శ్రీ శంకరాచార్య స్తోత్ర సర్వస్వమ్ –
ఆర్యాష్టకం ( 10 శ్లోకాలు)
పదవిభాగము, అన్వయము, ప్రతి పదార్థము, తాత్పర్యము,విశేషములతో
ఆచార్య తాడేపల్లి పతంజలి
ఈ ఆర్యాష్టకంలో, ఆదిశంకరాచార్యులు
బాలగణపతిని స్తుతించి, తదుపరి దుర్గ, సరస్వతి,
లక్ష్మి, పార్వతి వంటి వివిధ దేవతా రూపాలను
విద్యను ప్రసాదించమని ప్రార్థిస్తారు. ఈ స్తోత్రాన్ని నిరంతరం పఠించిన వారికి
మహాదేవి అనుగ్రహంతో ఆరు నెలలలో కవిత్వం అబ్బుతుందని ఫలశ్రుతిని తెలియజేస్తారు.
శ్రీ ఆర్యాష్టకం
శ్లోకం 1
కరస్థకదలీచూతపనసేష్టకమోదకం .
బాలసూర్యప్రతీకాశం వందే బాలగణాధిపం .. 1..
పదవిభాగము:
కరస్థకదలీచూతపనస + ఇష్టకమోదకం, బాలసూర్యప్రతీకాశం, వందే, బాలగణాధిపం.
అన్వయము:
కరస్థకదలీచూతపనసేష్టకమోదకం, బాలసూర్యప్రతీకాశం
బాలగణాధిపం వందే.
ప్రతి పదార్థము:
కరస్థ = చేతిలో ఉన్న, కదలీ = అరటిపండు,
చూత = మామిడిపండు, పనస = పనసపండు, ఇష్టకమోదకం = ఇష్టమైన కుడుములు (మోదకాలు) కలవాడు, బాలసూర్యప్రతీకాశం
= బాలసూర్యునితో సమానమైన కాంతి కలవాడు, బాలగణాధిపం = బాల
గణపతిని, వందే = నమస్కరిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము:
చేతిలో అరటిపండు, మామిడిపండు,
పనసపండు మరియు ఇష్టమైన కుడుములు కలిగి, ఉదయించే
సూర్యుని వలె ప్రకాశించే బాల గణపతికి నమస్కరిస్తున్నాను.
విశేషములు:
ఈ శ్లోకం బాలగణపతిని స్తుతిస్తుంది. ఆయన చేతిలోని ఫలాలు
మరియు మోదకాలు భక్తులకు ఐశ్వర్యం, జ్ఞానం మరియు సంతోషాన్ని
ప్రసాదించే ఆయన అనుగ్రహానికి ప్రతీకలు. బాలసూర్య ప్రకాశం ఆయన తేజస్సును, ఉజ్వలత్వాన్ని సూచిస్తుంది.
శ్లోకం 2
ఆర్యాం కాత్యాయనీం దేవీమభీష్టఫలదాయినీం .
దేహి విద్యాం మహాదేవి నమామి త్వాం మహేశ్వరీం .. 2..
పదవిభాగము:
ఆర్యాం, కాత్యాయనీం, దేవీం + అభీష్టఫలదాయినీం, దేహి, విద్యాం, మహాదేవి, నమామి,
త్వాం, మహేశ్వరీం.
అన్వయము:
ఆర్యాం, కాత్యాయనీం, అభీష్టఫలదాయినీం దేవీం, మహేశ్వరీం త్వాం నమామి.
మహాదేవి, విద్యాం దేహి.
ప్రతి పదార్థము:
ఆర్యాం = పూజ్యురాలైన, కాత్యాయనీం =
కాత్యాయని అయిన, దేవీం = దేవిని, అభీష్టఫలదాయినీం
= కోరిన ఫలాలను ఇచ్చేదానిని, నమామి = నమస్కరిస్తున్నాను,
త్వాం = నిన్ను, మహేశ్వరీం = మహేశ్వరిని,
మహాదేవి = ఓ మహాదేవి, విద్యాం = విద్యను,
దేహి = ప్రసాదించు.
తాత్పర్యము:
అభీష్ట ఫలాలను ప్రసాదించే ఆ పూజ్యురాలైన కాత్యాయని దేవిని, మహేశ్వరిని అయిన నిన్ను నమస్కరిస్తున్నాను. ఓ మహాదేవి! నాకు విద్యను
ప్రసాదించు.
