శ్రీ శంకరాచార్యుల దేవీ-చతుఃషష్ట్యుపచార-పూజా-స్తోత్ర
వ్యాఖ్యానం
శ్లోకం 1
ఉషసి మాగధమఙ్గలగాయనైర్ఝటితి జాగృహి జాగృహి జాగృహి ;
అతికృపార్ద్రకటాక్షనిరీక్షణైర్జగదిదం జగదమ్బ సుఖీకురు . 1 .
పదచ్ఛేదము
ఉషసి, మాగధ-మంగళ-గాయనైః, ఝటితి, జాగృహి, జాగృహి, జాగృహి, అతి-కృపా-ఆర్ద్ర-కటాక్ష-నిరీక్షణైః, జగత్, ఇదం, జగత్-అంబ, సుఖీకురు.
అన్వయము
జగదంబ, ఉషసి, మాగధమంగళగాయనైః (కృతైః), ఝటితి, జాగృహి, జాగృహి, జాగృహి.
అతికృపార్ద్రకటాక్షనిరీక్షణైః ఇదం జగత్ సుఖీకురు.
ప్రతి పదార్థము
జగదంబ = జగత్తునకు తల్లి అయిన ఓ దేవి, ఉషసి = తెల్లవారుఝామున, మాగధ-మంగళ-గాయనైః = మాగధుల మంగళగీతాలతో, ఝటితి = వెంటనే, జాగృహి =
మేలుకో, జాగృహి =
మేలుకో, జాగృహి =
మేలుకో (అనే అర్థంలో పునరావృత్తి), అతి-కృపా-ఆర్ద్ర-కటాక్ష-నిరీక్షణైః
= అత్యంత దయతో తడిసిన చూపులతో, ఇదం = ఈ, జగత్ = లోకాన్ని, సుఖీకురు = సుఖంగా చేయుము.
తాత్పర్యము
జగన్మాతా! తెల్లవారుఝామున మాగధుల మంగళగీతాలతో వెంటనే మేలుకో, మేలుకో, మేలుకో. అత్యంత
దయతో కూడిన నీ కటాక్ష వీక్షణములతో ఈ లోకాన్ని సుఖవంతం చేయుము.
విశేషములు
ఈ శ్లోకంలో ఉషఃకాలంలో దేవిని మేల్కొల్పడం, ఆమె కృపతో లోకకల్యాణాన్ని ఆశించడం కనిపిస్తుంది. 'జాగృహి' అనే పదం మూడు
సార్లు పునరావృతం కావడం ద్వారా భక్తుని ఆతృత, దేవిని మేల్కొల్పాలనే తీవ్రత వ్యక్తమవుతుంది. 'మాగధులు' అంటే రాజులను
మేల్కొల్పే స్తోత్రపాఠకులు. ఇక్కడ దేవిని లోకమాతగా, జగత్ప్రభువుగా సంబోధించడం జరిగింది.
శ్లోకం 2
కనకమయవితర్దిశోభమానం దిశి దిశి పూర్ణసువర్ణకుమ్భయుక్తమ్ ;
మణిమయమణ్డపమధ్యమేహి మాతర్మయి కృపయాశు సమర్చనం గ్రహీతుమ్ . 2 .
పదచ్ఛేదము
కనక-మయ-వితర్ది-శోభమానం, దిశి, దిశి, పూర్ణ-సువర్ణ-కుంభ-యుక్తమ్, మణి-మయ-మండప-మధ్యం, ఏహి, మాతః, మయి, కృపయా, ఆశు, సమర్చనం, గ్రహీతుమ్.
అన్వయము
మాతః, కనకమయవితర్దిశోభమానం, దిశి దిశి పూర్ణసువర్ణకుంభయుక్తం మణిమయమండపమధ్యం, మయి కృపయా, ఆశు సమర్చనం
గ్రహీతుమ్, ఏహి.
ప్రతి పదార్థము
మాతః = ఓ మాతా, కనక-మయ-వితర్ది-శోభమానం
= బంగారముతో చేయబడిన వేదికలచే ప్రకాశించేది, దిశి దిశి = ప్రతి దిశలో, పూర్ణ-సువర్ణ-కుంభ-యుక్తమ్
= నిండు బంగారు కుంభాలతో కూడుకున్నది, మణి-మయ-మండప-మధ్యం
= మణిమయ మంటపం మధ్య భాగానికి, మయి = నాయందు, కృపయా = దయతో, ఆశు = త్వరగా, సమర్చనం = పూజను, గ్రహీతుమ్ = స్వీకరించడానికి, ఏహి =
దయచేయుము.
తాత్పర్యము
ఓ మాతా! బంగారు వేదికలతో ప్రకాశించే, ప్రతి దిక్కున నిండు బంగారు కుంభాలతో అలంకరించబడిన మణిమయ
మంటపం మధ్య భాగానికి, నాయందు దయతో, నా పూజను త్వరగా స్వీకరించడానికి దయచేయుము.
విశేషములు
ఈ శ్లోకం దేవిని మణిమయ మంటపానికి ఆహ్వానిస్తుంది. భక్తుని
భక్తిని, పూజాభావనను ఇది
తెలియజేస్తుంది. మంటపం వర్ణన దేవికి అందించే ఉపచారాల గొప్పదనాన్ని సూచిస్తుంది. 'కృపయా ఆశు' అనే పదాలు
భక్తుని ఆతృతను, దేవి కృపకై
ప్రార్థనను తెలియజేస్తాయి.
శ్లోకం 3
కనకకలశశోభమానశీర్షం జలధరలమ్బి సముల్లసత్పతాకమ్ ;
భగవతి తవ సన్నివాసహేతోర్మణిమయమన్దిరమేతదర్పయామి . 3 .
పదచ్ఛేదము
కనక-కలశ-శోభమాన-శీర్షం, జలధర-లంబి-సముల్లసత్-పతాకమ్, భగవతి, తవ, సన్నివాస-హేతోః, మణి-మయ-మందిరం, ఏతత్, అర్పయామి.
అన్వయము
భగవతి, కనకకలశశోభమానశీర్షం, జలధరలంబి సముల్లసత్పతాకం ఏతత్ మణిమయమందిరం తవ సన్నివాసహేతోః
అర్పయామి.
ప్రతి పదార్థము
భగవతి = ఓ భగవతీ, కనక-కలశ-శోభమాన-శీర్షం = బంగారు కలశాలతో ప్రకాశించే శిఖరం కలిగినది, జలధర-లంబి-సముల్లసత్-పతాకమ్ = మేఘాలను తాకుతూ ప్రకాశించే
జెండాలు కలిగినది, ఏతత్ = ఈ, మణి-మయ-మందిరం = మణిమయ మందిరాన్ని, తవ = నీ యొక్క, సన్నివాస-హేతోః
= నివాసము కొరకు, అర్పయామి =
సమర్పిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము
ఓ భగవతీ! బంగారు కలశాలతో ప్రకాశించే శిఖరం కలిగిన, మేఘాలను తాకుతూ ప్రకాశించే జెండాలు కలిగిన ఈ మణిమయ
మందిరాన్ని నీ నివాసము కొరకు సమర్పిస్తున్నాను.
విశేషములు
ఈ శ్లోకంలో దేవికి సమర్పించబడుతున్న ఆలయం యొక్క వర్ణన ఉంది.
అత్యున్నతమైన, సంపన్నమైన
వస్తువులతో కూడిన నివాసాన్ని భక్తుడు సమర్పించుకుంటున్నాడు. ఇది దేవి పట్ల భక్తుని
అచంచలమైన భక్తిని, ఆమెను
అత్యున్నత స్థానంలో ఉంచాలనే కోరికను తెలియజేస్తుంది.
శ్లోకం 4
తపనీయమయీ సుతూలికా కమనీయా మృదులోత్తరచ్ఛదా ;
నవరత్నవిభూషితా మయా శిబికేయం జగదమ్బ తే౽ర్పితా . 4 .
పదచ్ఛేదము
తపనీయ-మయీ, సు-తూలికా, కమనీయా, మృదుల-ఉత్తర-చ్ఛదా, నవరత్న-విభూషితా, మయా, శిబికా, ఇయం, జగదమ్బ, తే, అర్పితా.
అన్వయము
జగదంబ, తపనీయమయీ, కమనీయా, మృదులోత్తరచ్ఛదా, నవరత్నవిభూషితా ఇయం సుతూలికా శిబికా మయా తే అర్పితా.
ప్రతి పదార్థము
జగదంబ = ఓ జగదంబ, తపనీయ-మయీ = బంగారముతో చేయబడిన, సు-తూలికా =
మంచి దూదితో కూడిన, కమనీయా =
సుందరమైన, మృదుల-ఉత్తర-చ్ఛదా
= మృదువైన పై కప్పు కలిగి, నవరత్న-విభూషితా
= నవరత్నాలతో అలంకరించబడిన, ఇయం = ఈ, శిబికా = పల్లకీ, మయా = నాచే, తే = నీకు, అర్పితా = సమర్పించబడింది.
తాత్పర్యము
ఓ జగదంబ! బంగారముతో చేయబడిన, మంచి దూదితో కూడిన, సుందరమైన, మృదువైన పై కప్పు కలిగి, నవరత్నాలతో అలంకరించబడిన ఈ పల్లకీని నేను నీకు సమర్పించాను.
విశేషములు
ఈ శ్లోకం దేవికి పల్లకీని సమర్పించడం గురించి వివరిస్తుంది.
భక్తుడు దేవికి విశ్రాంతిని, సౌకర్యాన్ని
అందించడానికి ప్రయత్నిస్తున్నాడు. 'నవరత్నవిభూషితా' అనే పదం పల్లకీ యొక్క శ్రేష్ఠతను, దేవి పట్ల భక్తుని అపారమైన గౌరవాన్ని సూచిస్తుంది.
శ్లోకం 5
కనకమయవితర్దిస్థాపితే తూలికాఢ్యే వివిధకుసుమకీర్ణే
కోటిబాలార్కవర్ణే ;
భగవతి రమణీయే రత్నసింహాసనే౽స్మి- న్నుపవిశ పదయుగ్మం హేమపీఠే నిధాయ . 5 .
పదచ్ఛేదము
కనక-మయ-వితర్ది-స్థాపితే, తూలికా-ఆఢ్యే, వివిధ-కుసుమ-కీర్ణే, కోటి-బాల-అర్క-వర్ణే, భగవతి, రమణీయే, రత్న-సింహాసనే, అస్మిన్, ఉపవిశ, పద-యుగ్మం, హేమ-పీఠే, నిధాయ.
అన్వయము
భగవతి, కనకమయవితర్దిస్థాపితే, తూలికాఢ్యే, వివిధకుసుమకీర్ణే, కోటిబాలార్కవర్ణే, రమణీయే అస్మిన్ రత్నసింహాసనే హేమపీఠే పదయుగ్మం నిధాయ ఉపవిశ.
ప్రతి పదార్థము
భగవతి = ఓ భగవతీ, కనక-మయ-వితర్ది-స్థాపితే = బంగారు వేదికపై ఉంచబడిన, తూలికా-ఆఢ్యే = దిండ్లతో కూడిన, వివిధ-కుసుమ-కీర్ణే = అనేక రకాల పుష్పాలతో అలంకరించబడిన, కోటి-బాల-అర్క-వర్ణే = కోటి బాలసూర్యుల వలె ప్రకాశించే, రమణీయే = సుందరమైన, అస్మిన్ = ఈ, రత్న-సింహాసనే
= రత్నసింహాసనంపై, హేమ-పీఠే =
బంగారు పీఠంపై, పద-యుగ్మం =
రెండు పాదాలను, నిధాయ = ఉంచి, ఉపవిశ = ఆసీనురాలవు కమ్ము.
తాత్పర్యము
ఓ భగవతీ! బంగారు వేదికపై ఉంచబడిన, దిండ్లతో కూడిన,
అనేక రకాల పుష్పాలతో అలంకరించబడిన,
కోటి బాలసూర్యుల వలె ప్రకాశించే, సుందరమైన ఈ
రత్నసింహాసనంపై, బంగారు పీఠంపై
నీ రెండు పాదాలను ఉంచి ఆసీనురాలవు కమ్ము.
విశేషములు
ఈ శ్లోకం దేవిని సింహాసనంపై ఆసీనురాలివి కమ్మని
ఆహ్వానిస్తుంది. సింహాసనం యొక్క వర్ణన,
దాని గొప్పదనం దేవి యొక్క సర్వోన్నత స్థానాన్ని సూచిస్తాయి. 'కోటిబాలార్కవర్ణే' అనే ఉపమానం దేవి యొక్క తేజస్సును, ప్రకాశాన్ని
వివరిస్తుంది.
శ్లోకం 6
మణిమౌక్తికనిర్మితం మహాన్తం కనకస్తమ్భచతుష్టయేన యుక్తమ్ ;
కమనీయతమం భవాని తుభ్యం నవముల్లోచమహం సమర్పయామి . 6 .
పదచ్ఛేదము
మణి-మౌక్తిక-నిర్మితం, మహాన్తం, కనక-స్తంభ-చతుష్టయేన, యుక్తమ్, కమనీయ-తమం, భవాని, తుభ్యం, నవం, ఉల్లోచం, అహం, సమర్పయామి.
అన్వయము
భవాని, మణిమౌక్తికనిర్మితం, మహాన్తం, కనకస్తంభచతుష్టయేన
యుక్తం, కమనీయతమం నవం
ఉల్లోచం అహం తుభ్యం సమర్పయామి.
ప్రతి పదార్థము
భవాని = ఓ భవాని, మణి-మౌక్తిక-నిర్మితం = మణులు మరియు ముత్యాలతో చేయబడిన, మహాన్తం = గొప్పదైన, కనక-స్తంభ-చతుష్టయేన = నాలుగు బంగారు స్తంభాలతో, యుక్తమ్ = కూడుకున్న, కమనీయ-తమం =
అత్యంత సుందరమైన, నవం = నూతనమైన, ఉల్లోచం = చాందినీని (పందిరి), అహం = నేను, తుభ్యం = నీకు, సమర్పయామి =
సమర్పిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము
ఓ భవాని! మణులు మరియు ముత్యాలతో చేయబడిన, గొప్పదైన, నాలుగు బంగారు
స్తంభాలతో కూడుకున్న, అత్యంత
సుందరమైన, నూతనమైన
పందిరిని నేను నీకు సమర్పిస్తున్నాను.
విశేషములు
ఈ శ్లోకంలో దేవికి పందిరిని (ఉల్లోచం) సమర్పించడం గురించి
ఉంది. ఈ పందిరి అత్యంత విలువైన వస్తువులతో చేయబడింది, ఇది దేవికి అందించే సేవ యొక్క ఉన్నత ప్రమాణాన్ని
సూచిస్తుంది. భక్తుడు దేవికి సర్వశ్రేష్ఠమైన వాటిని సమర్పించాలనే కోరికను
తెలియజేస్తున్నాడు.
శ్లోకం 7
దూర్వయా సరసిజాన్వితవిష్ణుక్రాన్తయా చ సహితం కుసుమాఢ్యమ్ ;
పద్మయుగ్మసదృశే పదయుగ్మే పాద్యమేతదురరీకురు మాతః . 7 .
పదచ్ఛేదము
దూర్వయా, సరసిజ-అన్విత-విష్ణుక్రాన్తయా, చ, సహితం, కుసుమ-ఆఢ్యమ్, పద్మ-యుగ్మ-సదృశే, పద-యుగ్మే, పాద్యం, ఏతత్, ఉరరీకురు, మాతః.
అన్వయము
మాతః, దూర్వయా, సరసిజాన్వితవిష్ణుక్రాంతయా చ సహితం, కుసుమాఢ్యం ఏతత్ పాద్యం పద్మయుగ్మసదృశే పదయుగ్మే ఉరరీకురు.
ప్రతి పదార్థము
మాతః = ఓ మాతా, దూర్వయా =
గరికతో, సరసిజ-అన్విత-విష్ణుక్రాన్తయా
= కలువలతో కూడిన విష్ణుక్రాంత (శంఖపుష్ప) తో, చ = మరియు, సహితం =
కూడుకున్న, కుసుమ-ఆఢ్యమ్ =
పుష్పాలతో సమృద్ధిగా ఉన్న, ఏతత్ = ఈ, పాద్యం = పాద ప్రక్షాళన జలాన్ని, పద్మ-యుగ్మ-సదృశే = రెండు పద్మముల వలె ఉన్న, పద-యుగ్మే = పాదయుగ్మంపై, ఉరరీకురు = స్వీకరించుము.
తాత్పర్యము
ఓ మాతా! గరిక, కలువలతో కూడిన
విష్ణుక్రాంత పుష్పాలతో, పుష్పాలతో
సమృద్ధిగా ఉన్న ఈ పాద ప్రక్షాళన జలాన్ని నీ పద్మముల వంటి పాదయుగ్మంపై
స్వీకరించుము.
విశేషములు
ఈ శ్లోకంలో దేవికి పాద్యం (పాదాలను కడగడానికి నీరు)
సమర్పించడం గురించి ఉంది. పాద్యం దూర్వ, సరసిజ, విష్ణుక్రాంత, ఇతర పుష్పాలతో సుసంపన్నమై ఉంది, ఇది దాని పవిత్రతను, శ్రేష్ఠతను సూచిస్తుంది. పాదాలను పద్మయుగ్మంతో పోల్చడం దేవి యొక్క
దివ్యత్వాన్ని, సౌందర్యాన్ని
సూచిస్తుంది.
శ్లోకం 8
గన్ధపుష్పయవసర్షపదూర్వాసంయుతం తిలకుశాక్షతమిశ్రమ్ ;
హేమపాత్రనిహితం సహ రత్నైరర్ఘ్యమేతదురరీకురు మాతః . 8 .
పదచ్ఛేదము
గంధ-పుష్ప-యవ-సర్షప-దూర్వా-సంయుతం, తిల-కుశ-అక్షత-మిశ్రమ్,
హేమ-పాత్ర-నిహితం, సహ, రత్నైః, అర్ఘ్యం, ఏతత్, ఉరరీకురు, మాతః.
అన్వయము
మాతః, గంధపుష్పయవసర్షపదూర్వాసంయుతం, తిలకుశాక్షతమిశ్రం, రత్నైః సహ హేమపాత్రనిహితం ఏతత్ అర్ఘ్యం ఉరరీకురు.
ప్రతి పదార్థము
మాతః = ఓ మాతా, గంధ-పుష్ప-యవ-సర్షప-దూర్వా-సంయుతం
= గంధము, పుష్పములు, యవలు, ఆవాలు, గరికతో కూడినది,
తిల-కుశ-అక్షత-మిశ్రమ్ = నువ్వులు,
దర్భలు, అక్షింతలతో
కలిపినది, రత్నైః =
రత్నాలతో, సహ =
కూడుకున్నది, హేమ-పాత్ర-నిహితం
= బంగారు పాత్రలో ఉంచబడిన, ఏతత్ = ఈ, అర్ఘ్యం = అర్ఘ్యాన్ని, ఉరరీకురు = స్వీకరించుము.
తాత్పర్యము
ఓ మాతా! గంధము, పుష్పములు, యవలు, ఆవాలు, గరికతో కూడిన, నువ్వులు, దర్భలు, అక్షింతలతో
కలిపిన, రత్నాలతో
కూడుకున్న, బంగారు పాత్రలో
ఉంచబడిన ఈ అర్ఘ్యాన్ని స్వీకరించుము.
విశేషములు
ఈ శ్లోకం దేవికి అర్ఘ్యం సమర్పించడం గురించి ఉంది. అర్ఘ్యం
అనేది పూజలో ఒక ముఖ్యమైన అర్పణ. ఇందులో అనేక పవిత్ర పదార్థాలు కలపబడ్డాయి, ఇది దేవి పట్ల భక్తుని భక్తిని, పూజ యొక్క శుభ్రతను తెలియజేస్తుంది.
శ్లోకం 9
జలజద్యుతినా కరేణ జాతీఫలతక్కోలలవఙ్గగన్ధయుక్తైః ;
అమృతైరమృతైరివాతిశీతైర్భగవత్యాచమనం విధీయతామ్ . 9 .
పదచ్ఛేదము
జలజ-ద్యుతినా, కరేణ, జాతీఫల-తక్కోల-లవంగ-గంధ-యుక్తైః, అమృతైః, అమృతైః, ఇవ, అతి-శీతైః, భగవతి, ఆచమనం, విధీయతామ్.
అన్వయము
భగవతి, జలజద్యుతినా
కరేణ జాతీఫలతక్కోలలవంగగంధయుక్తైః అమృతైః ఇవ అతిశీతైః (జలైః) ఆచమనం విధీయతామ్.
ప్రతి పదార్థము
భగవతి = ఓ భగవతీ, జలజ-ద్యుతినా = కమలము వలె ప్రకాశించే, కరేణ = చేతితో, జాతీఫల-తక్కోల-లవంగ-గంధ-యుక్తైః
= జాజికాయ, లవంగాలు, తక్కోల (కకులి) సుగంధాలతో కూడిన, అమృతైః = అమృతంతో (తుల్యమైన), అమృతైః = అమృతంతో, ఇవ = వలె, అతి-శీతైః = మిక్కిలి చల్లని (జలాలతో), ఆచమనం = ఆచమనం, విధీయతామ్ =
చేయబడుగాక.
తాత్పర్యము
ఓ భగవతీ! కమలము వలె ప్రకాశించే చేతితో, జాజికాయ, లవంగాలు, తక్కోల సుగంధాలతో కూడిన, అమృతంతో సమానమైన, మిక్కిలి
చల్లని జలాలతో ఆచమనం చేయబడుగాక.
