహం కలవాడై (అనగా అజ్ఞాన బంధాలను ఛేదించి), పరానన్దాభిఖ్యం రసం = పరానందం అనే రసాన్ని, రసయతి = అనుభవిస్తాడు.

తాత్పర్యం:

నీ భక్తుడు, సరస్వతీ లక్ష్మీ దేవతలతో బ్రహ్మ విష్ణువులకు సమానుడై విహరిస్తాడు (జ్ఞానం, సంపద పొందుతాడు). అందమైన శరీరంతో రతీదేవి పాతివ్రత్యాన్ని కూడా సడలిస్తాడు (అనగా రతీదేవి కూడా అతని సౌందర్యానికి ఆకర్షితురాలవుతుంది). అతడు దీర్ఘకాలం జీవించి ఉండగానే, జీవులకు ఉండే అజ్ఞాన బంధాలను ఛేదించి, పరానందం అనే రసాన్ని అనుభవిస్తాడు.

విశేషాలు:

ఈ శ్లోకం దేవి భక్తునికి లభించే అద్భుతమైన ఫలాలను వర్ణిస్తుంది. దేవి భక్తుడు కేవలం సాధారణ భక్తుడు కాదని, అతను దివ్యమైన శక్తులను, జ్ఞానాన్ని, ఆనందాన్ని పొంది, ముక్తిని పొందుతాడని తెలియజేస్తుంది.

• సరస్వత్యా లక్ష్మ్యా విధిహరిసపత్నో విహరతే: దేవి భక్తుడు సరస్వతి, లక్ష్మి (అనగా జ్ఞానం, సంపద) లతో నిరంతరం ఉంటాడు. బ్రహ్మ, విష్ణువులకు సమానుడై విహరిస్తాడు. ఇది దేవి భక్తునికి లభించే జ్ఞాన, ఐశ్వర్యాలను సూచిస్తుంది.
• రతేః పాతివ్రత్యం శిథిలయతి రమ్యేణ వపుషా: దేవి భక్తుడు ఎంత అందమైనవాడంటే, రతీదేవి (మన్మథుని భార్య) కూడా అతని సౌందర్యానికి ఆకర్షితురాలై తన పాతివ్రత్యాన్ని సడలిస్తుంది. ఇది దేవి భక్తునికి లభించే అద్భుత సౌందర్యాన్ని, మోహక శక్తిని సూచిస్తుంది.
• చిరం జీవన్నేవ క్షపితపశుపాశవ్యతికరః పరానన్దాభిఖ్యం రసయతి రసం త్వద్భజనవాన్:
• దేవి భక్తుడు దీర్ఘకాలం జీవిస్తాడు.
• జీవించి ఉండగానే 'పశుపాశవ్యతికరః' (జీవులకు ఉండే అజ్ఞానం, కర్మబంధాలు) నశించిపోతాయి. ఇది మోక్ష స్థితిని సూచిస్తుంది.
• పరానందం అనే రసాన్ని అనుభవిస్తాడు. ఇది ఆత్మానందాన్ని, బ్రహ్మానందాన్ని సూచిస్తుంది.

ఈ శ్లోకం దేవి భజన యొక్క అద్భుతమైన ఫలాలను, అది కేవలం ఐహిక సుఖాలను మాత్రమే కాకుండా, ఆధ్యాత్మిక ఉన్నతిని, మోక్షాన్ని కూడా ప్రసాదిస్తుందని వివరిస్తుంది. దేవిని భజించడం ద్వారా భక్తులు జ్ఞానం, సంపద, సౌందర్యం మరియు ఆత్మానందం పొందగలరని భావం.

---

శ్లోకం 100

ప్రదీపజ్వాలాభిర్దివసకరనీరాజనవిధిః

సుధాసూతేశ్చన్ద్రోపలజలలవైరర్ఘ్యరచనా;

స్వకీయైరమ్భోభిః సలిలనిధిసౌహిత్యకరణం

త్వదీయాభిర్వాగ్భిస్తవ జనని వాచాం స్తుతిరియమ్ . || 100 ||

పద విభాగము:

ప్రదీప + జ్వాలాభిః + దివసకర + నీరాజన + విధిః, సుధాసూతేః + చన్ద్రోపల + జల + లవైః + అర్ఘ్య + రచనా, స్వకీయైః + అమ్భోభిః, సలిలనిధి + సౌహిత్య + కరణం, త్వదీయాభిః + వాగ్భిః + తవ, జనని, వాచాం, స్తుతిః + ఇయమ్.

అన్వయము:

జనని! ప్రదీపజ్వాలాభిః దివసకరనీరాజనవిధిః (యథా); చన్ద్రోపలజలలవైః సుధాసూతేః అర్ఘ్యరచనా (యథా); స్వకీయైః అమ్భోభిః సలిలనిధిసౌహిత్యకరణం (యథా); తథా ఇయం స్తుతిః తవ త్వదీయాభిః వాగ్భిః వాచాం (అస్తి).

జగజ్జననీ!