విశేషములు:
ఈ శ్లోకం కాత్యాయని దేవిని స్తుతిస్తుంది, ఆమె కోరికలను తీర్చే శక్తిని కలిగి ఉంటుంది. ఇక్కడ విద్య కోసం ప్రార్థన
ముఖ్యమైనది. దేవిని "మహేశ్వరి" అని సంబోధించడం ఆమె సర్వోన్నత శక్తిని
సూచిస్తుంది.
శ్లోకం 3
మహాదేవప్రియాం కాలీం మహాయోగేశ్వరేశ్వరీం .
మహాలక్ష్మీం శివాం గౌరీం దేహి విద్యాం మహేశ్వరి .. 3..
పదవిభాగము:
మహాదేవప్రియాం, కాలీం, మహాయోగేశ్వర + ఈశ్వరీం, మహాలక్ష్మీం, శివాం, గౌరీం, దేహి, విద్యాం, మహేశ్వరి.
అన్వయము:
మహాదేవప్రియాం, కాలీం, మహాయోగేశ్వరేశ్వరీం, మహాలక్ష్మీం, శివాం, గౌరీం ఓ మహేశ్వరి, విద్యాం
దేహి.
ప్రతి పదార్థము:
మహాదేవప్రియాం = శివునికి ప్రియమైన దానిని, కాలీం = కాళి రూపంలో ఉన్న దానిని, మహాయోగేశ్వరేశ్వరీం
= గొప్ప యోగీశ్వరులకు అధిష్టాన దేవత అయిన దానిని, మహాలక్ష్మీం
= మహాలక్ష్మిని, శివాం = శుభకరి అయిన దానిని, గౌరీం = గౌరిని, ఓ మహేశ్వరి = ఓ మహేశ్వరి, విద్యాం = విద్యను, దేహి = ప్రసాదించు.
తాత్పర్యము:
మహాదేవునికి ప్రియురాలైన, కాళీ
స్వరూపిణి, గొప్ప యోగీశ్వరులకు అధిష్టాన దేవత, మహాలక్ష్మి, శుభకరి, గౌరి అయిన
ఓ మహేశ్వరి! నాకు విద్యను ప్రసాదించు.
విశేషములు:
ఈ శ్లోకం దేవి యొక్క వివిధ రూపాలను (కాళి, మహాలక్ష్మి, శివ, గౌరి)
స్తుతిస్తుంది, ఆమెకున్న సర్వశక్తిమత్తతను, వివిధ శక్తులను తెలియజేస్తుంది. ఈ రూపాలన్నీ విద్యను ప్రసాదించగలవని
నమ్మకం.
శ్లోకం 4
ఉమాం హైమవతీం శుభ్రాం కోమలాంగీ శుభప్రియాం .
నమామి శుభ్రవక్త్రాం త్వాం దేహి విద్యాం శివప్రియే .. 4..
పదవిభాగము:
ఉమాం, హైమవతీం, శుభ్రాం,
కోమలాంగీం, శుభప్రియాం, నమామి,
శుభ్రవక్త్రాం, త్వాం, దేహి,
విద్యాం, శివప్రియే.
అన్వయము:
ఉమాం, హైమవతీం, శుభ్రాం,
కోమలాంగీం, శుభప్రియాం, శుభ్రవక్త్రాం
త్వాం నమామి. శివప్రియే, విద్యాం దేహి.
ప్రతి పదార్థము:
ఉమాం = ఉమాదేవిని, హైమవతీం =
హిమవంతుని కుమార్తె అయిన దానిని, శుభ్రాం = స్వచ్ఛమైన దానిని,
కోమలాంగీం = సున్నితమైన అవయవాలు కల దానిని, శుభప్రియాం
= శుభములను ఇష్టపడే దానిని, నమామి = నమస్కరిస్తున్నాను,
శుభ్రవక్త్రాం = నిర్మలమైన ముఖం కల దానిని, త్వాం
= నిన్ను, శివప్రియే = ఓ శివునికి ప్రియురాలా, విద్యాం = విద్యను, దేహి = ప్రసాదించు.
తాత్పర్యము:
ఉమాదేవి, హిమవంతుని కుమార్తె, స్వచ్ఛమైనది, సున్నితమైన అవయవాలు కలది, శుభములను ఇష్టపడేది, నిర్మలమైన ముఖం కలది అయిన
నిన్ను నమస్కరిస్తున్నాను. ఓ శివునికి ప్రియురాలా! నాకు విద్యను ప్రసాదించు.