విశేషములు
ఈ శ్లోకంలో దేవికి ఆచమనం (పునఃశుద్ధి కోసం నీరు) సమర్పించడం
ఉంది. ఆచమన జలం యొక్క సుగంధం, శీతలత్వం దాని
విశిష్టతను సూచిస్తాయి. 'అమృతైరివ' అనే ఉపమానం ఆ జలం యొక్క పవిత్రతను, దివ్యత్వాన్ని తెలియజేస్తుంది. దేవి కరాలను 'జలజద్యుతినా' అని వర్ణించడం
ఆమె సౌందర్యాన్ని పెంచుతుంది.
శ్లోకం 10
నిహితం కనకస్య సమ్పుటే పిహితం రత్నపిధానకేన యత్ ;
తదిదం జగదమ్బ తే౽ర్పితం మధుపర్కం జనని ప్రగృహ్యతామ్ . 10 .
పదచ్ఛేదము
నిహితం, కనకస్య, సంపుటే, పిహితం, రత్న-పిధానకేన, యత్, తత్, ఇదం, జగదమ్బ, తే, అర్పితం, మధుపర్కం, జనని, ప్రగృహ్యతామ్.
అన్వయము
జనని, జగదంబ, కనకస్య సంపుటే నిహితం, రత్నపిధానకేన యత్ పిహితం, తత్ ఇదం
మధుపర్కం మయా తే అర్పితం, ప్రగృహ్యతామ్.
ప్రతి పదార్థము
జనని = ఓ జననీ, జగదంబ = ఓ
జగదంబ, కనకస్య =
బంగారపు, సంపుటే =
డబ్బాలో, నిహితం =
ఉంచబడినది, రత్న-పిధానకేన
= రత్నాలతో పొదిగిన మూతచే, యత్ = ఏది, పిహితం = కప్పబడినదో, తత్ = ఆ, ఇదం = ఈ, మధుపర్కం = మధుపర్కాన్ని, మయా = నాచే, తే = నీకు, అర్పితం = సమర్పించబడినది, ప్రగృహ్యతామ్ = స్వీకరించుము.
తాత్పర్యము
ఓ జననీ, జగదంబ! బంగారపు
డబ్బాలో ఉంచబడిన, రత్నాలతో
పొదిగిన మూతచే కప్పబడిన ఈ మధుపర్కాన్ని నేను నీకు సమర్పించాను, దయచేసి స్వీకరించుము.
విశేషములు
ఈ శ్లోకం దేవికి మధుపర్కం (తేనె, పాలు, పెరుగు, నెయ్యి, చక్కెర
మిశ్రమం) సమర్పించడం గురించి ఉంది. మధుపర్కం శుభప్రదమైన అర్పణ. దీనిని బంగారు
పాత్రలో, రత్నాల మూతతో
సమర్పించడం దేవి పట్ల అత్యంత గౌరవాన్ని, భక్తిని సూచిస్తుంది.
శ్లోకం 11
ఏతచ్చమ్పకతైలమమ్బ వివిధైః పుష్పైర్ముహుర్వాసితం న్యస్తం
రత్నమయే సువర్ణచషకే భృఙ్గైర్భ్రమద్భిర్వృతమ్ ; సానన్దం సురసున్దరీభిరభితో హస్తైర్ధృతం తే మయా కేశేషు భ్రమరభ్రమేషు
సకలేష్వఙ్గేషు చాలిప్యతే . 11 .
పదచ్ఛేదము
ఏతత్, చంపక-తైలం, అంబ, వివిధైః, పుష్పైః, ముహుః, వాసితం, న్యస్తం, రత్నమయే, సువర్ణ-చషకే, భృంగైః, భ్రమద్భిః, వృతమ్, సానన్దం, సుర-సుందరీభిః, అభితః, హస్తైః, ధృతమ్, తే, మయా, కేశేషు, భ్రమర-భ్రమేషు, సకలేషు, అంగేషు, చ, ఆలిప్యతే.
అన్వయము
అంబ, ఏతత్ చంపకతైలం
వివిధైః పుష్పైః ముహుః వాసితం, రత్నమయే
సువర్ణచషకే న్యస్తం, భ్రమద్భిః
భృంగైః వృతం, సురసుందరీభిః
సానన్దం అభితః హస్తైః ధృతం తే మయా భ్రమరభ్రమేషు కేశేషు సకలేషు అంగేషు చ ఆలిప్యతే.
ప్రతి పదార్థము
అంబ = ఓ అమ్మా, ఏతత్ = ఈ, చంపక-తైలం = సంపెంగ నూనెను, వివిధైః = అనేక రకాల, పుష్పైః =
పుష్పాలతో, ముహుః = పదే
పదే, వాసితం =
సుగంధభరితం చేయబడినది, రత్నమయే =
రత్నాలతో కూడిన, సువర్ణ-చషకే =
బంగారు పాత్రలో, న్యస్తం =
ఉంచబడినది, భృంగైః =
తుమ్మెదలచే, భ్రమద్భిః =
తిరుగుచున్న, వృతమ్ =
చుట్టుముట్టబడినది, సానన్దం =
ఆనందంగా, సుర-సుందరీభిః
= దేవతా స్త్రీలచే, అభితః = చుట్టూ, హస్తైః = చేతులతో, ధృతమ్ = పట్టుకోబడినది, తే = నీ యొక్క, మయా = నాచే, కేశేషు =
కేశాలపై, భ్రమర-భ్రమేషు
= తుమ్మెదలుగా భ్రమించే, సకలేషు = అన్ని, అంగేషు = అవయవాలపై, చ = మరియు, ఆలిప్యతే =
పూయబడుతోంది.
తాత్పర్యము
ఓ అమ్మా! అనేక రకాల పుష్పాలతో పదే పదే సుగంధభరితం చేయబడిన, రత్నాలతో కూడిన బంగారు పాత్రలో ఉంచబడిన, తుమ్మెదలు చుట్టూ తిరుగుతున్న ఈ సంపెంగ నూనెను, దేవతా స్త్రీలు ఆనందంగా చేతులతో పట్టుకొని ఉండగా, నేను నీ యొక్క తుమ్మెదలుగా భ్రమించే కేశాలపై మరియు అన్ని
అవయవాలపై పూస్తున్నాను.
విశేషములు
ఈ శ్లోకం దేవికి సుగంధ తైలం సమర్పించడం గురించి ఉంది. తైలం
యొక్క సుగంధం, దానిని
సమర్పించే విధానం దేవి పట్ల భక్తుని అంకితభావాన్ని, ఆమెను అందంగా అలంకరించాలనే కోరికను తెలియజేస్తుంది. కేశాలను 'భ్రమరభ్రమేషు' అని వర్ణించడం
దేవి సౌందర్యాన్ని, కేశాల నలుపు
రంగును తెలియజేస్తుంది.
శ్లోకం 12
మాతః కుఙ్కుమపఙ్కనిర్మితమిదం దేహే తవోద్వర్తనం భక్త్యాహం
కలయామి హేమరజసా సమ్మిశ్రితం కేసరైః ; కేశానామలకైర్విశోధ్య
విశదాన్కస్తూరికోదఞ్చితైః స్నానం తే నవరత్నకుమ్భసహితైః సంవాసితోష్ణోదకైః . 12 .
పదచ్ఛేదము
మాతః, కుంకుమ-పంక-నిర్మితం, ఇదం, దేహే, తవ, ఉద్వర్తనం, భక్త్యా, అహం, కలయామి, హేమ-రజసా, సమ్మిశ్రితం, కేసరైః, కేశానాం, ఆమలకైః, విశోధ్య, విశదాన్, కస్తూరికా-ఉదఞ్చితైః, స్నానం, తే, నవరత్న-కుంభ-సహితైః, సంవాసిత-ఉష్ణ-ఉదకైః.
అన్వయము
మాతః, హేమరజసా కేసరైః
సమ్మిశ్రితం ఇదం కుంకుమపంకనిర్మితం ఉద్వర్తనం తవ దేహే అహం భక్త్యా కలయామి. ఆమలకైః
కేశాన్ విశోధ్య, కస్తూరికోదంచితైః, నవరత్నకుంభసహితైః, సంవాసితోష్ణోదకైః తే విశదాన్ స్నానం (కరోమి).
ప్రతి పదార్థము
మాతః = ఓ మాతా, కుంకుమ-పంక-నిర్మితం
= కుంకుమ పంకంతో చేయబడిన, ఇదం = ఈ, దేహే = శరీరానికి, తవ = నీ యొక్క, ఉద్వర్తనం =
ఉద్వర్తనాన్ని (నూనె రాసే క్రియ), భక్త్యా =
భక్తితో, అహం = నేను, కలయామి = చేస్తున్నాను, హేమ-రజసా = బంగారు పొడితో, సమ్మిశ్రితం =
బాగా కలిపిన, కేసరైః =
కుంకుమ పువ్వులతో (కూడినది); కేశానాం =
కేశాలను, ఆమలకైః =
ఉసిరికాయలతో, విశోధ్య =
శుద్ధి చేసి, విశదాన్ =
పరిశుభ్రమైన, కస్తూరికా-ఉదఞ్చితైః
= కస్తూరి కలిపిన జలాలతో, స్నానం =
స్నానాన్ని, తే = నీకు, నవరత్న-కుంభ-సహితైః = నవరత్నకుండలతో కూడిన, సంవాసిత-ఉష్ణ-ఉదకైః = సుగంధభరితమైన వేడి నీటితో
(చేస్తున్నాను).
తాత్పర్యము
ఓ మాతా! బంగారు పొడి, కుంకుమ పువ్వుతో కలిపిన కుంకుమ పంకంతో చేయబడిన ఈ ఉద్వర్తనాన్ని నీ శరీరానికి
భక్తితో చేస్తున్నాను. ఉసిరికాయలతో కేశాలను శుద్ధి చేసి, కస్తూరి కలిపిన,
నవరత్నకుండలతో కూడిన, సుగంధభరితమైన
వేడి నీటితో నీకు స్నానం చేయిస్తున్నాను.
విశేషములు
ఈ శ్లోకం దేవికి అభ్యంగన స్నానం చేయించడం గురించి ఉంది.
ఉద్వర్తనం, కేశ ప్రక్షాళన, సుగంధోదక స్నానం వంటివి దేవికి అందించే సంప్రదాయబద్ధమైన
ఉపచారాలు. ఈ ఉపచారాలన్నీ అత్యంత విలువైన, పవిత్రమైన వస్తువులతో చేయడం భక్తుని అచంచలమైన భక్తిని సూచిస్తుంది.
శ్లోకం 13
దధిదుగ్ధఘృతైః సమాక్షికైః సితయా శర్కరయా సమన్వితైః ;
స్నపయామి తవాహమాదరాజ్జనని త్వాం పునరుష్ణవారిభిః . 13 .
పదచ్ఛేదము
దధి-దుగ్ధ-ఘృతైః, స-మాక్షికైః, సితయా, శర్కరయా, సమన్వితైః, స్నపయామి, తవ, అహం, ఆదరాత్, జనని, త్వాం, పునః, ఉష్ణ-వారిభిః.
అన్వయము
జనని, అహం త్వాం
దధిదుగ్ధఘృతైః, సమాక్షికైః, సితయా శర్కరయా సమన్వితైః (మిశ్రితైః), ఆదరాత్ స్నపయామి. పునః ఉష్ణవారిభిః (స్నపయామి).
ప్రతి పదార్థము
జనని = ఓ జననీ, దధి-దుగ్ధ-ఘృతైః
= పెరుగు, పాలు, నెయ్యితో, సమాక్షికైః =
తేనెతో కూడినది, సితయా = తెల్ల, శర్కరయా = చక్కెరతో, సమన్వితైః = కూడుకున్న (మిశ్రమాలతో), స్నపయామి = స్నానం చేయిస్తున్నాను,
తవ = నీకు, అహం = నేను, ఆదరాత్ = ఆదరంతో, త్వాం = నిన్ను, పునః = మళ్ళీ, ఉష్ణ-వారిభిః = వేడి నీటితో (స్నానం చేయిస్తున్నాను).
తాత్పర్యము
ఓ జననీ! నేను నీకు పెరుగు, పాలు, నెయ్యి, తేనె, తెల్ల చక్కెరతో
కూడిన (మిశ్రమాలతో) ఆదరంతో స్నానం చేయిస్తున్నాను. మళ్ళీ వేడి నీటితో (స్నానం
చేయిస్తున్నాను).
విశేషములు
ఈ శ్లోకంలో పంచామృత స్నానం గురించి ఉంది. పంచామృతాలు (పాలు, పెరుగు, నెయ్యి, తేనె, చక్కెర) హిందూ
పూజలలో అత్యంత పవిత్రమైనవిగా పరిగణించబడతాయి. ఈ ఉపచారం దేవి పట్ల భక్తుని భక్తిని, ఆమెను అత్యంత పవిత్రమైన రీతిలో పూజించాలనే కోరికను
తెలియజేస్తుంది.
శ్లోకం 14
ఏలోశీరసువాసితైః సకుసుమైర్గఙ్గాదితీర్థోదకై-
ర్మాణిక్యామలమౌక్తికామృతరసైః స్వచ్ఛైః సువర్ణోదకైః ; మన్త్రాన్వైదికతాన్త్రికాన్పరిపఠన్సానన్దమత్యాదరా- త్స్నానం తే పరికల్పయామి
జనని స్నేహాత్త్వమఙ్గీకురు . 14 .
పదచ్ఛేదము
ఏల-ఉశీర-సువాసితైః, స-కుసుమైః, గంగాది-తీర్థ-ఉదకైః, మాణిక్య-ఆమల-మౌక్తిక-అమృత-రసైః, స్వచ్ఛైః, సువర్ణ-ఉదకైః, మంత్రాన్, వైదిక-తాంత్రికాన్, పరిపఠన్, సానందం, అతి-ఆదరాత్, స్నానం, తే, పరికల్పయామి, జనని, స్నేహాత్, త్వం, అంగీకురు.
అన్వయము
జనని, ఏలోశీరసువాసితైః, సకుసుమైః, గంగాదితీర్థోదకైః, మాణిక్యామలమౌక్తికామృతరసైః, స్వచ్ఛైః, సువర్ణోదకైః
(చ), వైదికతాంత్రికాన్
మంత్రాన్ పరిపఠన్, సానందం, అత్యాదరాత్ తే స్నానం పరికల్పయామి. త్వం స్నేహాత్ అంగీకురు.
ప్రతి పదార్థము
జనని = ఓ జననీ, ఏల-ఉశీర-సువాసితైః
= ఏలకులు, వట్టివేరుతో
సుగంధభరితమైనవి, స-కుసుమైః =
పుష్పాలతో కూడినవి, గంగాది-తీర్థ-ఉదకైః
= గంగా మొదలైన పుణ్యతీర్థాల జలాలతో, మాణిక్య-ఆమల-మౌక్తిక-అమృత-రసైః
= మాణిక్యాలు, స్వచ్ఛమైన
ముత్యాల అమృతరసాలతో (కూడినవి), స్వచ్ఛైః =
స్వచ్ఛమైన, సువర్ణ-ఉదకైః =
బంగారు జలాలతో, మంత్రాన్ =
మంత్రాలను, వైదిక-తాంత్రికాన్
= వైదిక, తాంత్రిక, పరిపఠన్ = పఠిస్తూ, సానందం = ఆనందంగా, అతి-ఆదరాత్ =
అత్యంత ఆదరంతో, స్నానం =
స్నానాన్ని, తే = నీకు, పరికల్పయామి = సమర్పిస్తున్నాను, త్వం = నీవు, స్నేహాత్ =
ప్రేమతో, అంగీకురు =
స్వీకరించుము.
తాత్పర్యము
ఓ జననీ! ఏలకులు,
వట్టివేరుతో సుగంధభరితమైన, పుష్పాలతో
కూడిన, గంగా మొదలైన
పుణ్యతీర్థాల జలాలతో, మాణిక్యాలు, స్వచ్ఛమైన ముత్యాల అమృతరసాలతో కూడిన, స్వచ్ఛమైన బంగారు జలాలతో, వైదిక, తాంత్రిక
మంత్రాలను పఠిస్తూ, ఆనందంగా, అత్యంత ఆదరంతో నీకు స్నానాన్ని సమర్పిస్తున్నాను. దయచేసి
ప్రేమతో స్వీకరించుము.
విశేషములు
ఈ శ్లోకం దేవికి పవిత్ర స్నానం చేయించడం గురించి ఉంది. ఈ
స్నానంలో అనేక పవిత్ర జలాలు, సుగంధ
ద్రవ్యాలు, రత్న రసాలు
ఉపయోగించబడ్డాయి. వైదిక, తాంత్రిక
మంత్రాల పఠనం పూజ యొక్క పవిత్రతను, శక్తిని
పెంచుతుంది. ఇది దేవి పట్ల భక్తుని సంపూర్ణ శరణాగతిని, ప్రేమను తెలియజేస్తుంది.
శ్లోకం 15
బాలార్కద్యుతి దాడిమీయకుసుమప్రస్పర్ధి సర్వోత్తమం మాతస్త్వం
పరిధేహి దివ్యవసనం భక్త్యా మయా కల్పితమ్ ; ముక్తాభిర్గ్రథితం సుకఞ్చుకమిదం స్వీకృత్య పీతప్రభం తప్తస్వర్ణసమానవర్ణమతులం
ప్రావర్ణమఙ్గీకురు . 15 .
పదచ్ఛేదము
బాల-అర్క-ద్యుతి, దాడిమీయ-కుసుమ-ప్రస్పర్ధి, సర్వ-ఉత్తమం, మాతః, త్వం, పరిధేహి, దివ్య-వసనం, భక్త్యా, మయా, కల్పితమ్, ముక్తాభిః, గ్రథితం, సు-కంచుకం, ఇదం, స్వీకృత్య, పీత-ప్రభం, తప్త-స్వర్ణ-సమాన-వర్ణం, అతులం, ప్రావర్ణం, అంగీకురు.
అన్వయము
మాతః, బాలార్కద్యుతి
దాడిమీయకుసుమప్రస్పర్ధి సర్వోత్తమం మయా భక్త్యా కల్పితం దివ్యవసనం త్వం పరిధేహి.
ముక్తాభిః గ్రథితం ఇదం సుకంచుకం స్వీకృత్య, పీతప్రభం తప్తస్వర్ణసమానవర్ణం అతులం ప్రావర్ణం అంగీకురు.
ప్రతి పదార్థము
మాతః = ఓ మాతా, బాల-అర్క-ద్యుతి
= బాలసూర్యుని కాంతితో సమానమైన, దాడిమీయ-కుసుమ-ప్రస్పర్ధి
= దానిమ్మ పువ్వుతో పోటీ పడే, సర్వ-ఉత్తమం =
అన్నిటికన్నా ఉత్తమమైన, మయా = నాచే, భక్త్యా = భక్తితో, కల్పితమ్ = తయారు చేయబడిన, దివ్య-వసనం =
దివ్య వస్త్రాన్ని, త్వం = నీవు, పరిధేహి = ధరించుము. ముక్తాభిః = ముత్యాలతో, గ్రథితం = కూర్చబడిన, సు-కంచుకం = మంచి కంచుకాన్ని (జాకెట్టు), ఇదం = దీనిని, స్వీకృత్య =
స్వీకరించి, పీత-ప్రభం =
పసుపు రంగు కాంతి కలిగిన, తప్త-స్వర్ణ-సమాన-వర్ణం
= కాచిన బంగారంతో సమానమైన రంగు కలిగిన,
అతులం = సాటిలేని, ప్రావర్ణం = పై
వస్త్రాన్ని (శాలువ), అంగీకురు =
స్వీకరించుము.
తాత్పర్యము
ఓ మాతా! బాలసూర్యుని కాంతితో సమానమైన, దానిమ్మ పువ్వుతో పోటీ పడే, అన్నిటికన్నా ఉత్తమమైన, నేను భక్తితో
తయారు చేసిన దివ్య వస్త్రాన్ని నీవు ధరించుము. ముత్యాలతో కూర్చబడిన ఈ మంచి
కంచుకాన్ని స్వీకరించి, పసుపు రంగు
కాంతి కలిగిన, కాచిన బంగారంతో
సమానమైన రంగు కలిగిన, సాటిలేని పై
వస్త్రాన్ని (శాలువ) స్వీకరించుము.
విశేషములు
ఈ శ్లోకంలో దేవికి దివ్య వస్త్రాలు, కంచుకం, ప్రావర్ణం
(శాలువ) సమర్పించడం గురించి ఉంది. వస్త్రాల వర్ణన (బాలార్కద్యుతి, దాడిమీయకుసుమప్రస్పర్ధి) దేవి యొక్క తేజస్సును, సౌందర్యాన్ని తెలియజేస్తుంది. ముత్యాలతో కూర్చబడిన కంచుకం, బంగారు రంగు శాలువ దేవికి అందించే ఉపచారాల వైభవాన్ని
సూచిస్తాయి.
శ్లోకం 16
నవరత్నమయే మయార్పితే కమనీయే తపనీయపాదుకే ;
సవిలాసమిదం పదద్వయం కృపయా దేవి తయోర్నిధీయతామ్ . 16 .
పదచ్ఛేదము
నవరత్న-మయే, మయా, అర్పితే, కమనీయే, తపనీయ-పాదుకే, స-విలాసం, ఇదం, పద-ద్వయం, కృపయా, దేవి, తయోః, నిధీయతామ్.
అన్వయము
దేవి, మయా అర్పితే, నవరత్నమయే, కమనీయే, తపనీయపాదుకే, ఇదం పదద్వయం
సవిలాసం కృపయా తయోః నిధీయతామ్.
ప్రతి పదార్థము
దేవి = ఓ దేవి, నవరత్న-మయే =
నవరత్నాలతో కూడిన, మయా = నాచే, అర్పితే = సమర్పించబడిన, కమనీయే = సుందరమైన, తపనీయ-పాదుకే =
బంగారు పాదుకలపై, స-విలాసం =
విలాసంగా, ఇదం = ఈ, పద-ద్వయం = పాదయుగ్మాన్ని, కృపయా = దయతో, తయోః = వాటిపై, నిధీయతామ్ = ఉంచబడుగాక.