ప్రతిపదార్థము: జనని = ఓ జననీ!, ప్రదీపజ్వాలాభిః = దీపపు మంటలతో, దివసకరనీరాజనవిధిః = సూర్యునికి హారతి ఇచ్చే పద్ధతి (అసాధ్యం); సుధాసూతేః = చంద్రునికి (అమృతాన్ని సృష్టించేవాడు), చన్ద్రోపలజలలవైః = చంద్రకాంత మణి నుండి వెలువడిన నీటి బిందువులతో, అర్ఘ్యరచనా = అర్ఘ్యం సమర్పించడం (అసాధ్యం); స్వకీయైః అమ్భోభిః = తన యొక్క నీటితో, సలిలనిధిసౌహిత్యకరణం = సముద్రానికి తృప్తి కలిగించడం (అసాధ్యం); తథా = అదే విధంగా, ఇయమ్ స్తుతిః = ఈ స్తుతి, తవ = నీ యొక్క, త్వదీయాభిః వాగ్భిః = నీ నుండి వచ్చిన (లేదా నీ అనుగ్రహం పొందిన) మాటలతో, వాచాం = వాక్కులకు (సరస్వతీ దేవికి కూడా), (అస్తి) = ఉంది.

తాత్పర్యం:

ఓ జననీ! దీపపు మంటలతో సూర్యునికి హారతి ఇవ్వడం ఎలాగో (అసాధ్యమో); చంద్రకాంత మణి నుండి వెలువడిన నీటి బిందువులతో చంద్రునికి అర్ఘ్యం సమర్పించడం ఎలాగో (అసాధ్యమో); తన సొంత నీటితో సముద్రానికి తృప్తి కలిగించడం ఎలాగో (అసాధ్యమో); అదే విధంగా, నీ యొక్క ఈ స్తుతి, నీ నుండి వచ్చిన (లేదా నీ అనుగ్రహం పొందిన) వాక్కులతో, వాక్కులకు అధిదేవత అయిన సరస్వతీ దేవికి కూడా అసాధ్యం. (అనగా నీ స్తుతిని నీవు తప్ప మరెవ్వరూ పూర్తిగా చేయలేరని భావం).

విశేషాలు:

ఈ శ్లోకం సౌందర్యలహరి యొక్క ముగింపు శ్లోకం. ఇది కవి యొక్క వినమ్రతను, దేవి యొక్క మహిమను తెలియజేస్తుంది. దేవిని పూర్తిగా స్తుతించడం ఎవరికీ సాధ్యం కాదని, తన ఈ స్తుతి దేవి అనుగ్రహం వల్లే సాధ్యమైందని కవి ఉద్ఘాటిస్తున్నాడు.

• ప్రదీపజ్వాలాభిర్దివసకరనీరాజనవిధిః: దీపపు జ్వాలతో సూర్యుడికి హారతి ఇవ్వడం ఎంత అసాధ్యమో, సూర్యుడికి హారతి ఇవ్వడానికి అతని తేజస్సే సరిపోతుంది.
• సుధాసూతేశ్చన్ద్రోపలజలలవైరర్ఘ్యరచనా: చంద్రకాంత మణి నుండి వచ్చే నీటి బిందువులతో చంద్రునికి అర్ఘ్యం ఇవ్వడం ఎంత అసాధ్యమో, చంద్రుడు స్వతహాగా అమృతాన్ని ఉత్పత్తి చేస్తాడు.
• స్వకీయైరమ్భోభిః సలిలనిధిసౌహిత్యకరణం: సముద్రానికి తన సొంత నీటితోనే తృప్తి కలిగించడం ఎంత అసాధ్యమో, సముద్రం స్వతహాగా అపారమైన జలరాశి.
• త్వదీయాభిర్వాగ్భిస్తవ జనని వాచాం స్తుతిరియమ్:
• ఈ మూడు ఉదాహరణల మాదిరిగానే, దేవిని స్తుతించడం కూడా అదే విధంగా ఉందని కవి చెబుతున్నాడు.
• దేవి వాక్కులకు అధిదేవత (సరస్వతీ స్వరూపిణి).
• కవి ఉపయోగించిన వాక్కులు కూడా దేవి అనుగ్రహం వల్లే వచ్చాయి. కాబట్టి, ఈ స్తుతి దేవికి ఆమె సొంత వాక్కులతోనే స్తుతించడం వలె. దేవి మహిమ అపారం, దానిని వర్ణించడానికి ఆమె శక్తి మాత్రమే సరిపోతుందని భావం.

ఈ శ్లోకం సౌందర్యలహరి యొక్క ముగింపును సూచిస్తుంది, కవి దేవి అనుగ్రహం లేకుండా ఆమెను స్తుతించడం అసాధ్యమని, తన ఈ స్తుతి దేవి కృప వల్లనే సాధ్యమైందని వినయంగా తెలియజేస్తున్నాడు. ఇది దేవి యొక్క పరమ శ్రేష్ఠత్వాన్ని, ఆమె అపారమైన మహిమను వర్ణిస్తుంది.

---

సౌందర్యలహరి సమ్పూర్ణా