విశేషములు:
ఈ శ్లోకం పార్వతీ దేవి యొక్క ఉమా, హైమవతి రూపాలను వర్ణిస్తుంది. ఆమె కోమలత్వం, శుభ్రత్వం
మరియు శుభాలను ప్రసాదించే లక్షణాలు వర్ణించబడ్డాయి. "శివప్రియే" అనే
సంబోధన ఆమె శివుని భార్య అని, తద్వారా ఆమెకు ఉన్న శక్తిని
సూచిస్తుంది.
శ్లోకం 5
పద్మహస్తాం సహస్రాక్షీం సహస్రానలలోచనాం .
నౌమి దుర్గా భగవతీం దేహి విద్యాం సురేశ్వరి .. 5..
పదవిభాగము:
పద్మహస్తాం, సహస్రాక్షీం,
సహస్రానలలోచనాం, నౌమి, దుర్గాం,
భగవతీం, దేహి, విద్యాం,
సురేశ్వరి.
అన్వయము:
పద్మహస్తాం, సహస్రాక్షీం,
సహస్రానలలోచనాం, భగవతీం దుర్గాం నౌమి.
సురేశ్వరి, విద్యాం దేహి.
ప్రతి పదార్థము:
పద్మహస్తాం = పద్మము చేతిలో కల దానిని, సహస్రాక్షీం = వేయి కళ్ళు కల దానిని, సహస్రానలలోచనాం
= వేయి అగ్ని నేత్రాలు కల దానిని, నౌమి = నమస్కరిస్తున్నాను,
దుర్గాం = దుర్గను, భగవతీం = భగవతిని, సురేశ్వరి = ఓ దేవతలకు అధిపతి, విద్యాం = విద్యను,
దేహి = ప్రసాదించు.
తాత్పర్యము:
చేతిలో పద్మము ధరించి, వేయి కళ్ళు,
వేయి అగ్ని నేత్రాలు కలిగిన భగవతి దుర్గాదేవికి నమస్కరిస్తున్నాను.
ఓ దేవతలకు అధిపతి అయిన దేవీ! నాకు విద్యను ప్రసాదించు.
విశేషములు:
ఈ శ్లోకం దుర్గాదేవిని స్తుతిస్తుంది. ఆమె పద్మహస్తం
శుభానికి, శ్రేయస్సుకు చిహ్నం. వేయి కళ్ళు, వేయి
అగ్ని నేత్రాలు ఆమె సర్వవ్యాపకత్వాన్ని, సర్వజ్ఞత్వాన్ని,
దుష్ట సంహార శక్తిని సూచిస్తాయి.
శ్లోకం 6
పద్మమందిరమధ్యస్థాం యోగివృందైర్నిషేవితాం .
నౌమి విశ్వమయీం వాణీం దేహి విద్యాం సులోచనే .. 6..
పదవిభాగము:
పద్మమందిరమధ్యస్థాం, యోగివృందైః +
నిషేవితాం, నౌమి, విశ్వమయీం, వాణీం, దేహి, విద్యాం, సులోచనే.
అన్వయము:
పద్మమందిరమధ్యస్థాం, యోగివృందైర్నిషేవితాం,
విశ్వమయీం వాణీం నౌమి. సులోచనే, విద్యాం దేహి.
ప్రతి పదార్థము:
పద్మమందిరమధ్యస్థాం = పద్మమందిరం మధ్యలో ఉన్న దానిని, యోగివృందైర్నిషేవితాం = యోగి సమూహాలచే సేవింపబడుతున్న దానిని, నౌమి = నమస్కరిస్తున్నాను, విశ్వమయీం = విశ్వమంతా
నిండి ఉన్న దానిని, వాణీం = సరస్వతీ దేవిని, సులోచనే = ఓ మంచి కళ్ళు కలదానా, విద్యాం = విద్యను,
దేహి = ప్రసాదించు.
తాత్పర్యము:
పద్మ మందిరం మధ్యలో నివసించే, యోగి
సమూహాలచే సేవించబడే, విశ్వమయ రూపంలో ఉన్న సరస్వతీ దేవిని
నమస్కరిస్తున్నాను. ఓ మంచి కళ్ళు కల దేవీ! నాకు విద్యను ప్రసాదించు.
విశేషములు:
ఈ శ్లోకం సరస్వతీ దేవిని స్తుతిస్తుంది, ఆమె జ్ఞానం, విద్య మరియు కళలకు అధిష్టాన దేవత. ఆమె
పద్మాసనం, యోగులచే సేవింపబడటం ఆమె ఆధ్యాత్మిక ప్రాధాన్యతను
సూచిస్తాయి. "విశ్వమయీం" అంటే ఆమె విశ్వమంతటా వ్యాపించి ఉందని అర్థం.
శ్లోకం 7
లక్ష్మీం క్షమాం శివాం ధాత్రీం కల్యాణగుణవర్ధనీం .