తాత్పర్యము
ఓ దేవి! నేను సమర్పించిన నవరత్నాలతో కూడిన, సుందరమైన బంగారు పాదుకలపై, దయతో నీ పాదయుగ్మాన్ని విలాసంగా ఉంచుము.
విశేషములు
ఈ శ్లోకం దేవికి నవరత్నాలతో కూడిన బంగారు పాదుకలను
సమర్పించడం గురించి ఉంది. పాదుకలు దేవికి విశ్రాంతిని, గౌరవాన్ని సూచిస్తాయి. 'సవిలాసం' అనే పదం దేవి
యొక్క లాస్యాన్ని, సుకుమారత్వాన్ని
తెలియజేస్తుంది.
శ్లోకం 17
బహుభిరగరుధూపైః సాదరం ధూపయిత్వా భగవతి తవ
కేశాన్కఙ్కతైర్మార్జయిత్వా ; సురభిభిరరవిన్దైశ్చమ్పకైశ్చార్చయిత్వా
ఝటితి కనకసూత్రైర్జూటయన్వేష్టయామి . 17
.
పదచ్ఛేదము
బహుభిః, అగరు-ధూపైః, స-ఆదరం, ధూపయిత్వా, భగవతి, తవ, కేశాన్, కంకతైః, మార్జయిత్వా, సురభిభిః, అరవిందైః, చంపకైః, చ, అర్చయిత్వా, ఝటితి, కనక-సూత్రైః, జూటయన్, వేష్టయామి.
అన్వయము
భగవతి, బహుభిః
అగరుధూపైః సాదరం ధూపయిత్వా, కంకతైః తవ
కేశాన్ మార్జయిత్వా, సురభిభిః
అరవిందైః చంపకైః చ అర్చయిత్వా, ఝటితి
కనకసూత్రైః జూటయన్ వేష్టయామి.
ప్రతి పదార్థము
భగవతి = ఓ భగవతీ, బహుభిః = అనేక, అగరు-ధూపైః =
అగరు ధూపాలతో, స-ఆదరం =
ఆదరంతో, ధూపయిత్వా =
ధూపం వేసి, కంకతైః =
దువ్వెనలతో, తవ = నీ యొక్క, కేశాన్ = కేశాలను, మార్జయిత్వా = దువ్వి, సురభిభిః =
సుగంధభరితమైన, అరవిందైః =
కలువలతో, చంపకైః =
సంపంగి పువ్వులతో, చ = మరియు, అర్చయిత్వా = పూజించి, ఝటితి = వెంటనే, కనక-సూత్రైః =
బంగారు దారాలతో, జూటయన్ =
అల్లిక చేసి, వేష్టయామి =
చుట్టేస్తున్నాను.
తాత్పర్యము
ఓ భగవతీ! అనేక అగరు ధూపాలతో ఆదరంతో ధూపం వేసి, దువ్వెనలతో నీ కేశాలను దువ్వి, సుగంధభరితమైన కలువలు, సంపంగి పువ్వులతో పూజించి, వెంటనే బంగారు
దారాలతో అల్లిక చేసి చుట్టేస్తున్నాను.
విశేషములు
ఈ శ్లోకంలో దేవి కేశాలకు ధూపం వేసి, దువ్వి, పుష్పాలతో
అలంకరించి, బంగారు దారాలతో
జడ వేయడం గురించి ఉంది. ఇది దేవికి అందించే సౌందర్య ఉపచారం. భక్తుడు దేవిని అత్యంత
సుందరంగా అలంకరించాలనే కోరికను తెలియజేస్తున్నాడు.
శ్లోకం 18
సౌవీరాఞ్జనమిదమమ్బ చక్షుషోస్తే విన్యస్తం కనకశలాకయా మయా యత్
; తన్న్యూనం
మలినమపి త్వదక్షిసఙ్గాత్ బ్రహ్మేన్ద్రాద్యభిలషణీయతామియాయ . 18 .
పదచ్ఛేదము
సౌవీర-అంజనం, ఇదం, అంబ, చక్షుషోః, తే, విన్యస్తం, కనక-శలాకయా, మయా, యత్, తత్, న్యూనం, మలినం, అపి, త్వత్-అక్షి-సంగాత్, బ్రహ్మ-ఇంద్ర-ఆది-అభిలషణీయతామ్, ఇయాయ.
అన్వయము
అంబ, మయా కనకశలాకయా
తే చక్షుషోః యత్ ఇదం సౌవీరాంజనం విన్యస్తం, తత్ న్యూనం మలినం అపి, త్వదక్షిసంగాత్
బ్రహ్మేన్ద్రాద్యభిలషణీయతాం ఇయాయ.
ప్రతి పదార్థము
అంబ = ఓ అమ్మా, సౌవీర-అంజనం =
సౌవీరాంజనం అనే కాటుక, ఇదం = ఈ, చక్షుషోః = కళ్ళకు, తే = నీ యొక్క, విన్యస్తం =
ఉంచబడింది, కనక-శలాకయా =
బంగారు పుల్లతో, మయా = నాచే, యత్ = ఏది, తత్ = అది, న్యూనం = తక్కువైనది, మలినం = మలినమైనది, అపి =
అయినప్పటికీ, త్వత్-అక్షి-సంగాత్
= నీ కళ్ళ స్పర్శ వలన, బ్రహ్మ-ఇంద్ర-ఆది-అభిలషణీయతామ్
= బ్రహ్మ, ఇంద్రుడు
మొదలైన వారిచే కోరదగినదిగా, ఇయాయ =
అయ్యింది.
తాత్పర్యము
ఓ అమ్మా! నేను బంగారు పుల్లతో నీ కళ్ళకు అద్దిన ఈ
సౌవీరాంజనం,( ఒక రకపు కాటుక) తక్కువైనది, మలినమైనది
అయినప్పటికీ, నీ కళ్ళ స్పర్శ
వలన బ్రహ్మ, ఇంద్రుడు
మొదలైన వారిచే కోరదగినదిగా అయ్యింది.
విశేషములు
ఈ శ్లోకం దేవికి కాటుక అద్దడం గురించి ఉంది. భక్తుడు తాను
సమర్పించే కాటుక యొక్క సామాన్యతను అంగీకరిస్తూనే, దేవి స్పర్శతో అది అత్యంత పవిత్రమైనదిగా, దేవతలచే కూడా కోరదగినదిగా మారుతుందని కీర్తిస్తున్నాడు. ఇది దేవి యొక్క మహిమను, ఆమె దివ్య స్పర్శ యొక్క శక్తిని తెలియజేస్తుంది.
శ్లోకం 19
మఞ్జీరే పదయోర్నిధాయ రుచిరాం విన్యస్య కాఞ్చీం కటౌ
ముక్తాహారమురోజయోరనుపమాం నక్షత్రమాలాం గలే ; కేయూరాణి భుజేషు రత్నవలయశ్రేణీం కరేషు క్రమా- త్తాటఙ్కే తవ కర్ణయోర్వినిదధే
శీర్షే చ చూడామణిమ్ . 19 .
పదచ్ఛేదము
మంజీరే, పదయోః, నిధాయ, రుచిరాం, విన్యస్య, కాంచీం, కటౌ, ముక్తాహారం, ఉరోజయోః, అనుపమాం, నక్షత్ర-మాలం, గలే, కేయూరాణి, భుజేషు, రత్న-వలయ-శ్రేణీం, కరేషు, క్రమాత్, తాటంకే, తవ, కర్ణయోః, వినిదధే, శీర్షే, చ, చూడామణిమ్.
అన్వయము
(అహం) పదయోః
మంజీరే నిధాయ, కటౌ రుచిరాం
కాంచీం విన్యస్య, ఉరోజయోః
ముక్తాహారం, గలే అనుపమాం
నక్షత్రమాలం, భుజేషు
కేయూరాణి, కరేషు
రత్నవలయశ్రేణీం, క్రమాత్ తవ
కర్ణయోః తాటంకే చ, శీర్షే
చూడామణిం వినిదధే.
ప్రతి పదార్థము
(అహం) = నేను, మంజీరే = అందెలు, పదయోః = పాదాలపై, నిధాయ = ఉంచి, రుచిరాం = అందమైన, విన్యస్య = ఉంచి, కాంచీం =
మొలతాడును, కటౌ = నడుమున, ముక్తాహారం = ముత్యాల హారాన్ని, ఉరోజయోః = వక్షస్థలంపై, అనుపమాం = సాటిలేని, నక్షత్ర-మాలాం
= నక్షత్ర మాలను, గలే = మెడలో, కేయూరాణి = బాహుబంధాలను, భుజేషు = భుజాలపై, రత్న-వలయ-శ్రేణీం
= రత్నాల గాజుల సమూహాన్ని, కరేషు =
చేతుల్లో, క్రమాత్ =
వరుసగా, తాటంకే =
చెవిపోగులను, తవ = నీ యొక్క, కర్ణయోః = చెవులలో, వినిదధే = ఉంచుతున్నాను, శీర్షే =
శిరస్సుపై, చ = మరియు, చూడామణిమ్ = చూడామణిని, వినిదధే= ఉంచుతున్నాను.
తాత్పర్యము
నేను నీ పాదాలపై అందెలు ఉంచి, నడుమున అందమైన మొలతాడును, వక్షస్థలంపై
ముత్యాల హారాన్ని, మెడలో సాటిలేని
నక్షత్ర మాలను, భుజాలపై
బాహుబంధాలను, చేతుల్లో
రత్నాల గాజుల సమూహాన్ని, వరుసగా నీ
చెవులలో చెవిపోగులను, మరియు
శిరస్సుపై చూడామణిని ఉంచుతున్నాను.
విశేషములు
ఈ శ్లోకం దేవికి వివిధ ఆభరణాలను అలంకరించడం గురించి ఉంది.
పాదాల నుండి శిరస్సు వరకు దేవిని అత్యంత విలువైన ఆభరణాలతో అలంకరించడం ఆమె
సౌందర్యాన్ని, ఐశ్వర్యాన్ని, దివ్యత్వాన్ని తెలియజేస్తుంది. ఇది దేవి పట్ల భక్తుని
సంపూర్ణ భక్తిని, ఆమెను
సర్వశ్రేష్ఠంగా భావించడాన్ని సూచిస్తుంది.
శ్లోకం 20
ధమ్మిల్లే తవ దేవి హేమకుసుమాన్యాధాయ ఫాలస్థలే
ముక్తారాజివిరాజమానతిలకం నాసాపుటే మౌక్తికమ్ ; మాతర్మౌక్తికజాలికాం చ కుచయోః సర్వాంగులీషూర్మికాః కట్యాం
కాఞ్చనకిఙ్కిణీర్వినిదధే రత్నావతంసం శ్రుతౌ . 20 .
పదచ్ఛేదము
ధమ్మిల్లే, తవ, దేవి, హేమ-కుసుమాని, ఆధాయ, ఫాల-స్థలే, ముక్తా-రాజి-విరాజమాన-తిలకం, నాసా-పుటే, మౌక్తికమ్, మాతః, మౌక్తిక-జాలికాం, చ, కుచయోః, సర్వ-అంగులీషు, ఊర్మిక్హాః, కట్యాం, కాంచన-కింకిణీః, వినిదధే, రత్న-అవతంసం, శ్రుతౌ.
అన్వయము
దేవి, మాతః, తవ ధమ్మిల్లే హేమకుసుమాని ఆధాయ, ఫాలస్థలే ముక్తారాజివిరాజమానతిలకం, నాసాపుటే మౌక్తికం, కుచయోః చ మౌక్తికజాలికాం, సర్వాంగులీషూర్మికాః, కట్యాం కాంచనకింకిణీః, శ్రుతౌ రత్నావతంసం (అహం) వినిదధే.
ప్రతి పదార్థము
దేవి = ఓ దేవి, మాతః = ఓ మాతా, తవ = నీ యొక్క, ధమ్మిల్లే =
కొప్పులో, హేమ-కుసుమాని =
బంగారు పుష్పాలను, ఆధాయ = ఉంచి, ఫాల-స్థలే = నుదుటిపై, ముక్తా-రాజి-విరాజమాన-తిలకం = ముత్యాల వరుసతో ప్రకాశించే తిలకాన్ని, నాసా-పుటే = నాసాపుటంలో (ముక్కు రంధ్రంలో), మౌక్తికమ్ = ముత్యాన్ని, చ = మరియు, మౌక్తిక-జాలికాం
= ముత్యాల వలను, కుచయోః =
వక్షస్థలంపై, సర్వ-అంగులీషు
= అన్ని వేళ్ళకు, ఊర్మికాః = ఉంగరాలను, కట్యాం = నడుమున, కాంచన-కింకిణీః = బంగారు గజ్జెలను,
, రత్న-అవతంసం = రత్నాలతో కూడిన కర్ణాభరణాన్ని, శ్రుతౌ = చెవిలో, వినిదధే =
ఉంచుతున్నాను
తాత్పర్యము
ఓ దేవి, మాతా! నేను నీ
కొప్పులో బంగారు పుష్పాలను ఉంచి, నుదుటిపై
ముత్యాల వరుసతో ప్రకాశించే తిలకాన్ని, ముక్కు
రంధ్రంలో ముత్యాన్ని, వక్షస్థలంపై
ముత్యాల వలను, అన్ని వేళ్ళకు
ఉంగరాలను, నడుమున బంగారు
గజ్జెలను, మరియు చెవిలో
రత్నాలతో కూడిన కర్ణాభరణాన్ని ఉంచుతున్నాను.
విశేషములు
ఈ శ్లోకం దేవికి మిగిలిన ఆభరణాలను, అలంకరణలను సమర్పించడం గురించి ఉంది. కొప్పులో బంగారు
పుష్పాలు, నుదుటిపై
ముత్యాల తిలకం, ముక్కుపుడక, ముత్యాల వల, ఉంగరాలు, బంగారు గజ్జెలు,
కర్ణాభరణాలు వంటివి దేవిని సర్వాంగ సుందరంగా అలంకరించే ఉపచారాలు. ఈ వర్ణన దేవి
యొక్క దివ్య సౌందర్యాన్ని, ఆమె పట్ల
భక్తుని భక్తిని, ప్రేమను
స్పష్టం చేస్తుంది.
శ్లోకం 21
మాతః ఫాలతలే తవాతివిమలే కాశ్మీరకస్తూరికా- కర్పూరాగరుభిః
కరోమి తిలకం దేహే౽ఙ్గరాగం తతః ;
వక్షోజాదిషు యక్షకర్దమరసం సిక్త్వా చ పుష్పద్రవం పాదౌ
చన్దనలేపనాదిభిరహం సమ్పూజయామి క్రమాత్ . 21 .
పదచ్ఛేదము
మాతః, ఫాల-తలే, తవ, అతి-విమలే, కాశ్మీర-కస్తూరికా-కర్పూర-అగరుభిః, కరోమి, తిలకం, దేహే, అంగరాగం, తతః, వక్షోజ-ఆదిషు, యక్ష-కర్దమ-రసం,
సిక్త్వా, చ, పుష్ప-ద్రవం, పాదౌ, చందన-లేపన-ఆదిభిః, అహం, సమ్పూజయామి, క్రమాత్.
అన్వయము
మాతః, అహం తవ
అతివిమలే ఫాలతలే కాశ్మీరకస్తూరికాకర్పూరాగరుభిః తిలకం కరోమి, తతః దేహే అంగరాగం (కరోమి) వక్షోజాదిషు యక్షకర్దమరసం
పుష్పద్రవం చ సిక్త్వా, క్రమాత్
చందనలేపనాదిభిః పాదౌ సమ్పూజయామి.
ప్రతి పదార్థము
మాతః = ఓ మాతా, అహం = నేను, తవ = నీ యొక్క, అతి-విమలే =
అత్యంత నిర్మలమైన, ఫాల-తలే =
నుదుటిపై, కాశ్మీర-కస్తూరికా-కర్పూర-అగరుభిః
= కాశ్మీర కుంకుమపువ్వు, కస్తూరి, కర్పూరం, అగరులతో, తిలకం = తిలకాన్ని, కరోమి = దిద్దుతున్నాను, తతః = ఆ తర్వాత, దేహే = శరీరానికి, అంగరాగం = అంగరాగాన్ని (సుగంధ లేపనం), (కరోమి) = చేస్తున్నాను. వక్షోజ-ఆదిషు = వక్షస్థలం మొదలైన వాటిపై, యక్ష-కర్దమ-రసం = యక్షకర్దమ రసాన్ని, సిక్త్వా = చల్లి, చ = మరియు, పుష్ప-ద్రవం =
పుష్ప ద్రవాన్ని (సుగంధ ద్రవం), క్రమాత్ =
వరుసగా, చందన-లేపన-ఆదిభిః
= చందన లేపనం మొదలైన వాటితో, పాదౌ = పాదాలను, సమ్పూజయామి = పూజిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము
ఓ మాతా! నేను నీ అత్యంత నిర్మలమైన నుదుటిపై కాశ్మీర
కుంకుమపువ్వు, కస్తూరి, కర్పూరం, అగరులతో
తిలకాన్ని దిద్దుతున్నాను, ఆ తర్వాత
శరీరానికి అంగరాగాన్ని పూస్తున్నాను. వక్షస్థలం మొదలైన వాటిపై యక్షకర్దమ రసాన్ని(యక్షులకు ఇష్టమైనది. కేసరము, కస్తూరి, కర్పూరము, చందనముల పొడి) మరియు పుష్ప
ద్రవాన్ని చల్లి, వరుసగా చందన
లేపనం మొదలైన వాటితో నీ పాదాలను పూజిస్తున్నాను.
విశేషములు
ఈ శ్లోకం దేవికి తిలకం, అంగరాగం, సుగంధ ద్రవ్యాలు, మరియు పాదపూజ గురించి వివరిస్తుంది. నుదుటిపై కుంకుమపువ్వు, కస్తూరి వంటి సుగంధ ద్రవ్యాలతో తిలకం దిద్దడం, శరీరానికి సుగంధ లేపనాలు పూయడం, పాదాలను చందనంతో అలంకరించడం వంటివి దేవికి అందించే శృంగార ఉపచారాలు. ఇది దేవిని అత్యంత అందంగా, పవిత్రంగా భావించి పూజించాలనే భక్తుని ఆకాంక్షను సూచిస్తుంది.
శ్లోకం 22
రత్నాక్షతైస్త్వాం పరిపూజయామి ముక్తాఫలైర్వా రుచిరైరవిద్ధైః
;
అఖణ్డితైర్దేవి యవాదిభిర్వా కాశ్మీరపఙ్కాఙ్కితతణ్డులైర్వా .
22 .
పదచ్ఛేదము
రత్న-అక్షతైః, త్వాం, పరిపూజయామి, ముక్తాఫలైః, వా, రుచిరైః, అవిద్ధైః, అఖండితైః, దేవి, యవ-ఆదిభిః, వా, కాశ్మీర-పంక-అంకిత-తండులైః, వా.
అన్వయము
దేవి, రత్నాక్షతైః
(వా), రుచిరైః
అవిద్ధైః ముక్తాఫలైః వా, అఖండితైః
యవాదిభిః వా, కాశ్మీరపంకాంకితతండులైః
వా త్వాం పరిపూజయామి.
ప్రతి పదార్థము
దేవి = ఓ దేవి, త్వాం = నిన్ను, రత్న-అక్షతైః = రత్నాలతో కూడిన అక్షింతలతో, వా = లేదా, రుచిరైః =
అందమైన, అవిద్ధైః =
రంధ్రం లేని, ముక్తాఫలైః =
ముత్యాలతో, వా = లేదా, అఖండితైః = విరగని, యవ-ఆదిభిః = యవలు (బార్లీ) మొదలైన వాటితో, వా = లేదా, కాశ్మీర-పంక-అంకిత-తండులైః
= కాశ్మీర కుంకుమపువ్వుతో కలిసిన అక్షింతలతో, పరిపూజయామి = పూజిస్తున్నాను,
తాత్పర్యము
ఓ దేవి! నేను నిన్ను రత్నాలతో కూడిన అక్షింతలతో, లేదా అందమైన రంధ్రం లేని ముత్యాలతో, లేదా విరగని యవలు మొదలైన ధాన్యాలతో, లేదా కాశ్మీర కుంకుమపువ్వుతో కలిసిన అక్షింతలతో
పూజిస్తున్నాను.
విశేషములు
ఈ శ్లోకంలో దేవికి అక్షింతలతో పూజ చేయడం గురించి వివరిస్తారు. సాధారణ అక్షింతలే కాకుండా, ఇక్కడ రత్నాక్షింతలు, ముత్యాలు, యవలు, మరియు కాశ్మీర
కుంకుమపువ్వుతో కలిసిన అక్షింతలు వంటి విభిన్న, విలువైన
పదార్థాలతో పూజ చేయడం భక్తుని యొక్క ఉన్నతమైన భక్తిని, మరియు దేవికి శ్రేష్ఠమైన
వాటిని సమర్పించాలనే
తపనను తెలియజేస్తుంది. పూజలో వాడే ప్రతి వస్తువు దేవికి ప్రీతికరంగా ఉండాలని కోరడం
ఇక్కడ ప్రధానం.
శ్లోకం 23
జనని చమ్పకతైలమిదం పురో మృగమదోపయుతం పటవాసకమ్ ;
సురభిగన్ధమిదం చ చతుఃసమం సపది సర్వమిదం పరిగృహ్యతామ్ . 23 .
పదచ్ఛేదము
జనని, చంపక-తైలం, ఇదం, పురః, మృగమద-ఉపయుతం, పటవాసకం, సురభి-గంధం, ఇదం, చ, చతుఃసమం, సపది, సర్వం, ఇదం, పరిగృహ్యతామ్.
అన్వయము
జనని, ఇదం పురః
(స్థితం) చంపకతైలం, మృగమదోపయుతం
పటవాసకం, సురభిగంధం ఇదం
చ చతుఃసమం. ఇదం సర్వం సపది పరిగృహ్యతామ్.
ప్రతి పదార్థము
జనని = ఓ జననీ, ఇదం = ఈ, పురః = ముందున్న, చంపక-తైలం = సంపెంగ నూనెను, మృగమద-ఉపయుతం =
కస్తూరితో కూడిన, పటవాసకం =
పటవాసకాన్ని (శరీరానికి పూసే చూర్ణం), చ = మరియు, ఇదం = ఈ, సురభి-గంధం =
సుగంధ ద్రవ్యాన్ని, చతుఃసమం =
చతుఃసమాన్ని (నాలుగు సుగంధ ద్రవ్యాల మిశ్రమం), సపది = వెంటనే, ఇదం = ఈ, సర్వం = అన్నింటినీ, పరిగృహ్యతామ్ = స్వీకరించుము.
తాత్పర్యము
ఓ జననీ! ఈ ముందున్న సంపెంగ నూనెను, కస్తూరితో కూడిన పటవాసకాన్ని, మరియు ఈ సుగంధభరితమైన చతుఃసమాన్ని (నాలుగు సుగంధ ద్రవ్యాల మిశ్రమం) – ఈ
అన్నిటినీ వెంటనే స్వీకరించుము.
విశేషములు
ఈ శ్లోకంలో దేవికి సుగంధ ద్రవ్యాలను సమర్పించడం గురించి ఉంది. చంపక తైలం, మృగమదంతో (కస్తూరి) కూడిన పటవాసకం, మరియు చతుఃసమం (సాధారణంగా గంధం,
అగరు, కస్తూరి, కర్పూరం కలిసిన మిశ్రమం) వంటివి దేవిని సుగంధభరితంగా
ఉంచడానికి ఉపయోగించే వస్తువులు. ఈ ఉపచారాలు దేవికి సౌందర్యాన్ని, పవిత్రతను, మరియు దివ్యత్వాన్ని ఆపాదించేవిగా భావిస్తారు. 'సపది పరిగృహ్యతామ్' అనే ప్రార్థన
భక్తుని యొక్క ఆతృతను, దేవి స్వీకరణకై
ఆకాంక్షను తెలియజేస్తుంది.
శ్లోకం 24
సీమన్తే తే భగవతి మయా సాదరం న్యస్తమేత- త్సిన్దూరం మే
హృదయకమలే హర్షవర్షం తనోతి ; బాలాదిత్యద్యుతిరివ
సదా లోహితా యస్య కాన్తీ- రన్తర్ధ్వాన్తం హరతి సకలం చేతసా చిన్తయైవ . 24 .
పదచ్ఛేదము
సీమన్తే, తే, భగవతి, మయా, స-ఆదరం, న్యస్తం, ఏతత్, సిందూరం, మే, హృదయ-కమలే, హర్ష-వర్షం, తనోతి, బాల-ఆదిత్య-ద్యుతిః, ఇవ, సదా, లోహితాః, యస్య, కాంతీః, అంతః-ధ్వాంతం, హరతి, సకలం, చేతసా, చింతయా, ఏవ.
అన్వయము
భగవతి, మయా తే సీమన్తే
సాదరం న్యస్తం ఏతత్ సిందూరం మే హృదయకమలే హర్షవర్షం తనోతి. యస్య కాంతీః
బాలాదిత్యద్యుతిరివ సదా లోహితాః, (తత్ సిందూరం)
చేతసా చింతయా ఏవ సకలం అంతర్ధ్వాంతం హరతి.
ప్రతి పదార్థము
భగవతి = ఓ భగవతీ, తే = నీ యొక్క, సీమన్తే =
పాపిటలో, మయా = నాచే, స-ఆదరం = ఆదరంతో, న్యస్తం = ఉంచబడిన, ఏతత్ = ఈ, సిందూరం = సిందూరం, మే = నా యొక్క, హృదయ-కమలే =
హృదయ కమలంలో, హర్ష-వర్షం =
ఆనంద వర్షాన్ని, తనోతి =
కురిపిస్తోంది. యస్య = ఏ సిందూరం యొక్క, కాంతీః = కాంతులు, బాల-ఆదిత్య-ద్యుతిః
= బాలసూర్యుని కాంతి, ఇవ = వలె, సదా = ఎల్లప్పుడూ, లోహితాః = ఎరుపు రంగులో ఉన్నాయో, (తత్ సిందూరం) =
ఆ సిందూరం, చేతసా =
మనస్సుతో, చింతయా =
ధ్యానించడం, ఏవ = ద్వారానే, సకలం = సమస్తమైన, అంతః-ధ్వాంతం = అంతరంగ అంధకారాన్ని, హరతి = తొలగిస్తుంది.
తాత్పర్యము
ఓ భగవతీ!( పూజ్యురాలా !) నేను నీ
పాపిటలో ఆదరంతో ఉంచిన ఈ సిందూరం నా హృదయ కమలంలో ఆనంద వర్షాన్ని కురిపిస్తోంది.
బాలసూర్యుని కాంతి వలె ఎల్లప్పుడూ ఎరుపు రంగులో ఉన్న ఈ సిందూరం యొక్క కాంతులు, మనస్సుతో ధ్యానించడం ద్వారానే సమస్త అంతరంగ అంధకారాన్ని
తొలగిస్తాయి.
విశేషములు
ఈ శ్లోకం దేవికి సిందూరం సమర్పించడం గురించి వివరిస్తుంది. సిందూరం సౌభాగ్యానికి, శక్తికి ప్రతీక. భక్తుడు తాను సమర్పించిన సిందూరం తన
హృదయానికి ఆనందాన్ని ఇస్తుందని, మరియు దాని
కాంతి బాలసూర్యుని వలె ప్రకాశిస్తుందని కీర్తిస్తాడు. అంతర్గత
అజ్ఞానం, అంధకారం సిందూర
ధ్యానం ద్వారా తొలగిపోతాయని చెప్పడం, సిందూరం యొక్క ఆధ్యాత్మిక ప్రాముఖ్యతను నొక్కి చెబుతుంది.
శ్లోకం 25
మన్దారకున్దకరవీరలవఙ్గపుష్పై- స్త్వాం దేవి సన్తతమహం
పరిపూజయామి ;
జాతీజపావకులచమ్పకకేతకాది- నానావిధాని కుసుమాని చ తే౽ర్పయామి . 25 .
పదచ్ఛేదము
మందార-కుంద-కరవీర-లవంగ-పుష్పైః, త్వాం, దేవి, సంతతం, అహం, పరిపూజయామి, జాతీ-జపా-వకుల-చంపక-కేతక-ఆది-నానావిధాని, కుసుమాని, చ, తే, అర్పయామి.
అన్వయము
దేవి, అహం త్వాం
మందారకుందకరవీరలవంగపుష్పైః సంతతం పరిపూజయామి. జాతీజపావకులచంపకకేతకాది నానావిధాని
కుసుమాని చ తే అర్పయామి.
ప్రతి పదార్థము
దేవి = ఓ దేవి, అహం = నేను, త్వాం = నిన్ను,
మందార-కుంద-కరవీర-లవంగ-పుష్పైః = మందారం, కుందం, గన్నేరు, లవంగ పువ్వులతో,
సంతతం = నిరంతరం, పరిపూజయామి =
పూజిస్తున్నాను. చ = మరియు, జాతీ-జపా-వకుల-చంపక-కేతక-ఆది-నానావిధాని
= జాజి, జపా (మందార), వకుళ (పొగడ), చంపక (సంపెంగ), కేతకి (మొగలి) మొదలైన అనేక రకాల, కుసుమాని = పుష్పాలను, తే = నీకు, అర్పయామి =
సమర్పిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము
ఓ దేవి! నేను నిన్ను మందారం, కుందం, గన్నేరు, లవంగ పువ్వులతో నిరంతరం పూజిస్తున్నాను. జాజి, జపా, వకుళ, చంపక, కేతకి మొదలైన
అనేక రకాల పుష్పాలను కూడా నీకు సమర్పిస్తున్నాను.
విశేషములు
ఈ శ్లోకం దేవికి వివిధ పుష్పాలతో పూజ చేయడం గురించి వివరిస్తుంది. దేవికి ప్రీతికరమైన అనేక రకాల
సుగంధ పుష్పాలను పేర్కొనడం, భక్తుని యొక్క పుష్పార్చనపై ఉన్న శ్రద్ధను తెలియజేస్తుంది. పుష్పాలు పూజలో పవిత్రతకు, అందానికి, భక్తికి
ప్రతీకలు. 'సంతతం' అనే పదం నిరంతర పూజా భావనను సూచిస్తుంది.
శ్లోకం 26
మాలతీవకులహేమపుష్పికాకాఞ్చనారకరవీరకైతకైః ;
కర్ణికారగిరికర్ణికాదిభిః పూజయామి జగదమ్బ తే వపుః . 26 .
పదచ్ఛేదము
మాలతీ-వకుల-హేమపుష్పికా-కాంచనార-కరవీర-కైతకైః, కర్ణికార-గిరికర్ణికా-ఆదిభిః, పూజయామి, జగదమ్బ, తే, వపుః.
అన్వయము
జగదంబ, మాలతీవకులహేమపుష్పికాకాంచనారకరవీరకైతకైః, కర్ణికారగిరికర్ణికాదిభిః (చ) తే వపుః పూజయామి.
ప్రతి పదార్థము
జగదంబ = ఓ జగదంబ, మాలతీ-వకుల-హేమపుష్పికా-కాంచనార-కరవీర-కైతకైః = మాలతి, వకుళం (పొగడ), హేమపుష్పిక
(బంగారు పువ్వు), కాంచనార
(కటమ్రం), కరవీర
(గన్నేరు), కైతకి (మొగలి)
పుష్పాలతో, కర్ణికార-గిరికర్ణికా-ఆదిభిః
= కర్ణికారం, గిరికర్ణిక
(శంఖపుష్పం) మొదలైన వాటితో, తే = నీ యొక్క, వపుః = శరీరాన్ని, పూజయామి = పూజిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము
ఓ జగదంబ! మాలతి,
వకుళం, హేమపుష్పిక, కాంచనార, కరవీర, కైతకి పుష్పాలతో, కర్ణికారం, గిరికర్ణిక
మొదలైన వాటితో నీ శరీరాన్ని పూజిస్తున్నాను.
విశేషములు
ఈ శ్లోకం దేవికి విభిన్న రకాల పుష్పాలతో పూజ చేయడం కొనసాగింపు. దేవి శరీరంలోని వివిధ భాగాలను ఈ పవిత్ర
పుష్పాలతో పూజిస్తున్నట్లు భక్తుడు తెలియజేస్తున్నాడు. ఇది దేవి యొక్క సాకార రూపాన్ని పూజించడం, ఆమె శరీరంలోని
ప్రతీ అణువును పవిత్రంగా భావించడం సూచిస్తుంది. పుష్పాల పేర్లు దేవికి అర్పించే వివిధరకాల సౌందర్యం మరియు సుగంధాన్ని తెలియజేస్తాయి.
శ్లోకం 27
పారిజాతశతపత్రపాటలైర్మల్లికావకులచమ్పకాదిభిః ; అమ్బుజైః సుకుసుమైశ్చ సాదరం పూజయామి జగదమ్బ తే వపుః . 27 .
పదచ్ఛేదము
పారిజాత-శతపత్ర-పాటలైః, మల్లికా-వకుల-చంపక-ఆదిభిః, అంబుజైః, సు-కుసుమైః, చ, స-ఆదరం, పూజయామి, జగదమ్బ, తే, వపుః.
అన్వయము
జగదంబ, పారిజాతశతపత్రపాటలైః, మల్లికావకులచంపకాదిభిః, సుకుసుమైః అంబుజైః చ సాదరం తే వపుః పూజయామి.
ప్రతి పదార్థము
జగదంబ = ఓ జగదంబ, పారిజాత-శతపత్ర-పాటలైః = పారిజాతం,
శతపత్రం (పద్మం), పాటల (గులాబీ)
పుష్పాలతో, మల్లికా-వకుల-చంపక-ఆదిభిః
= మల్లిక, వకుళ (పొగడ), చంపక (సంపెంగ) మొదలైన వాటితో, సు-కుసుమైః = అందమైన పుష్పాలతో, అంబుజైః =
కలువలతో, చ = మరియు, స-ఆదరం = ఆదరంతో, తే = నీ యొక్క, వపుః =
శరీరాన్ని, పూజయామి =
పూజిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము
ఓ జగదంబ! నేను నీ శరీరాన్ని పారిజాతం, శతపత్రం, గులాబీ, మల్లిక, వకుళం, సంపెంగ మొదలైన పుష్పాలతో, అందమైన కలువలతో ఆదరంతో పూజిస్తున్నాను.
విశేషములు
ఈ శ్లోకం కూడా దేవికి పుష్పార్చన గురించి వివరిస్తుంది, మునుపటి
శ్లోకాలలోని భావాన్నే కొనసాగిస్తుంది. ఇక్కడ పారిజాతం వంటి దివ్య పుష్పాలను పేర్కొనడం, దేవి యొక్క దివ్యత్వాన్ని, ఆమెకు అర్పించే పూజ యొక్క పవిత్రతను తెలియజేస్తుంది. పుష్పాల సంఖ్య మరియు రకాలు దేవి యొక్క సర్వవ్యాపకత్వాన్ని, ఆమెను సమస్త
సృష్టిలోని సౌందర్యంతో పూజించాలనే
భక్తుని కోరికను సూచిస్తాయి.
శ్లోకం 28
లాక్షాసమ్మిలితైః సితాభ్రసహితైః శ్రీవాససమ్మిశ్రితైః
కర్పూరాకలితైః శిరైర్మధుయుతైర్గోసర్పిషా లోడితైః ; శ్రీఖణ్డాగరుగుగ్గులుప్రభృతిభిర్నానావిధైర్వస్తుభి- ర్ధూపం తే పరికల్పయామి
జనని స్నేహాత్త్వమఙ్గీకురు . 28 .
పదచ్ఛేదము
లాక్షా-సమ్మిలితైః, సితాభ్ర-సహితైః, శ్రీవాస-సమ్మిశ్రితైః, కర్పూర-ఆకలితైః,
శిరైః, మధు-యుతైః, గో-సర్పిషా, లోడితైః, శ్రీఖండ-అగరు-గుగ్గులు-ప్రభృతిభిః, నానావిధైః, వస్తుభిః, ధూపం, తే, పరికల్పయామి, జనని, స్నేహాత్, త్వం, అంగీకురు.
అన్వయము
జనని, లాక్షాసమ్మిలితైః, సితాభ్రసహితైః, శ్రీవాససమ్మిశ్రితైః, కర్పూరాకలితైః, శిరైః, మధుయుతైః, గోసర్పిషా
లోడితైః, శ్రీఖణ్డాగరుగుగ్గులుప్రభృతిభిః
నానావిధైః వస్తుభిః తే ధూపం పరికల్పయామి. త్వం స్నేహాత్ అంగీకురు.
ప్రతి పదార్థము
జనని = ఓ జననీ, లాక్షా-సమ్మిలితైః
= లాక్ష (లక్క) తో కలిపినవి, సితాభ్ర-సహితైః
= తెల్లటి అభ్రకంతో కూడినవి, శ్రీవాస-సమ్మిశ్రితైః
= శ్రీవాసంతో (సల్లకీ= అందుగుచెట్టు) బాగా
కలిపినవి, కర్పూర-ఆకలితైః
= కర్పూరంతో కూడినవి, శిరైః = శిరా
(భూతగ్రాహి) తో, మధు-యుతైః =
తేనెతో కూడినవి, గో-సర్పిషా =
ఆవు నెయ్యితో, లోడితైః =
కలిపినవి, శ్రీఖండ-అగరు-గుగ్గులు-ప్రభృతిభిః
= చందనం, అగరు, గుగ్గులు మొదలైనవి, నానావిధైః = అనేక రకాల, వస్తుభిః =
వస్తువులతో, ధూపం =
ధూపాన్ని, తే = నీకు, పరికల్పయామి = సమర్పిస్తున్నాను, త్వం = నీవు, స్నేహాత్ =
ప్రేమతో, అంగీకురు =
స్వీకరించుము.
తాత్పర్యము
ఓ జననీ! లక్క, తెల్లటి అభ్రకం, సల్లకీ, కర్పూరం, శిరా, తేనె, ఆవు నెయ్యితో కలిపిన, చందనం, అగరు, గుగ్గులు మొదలైన అనేక రకాల వస్తువులతో కూడిన ధూపాన్ని నేను
నీకు సమర్పిస్తున్నాను. దయచేసి ప్రేమతో స్వీకరించుము.
విశేషములు
ఈ శ్లోకంలో దేవికి సుగంధభరితమైన ధూపాన్ని సమర్పించడం గురించి ఉంది. ధూపంలో వాడే పదార్థాలైన లక్క, అభ్రకం, శ్రీవాసం, కర్పూరం, శిరా, తేనె, నెయ్యి, చందనం, అగరు, గుగ్గులు వంటివి దాని విశిష్టతను, పవిత్రతను తెలియజేస్తాయి. ధూపం అనేది పరిసరాలను శుద్ధి చేయడానికి, దేవికి ఆహ్లాదాన్ని కలిగించడానికి ఉపయోగిస్తారు. 'స్నేహాత్త్వమఙ్గీకురు' అనే ప్రార్థన భక్తుని యొక్క నిష్కపటమైన భక్తిని తెలియజేస్తుంది.
శ్లోకం 29
రత్నాలఙ్కృతహేమపాత్రనిహితైర్గోసర్పిషా లోడితై-
ర్దీపైర్దీర్ఘతరాన్ధకారభిదురైర్బాలార్కకోటిప్రభైః ; ఆతామ్రజ్వలదుజ్జ్వలప్రవిలసద్రత్నప్రదీపైస్తథా మాతస్త్వామహమాదరాదనుదినం
నీరాజయామ్యుచ్చకైః . 29 .
పదచ్ఛేదము
రత్న-అలంకృత-హేమ-పాత్ర-నిహితైః, గో-సర్పిషా, లోడితైః, దీపైః, దీర్ఘతర-అంధకార-భిదురైః, బాల-అర్క-కోటి-ప్రభైః, ఆతామ్ర-జ్వలత్-ఉజ్జ్వల-ప్రవిలసత్-రత్న-ప్రదీపైః, తథా, మాతః, త్వాం, అహం, ఆదరాత్, అనుదినం, నీరాజయామి, ఉచ్చకైః.
అన్వయము
మాతః, అహం
రత్నాలంకృతహేమపాత్రనిహితైః, గోసర్పిషా
లోడితైః, దీర్ఘతరాంధకారభిదురైః, బాలార్కకోటిప్రభైః దీపైః, తథా ఆతామ్రజ్వలదుజ్జ్వలప్రవిలసద్రత్నప్రదీపైః త్వాం అనుదినం ఆదరాత్ ఉచ్చకైః
నీరాజయామి.
ప్రతి పదార్థము
మాతః = ఓ మాతా, అహం = నేను, రత్న-అలంకృత-హేమ-పాత్ర-నిహితైః = రత్నాలతో అలంకరించబడిన
బంగారు పాత్రలలో ఉంచబడిన, గో-సర్పిషా =
ఆవు నెయ్యితో, లోడితైః =
కలిపిన, దీపైః =
దీపాలతో, దీర్ఘతర-అంధకార-భిదురైః
= దీర్ఘకాలపు అంధకారాన్ని ఛేదించేవి, బాల-అర్క-కోటి-ప్రభైః
= కోటి బాలసూర్యుల వలె ప్రకాశించేవి, తథా = అలాగే, ఆతామ్ర-జ్వలత్-ఉజ్జ్వల-ప్రవిలసత్-రత్న-ప్రదీపైః = కొద్దిగా
ఎరుపు రంగులో ప్రకాశిస్తూ, ఉజ్జ్వలంగా
వెలిగే రత్న దీపాలతో, త్వాం = నిన్ను, అనుదినం = ప్రతిరోజు, ఆదరాత్ = ఆదరంతో, ఉచ్చకైః =
గొప్పగా, నీరాజయామి =
నీరాజనం సమర్పిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము
ఓ మాతా! రత్నాలతో అలంకరించబడిన బంగారు పాత్రలలో ఆవు
నెయ్యితో వెలిగించిన, దీర్ఘకాలపు
అంధకారాన్ని ఛేదించే, కోటి
బాలసూర్యుల వలె ప్రకాశించే దీపాలతో, అలాగే కొద్దిగా
ఎరుపు రంగులో ప్రకాశిస్తూ, ఉజ్జ్వలంగా
వెలిగే రత్న దీపాలతో నేను ప్రతిరోజు ఆదరంతో నిన్ను గొప్పగా నీరాజనం
సమర్పిస్తున్నాను.
విశేషములు
ఈ శ్లోకంలో దేవికి నీరాజనం (హారతి) సమర్పించడం గురించి ఉంది. ఈ దీపాలు రత్నాలతో అలంకరించబడిన బంగారు పాత్రలలో ఆవు
నెయ్యితో వెలిగించబడ్డాయి. అవి అంధకారాన్ని తొలగించేవిగా, కోటి సూర్యుల వలె ప్రకాశించేవిగా వర్ణించబడ్డాయి. ఇది దేవి
యొక్క జ్ఞాన
స్వరూపాన్ని, ఆమె
అజ్ఞానాంధకారాన్ని తొలగించే శక్తిని తెలియజేస్తుంది. ప్రతిరోజు హారతి ఇవ్వడం
భక్తుని యొక్క నిరంతర భక్తిని సూచిస్తుంది.
శ్లోకం 30
మాతస్త్వాం దధిదుగ్ధపాయసమహాశాల్యన్నసన్తానికా
సూపాపూపసితాఘృతైః సవటకైః సక్షౌద్రరమ్భాఫలైః ; ఏలాజీరకహిఙ్గునాగరనిశాకుస్తుమ్భరీసంస్కృతైః శాకైః సాకమహం సుధాధికరసైః
సన్తర్పయామ్యర్చయన్ . 30 .