వందే త్వాం ప్రణతార్తిఘ్నీం దేహి విద్యాం సురేశ్వరి .. 7..
పదవిభాగము:
లక్ష్మీం, క్షమాం, శివాం,
ధాత్రీం, కల్యాణగుణవర్ధనీం, వందే, త్వాం, ప్రణతార్తిఘ్నీం,
దేహి, విద్యాం, సురేశ్వరి.
అన్వయము:
లక్ష్మీం, క్షమాం, శివాం,
ధాత్రీం, కల్యాణగుణవర్ధనీం, ప్రణతార్తిఘ్నీం త్వాం వందే. సురేశ్వరి, విద్యాం
దేహి.
ప్రతి పదార్థము:
లక్ష్మీం = లక్ష్మీదేవిని, క్షమాం =
క్షమాగుణం కల దానిని, శివాం = శుభాన్ని కలిగించే దానిని,
ధాత్రీం = పోషించే దానిని, కల్యాణగుణవర్ధనీం =
శుభకరమైన గుణాలను పెంచే దానిని, వందే = నమస్కరిస్తున్నాను,
త్వాం = నిన్ను, ప్రణతార్తిఘ్నీం = శరణు
పొందిన వారి బాధలను పోగొట్టే దానిని, సురేశ్వరి = ఓ దేవతలకు
అధిపతి, విద్యాం = విద్యను, దేహి =
ప్రసాదించు.
తాత్పర్యము:
లక్ష్మి స్వరూపిణి, క్షమ, శుభకరి, పోషకురాలు, శుభగుణాలను
వృద్ధి చేసేది, శరణాగతుల బాధలను పోగొట్టేది అయిన నిన్ను
నమస్కరిస్తున్నాను. ఓ దేవతలకు అధిపతి! నాకు విద్యను ప్రసాదించు.
విశేషములు:
ఈ శ్లోకం లక్ష్మీదేవిని స్తుతిస్తుంది. ఆమె ధనం, శ్రేయస్సు, క్షమ, శుభం మరియు
పోషణకు చిహ్నం. "ప్రణతార్తిఘ్నీం" అంటే శరణు పొందిన వారి బాధలను
నివారించే శక్తి ఆమెకు ఉందని అర్థం.
శ్లోకం 8
విధిరూపాం హంసవాహాం బ్రహ్మధ్యానపరాయణాం .
వరదాభయకరాం విద్యాం దేహి (త్వం) పరమేశ్వరి .. 8..
పదవిభాగము:
విధిరూపాం, హంసవాహాం, బ్రహ్మధ్యానపరాయణాం, వరద + అభయకరాం, విద్యాం, దేహి, (త్వం),
పరమేశ్వరి.
అన్వయము:
విధిరూపాం, హంసవాహాం, బ్రహ్మధ్యానపరాయణాం, వరదాభయకరాం త్వం విద్యాం దేహి.
పరమేశ్వరి.
ప్రతి పదార్థము:
విధిరూపాం = బ్రహ్మ స్వరూపిణి అయిన దానిని, హంసవాహాం = హంస వాహనంగా కల దానిని, బ్రహ్మధ్యానపరాయణాం
= బ్రహ్మ ధ్యానంలో లీనమైన దానిని, వరదాభయకరాం = వరాలను,
అభయాన్ని ఇచ్చే చేతులు కల దానిని, విద్యాం =
విద్యను, దేహి = ప్రసాదించు, త్వం =
నీవు, పరమేశ్వరి = ఓ పరమేశ్వరి.
తాత్పర్యము:
బ్రహ్మ స్వరూపిణి, హంస వాహనంగా కలది,
బ్రహ్మ ధ్యానంలో లీనమైనది, వరాలను, అభయాన్ని ప్రసాదించే హస్తాలు కలది అయిన ఓ పరమేశ్వరి! నీవు నాకు విద్యను
ప్రసాదించు.
విశేషములు:
ఈ శ్లోకం బ్రహ్మశక్తిని, సరస్వతీ దేవి యొక్క
మరొక రూపాన్ని సూచిస్తుంది. ఆమె హంస వాహనం, బ్రహ్మ ధ్యానం
జ్ఞానానికి, ఆధ్యాత్మికతకు ప్రతీకలు. వరద, అభయ ముద్రలు ఆమె భక్తులకు రక్షణ, అనుగ్రహం ఇస్తాయని
తెలియజేస్తాయి. "త్వం" అనేది కొంతమంది పాఠాల్లో అదనంగా ఉంటుంది, దేవికి ప్రత్యక్ష సంబోధనను నొక్కి చెబుతుంది.