పదచ్ఛేదము
మాతః, త్వాం, దధి-దుగ్ధ-పాయస-మహా-శాలి-అన్న-సన్తానికా, సూప-అపూప-సితా-ఘృతైః, స-వటకైః, స-క్షౌద్ర-రంభా-ఫలైః, ఏలా-జీరక-హింగు-నాగర-నిశా-కుస్తుంబరీ-సంస్కృతైః, శాకైః, సాకం, అహం, సుధా-అధిక-రసైః, సన్తర్పయామి, అర్చయన్.
అన్వయము
మాతః, అహం అర్చయన్
త్వాం దధిదుగ్ధపాయసమహాశాల్యన్నసన్తానికా, సూపాపూపసితాఘృతైః, సవటకైః, సక్షౌద్రరంభాఫలైః, ఏలాజీరకహింగునాగరనిశాకుస్తుంబరీసంస్కృతైః సుధాధికరసైః శాకైః సాకం సంతర్పయామి.
ప్రతి పదార్థము
మాతః = ఓ మాతా, అహం = నేను, అర్చయన్ = పూజిస్తూ, త్వాం = నిన్ను, దధి-దుగ్ధ-పాయస-మహా-శాలి-అన్న-సన్తానికా
= పెరుగు, పాలు, పాయసం, శ్రేష్ఠమైన
అన్నం, సన్న వరి
అన్నంతో, సూప-అపూప-సితా-ఘృతైః
= పప్పు, అప్పాలు(అప్పచ్చులు పిండితోచేయునవి), చక్కెర, నెయ్యితో, స-వటకైః = వడలతో కూడిన, స-క్షౌద్ర-రంభా-ఫలైః = తేనెతో కూడిన అరటి పళ్ళతో, ఏలా-జీరక-హింగు-నాగర-నిశా-కుస్తుంబరీ-సంస్కృతైః = ఏలకులు, జీలకర్ర, ఇంగువ, అల్లం, పసుపు, కొత్తిమీరతో సుగంధభరితం చేయబడిన, సుధా-అధిక-రసైః = అమృతం కంటే ఎక్కువ రుచి కలిగిన, శాకైః = కూరగాయలతో, సాకం = సహా, సన్తర్పయామి =
తృప్తి పరుస్తున్నాను.
తాత్పర్యము
ఓ మాతా! నేను నిన్ను పూజిస్తూ, పెరుగు, పాలు, పాయసం, శ్రేష్ఠమైన
అన్నం, సన్న వరి అన్నం, పప్పు, అప్పాలు, చక్కెర, నెయ్యి, వడలు, తేనెతో కూడిన
అరటి పళ్ళు, ఏలకులు, జీలకర్ర, ఇంగువ, అల్లం, పసుపు, కొత్తిమీరతో సుగంధభరితం చేయబడిన, అమృతం కంటే ఎక్కువ రుచి కలిగిన కూరగాయలతో సహా తృప్తి
పరుస్తున్నాను.
విశేషములు
ఈ శ్లోకంలో దేవికి మహా నైవేద్యం సమర్పించడం గురించి ఉంది. ఇక్కడ అనేక రకాల రుచికరమైన, పోషకమైన వంటకాలను పేర్కొనడం దేవి పట్ల భక్తుని యొక్క ఉదారతను, ఆమెకు అత్యుత్తమమైన వాటిని అందించాలనే కోరికను తెలియజేస్తుంది. అమృతం కంటే అధిక రుచి కలిగినవిగా వర్ణించడం, ఈ నైవేద్యాల దివ్యత్వాన్ని తెలియజేస్తుంది. ఈ శ్లోకం దేవిని పోషించే తల్లిగా, భక్తుల కోరికలను తీర్చే తల్లిగా భావించడాన్ని సూచిస్తుంది.
శ్లోకం 31
సాపూపసూపదధిదుగ్ధసితాఘృతాని సుస్వాదుభక్తపరమాన్నపురఃసరాణి ;
శాకోల్లసన్మరిచిజీరకవాహ్లికాని భక్ష్యాణి భుఙ్క్ష్వ జగదమ్బ
మయార్పితాని . 31 .
పదచ్ఛేదము
స-అపూప-సూప-దధి-దుగ్ధ-సితా-ఘృతాని, సు-స్వాదు-భక్త-పరమాన్న-పురఃసరాణి, శాక-ఉల్లసత్-మరిచి-జీరక-వాహ్లికాని, భక్ష్యాణి, భుఙ్క్ష్వ, జగదమ్బ, మయా, అర్పితాని.
అన్వయము
జగదంబ, సుస్వాదుభక్తపరమాన్నపురఃసరాణి, సాపూపసూపదధిదుగ్ధసితాఘృతాని, శాకోల్లసన్మరిచిజీరకవాహ్లికాని మయా అర్పితాని భక్ష్యాణి భుఙ్క్ష్వ.
ప్రతి పదార్థము
జగదంబ = ఓ జగదంబ, సు-స్వాదు-భక్త-పరమాన్న-పురఃసరాణి = రుచికరమైన అన్నం, పాయసం ప్రధానమైనవి, స-అపూప-సూప-దధి-దుగ్ధ-సితా-ఘృతాని = అప్పాలు, పప్పు, పెరుగు, పాలు, చక్కెర, నెయ్యితో కూడినవి, శాక-ఉల్లసత్-మరిచి-జీరక-వాహ్లికాని = కూరగాయలు, మెరిసే మిరియాలు, జీలకర్ర, ఇంగువతో కూడినవి, భక్ష్యాణి = ఆహార పదార్థాలను, మయా = నాచే, అర్పితాని = సమర్పించబడినవి, భుఙ్క్ష్వ = భుజించుము.
తాత్పర్యము
ఓ జగదంబ! రుచికరమైన అన్నం, పాయసం ప్రధానమైనవిగా, అప్పాలు, పప్పు, పెరుగు, పాలు, చక్కెర, నెయ్యితో కూడినవి, కూరగాయలు, మెరిసే
మిరియాలు, జీలకర్ర, ఇంగువతో కూడినవి అయిన, నాచే సమర్పించబడిన ఈ ఆహార పదార్థాలను భుజించుము.
విశేషములు
ఈ శ్లోకం కూడా దేవికి నైవేద్యం సమర్పించడం గురించి వివరిస్తుంది. ఇక్కడ వివిధ రకాల ఆహార పదార్థాలను, వాటి రుచిని, మరియు వాటిలో
వాడిన సుగంధ ద్రవ్యాలను (మిరియాలు, జీలకర్ర, ఇంగువ) స్పష్టంగా పేర్కొనడం ద్వారా నైవేద్యం యొక్క పరిపూర్ణతను తెలియజేస్తుంది. దేవిని సాక్షాత్తు భుజించమని ప్రార్థించడం
భక్తుని యొక్క అత్యంత
సన్నిహిత భక్తిని, ఆమెను ఒక జీవనమూర్తిగా భావించడాన్ని సూచిస్తుంది.
శ్లోకం 32
క్షీరమేతదిదముత్తమోత్తమం ప్రాజ్యమాజ్యమిదముజ్జ్వలం మధు ; మాతరేతదమృతోపమం పయః సమ్భ్రమేణ పరిపీయతాం ముహుః . 32 .
పదచ్ఛేదము
క్షీరం, ఏతత్, ఇదం, ఉత్తమ-ఉత్తమం, ప్రాజ్యం, ఆజ్యం, ఇదం, ఉజ్జ్వలం, మధు, మాతః, ఏతత్, అమృత-ఉపమం, పయః, సంభ్రమేణ, పరిపీయతాం, ముహుః.
అన్వయము
మాతః, ఏతత్ ఇదం
క్షీరం ఉత్తమోత్తమం, ఇదం ప్రాజ్యం
ఆజ్యం, (ఇదం) ఉజ్జ్వలం
మధు, ఏతత్ అమృతోపమం
పయః. ముహుః సంభ్రమేణ పరిపీయతాం.
ప్రతి పదార్థము
మాతః = ఓ మాతా, ఏతత్ = ఇది, ఇదం = ఈ, క్షీరం = పాలు, ఉత్తమ-ఉత్తమం = అత్యుత్తమమైనది, ఇదం = ఈ, ప్రాజ్యం =
సమృద్ధిగా ఉన్న, ఆజ్యం = నెయ్యి, ఇదం = ఈ, ఉజ్జ్వలం =
స్వచ్ఛమైన, మధు = తేనె, ఏతత్ = ఇది, అమృత-ఉపమం =
అమృతంతో సమానమైన, పయః = పానీయం.
ముహుః = పదే పదే, సంభ్రమేణ =
ఆదరంతో, పరిపీయతాం =
త్రాగబడుగాక.
తాత్పర్యము
ఓ మాతా! ఈ పాలు అత్యుత్తమమైనవి. ఈ సమృద్ధిగా ఉన్న నెయ్యి, ఈ స్వచ్ఛమైన తేనె, ఈ అమృతంతో సమానమైన పానీయం – ఈ అన్నిటినీ పదే పదే ఆదరంతో త్రాగబడుగాక.
విశేషములు
ఈ శ్లోకంలో దేవికి పాలు, నెయ్యి, తేనె వంటి పానీయాలను సమర్పించడం గురించి ఉంది. ఈ వస్తువులు ఉత్తమోత్తమమైనవిగా, అమృతంతో సమానమైనవిగా వర్ణించబడ్డాయి. ఇది దేవికి అందించే ఆహార పానీయాల యొక్క పవిత్రతను, వాటి దివ్యత్వాన్ని తెలియజేస్తుంది. 'ముహుః సంభ్రమేణ పరిపీయతాం' అనే ప్రార్థన
భక్తుని యొక్క ఆత్మీయతను, దేవి ప్రీతి కోసం పదే పదే సమర్పించే భావాన్ని
తెలియజేస్తుంది.
శ్లోకం 33
ఉష్ణోదకైః పాణియుగం ముఖం చ ప్రక్షాల్య మాతః కలధౌతపాత్రే ; కర్పూరమిశ్రేణ సకుఙ్కుమేన హస్తౌ సముద్వర్తయ చన్దనేన . 33 .
పదచ్ఛేదము
ఉష్ణ-ఉదకైః, పాణి-యుగం, ముఖం, చ, ప్రక్షాల్య, మాతః, కలధౌత-పాత్రే, కర్పూర-మిశ్రేణ, స-కుంకుమేన, హస్తౌ, సముద్వర్తయ, చందనేన.
అన్వయము
మాతః, ఉష్ణోదకైః
పాణియుగం ముఖం చ ప్రక్షాల్య, కలధౌతపాత్రే
కర్పూరమిశ్రేణ సకుంకుమేన చందనేన హస్తౌ సముద్వర్తయ.
ప్రతి పదార్థము
మాతః = ఓ మాతా, ఉష్ణ-ఉదకైః =
వేడి నీటితో, పాణి-యుగం =
రెండు చేతులను, ముఖం =
ముఖాన్ని, చ = మరియు, ప్రక్షాల్య = కడిగి, కలధౌత-పాత్రే = వెండి పాత్రలో, కర్పూర-మిశ్రేణ
= కర్పూరంతో కలిపిన, స-కుంకుమేన =
కుంకుమపువ్వుతో కూడిన, చందనేన =
చందనంతో, హస్తౌ =
చేతులను, సముద్వర్తయ =
శుద్ధి చేయుము.
తాత్పర్యము
ఓ మాతా! వేడి నీటితో రెండు చేతులను, ముఖాన్ని కడిగి,
వెండి పాత్రలో కర్పూరంతో కలిపిన, కుంకుమపువ్వుతో
కూడిన చందనంతో చేతులను శుద్ధి చేయుము.
విశేషములు
ఈ శ్లోకంలో దేవికి హస్తప్రక్షాళన, ముఖ ప్రక్షాళన, మరియు చందన లేపనం గురించి ఉంది. భోజనం తర్వాత దేవికి అందించే ఈ
ఉపచారాలు శుద్ధిని, శారీరక సౌందర్యాన్ని సూచిస్తాయి. వేడి నీరు, కర్పూరం, కుంకుమపువ్వు
కలిసిన చందనం వంటి పదార్థాలు దేవికి అందించే విశిష్టమైన సేవను తెలియజేస్తాయి. వెండి పాత్ర వాడకం పూజ యొక్క పవిత్రతను
పెంచుతుంది.
శ్లోకం 34
అతిశీతముశీరవాసితం తపనీయే కలశే నివేశితమ్ ;
పటపూతమిదం జితామృతం శుచి గఙ్గాజలమమ్బ పీయతామ్ . 34 .
పదచ్ఛేదము
అతి-శీతం, ఉశీర-వాసితం, తపనీయే, కలశే, నివేశితమ్, పట-పూతం, ఇదం, జితా-అమృతం, శుచి, గంగా-జలం, అంబ, పీయతామ్.
అన్వయము
అంబ, అతిశీతం, ఉశీరవాసితం, తపనీయే కలశే
నివేశితం, పటపూతం, జితామృతం, శుచి ఇదం
గంగాజలం పీయతామ్.
ప్రతి పదార్థము
అంబ = ఓ అమ్మా, అతి-శీతం =
మిక్కిలి చల్లని, ఉశీర-వాసితం =
వట్టివేరుతో సుగంధభరితం చేయబడిన, తపనీయే =
బంగారు, కలశే = కలశంలో, నివేశితమ్ = ఉంచబడిన, పట-పూతం = వస్త్రంతో వడపోసిన, ఇదం = ఈ, జితా-అమృతం = అమృతాన్ని జయించిన, శుచి = స్వచ్ఛమైన, గంగా-జలం = గంగాజలం, పీయతామ్ =
త్రాగబడుగాక.
తాత్పర్యము
ఓ అమ్మా! మిక్కిలి చల్లని, వట్టివేరుతో సుగంధభరితం చేయబడిన, బంగారు కలశంలో
ఉంచబడిన, వస్త్రంతో
వడపోసిన, అమృతాన్ని
జయించిన, స్వచ్ఛమైన ఈ
గంగాజలం త్రాగబడుగాక.
విశేషములు
ఈ శ్లోకంలో దేవికి గంగాజలం సమర్పించడం గురించి ఉంది. గంగాజలం హిందూ ధర్మంలో అత్యంత పవిత్రమైనదిగా పరిగణించబడుతుంది. దానికి వట్టివేరుతో సుగంధం, బంగారు కలశంలో నిక్షిప్తం చేయడం, వస్త్రంతో వడపోసి శుద్ధి చేయడం వంటివి దాని పవిత్రతను, దేవికి అందించే సేవ యొక్క వైభవాన్ని తెలియజేస్తాయి. 'జితామృతం' అనే పదం
గంగాజలం అమృతం కంటే కూడా శ్రేష్ఠమైనదని సూచిస్తుంది.
శ్లోకం 35
జమ్బ్వామ్రరమ్భాఫలసంయుతాని ద్రాక్షాఫలక్షౌద్రసమన్వితాని ; సనారికేలాని సదాడిమాని ఫలాని తే దేవి సమర్పయామి . 35 .
పదచ్ఛేదము
జంబూ-ఆమ్ర-రంభా-ఫల-సంయుతాని, ద్రాక్షా-ఫల-క్షౌద్ర-సమన్వితాని, స-నారికేలాని, స-దాడిమాని, ఫలాని, తే, దేవి, సమర్పయామి.
అన్వయము
దేవి, జంబూఆమ్రరంభాఫలసంయుతాని, ద్రాక్షాఫలక్షౌద్రసమన్వితాని, సనారికేలాని, సదాడిమాని
ఫలాని తే సమర్పయామి.
ప్రతి పదార్థము
దేవి = ఓ దేవి, జంబూ-ఆమ్ర-రంభా-ఫల-సంయుతాని
= జామపండు, మామిడిపండు, అరటిపండుతో కూడినవి, ద్రాక్షా-ఫల-క్షౌద్ర-సమన్వితాని = ద్రాక్షపండు, తేనెతో కూడినవి, స-నారికేలాని =
కొబ్బరికాయలతో కూడినవి, స-దాడిమాని =
దానిమ్మ పళ్ళతో కూడినవి, ఫలాని = పళ్ళను, తే = నీకు, సమర్పయామి =
సమర్పిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము
ఓ దేవి! నేను నీకు జామపండు, మామిడిపండు, అరటిపండుతో
కూడినవి, ద్రాక్షపండు, తేనెతో కూడినవి,
కొబ్బరికాయలతో కూడినవి, దానిమ్మ పళ్ళతో
కూడిన
వివిధములయిన పళ్ళను
సమర్పిస్తున్నాను.
విశేషములు
ఈ శ్లోకంలో దేవికి వివిధ రకాల పళ్ళను సమర్పించడం గురించి ఉంది. దేవికి ప్రీతికరమైన, పోషకమైన పళ్ళను నైవేద్యంగా అందించడం భక్తుని యొక్క నిష్కపటమైన భక్తిని, ఆమెను తృప్తిపరచాలనే కోరికను తెలియజేస్తుంది. పండ్లు
ప్రకృతి యొక్క వరాలు, దైవానికి
అందించే స్వచ్ఛమైన అర్పణలు.
శ్లోకం 36
కూష్మాణ్డకోశాతకిసంయుతాని జమ్బీరనారఙ్గసమన్వితాని ; సబీజపూరాణి సబాదరాణి ఫలాని తే దేవి సమర్పయామి . 36 .
పదచ్ఛేదము
కూష్మాండ-కోశాతకి-సంయుతాని, జంబీర-నారంగ-సమన్వితాని, స-బీజపూరాణి, స-బాదరాణి, ఫలాని, తే, దేవి, సమర్పయామి.
అన్వయము
దేవి, కూష్మాండకోశాతకిసంయుతాని, జంబీరనారంగసమన్వితాని, సబీజపూరాణి, సబాదరాణి ఫలాని
తే సమర్పయామి.
ప్రతి పదార్థము
దేవి = ఓ దేవి, కూష్మాండ-కోశాతకి-సంయుతాని
= కూష్మాండం (గుమ్మడికాయ), కోశాతకి
(బీరకాయ) తో కూడినవి, జంబీర-నారంగ-సమన్వితాని
= నిమ్మ, నారింజ పళ్ళతో
కూడినవి, స-బీజపూరాణి =
మాదీఫలాలతో కూడినవి, స-బాదరాణి =
రేగు పళ్ళతో కూడినవి, ఫలాని = పళ్ళను, తే = నీకు, సమర్పయామి =
సమర్పిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము
ఓ దేవి! నేను నీకు కూష్మాండం, కోశాతకితో కూడినవి, నిమ్మ, నారింజ పళ్ళతో కూడినవి, మాదీఫలాలు, రేగు పళ్ళతో
కూడిన పళ్ళను సమర్పిస్తున్నాను.
విశేషములు
ఈ శ్లోకం కూడా దేవికి పళ్ళ నైవేద్యం గురించి కొనసాగింపు. ఇక్కడ కూష్మాండం వంటి కొన్ని కూరగాయలను కూడా పళ్ళతో పాటు
పేర్కొనడం విశేషం. ఇది దేవికి అన్ని రకాల
ఆహార పదార్థాలను సమర్పించే
సంకల్పాన్ని సూచిస్తుంది. భక్తుడు దేవిని సర్వభక్షణిగా, ప్రతి రూపంలోనూ స్వీకర్తిగా భావిస్తాడు.
శ్లోకం 37
కర్పూరేణ యుతైర్లవఙ్గసహితైస్తక్కోలచూర్ణాన్వితైః
సుస్వాదుక్రముకైః సగౌరఖదిరైః సుస్నిగ్ధజాతీఫలైః ; మాతః కైతకపత్రపాణ్డురుచిభిస్తామ్బూలవల్లీదలైః సానన్దం ముఖమణ్డనార్థమతులం
తామ్బూలమఙ్గీకురు . 37 .
పదచ్ఛేదము
కర్పూరేణ, యుతైః, లవంగ-సహితైః, తక్కోల-చూర్ణ-అన్వితైః, సు-స్వాదు-క్రముకైః, స-గౌర-ఖదిరైః, సు-స్నిగ్ధ-జాతీఫలైః, మాతః, కైతక-పత్ర-పాండు-రుచిభిః, తాంబూల-వల్లీ-దలైః, స-ఆనందం, ముఖ-మండన-అర్థం, అతులం, తాంబూలం, అంగీకురు.
అన్వయము
మాతః, కర్పూరేణ యుతైః, లవంగసహితైః, తక్కోలచూర్ణాన్వితైః, సుస్వాదుక్రముకైః, సగౌరఖదిరైః, సుస్నిగ్ధజాతీఫలైః, కైతకపత్రపాండురుచిభిః తాంబూలవల్లీదలైః, సానందం ముఖమండనార్థం అతులం తాంబూలం అంగీకురు.
ప్రతి పదార్థము
మాతః = ఓ మాతా, కర్పూరేణ =
కర్పూరంతో, యుతైః =
కూడినవి, లవంగ-సహితైః =
లవంగాలతో కూడినవి, తక్కోల-చూర్ణ-అన్వితైః
= తక్కోల చూర్ణంతో కలిసినవి, సు-స్వాదు-క్రముకైః
= మిక్కిలి రుచికరమైన పోకచెక్కలతో, స-గౌర-ఖదిరైః =
తెల్లటి ఖదిరంతో (చంద్రిక) కూడినవి, సు-స్నిగ్ధ-జాతీఫలైః
= మంచి స్నిగ్ధమైన జాజికాయలతో, కైతక-పత్ర-పాండు-రుచిభిః
= మొగలి ఆకు వలె తెల్లటి కాంతి కలిగిన,
తాంబూల-వల్లీ-దలైః = తమలపాకులతో, స-ఆనందం =
ఆనందంగా, ముఖ-మండన-అర్థం
= ముఖాన్ని అలంకరించుకోవడం కొరకు, అతులం =
సాటిలేని, తాంబూలం =
తాంబూలాన్ని, అంగీకురు =
స్వీకరించుము.
తాత్పర్యము
ఓ మాతా! కర్పూరంతో కూడిన, లవంగాలతో సహా, తక్కోల
చూర్ణంతో కలిసిన, మిక్కిలి
రుచికరమైన పోకచెక్కలు, తెల్లటి ఖదిరం, మంచి స్నిగ్ధమైన జాజికాయలతో కూడిన, మొగలి ఆకు వలె తెల్లటి కాంతి కలిగిన తమలపాకులతో కూడిన, సాటిలేని తాంబూలాన్ని ముఖాన్ని అలంకరించుకోవడం కొరకు
ఆనందంగా స్వీకరించుము.
విశేషములు
ఈ శ్లోకంలో దేవికి తాంబూలం సమర్పించడం గురించి ఉంది. తాంబూలం అనేది భారతీయ సంస్కృతిలో ఒక ముఖ్యమైన, శుభప్రదమైన అర్పణ. కర్పూరం, లవంగాలు, తక్కోల చూర్ణం, పోకచెక్కలు, ఖదిరం, జాజికాయ, తమలపాకులు వంటి
అనేక పదార్థాలు తాంబూలం యొక్క సుగంధాన్ని, రుచిని, ఔషధ గుణాలను తెలియజేస్తాయి. ముఖాన్ని అలంకరించుకోవడం కోసం
తాంబూలం స్వీకరించమని ప్రార్థించడం దేవి యొక్క సాకారు రూపాన్ని, ఆమెకు అందించే నిత్యోపచారాలను సూచిస్తుంది.
శ్లోకం 38
ఏలాలవఙ్గాదిసమన్వితాని తక్కోలకర్పూరవిమిశ్రితాని ;
తామ్బూలవల్లీదలసంయుతాని పూగాని తే దేవి సమర్పయామి . 38 .
పదచ్ఛేదము
ఏలా-లవంగ-ఆది-సమన్వితాని, తక్కోల-కర్పూర-విమిశ్రితాని, తాంబూల-వల్లీ-దల-సంయుతాని, పూగాని, తే, దేవి, సమర్పయామి.
అన్వయము
దేవి, ఏలాలవఙ్గాదిసమన్వితాని, తక్కోలకర్పూరవిమిశ్రితాని, తాంబూలవల్లీదలసంయుతాని పూగాని తే సమర్పయామి.
ప్రతి పదార్థము
దేవి = ఓ దేవి, ఏలా-లవంగ-ఆది-సమన్వితాని
= ఏలకులు, లవంగాలు మొదలైన
వాటితో కూడినవి, తక్కోల-కర్పూర-విమిశ్రితాని
= తక్కోల, కర్పూరంతో బాగా
కలిపినవి, తాంబూల-వల్లీ-దల-సంయుతాని
= తమలపాకులతో కూడినవి, పూగాని =
పోకచెక్కలను, తే = నీకు, సమర్పయామి = సమర్పిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము
ఓ దేవి! నేను నీకు ఏలకులు, లవంగాలు మొదలైన వాటితో కూడిన, తక్కోల, కర్పూరంతో బాగా కలిపిన, తమలపాకులతో కూడిన పోకచెక్కలను సమర్పిస్తున్నాను.
విశేషములు
ఈ శ్లోకం కూడా దేవికి తాంబూలంలోని పోకచెక్కలను సమర్పించడం గురించి ఉంది. మునుపటి శ్లోకంలో తాంబూలం
మొత్తంగా చెప్పబడగా, ఇక్కడ దానిలోని
ఒక ముఖ్యమైన భాగమైన పోకచెక్కలను, వాటిని ఎలా
సిద్ధం చేసారో (ఏలకులు, లవంగాలు, తక్కోల, కర్పూరంతో
కలిపి) వివరిస్తుంది. ఇది పూజా
విధానంలోని సూక్ష్మ వివరాలను, దేవికి అత్యంత శుచిగా, సుగంధభరితంగా సమర్పించాలనే భక్తుని శ్రద్ధను తెలియజేస్తుంది.
శ్లోకం 39
తామ్బూలనిర్జితసుతప్తసువర్ణవర్ణం
స్వర్ణాక్తపూగఫలమౌక్తికచూర్ణయుక్తమ్ ;
సౌవర్ణపాత్రనిహితం ఖదిరేణ సార్ధం తామ్బూలమమ్బ వదనామ్బురుహే
గృహాణ . 39 .
పదచ్ఛేదము
తాంబూల-నిర్జిత-సుతప్త-సువర్ణ-వర్ణం, స్వర్ణ-ఆక్త-పూగ-ఫల-మౌక్తిక-చూర్ణ-యుక్తమ్, సౌవర్ణ-పాత్ర-నిహితం, ఖదిరేణ, సార్ధం, తాంబూలం, అంబ, వదన-అంబురుహే, గృహాణ.
అన్వయము
అంబ, తాంబూలనిర్జితసుతప్తసువర్ణవర్ణం, స్వర్ణాక్తపూగఫలమౌక్తికచూర్ణయుక్తం, సౌవర్ణపాత్రనిహితం, ఖదిరేణ సార్ధం తాంబూలం వదనాంబురుహే గృహాణ.
ప్రతి పదార్థము
అంబ = ఓ అమ్మా, తాంబూల-నిర్జిత-సుతప్త-సువర్ణ-వర్ణం
= తాంబూల రంగుతో (ఎరుపు రంగుతో) బాగా వేడి చేయబడిన బంగారు రంగును జయించిన, స్వర్ణ-ఆక్త-పూగ-ఫల-మౌక్తిక-చూర్ణ-యుక్తమ్ = బంగారు పూత
పూసిన పోకచెక్కలు, ముత్యాల
చూర్ణంతో కూడిన, సౌవర్ణ-పాత్ర-నిహితం
= బంగారు పాత్రలో ఉంచబడిన, ఖదిరేణ =
ఖదిరంతో, సార్ధం = సహా, తాంబూలం = తాంబూలాన్ని, వదన-అంబురుహే = పద్మం వంటి ముఖంలో,
గృహాణ = స్వీకరించుము.
తాత్పర్యము
ఓ అమ్మా! తాంబూల రంగుతో (ఎరుపు రంగుతో) బాగా వేడి చేయబడిన
బంగారు రంగును జయించిన, బంగారు పూత
పూసిన పోకచెక్కలు, ముత్యాల
చూర్ణంతో కూడిన, బంగారు పాత్రలో
ఉంచబడిన, ఖదిరంతో సహా ఈ
తాంబూలాన్ని నీ పద్మం వంటి ముఖంలో స్వీకరించుము.
విశేషములు
ఈ శ్లోకంలో కూడా దేవికి తాంబూలం సమర్పించడం గురించి ఉంది. ఇక్కడ తాంబూలం యొక్క రంగు (బంగారు రంగును
జయించిన ఎరుపు), పదార్థాల
శ్రేష్ఠత (బంగారు పూత
పోకచెక్కలు, ముత్యాల
చూర్ణం), మరియు పాత్ర యొక్క వైభవం (బంగారు పాత్ర) ప్రత్యేకంగా వర్ణించబడ్డాయి. దేవి ముఖాన్ని పద్మంతో పోల్చడం ఆమె సౌందర్యాన్ని, పవిత్రతను సూచిస్తుంది. 'వదనాంబురుహే
గృహాణ' అనే ప్రార్థన
భక్తుని యొక్క పూర్తి
శరణాగతిని, దేవి ఆనందంగా
తాంబూలం స్వీకరించాలని కోరడాన్ని తెలియజేస్తుంది.
శ్లోకం 40
మహతి కనకపాత్రే స్థాపయిత్వా విశాలాన్
డమరుసదృశరూపాన్బద్ధగోధూమదీపాన్ ;
బహుఘృతమథ తేషు న్యస్య దీపాన్ప్రకృష్టా- న్భువనజనని కుర్వే
నిత్యమారార్తికం తే . 40 .
పదచ్ఛేదము
మహతి, కనక-పాత్రే, స్థాపయిత్వా, విశాలాన్, డమరు-సదృశ-రూపాన్, బద్ధ-గోధూమ-దీపాన్, బహు-ఘృతం, అథ, తేషు, న్యస్య, దీపాన్, ప్రకృష్టాన్, భువన-జనని, కుర్వే, నిత్యం, ఆరార్తికం, తే.
అన్వయము
భువనజనని, మహతి కనకపాత్రే
విశాలాన్, డమరుసదృశరూపాన్, బద్ధగోధూమదీపాన్ స్థాపయిత్వా, అథ తేషు బహుఘృతం న్యస్య, ప్రకృష్టాన్
దీపాన్ తే నిత్యం ఆరార్తికం కుర్వే.
ప్రతి పదార్థము
భువన-జనని = ఓ లోకమాతా, మహతి = పెద్ద, కనక-పాత్రే =
బంగారు పాత్రలో, స్థాపయిత్వా =
ఉంచి, విశాలాన్ =
విశాలమైనవి, డమరు-సదృశ-రూపాన్
= డమరుకం వంటి ఆకారం కలిగిన, బద్ధ-గోధూమ-దీపాన్
= గోధుమ పిండితో చేసిన దీపాలను, అథ = తర్వాత, తేషు = వాటిలో, బహు-ఘృతం =
ఎక్కువ నెయ్యిని, న్యస్య = ఉంచి, ప్రకృష్టాన్ = శ్రేష్ఠమైన, దీపాన్ = దీపాలను, తే = నీకు, నిత్యం = ప్రతిరోజు, ఆరార్తికం = హారతిని, కుర్వే =
చేస్తున్నాను.
తాత్పర్యము
ఓ లోకమాతా! నేను పెద్ద బంగారు పాత్రలో విశాలమైన, డమరుకం వంటి ఆకారం కలిగిన, గోధుమ పిండితో చేసిన దీపాలను ఉంచి,
ఆ తర్వాత వాటిలో ఎక్కువ నెయ్యిని ఉంచి, శ్రేష్ఠమైన దీపాలతో నీకు ప్రతిరోజు హారతిని సమర్పిస్తున్నాను.
విశేషములు
ఈ శ్లోకంలో దేవికి హారతి (నీరాజనం) సమర్పించడం గురించి ఉంది. హారతి కోసం ఉపయోగించే దీపాలు గోధుమ పిండితో చేసి, డమరుకం వంటి ఆకారంలో ఉంటాయి, ఇవి పెద్ద బంగారు పాత్రలో ఉంచబడతాయి. వీటిలో ఎక్కువ నెయ్యి
పోయబడుతుంది. 'నిత్యం
ఆరార్తికం కుర్వే' అనే పదం దేవికి నిరంతరం హారతి సమర్పించాలనే భక్తుని యొక్క అచంచలమైన భక్తిని, మరియు ఆరాధన యొక్క నిరంతరత్వాన్ని సూచిస్తుంది. డమరుకం శివుని ప్రతీక, ఇది శక్తి-శివ ఐక్యతను కూడా పరోక్షంగా సూచిస్తుంది.
41వ శ్లోకం
సవినయమథ దత్వా జానుయుగ్మం ధరణ్యాం సపది శిరసి ధృత్వా
పాత్రమారార్తికస్య ;
ముఖకమలసమీపే తే౽మ్బ సార్ధం త్రివారం భ్రమయతి మయి భూయాత్తే కృపార్ద్రః
కటాక్షః . 41 .
పదచ్ఛేదము:
సవినయమ్, అథ, దత్వా, జానుయుగ్మమ్, ధరణ్యామ్, సపది, శిరసి, ధృత్వా, పాత్రమ్, ఆరార్తికస్య, ముఖకమలసమీపే, తే, అమ్బ, సార్ధమ్, త్రివారమ్, భ్రమయతి, మయి, భూయాత్, తే, కృపార్ద్రః, కటాక్షః.
అన్వయము:
అమ్బ, అథ, మయి, సవినయం, ధరణ్యాం, జానుయుగ్మం, దత్వా, సపది, ఆరార్తికస్య, పాత్రం, శిరసి, ధృత్వా, తే, ముఖకమలసమీపే, త్రివారం, సార్ధం, భ్రమయతి, తే, కృపార్ద్రః, కటాక్షః, భూయాత్.
ప్రతి పదార్థము:
అమ్బ = అమ్మా!, అథ = తరువాత, మయి = నేను, సవినయం =
వినయముతో, ధరణ్యాం =
భూమిపై, జానుయుగ్మం =
రెండు మోకాళ్ళను, దత్వా = ఉంచి, సపది = వెంటనే, ఆరార్తికస్య =
హారతి యొక్క, పాత్రం =
పాత్రను, శిరసి = తలపై, ధృత్వా = ధరించి, తే = నీ, ముఖకమలసమీపే =
ముఖపద్మం దగ్గర, త్రివారం =
మూడుసార్లు, సార్ధం =
సహితంగా, భ్రమయతి =
తిప్పుచుండగా, తే = నీ, కృపార్ద్రః = దయతో తడిసిన, కటాక్షః = కటాక్షం, భూయాత్ =
కలుగుగాక.
తాత్పర్యము:
అమ్మా! నేను వినయంతో భూమిపై రెండు మోకాళ్ళు పెట్టి, వెంటనే హారతి పళ్ళాన్ని నా శిరస్సున ధరించి, నీ ముఖపద్మం దగ్గర మూడుసార్లు హారతి ఇస్తున్నాను. ఈ సమయంలో
నీ దయామయమైన కటాక్షం నాపై ప్రసరించుగాక.
విశేషములు:
ఈ శ్లోకంలో భక్తుడు అమ్మవారికి ఆరతిని సమర్పించే విధానాన్ని వివరిస్తున్నాడు. ఆరతి ఇవ్వడం
భగవంతుని పట్ల భక్తి, శ్రద్ధలను
వ్యక్తపరిచే ఒక ముఖ్యమైన ఉపచారం. "కృపార్ద్రః కటాక్షః" అనే ప్రయోగం అమ్మవారి దయార్ద్ర దృష్టి
ప్రాముఖ్యతను తెలియజేస్తుంది.
42వ శ్లోకం
అథ బహుమణిమిశ్రైర్మౌక్తికైస్త్వాం వికీర్య త్రిభువనకమనీయైః
పూజయిత్వా చ వస్త్రైః ;
మిలితవివిధముక్తాం దివ్యమాణిక్యయుక్తాం జనని కనకవృష్టిం
దక్షిణాం తే౽ర్పయామి . 42 .
పదచ్ఛేదము:
అథ, బహుమణిమిశ్రైః, మౌక్తికైః, త్వాం, వికీర్య, త్రిభువనకమనీయైః, పూజయిత్వా, చ, వస్త్రైః, మిలితవివిధముక్తాం, దివ్యమాణిక్యయుక్తాం, జనని, కనకవృష్టిం, దక్షిణాం, తే, అర్పయామి.
అన్వయము:
జనని, అథ, బహుమణిమిశ్రైః మౌక్తికైః త్వాం వికీర్య, త్రిభువనకమనీయైః వస్త్రైః చ పూజయిత్వా, మిలితవివిధముక్తాం, దివ్యమాణిక్యయుక్తాం కనకవృష్టిం తే దక్షిణాం అర్పయామి.
ప్రతి పదార్థము:
జనని = జననీ!, అథ = తరువాత, బహుమణిమిశ్రైః = అనేక రత్నాలతో కలిసిన, మౌక్తికైః = ముత్యాలతో, త్వాం = నిన్ను, వికీర్య =
చల్లి, త్రిభువనకమనీయైః
= మూడు లోకాలకు అందమైన, వస్త్రైః =
వస్త్రాలతో, చ = మరియు, పూజయిత్వా = పూజించి, మిలితవివిధముక్తాం = వివిధ రకాల ముత్యాలతో కూడిన, దివ్యమాణిక్యయుక్తాం = దివ్యమైన మాణిక్యాలతో కూడిన, కనకవృష్టిం = బంగారు వర్షాన్ని, తే = నీకు, దక్షిణాం =
దక్షిణగా, అర్పయామి =
సమర్పిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము:
తరువాత జననీ! అనేక రత్నాలతో కూడిన ముత్యాలతో నిన్ను చల్లి, మూడు లోకాలకు అందమైన వస్త్రాలతో పూజించి, వివిధ ముత్యాలు,
దివ్య మాణిక్యాలతో కూడిన బంగారు వర్షాన్ని నీకు దక్షిణగా సమర్పిస్తున్నాను.
విశేషములు:
ఈ శ్లోకం అమ్మవారికి సమర్పించే దక్షిణ ఉపచారం గురించి
వివరిస్తుంది. సాధారణ దక్షిణ కాకుండా, ఇక్కడ అరుదైన
రత్నాలు, ముత్యాలు, మాణిక్యాలతో కూడిన బంగారు వర్షాన్ని దక్షిణగా సమర్పించడం
ద్వారా భక్తుని అత్యున్నత భక్తి భావం, అమ్మవారి
అపారమైన ఐశ్వర్యం ప్రస్ఫుటమవుతుంది.
43వ శ్లోకం
మాతః కాఞ్చనదణ్డమణ్డితమిదం పూర్ణేన్దుబిమ్బప్రభం
నానారత్నవిశోభిహేమకలశం లోకత్రయాహ్లాదకమ్ ; భాస్వన్మౌక్తికజాలికాపరివృతం ప్రీత్యాత్మహస్తే ధృతం ఛత్రం తే పరికల్పయామి
శిరసి త్వష్ట్రా2 స్వయం నిర్మితమ్ . 43 .
పదచ్ఛేదము:
మాతః, కాఞ్చనదణ్డమణ్డితమ్, ఇదమ్, పూర్ణేన్దుబిమ్బప్రభమ్, నానారత్నవిశోభిహేమకలశమ్, లోకత్రయాహ్లాదకమ్, భాస్వన్మౌక్తికజాలికాపరివృతమ్, ప్రీత్యాత్మహస్తే, ధృతమ్, ఛత్రమ్, తే, పరికల్పయామి, శిరసి, త్వష్ట్రా, స్వయమ్, నిర్మితమ్.
అన్వయము:
మాతః, ఇదమ్, కాఞ్చనదణ్డమణ్డితం, పూర్ణేన్దుబిమ్బప్రభం, నానారత్నవిశోభిహేమకలశం, లోకత్రయాహ్లాదకం, భాస్వన్మౌక్తికజాలికాపరివృతం, త్వష్ట్రా
స్వయం నిర్మితం ఛత్రం తే శిరసి ప్రీత్యాత్మహస్తే ధృతం పరికల్పయామి.
ప్రతి పదార్థము:
మాతః = అమ్మా!, ఇదమ్ = ఈ, కాఞ్చనదణ్డమణ్డితమ్ = బంగారు దండంతో అలంకరించబడిన, పూర్ణేన్దుబిమ్బప్రభం = పూర్ణచంద్రబింబం వంటి కాంతితో కూడిన, నానారత్నవిశోభిహేమకలశమ్ = అనేక రత్నాలతో ప్రకాశించే బంగారు
కలశాన్ని కలిగిన, లోకత్రయాహ్లాదకమ్
= మూడు లోకాలకు ఆనందాన్ని కలిగించే, భాస్వన్మౌక్తికజాలికాపరివృతమ్
= ప్రకాశవంతమైన ముత్యాల జాలితో కప్పబడిన, త్వష్ట్రా = త్వష్టచే (విశ్వకర్మచే), స్వయమ్ = స్వయంగా, నిర్మితమ్ = నిర్మించబడిన, ఛత్రమ్ = ఛత్రాన్ని, తే = నీ, శిరసి = శిరస్సుపై, ప్రీత్యా = ప్రేమతో, ఆత్మహస్తే = నా
చేతులతో, ధృతమ్ = ధరించి, పరికల్పయామి = సమర్పిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము:
అమ్మా! బంగారు దండంతో అలంకరించబడి, పూర్ణచంద్రబింబం వలె కాంతివంతమై, అనేక రత్నాలతో ప్రకాశించే బంగారు కలశంతో కూడి, మూడు లోకాలకు ఆనందాన్ని కలిగించి, ప్రకాశవంతమైన ముత్యాల జాలితో కప్పబడి, స్వయంగా విశ్వకర్మచే నిర్మించబడిన ఈ ఛత్రాన్ని నా చేతులతో
ప్రేమతో నీ శిరస్సుపై ధరించి సమర్పిస్తున్నాను.
విశేషములు:
ఈ శ్లోకం అమ్మవారికి ఛత్రం సమర్పించే
ఉపచారం గురించి వివరిస్తుంది. ఛత్రం అనేది రాజరిక చిహ్నం, అది గౌరవం, రక్షణ, అధికారాన్ని సూచిస్తుంది. ఇక్కడ ఛత్రం యొక్క వర్ణనలో "పూర్ణేన్దుబిమ్బప్రభం", "నానారత్నవిశోభిహేమకలశం" వంటి పదాలు అమ్మవారి వైభవాన్ని, దివ్యత్వాన్ని తెలియజేస్తాయి. "త్వష్ట్రా స్వయం
నిర్మితం" అంటే విశ్వకర్మ
స్వయంగా నిర్మించినదని, దాని
ప్రత్యేకతను సూచిస్తుంది.
44వ శ్లోకం
శరదిన్దుమరీచిగౌరవర్ణై- ర్మణిముక్తావిలసత్సువర్ణదణ్డైః ; జగదమ్బ విచిత్రచామరైస్త్వా- మహమానన్దభరేణ వీజయామి . ౪౪ .
పదచ్ఛేదము:
శరదిన్దుమరీచిగౌరవర్ణైః, మణిముక్తావిలసత్సువర్ణదణ్డైః, జగదమ్బ, విచిత్రచామరైః, త్వాం, అహమ్, ఆనన్దభరేణ, వీజయామి.