శ్లోకం 9
చారుప్రసన్నమదనాం చంద్రశేఖరవల్లభాం .
విద్యాం దేహి మహామాయే వందే త్వాం వృషవాహినీం .. 9..
పదవిభాగము:
చారుప్రసన్నమదనాం, చంద్రశేఖరవల్లభాం,
విద్యాం, దేహి, మహామాయే,
వందే, త్వాం, వృషవాహినీం.
అన్వయము:
చారుప్రసన్నమదనాం, చంద్రశేఖరవల్లభాం,
వృషవాహినీం త్వాం వందే. మహామాయే, విద్యాం
దేహి.
ప్రతి పదార్థము:
చారుప్రసన్నమదనాం = అందమైన, ప్రసన్నమైన
మన్మథుని కలిగి ఉన్న దానిని (లేదా అందంగా ప్రసన్నంగా ఉన్న మన్మథుని రూపంలో ఉన్న
దానిని), చంద్రశేఖరవల్లభాం = చంద్రశేఖరునికి (శివునికి)
ప్రియురాలైన దానిని, విద్యాం = విద్యను, దేహి = ప్రసాదించు, మహామాయే = ఓ మహామాయా స్వరూపిణీ,
వందే = నమస్కరిస్తున్నాను, త్వాం = నిన్ను,
వృషవాహినీం = వృషభాన్ని వాహనంగా కల దానిని.
తాత్పర్యము:
అందమైన, ప్రసన్నమైన మన్మథుని రూపం కలది
(లేదా అందంగా, ప్రసన్నంగా మన్మథుని గెలిచినది), చంద్రశేఖరునికి ప్రియురాలైన, వృషభాన్ని వాహనంగా కల ఓ
మహామాయా స్వరూపిణీ! నీకు నమస్కరిస్తున్నాను. నాకు విద్యను ప్రసాదించు.
విశేషములు:
ఈ శ్లోకం దేవిని మహామాయగా, శివునికి
ప్రియురాలిగా వర్ణిస్తుంది. "చారుప్రసన్నమదనాం" అంటే ఆమె మన్మథుడిని
కూడా ఆకర్షించగల అందాన్ని, ప్రశాంతతను కలిగి ఉందని లేదా
మన్మథుని జయించినట్లు కూడా అర్థం చేసుకోవచ్చు. "వృషవాహినీం" అనే పదం
దుర్గాదేవిని సూచిస్తుంది.
శ్లోకం 10
ఆర్యాష్టకమిదం పుణ్యం యః పఠేత్ సతతం నరః .
మహాదేవీప్రసాదేన షణ్మాసాత్ స కవిర్భవేత్ .. 10..
పదవిభాగము:
ఆర్యాష్టకం + ఇదం, పుణ్యం, యః, పఠేత్, సతతం, నరః, మహాదేవీప్రసాదేన, షణ్మాసాత్,
సః, కవిః + భవేత్.
అన్వయము:
యః నరః పుణ్యం ఇదం ఆర్యాష్టకం సతతం పఠేత్, సః మహాదేవీప్రసాదేన షణ్మాసాత్ కవిర్భవేత్.
ప్రతి పదార్థము:
యః = ఏ, నరః = మానవుడు, పుణ్యం = పుణ్యకరమైన, ఇదం = ఈ, ఆర్యాష్టకం = ఆర్యాష్టకాన్ని, సతతం = నిరంతరం,
పఠేత్ = పఠిస్తాడో, సః = అతడు, మహాదేవీప్రసాదేన = మహాదేవి అనుగ్రహం చేత, షణ్మాసాత్
= ఆరు నెలలలో, కవిర్భవేత్ = కవి అవుతాడు.
తాత్పర్యము:
పుణ్యకరమైన ఈ ఆర్యాష్టకాన్ని ఏ మానవుడు నిరంతరం పఠిస్తాడో, అతడు మహాదేవి అనుగ్రహం చేత ఆరు నెలలలో కవి అవుతాడు.
విశేషములు:
ఈ శ్లోకం ఆర్యాష్టకం పఠించడం వల్ల కలిగే ఫలాన్ని
వివరిస్తుంది. ఇది స్తోత్రాన్ని పఠించే వారికి జ్ఞానం, కవిత్వ ప్రతిభ లభిస్తుందని చెబుతుంది. ఆరు నెలల్లో కవి కావడం అనేది దేవి
అనుగ్రహం యొక్క గొప్పతనాన్ని సూచిస్తుంది.
ఆర్యాష్టకం సంపూర్ణం.