అన్వయము:
జగదమ్బ, శరదిన్దుమరీచిగౌరవర్ణైః, మణిముక్తావిలసత్సువర్ణదణ్డైః విచిత్రచామరైః అహమ్ ఆనన్దభరేణ
త్వాం వీజయామి.
ప్రతి పదార్థము:
జగదమ్బ = లోకాలకు తల్లీ!, శరదిన్దుమరీచిగౌరవర్ణైః
= శరత్కాల చంద్రకిరణాల వలె తెల్లని కాంతితో కూడిన, మణిముక్తావిలసత్సువర్ణదణ్డైః = రత్నాలు మరియు ముత్యాలతో ప్రకాశించే బంగారు
దండాలతో కూడిన, విచిత్రచామరైః
= విభిన్నమైన చామరాలతో, అహమ్ = నేను, ఆనన్దభరేణ = ఆనందభరితుడనై, త్వాం = నిన్ను, వీజయామి =
వీస్తున్నాను.
తాత్పర్యము:
లోకాలకు తల్లీ!శరత్కాల చంద్రకిరణాల వలె తెల్లని కాంతితో, రత్నాలు మరియు ముత్యాలతో ప్రకాశించే బంగారు దండాలతో కూడిన
విభిన్నమైన చామరాలతో నేను ఆనందభరితుడనై నీకు వీజన సేవ చేస్తున్నాను.
విశేషములు:
ఈ శ్లోకంలో అమ్మవారికి చామరం సమర్పించే
ఉపచారం వర్ణించబడింది. చామరం వీచడం అనేది గౌరవ సూచకం, రాజులు, దేవతలకు చేసే
ఉపచారం. "శరదిన్దుమరీచిగౌరవర్ణైః"
(శరత్కాల చంద్రుని కిరణాల వంటి తెల్లని కాంతి) మరియు "మణిముక్తావిలసత్సువర్ణదణ్డైః" (రత్నాలు, ముత్యాలతో ప్రకాశించే బంగారు దండాలు) వంటి విశేషణాలు చామరం యొక్క
దివ్యత్వాన్ని, విలువను
సూచిస్తాయి. భక్తుడు ఆనందంతో ఈ సేవ చేస్తున్నాడని "ఆనన్దభరేణ" అనే పదంతో తెలియజేయబడింది.
45వ శ్లోకం
మార్తాణ్డమణ్డలనిభో జగదమ్బ యో’యం భక్త్యా మయా మణిమయో
ముకురో’ర్పితస్తే ;
పూర్ణేన్దుబిమ్బరుచిరం వదనం స్వకీయ- మస్మిన్విలోకయ
విలోలవిలోచనే త్వమ్ . 45 .
పదచ్ఛేదము:
మార్తాణ్డమణ్డలనిభః, జగదమ్బ, యః, అయమ్, భక్త్యా, మయా, మణిమయః, ముకురః, అర్పితః, తే, పూర్ణేన్దుబిమ్బరుచిరం, వదనమ్, స్వకీయమ్, అస్మిన్, విలోకయ, విలోలవిలోచనే, త్వమ్.
అన్వయము:
జగదమ్బ, విలోలవిలోచనే, యః అయం మార్తాణ్డమణ్డలనిభః మణిమయః ముకురః మయా భక్త్యా తే
అర్పితః, అస్మిన్ త్వం
స్వకీయం పూర్ణేన్దుబిమ్బరుచిరం వదనం విలోకయ.
ప్రతి పదార్థము:
జగదమ్బ = లోకాలకు తల్లీ! విలోలవిలోచనే = చంచలమైన నేత్రాలు కలదానా!, యః అయమ్ = ఏదైతే ఈ, మార్తాణ్డమణ్డలనిభః
= సూర్యమండలం వలె కాంతివంతమైన, మణిమయః =
రత్నాలతో కూడిన, ముకురః =
అద్దము, మయా = నాచే, భక్త్యా = భక్తితో, తే = నీకు, అర్పితః =
సమర్పించబడినదో, అస్మిన్ =
దీనిలో, త్వమ్ = నీవు, స్వకీయమ్ = నీ స్వంత, పూర్ణేన్దుబిమ్బరుచిరమ్ = పూర్ణచంద్రబింబం వలె అందమైన, వదనమ్ = ముఖాన్ని, విలోకయ = చూడుము.
తాత్పర్యము:
జగదమ్మా! చంచలమైన నేత్రాలు కలదానా! సూర్యమండలం వలె
ప్రకాశవంతమైన, రత్నాలతో కూడిన
ఈ అద్దాన్ని నేను నీకు భక్తితో సమర్పించాను. దీనిలో నీ పూర్ణచంద్రబింబం వలె అందమైన
ముఖాన్ని నీవు చూడుము.
విశేషములు:
ఈ శ్లోకంలో అమ్మవారికి దర్పణం (అద్దం) సమర్పించే ఉపచారం వివరించబడింది. దర్పణం అనేది సౌందర్యానికి, ప్రతిబింబానికి ప్రతీక. ఇక్కడ అద్దం "మార్తాణ్డమణ్డలనిభః" (సూర్యమండలం వలె ప్రకాశవంతమైన) మరియు "మణిమయః" (రత్నాలతో కూడిన) అని వర్ణించబడటం, దాని దివ్యత్వాన్ని సూచిస్తుంది. భక్తుడు అమ్మవారిని తన
రూపాన్ని ఇందులో చూసుకోమని ప్రార్థిస్తున్నాడు, ఇది భక్తితో కూడిన ఒక మధురమైన అభ్యర్థన.
46వ శ్లోకం
ఇన్ద్రాదయో నతినతైర్మకుటప్రదీపై- ర్నీరాజయన్తి సతతం తవ
పాదపీఠమ్ ;
తస్మాదహం తవ సమస్తశరీరమేత- న్నీరాజయామి జగదమ్బ సహస్రదీపైః .
46 .
పదచ్ఛేదము:
ఇన్ద్ర+ఆదయః, నతినతైః, మకుటప్రదీపైః, నీరాజయన్తి, సతతమ్, తవ, పాదపీఠమ్, తస్మాత్, అహమ్, తవ, సమస్తశరీరమ్, ఏతత్, నీరాజయామి, జగదమ్బ, సహస్రదీపైః.
అన్వయము:
జగదమ్బ, ఇన్ద్రాదయః, నతినతైః మకుటప్రదీపైః సతతం తవ పాదపీఠం నీరాజయన్తి, తస్మాత్ అహం ఏతత్ తవ సమస్తశరీరం సహస్రదీపైః నీరాజయామి.
ప్రతి పదార్థము:
జగదమ్బ = లోకాలకు తల్లీ!, ఇన్ద్రాదయః =
ఇంద్రుడు మొదలైన దేవతలు, నతినతైః =
నమస్కరించే, మకుటప్రదీపైః =
కిరీటాలలోని దీపాలతో, సతతమ్ =
ఎల్లప్పుడూ, తవ = నీ, పాదపీఠమ్ = పాదపీఠాన్ని, నీరాజయన్తి = నీరాజనం (హారతి) ఇస్తున్నారు, తస్మాత్ = అందువల్ల, అహమ్ = నేను, ఏతత్ = ఈ, తవ = నీ, సమస్తశరీరమ్ = సమస్త శరీరానికి, సహస్రదీపైః = వేల దీపాలతో, నీరాజయామి =
నీరాజనం ఇస్తున్నాను.
తాత్పర్యము:
లోకాలకు తల్లీ! ఇంద్రుడు
మొదలైన దేవతలు కూడా నమస్కరిస్తూ తమ కిరీటాలలోని దీపాలతో ఎల్లప్పుడూ నీ పాదపీఠానికి
నీరాజనం ఇస్తున్నారు. అందువల్ల నేను నీ సమస్త శరీరానికి వేల దీపాలతో నీరాజనం
సమర్పిస్తున్నాను.
విశేషములు:
ఈ శ్లోకంలో అమ్మవారికి నీరాజనం (హారతి) సమర్పించే ఉపచారం వర్ణించబడింది. దేవతలు కూడా అమ్మవారి పాదపీఠానికి హారతి
ఇస్తున్నారని చెప్పడం ద్వారా అమ్మవారి సర్వోత్కృష్టతను, గొప్పదనాన్ని తెలియజేస్తుంది. భక్తుడు దేవతల కంటే ఉన్నతమైన
స్థాయిలో, వేల దీపాలతో
అమ్మవారి సమస్త శరీరానికి హారతి ఇవ్వడం తన భక్తి పారవశ్యాన్ని సూచిస్తుంది.
47వ శ్లోకం
ప్రియగతిరతితుఙ్గో రత్నపల్యాణయుక్తః కనకమయవిభూషః
స్నిగ్ధగమ్భీరఘోషః ;
భగవతి కలితో౽యం వాహనార్థం మయా తే తురగశతసమేతో వాయువేగస్తురఙ్గః . 47 .
పదచ్ఛేదము:
ప్రియగతిః, అతితుఙ్గః, రత్నపల్యాణయుక్తః, కనకమయవిభూషః, స్నిగ్ధగమ్భీరఘోషః, భగవతి, కలితః, అయమ్, వాహనార్థమ్, మయా, తే, తురగశతసమేతః, వాయువేగః, తురఙ్గః.
అన్వయము:
భగవతి, ప్రియగతిః, అతితుఙ్గః, రత్నపల్యాణయుక్తః, కనకమయవిభూషః, స్నిగ్ధగమ్భీరఘోషః, తురగశతసమేతః, వాయువేగః, అయం తురఙ్గః, తే వాహనార్థం
మయా కలితః.
ప్రతి పదార్థము:
భగవతి = భగవతీ!(పూజ్యురాలా!), ప్రియగతిః = ప్రియమైన నడక కలది, అతితుఙ్గః = మిక్కిలి ఎత్తైనది, రత్నపల్యాణయుక్తః = రత్నాలతో కూడిన పల్యాణం (జీను) కలది, కనకమయవిభూషః = బంగారు ఆభరణాలతో అలంకరించబడినది, స్నిగ్ధగమ్భీరఘోషః = మృదువైన, గంభీరమైన ధ్వని కలది, తురగశతసమేతః =
వందల కొలది గుర్రాలతో కూడినది, వాయువేగః =
గాలి వలె వేగవంతమైనది, అయం తురఙ్గః =
ఈ గుర్రము, తే = నీ, వాహనార్థమ్ = వాహనం కొరకు, మయా = నాచే, కలితః =
సమకూర్చబడింది.
తాత్పర్యము:
భగవతీ! ప్రియమైన నడక కలది, మిక్కిలి ఎత్తైనది, రత్నాలతో కూడిన
జీను కలది, బంగారు
ఆభరణాలతో అలంకరించబడినది, మృదువైన, గంభీరమైన ధ్వని కలది, వందల కొలది గుర్రాలతో కూడిన, గాలి వలె
వేగవంతమైన ఈ గుర్రాన్ని నీ వాహనం కొరకు నేను సమకూర్చాను.
విశేషములు:
ఈ శ్లోకం అమ్మవారికి తురగాన్ని (గుర్రం) వాహనంగా
సమర్పించే ఉపచారం గురించి తెలియజేస్తుంది. గుర్రం వేగానికి, శక్తికి ప్రతీక. ఇక్కడ గుర్రం యొక్క విశేషణాలు "రత్నపల్యాణయుక్తః", "కనకమయవిభూషః", "వాయువేగః", "తురగశతసమేతః" వంటివి దాని శ్రేష్ఠతను, దివ్యత్వాన్ని సూచిస్తాయి. భక్తుడు అమ్మవారి ప్రయాణానికి
అత్యంత ఉత్తమమైన వాహనాన్ని సమర్పిస్తున్నాడు.
48వ శ్లోకం
మధుకరవృతకుమ్భన్యస్తసిన్దూరరేణుః
కనకకలితఘణ్టాకిఙ్కిణీశోభికణ్ఠః ;
శ్రవణయుగలచఞ్చచ్చామరో మేఘతుల్యో జనని తవ ముదే
స్యాన్మత్తమాతఙ్గ ఏషః . 48 .
పదచ్ఛేదము:
మధుకరవృతకుమ్భన్యస్తసిన్దూరరేణుః, కనకకలితఘణ్టాకిఙ్కిణీశోభికణ్ఠః, శ్రవణయుగలచఞ్చత్+చామరః, మేఘతుల్యః, జనని, తవ, ముదే, స్యాత్, మత్తమాతఙ్గః, ఏషః.
అన్వయము:
జనని, మధుకరవృతకుమ్భన్యస్తసిన్దూరరేణుః, కనకకలితఘణ్టాకిఙ్కిణీశోభికణ్ఠః, శ్రవణయుగలచఞ్చత్+చామరః, మేఘతుల్యః, ఏషః మత్తమాతఙ్గః తవ ముదే స్యాత్.
ప్రతి పదార్థము:
జనని = జననీ!, మధుకరవృతకుమ్భన్యస్తసిన్దూరరేణుః
= తుమ్మెదలు ఆవరించిన కుంభస్థలంపై పూయబడిన సిందూరపు ధూళి కలది, కనకకలితఘణ్టాకిఙ్కిణీశోభికణ్ఠః = బంగారు గంటలు, చిరుగంటలతో మెరిసే కంఠం కలది, శ్ర శ్రవణయుగలచఞ్చత్+చామరః = రెండు చెవుల వద్ద చంచలమైన చామరాలను కలది, మేఘతుల్యః = మేఘంతో సమానమైనది, ఏషః = ఈ, మత్తమాతఙ్గః =
మదపుటేనుగు, తవ = నీ, ముదే = సంతోషం కొరకు, స్యాత్ = అగుగాక.
తాత్పర్యము:
జననీ! తుమ్మెదలు ఆవరించిన కుంభస్థలంపై సిందూరపు ధూళి పూయబడి, బంగారు గంటలు, చిరుగంటలతో
మెరిసే కంఠం కలిగి, రెండు చెవుల
వద్ద చంచలమైన చామరాలు, మేఘంతో సమానమైన
ఈ మదపుటేనుగు నీ సంతోషం కొరకు అగుగాక.
విశేషములు:
ఈ శ్లోకం అమ్మవారికి మదపుటేనుగును వాహనంగా
సమర్పించే ఉపచారం గురించి తెలియజేస్తుంది. ఏనుగు బలానికి, ఐశ్వర్యానికి, రాజసానికి
ప్రతీక. ఏనుగు యొక్క వర్ణనలో "మధుకరవృతకుమ్భన్యస్తసిన్దూరరేణుః" (కుంభస్థలంపై సిందూరం), "కనకకలితఘణ్టాకిఙ్కిణీశోభికణ్ఠః" (బంగారు గంటలు) వంటి విశేషణాలు దాని
దివ్యత్వాన్ని, రాజసాన్ని
వర్ణిస్తాయి. భక్తుడు అమ్మవారి సంతోషం కొరకు ఈ వాహనాన్ని సమర్పిస్తున్నాడు.
49వ శ్లోకం
ద్రుతతరతురగైర్విరాజమానం మణిమయచక్రచతుష్టయేన యుక్తమ్ ;
కనకమయమముం వితానవన్తం భగవతి తే హి రథం సమర్పయామి . 49 .
పదచ్ఛేదము:
ద్రుతతరతురగైః, విరాజమానమ్, మణిమయచక్రచతుష్టయేన, యుక్తమ్, కనకమయమ్, అముమ్, వితానవన్తమ్, భగవతి, తే, హి, రథమ్, సమర్పయామి.
అన్వయము:
భగవతి, ద్రుతతరతురగైః
విరాజమానం, మణిమయచక్రచతుష్టయేన
యుక్తం, కనకమయం, వితానవంతం, అముం రథం హి తే
సమర్పయామి.
ప్రతి పదార్థము:
భగవతి = భగవతీ!(
పూజ్యురాలా!), ద్రుతతరతురగైః = వేగవంతమైన గుర్రాలతో, విరాజమానమ్ = ప్రకాశవంతమైనది, మణిమయచక్రచతుష్టయేన = రత్నాలతో కూడిన నాలుగు చక్రాలతో, యుక్తమ్ = కూడినది, కనకమయమ్ = బంగారుమయమైనది, అముమ్ = ఈ, వితానవన్తమ్ = పందిరి (చాందిని) కలది, హి = నిశ్చయంగా,
రథమ్ = రథాన్ని, తే = నీకు, సమర్పయామి = సమర్పిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము:
భగవతీ! వేగవంతమైన గుర్రాలతో ప్రకాశవంతమైన, రత్నాలతో కూడిన నాలుగు చక్రాలతో కూడిన, బంగారుమయమైన, పందిరి
(చాందిని) కల ఈ రథాన్ని నిశ్చయంగా నీకు సమర్పిస్తున్నాను.
విశేషములు:
ఈ శ్లోకంలో అమ్మవారికి రథాన్ని సమర్పించే ఉపచారం వర్ణించబడింది. రథం అనేది ప్రయాణానికి, రాజరికానికి చిహ్నం. ఇక్కడ రథం యొక్క వర్ణన "ద్రుతతరతురగైః
విరాజమానం" (వేగవంతమైన
గుర్రాలతో ప్రకాశవంతమైన), "మణిమయచక్రచతుష్టయేన
యుక్తమ్" (రత్నాలతో కూడిన
నాలుగు చక్రాలతో కూడినది), "కనకమయమ్" (బంగారుమయమైనది) వంటి విశేషణాలు దాని
దివ్యత్వాన్ని, అలంకరణను
తెలియజేస్తాయి. ఇది అమ్మవారి వైభవాన్ని మరింత పెంచుతుంది.
50వ శ్లోకం
హయగజరథపత్తిశోభమానం దిశి దిశి దున్దుభిమేఘనాదయుక్తమ్ ; అతిబహు చతురఙ్గసైన్యమేతద్భగవతి భక్తిభరేణ తే౽ర్పయామి . 50 .
పదచ్ఛేదము:
హయగజరథపత్తిశోభమానమ్, దిశి, దిశి, దున్దుభిమేఘనాదయుక్తమ్, అతిబహు, చతురఙ్గసైన్యమ్, ఏతత్, భగవతి, భక్తిభరేణ, తే, అర్పయామి.
అన్వయము:
భగవతి, హయగజరథపత్తిశోభమానం, దిశి దిశి దున్దుభిమేఘనాదయుక్తం, అతిబహు ఏతత్ చతురఙ్గసైన్యం తే భక్తిభరేణ అర్పయామి.
ప్రతి పదార్థము:
భగవతి = భగవతీ!,
హయగజరథపత్తిశోభమానమ్ = గుర్రాలు, ఏనుగులు, రథాలు, పదాతి దళంతో
ప్రకాశవంతమైన, దిశి దిశి =
ప్రతి దిశలో, దున్దుభిమేఘనాదయుక్తమ్
= భేరీలు, మేఘాల ధ్వనులతో
కూడిన, అతిబహు = చాలా
అధికమైన, ఏతత్ = ఈ, చతురఙ్గసైన్యమ్ = చతురంగబలం (గుర్రాలు, ఏనుగులు, రథాలు, పదాతి), తే = నీకు, భక్తిభరేణ = భక్తిపారవశ్యంతో, అర్పయామి = సమర్పిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము:
భగవతీ! గుర్రాలు, ఏనుగులు, రథాలు, పదాతి( భటులు) దళంతో
ప్రకాశవంతమై, ప్రతి దిశలో
భేరీలు, మేఘాల ధ్వనులతో
కూడిన, చాలా అధికమైన ఈ
చతురంగబలాన్ని నీకు భక్తిపారవశ్యంతో సమర్పిస్తున్నాను.
విశేషములు:
ఈ శ్లోకంలో అమ్మవారికి చతురంగబలం (సైన్యం) సమర్పించే ఉపచారం వర్ణించబడింది. సైన్యం అధికారాన్ని, రక్షణను సూచిస్తుంది. "హయగజరథపత్తిశోభమానమ్" (గుర్రాలు, ఏనుగులు, రథాలు, పదాతి దళంతో ప్రకాశవంతమైన) మరియు "దున్దుభిమేఘనాదయుక్తమ్" (భేరీలు, మేఘాల ధ్వనులతో కూడిన) వంటి విశేషణాలు సైన్యం యొక్క శక్తిని, అద్భుతత్వాన్ని తెలియజేస్తాయి. భక్తుడు తన పూర్తి భక్తితో ఈ
సైన్యాన్ని అమ్మవారికి సమర్పిస్తున్నాడు.
51వ శ్లోకం
పరిఘీకృతసప్తసాగరం బహుసమ్పత్సహితం మయామ్బ తే విపులమ్ ;
ప్రబలం ధరణీతలాభిధం దృఢదుర్గం నిఖిలం సమర్పయామి . 51 .
పదచ్ఛేదము:
పరిఘీకృతసప్తసాగరమ్, బహుసమ్పత్సహితమ్, మయా, అమ్బ, తే, విపులమ్, ప్రబలమ్, ధరణీతలాభిధమ్, దృఢదుర్గమ్, నిఖిలమ్, సమర్పయామి.
అన్వయము:
అమ్బ, పరిఘీకృతసప్తసాగరం, బహుసమ్పత్సహితం,
విపులం, ప్రబలం, ధరణీతలాభిధం, దృఢదుర్గం, నిఖిలం తే మయా సమర్పయామి.
ప్రతి పదార్థము:
అమ్బ = అమ్మా!, పరిఘీకృతసప్తసాగరమ్
= ఏడు సముద్రాలతో చుట్టబడినది (పరిఖగా కలది), బహుసమ్పత్సహితమ్ = అనేక సంపదలతో కూడినది, మయా = నాచే, తే = నీకు, విపులమ్ = విశాలమైన, ప్రబలమ్ = బలమైన, ధరణీతలాభిధమ్ =
భూమి అనే పేరు కలది, దృఢదుర్గమ్ =
దృఢమైన దుర్గం (కోట) కలది, నిఖిలమ్ =
సమస్తమైనది, సమర్పయామి =
సమర్పిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము:
అమ్మా! ఏడు సముద్రాలతో చుట్టబడి, అనేక సంపదలతో కూడిన, విశాలమైన, బలమైన, భూమి అనే పేరు కల, దృఢమైన దుర్గం కల ఈ సమస్త భూభాగాన్ని నీకు సమర్పిస్తున్నాను.
విశేషములు:
ఈ శ్లోకంలో అమ్మవారికి సమస్త భూమిని సమర్పించే ఉపచారం వర్ణించబడింది. భూమిని పరిఖగా ఏడు సముద్రాలు కలిగిందని
చెప్పడం ద్వారా దాని విస్తీర్ణం, దానిపైగల
సంపదలు, రక్షణ, స్థిరత్వం వంటి అంశాలు ప్రస్ఫుటమవుతాయి. "ధరణీతలాభిధం
దృఢదుర్గం" అనే వర్ణన
భూమిని ఒక అభేద్యమైన దుర్గంగా పోల్చడం,
భక్తుని సర్వస్వ సమర్పణ భావాన్ని తెలియజేస్తుంది.
52వ శ్లోకం
శతపత్రయుతైః స్వభావశీతైరతిసౌరభ్యయుతైః పరాగపీతైః ;
భ్రమరీముఖరీకృతైరనన్తైర్వ్యజనైస్త్వాం జగదమ్బ వీజయామి . 52 .
పదచ్ఛేదము:
శతపత్రయుతైః, స్వభావశీతైః, అతిసౌరభ్యయుతైః,
పరాగపీతైః, భ్రమరీముఖరీకృతైః, అనన్తైః, వ్యజనైః, త్వాం, జగదమ్బ, వీజయామి.
అన్వయము:
జగదమ్బ, శతపత్రయుతైః, స్వభావశీతైః, అతిసౌరభ్యయుతైః, పరాగపీతైః, భ్రమరీముఖరీకృతైః, అనన్తైః వ్యజనైః త్వాం వీజయామి.
ప్రతి పదార్థము:
జగదమ్బ = లోకాలకు తల్లీ!, శతపత్రయుతైః =
వంద రేకులు కల (పద్మాలతో కూడిన), స్వభావశీతైః =
స్వతహాగా చల్లని, అతిసౌరభ్యయుతైః
= మిక్కిలి సువాసనతో కూడిన, పరాగపీతైః =
పుప్పొడిచే నిండిన, భ్రమరీముఖరీకృతైః
= తుమ్మెదలతో నిండిన ధ్వని కల, అనన్తైః =
అనంతమైన, వ్యజనైః =
విసనకర్రలతో, త్వాం = నిన్ను, వీజయామి = వీస్తున్నాను.
తాత్పర్యము:
జగదమ్మా! వంద రేకులు కల (పద్మాలతో కూడిన), స్వతహాగా చల్లని, మిక్కిలి సువాసనతో కూడిన, పుప్పొడిచే
నిండిన, తుమ్మెదలతో
నిండిన ధ్వని కల, అనంతమైన
విసనకర్రలతో నిన్ను వీస్తున్నాను.
విశేషములు:
ఈ శ్లోకంలో అమ్మవారికి వ్యజనం (విసనకర్ర) సమర్పించే ఉపచారం వర్ణించబడింది. సాధారణ విసనకర్ర కాకుండా, ఇక్కడ పద్మాలతో,
చల్లని, సువాసనతో కూడిన, పుప్పొడితో నిండిన, తుమ్మెదల ధ్వనితో కూడిన అనంతమైన విసనకర్రలతో అమ్మవారిని వీస్తున్నట్లు
వర్ణించడం అమ్మవారి దివ్యత్వాన్ని, సౌందర్యాన్ని, శోభను తెలియజేస్తుంది. ఇది కేవలం ఒక ఉపచారం కాకుండా, ఒక లీలా విలాసంగా వర్ణించబడింది.
53వ శ్లోకం
భ్రమరలులితలోలకున్తలాలీవిగలితమాల్యవికీర్ణరఙ్గభూమిః ;
ఇయమతిరుచిరా నటీ నటన్తీ తవ హృదయే ముదమాతనోతు మాతః . 53 .
పదచ్ఛేదము:
భ్రమరలులితలోలకున్తలాలీవిగలితమాల్యవికీర్ణరఙ్గభూమిః, ఇయమ్, అతిరుచిరా, నటీ, నటన్తీ, తవ, హృదయే, ముదమ్, ఆతనోతు, మాతః.
అన్వయము:
మాతః, భ్రమరలులితలోలకున్తలాలీవిగలితమాల్యవికీర్ణరఙ్గభూమిః, అతిరుచిరా ఇయం నటీ నటన్తీ తవ హృదయే ముదమ్ ఆతనోతు.
ప్రతి పదార్థము:
మాతః = అమ్మా!, భ్రమరలులితలోలకున్తలాలీవిగలితమాల్యవికీర్ణరఙ్గభూమిః
= తుమ్మెదలతో కలిసిన, చంచలమైన జుట్టు
నుండి రాలిన పూలమాలలతో రంగస్థలం నిండిన, ఇయమ్ = ఈ, అతిరుచిరా =
మిక్కిలి అందమైన, నటీ = నర్తకి, నటన్తీ = నర్తిస్తూ, తవ = నీ, హృదయే =
హృదయంలో, ముదమ్ =
ఆనందాన్ని, ఆతనోతు =
కలిగించుగాక.
తాత్పర్యము:
అమ్మా! తుమ్మెదలతో కలిసిన, చంచలమైన జుట్టు నుండి రాలిన పూలమాలలతో రంగస్థలం నిండిన, మిక్కిలి అందమైన ఈ నర్తకి నర్తిస్తూ నీ హృదయంలో ఆనందాన్ని
కలిగించుగాక.
విశేషములు:
ఈ శ్లోకంలో అమ్మవారికి నర్తన సేవ సమర్పించే ఉపచారం వర్ణించబడింది. నర్తకి యొక్క వర్ణనలో "భ్రమరలులితలోలకున్తలాలీవిగలితమాల్యవికీర్ణరఙ్గభూమిః" (తుమ్మెదలు తిరిగే జుట్టు నుండి రాలిన పూలతో
నిండిన రంగస్థలం) ఆమె సౌందర్యాన్ని, నృత్య
విశేషాన్ని తెలియజేస్తుంది. నర్తన సేవ అమ్మవారికి ఆనందాన్ని కలిగించాలని భక్తుడు
ప్రార్థిస్తున్నాడు. ఇది కేవలం బాహ్య ఉపచారం కాకుండా, భగవతి ఆనందాన్ని లక్ష్యంగా చేసుకొని చేసిన సేవ.
54వ శ్లోకం
ముఖనయనవిలాసలోలవేణీవిలసితనిర్జితలోలభృఙ్గమాలాః ;
యువజనసుఖకారిచారులీలా భగవతి తే పురతో నటన్తి బాలాః . 54.
పదచ్ఛేదము:
ముఖనయనవిలాసలోలవేణీవిలసితనిర్జితలోలభృఙ్గమాలాః, యువజనసుఖకారిచారులీలాః, భగవతి, తే, పురతః, నటన్తి, బాలాః.
అన్వయము:
భగవతి, ముఖనయనవిలాసలోలవేణీవిలసితనిర్జితలోలభృఙ్గమాలాః, యువజనసుఖకారిచారులీలాః బాలాః తే పురతః నటన్తి.
ప్రతి పదార్థము:
భగవతి = పూజ్యురాలా!, ముఖనయనవిలాసలోలవేణీవిలసితనిర్జితలోలభృఙ్గమాలాః
= ముఖం, కనుల విలాసం, చంచలమైన జడల కదలికలతో చంచలమైన తుమ్మెదల గుంపులను జయించిన, యువజనసుఖకారిచారులీలాః = యువజనులకు సుఖాన్ని కలిగించే
అందమైన లీలలు కల, బాలాః =
బాలికలు, తే = నీ, పురతః = ఎదుట, నటన్తి =
నర్తిస్తున్నారు.
తాత్పర్యము:
భగవతీ! తమ ముఖం,
కనుల విలాసం, చంచలమైన జడల
కదలికలతో చంచలమైన తుమ్మెదల గుంపులను జయించిన, యువజనులకు సుఖాన్ని కలిగించే అందమైన లీలలు కల బాలికలు నీ ఎదుట
నర్తిస్తున్నారు.
విశేషములు:
ఈ శ్లోకంలో కూడా అమ్మవారికి నర్తన సేవ గురించే చెప్పబడింది, అయితే ఈసారి
బాలికల నృత్యం గురించి. బాలికల సౌందర్యం, వారి నృత్యంలోని లాలిత్యం వర్ణించబడ్డాయి. "ముఖనయనవిలాసలోలవేణీవిలసితనిర్జితలోలభృఙ్గమాలాః" అనే ప్రయోగం వారి సౌందర్యం తుమ్మెదల సమూహాన్ని
కూడా జయించిందని, వారి జడలు
తుమ్మెదల వలె చంచలంగా ఉన్నాయని తెలియజేస్తుంది. ఈ నృత్యం అమ్మవారికి ఆనందాన్ని
కలిగించే ఒక ఉపచారం.
55వ శ్లోకం
భ్రమదలికులతుల్యాలోలధమ్మిల్లభారాః
స్మితముఖకమలోద్యద్దివ్యలావణ్యపూరాః ;
అనుపమితసువేషా వారయోషా నటన్తి పరభృతకలకణ్ఠ్యో దేవి దైన్యం
ధునోతు . 55 .
పదచ్ఛేదము:
భ్రమదలికులతుల్యాలోలధమ్మిల్లభారాః, స్మితముఖకమలోద్యద్దివ్యలావణ్యపూరాః, అనుపమితసువేషాః, వారయోషాః, నటన్తి, పరభృతకలకణ్ఠ్యః, దేవి, దైన్యం, ధునోతు.
అన్వయము:
దేవి, భ్రమదలికులతుల్యాలోలధమ్మిల్లభారాః, స్మితముఖకమలోద్యద్దివ్యలావణ్యపూరాః, అనుపమితసువేషాః,
పరభృతకలకణ్ఠ్యః, వారయోషాః
నటన్తి; దైన్యం ధునోతు.
ప్రతి పదార్థము:
దేవి = దేవీ!, భ్రమదలికులతుల్యాలోలధమ్మిల్లభారాః
= తిరుగుతున్న తుమ్మెదల సమూహంతో సమానమైన చంచలమైన జడల భారము కలవారు, స్మితముఖకమలోద్యద్దివ్యలావణ్యపూరాః = చిరునవ్వుల ముఖపద్మం
నుండి ఉద్భవించే దివ్యమైన లావణ్య ప్రవాహాలు కలవారు, అనుపమితసువేషాః = సాటిలేని అందమైన వేషధారణ కలవారు, పరభృతకలకణ్ఠ్యః = కోకిలల వంటి మధురమైన కంఠం కలవారు, వారయోషాః = దేవదాసీలు, నటన్తి = నర్తిస్తున్నారు; దైన్యం =
దారిద్ర్యాన్ని, ధునోతు =
పోగొట్టుగాక.
తాత్పర్యము:
దేవీ! తిరుగుతున్న తుమ్మెదల సమూహంతో సమానమైన చంచలమైన జడల
భారము కలవారు, చిరునవ్వుల
ముఖపద్మం నుండి ఉద్భవించే దివ్యమైన లావణ్య ప్రవాహాలు కలవారు, సాటిలేని అందమైన వేషధారణ కలవారు, కోకిలల వంటి మధురమైన కంఠం కల దేవదాసీలు నర్తిస్తున్నారు; దారిద్ర్యాన్ని పోగొట్టుగాక.
విశేషములు:
ఈ శ్లోకంలో వారయోష (దేవదాసీలు) నర్తనం గురించి
వర్ణించబడింది. వీరి నృత్యం, సౌందర్యం, గానం ద్వారా అమ్మవారిని ప్రసన్నం చేసుకోవడం ఇక్కడ ప్రధానం.
వారి వర్ణనలో "భ్రమదలికులతుల్యాలోలధమ్మిల్లభారాః" (తుమ్మెదల గుంపు వంటి జడలు), "స్మితముఖకమలోద్యద్దివ్యలావణ్యపూరాః" (నవ్వుముఖం నుండి దివ్య లావణ్య ప్రవాహం), "పరభృతకలకణ్ఠ్యః" (కోకిల వంటి కంఠం) వంటివి వారి దివ్య సౌందర్యాన్ని, కళా నైపుణ్యాన్ని తెలియజేస్తాయి. చివరిలో "దైన్యం
ధునోతు" అని
ప్రార్థించడం ద్వారా భక్తుడు ఈ సేవల ద్వారా తన దారిద్ర్యాన్ని తొలగించమని
అమ్మవారిని వేడుకుంటున్నాడు.
56వ శ్లోకం
డమరుడిణ్డిమజర్ఝరఝల్లరీమృదురవద్రగడద్ద్రగడాదయః ;
ఝటితి ఝాఙ్కృతఝాఙ్కృతఝాంకృతైర్బహుదయం హృదయం సుఖయన్తు తే . 56 .
పదచ్ఛేదము:
డమరుడిణ్డిమజర్ఝరఝల్లరీమృదురవద్రగడద్ద్రగడాదయః, ఝటితి, ఝాఙ్కృతఝాఙ్కృతఝాంకృతైః, బహుదయం, హృదయమ్, సుఖయన్తు, తే.
అన్వయము:
డమరుడిణ్డిమజర్ఝరఝల్లరీమృదురవద్రగడద్ద్రగడాదయః ఝటితి
ఝాఙ్కృతఝాఙ్కృతఝాంకృతైః బహుదయం తే హృదయం సుఖయన్తు.
ప్రతి పదార్థము:
డమరుడిణ్డిమజర్ఝరఝల్లరీమృదురవద్రగడద్ద్రగడాదయః = ఢమరుకం, డిండిమం, ఝర్ఝరి, ఝల్లరి వంటి మృదువైన ధ్వనులు, ద్రగడ ద్రగడ వంటి శబ్దాలు మొదలైనవి, ఝటితి = వెంటనే, ఝాఙ్కృతఝాఙ్కృతఝాంకృతైః
= ఝంకార ధ్వనులతో, బహుదయం = చాలా
దయగల, తే = నీ, హృదయమ్ = హృదయాన్ని, సుఖయన్తు = సంతోషపెట్టుగాక.
తాత్పర్యము:
ఢమరుకం, డిండిమం, ఝర్ఝరి, ఝల్లరి వంటి
మృదువైన ధ్వనులు, ద్రగడ ద్రగడ
వంటి శబ్దాలు మొదలైనవి వెంటనే తమ ఝంకార ధ్వనులతో చాలా దయగల నీ హృదయాన్ని
సంతోషపెట్టుగాక.
విశేషములు:
ఈ శ్లోకంలో అమ్మవారికి వాయిద్య సేవ సమర్పించే ఉపచారం వర్ణించబడింది. వివిధ రకాల వాయిద్యాలైన ఢమరుకం, డిండిమం, ఝర్ఝరి, ఝల్లరి వంటి వాటి ధ్వనులు అమ్మవారి హృదయాన్ని
సంతోషపెట్టాలని కోరబడింది. ఇవి కేవలం శబ్దాలు కాకుండా, అమ్మవారికి ఆనందాన్ని కలిగించే పవిత్రమైన ధ్వనులుగా
వర్ణించబడ్డాయి. ఈ వాయిద్యాలు భగవంతుని పూజలో అంతర్భాగాలు, అవి దివ్యమైన వాతావరణాన్ని సృష్టిస్తాయి.
57వ శ్లోకం
విపఞ్చీషు సప్తస్వరాన్వాదయన్త్యస్తవ ద్వారి గాయన్తి
గన్ధర్వకన్యాః ;
క్షణం సావధానేన చిత్తేన మాతః సమాకర్ణయ త్వం మయా ప్రార్థితా౽సి . 57
పదచ్ఛేదము:
విపఞ్చీషు, సప్తస్వరాన్, వాదయన్తి, తవ, ద్వారి, గాయన్తి, గన్ధర్వకన్యాః, క్షణమ్, సావధానేన, చిత్తేన, మాతః, సమాకర్ణయ, త్వమ్, మయా, ప్రార్థితా, అసి.
అన్వయము:
మాతః, తవ ద్వారి
విపఞ్చీషు సప్తస్వరాన్ వాదయన్తి గన్ధర్వకన్యాః గాయన్తి; త్వం క్షణం సావధానేన చిత్తేన సమాకర్ణయ, మయా ప్రార్థితా అసి.
ప్రతి పదార్థము:
మాతః = అమ్మా!, తవ = నీ, ద్వారి = ద్వారం వద్ద, విపఞ్చీషు = వీణలపై, సప్తస్వరాన్ =
సప్తస్వరాలను, వాదయన్తి =
పలికిస్తూ, గన్ధర్వకన్యాః
= గంధర్వ కన్యలు, గాయన్తి = గానం
చేస్తున్నారు; త్వమ్ = నీవు, క్షణమ్ = ఒక క్షణం, సావధానేన = జాగ్రత్తతో కూడిన, చిత్తేన =
మనస్సుతో, సమాకర్ణయ =
వినుము, మయా = నాచే, ప్రార్థితా = ప్రార్థించబడినదానవు, అసి = అయితివి.
తాత్పర్యము:
అమ్మా! నీ ద్వారం వద్ద వీణలపై సప్తస్వరాలను పలికిస్తూ
గంధర్వ కన్యలు గానం చేస్తున్నారు; నీవు ఒక క్షణం
జాగ్రత్తగా మనస్సు పెట్టి వినుము, నీవు నాచే
ప్రార్థించబడినదానవు.
విశేషములు:
ఈ శ్లోకంలో అమ్మవారికి గాన సేవ సమర్పించే ఉపచారం వర్ణించబడింది. గంధర్వ కన్యలు వీణలపై సప్తస్వరాలను పలికిస్తూ
గానం చేస్తున్నారని చెప్పడం, ఆ సంగీతం యొక్క
దివ్యత్వాన్ని తెలియజేస్తుంది. భక్తుడు అమ్మవారిని ఈ గానాన్ని శ్రద్ధగా వినమని
ప్రార్థిస్తున్నాడు, ఇది భక్తుని
వినయభరితమైన విన్నపాన్ని సూచిస్తుంది. "మయా ప్రార్థితాసి" అనే వాక్యం అమ్మవారిని తన ప్రార్థనను ఆలకించమని
కోరడం.
58వ శ్లోకం
అభినయకమనీయైర్నర్తనైర్నర్తకీనాం క్షణమపి రమయిత్వా చేత
ఏతత్త్వదీయమ్ ; స్వయమహమతిచిత్రైర్నృత్తవాదిత్రగీతై-
ర్భగవతి భవదీయం మానసం రఞ్జయామి . 58 .
పదచ్ఛేదము:
అభినయకమనీయైః, నర్తనైః, నర్తకీనామ్, క్షణమ్, అపి, రమయిత్వా, చేతః, ఏతత్, త్వదీయమ్, స్వయమ్, అహమ్, అతిచిత్రైః, నృత్తవాదిత్రగీతైః, భగవతి, భవదీయమ్, మానసమ్, రఞ్జయామి.
అన్వయము:
భగవతి, నర్తకీనామ్
అభినయకమనీయైః నర్తనైః త్వదీయమ్ ఏతత్ చేతః క్షణమ్ అపి రమయిత్వా, అహమ్ స్వయమ్ అతిచిత్రైః నృత్తవాదిత్రగీతైః భవదీయం మానసం
రఞ్జయామి.
ప్రతి పదార్థము:
భగవతి = భగవతీ!,
నర్తకీనామ్ = నర్తకీమణుల, అభినయకమనీయైః =
అభినయంతో అందమైన, నర్తనైః =
నృత్యాలతో, త్వదీయమ్ = నీ, ఏతత్ = ఈ, చేతః =
మనస్సును, క్షణమ్ అపి =ఒక్క క్షణమయినా కూడా, రమయిత్వా = సంతోషపరచి, అహమ్ = నేను, స్వయమ్ =
స్వయంగా, అతిచిత్రైః =
మిక్కిలి విలక్షణమైన, నృత్తవాదిత్రగీతైః
= నృత్య, వాయిద్య, గానాలతో, భవదీయమ్ = నీ, మానసమ్ = మనస్సును, రఞ్జయామి = రంజింపజేస్తున్నాను.
తాత్పర్యము:
భగవతీ! నర్తకీమణుల అభినయంతో కూడిన అందమైన నృత్యాలతో నీ
మనస్సును ఒక క్షణమయినా సంతోషపరచాలని భావిస్తున్నాను. నేను స్వయంగా
మిక్కిలి విలక్షణమైన నృత్య, వాయిద్య, గానాలతో నీ మనస్సును రంజింపజేస్తున్నాను.
విశేషములు:
ఈ శ్లోకంలో భక్తుడు అమ్మవారికి తన స్వంత నృత్త,
వాదిత్ర, గీత సేవలను
సమర్పించే ఉపచారం గురించి తెలియజేస్తున్నాడు. నర్తకీమణుల నృత్యాలతో పాటు, భక్తుడు స్వయంగా అత్యంత విలక్షణమైన ("అతిచిత్రైః") నృత్యం, వాయిద్యం, గానంతో
అమ్మవారి మనస్సును రంజింపజేయాలని కోరుకుంటున్నాడు. ఇది భక్తుని యొక్క సంపూర్ణ ఆత్మ
సమర్పణ భావాన్ని, తన కళల ద్వారా
భగవతిని సేవించాలనే తపనను తెలియజేస్తుంది.
59వ శ్లోకం
తవ దేవి గుణానువర్ణనే చతురా నో చతురాననాదయః ;
తదిహైకముఖేషు జన్తుషు స్తవనం కస్తవ కర్తుమీశ్వరః . 59 .
పదచ్ఛేదము:
తవ, దేవి, గుణ+అనువర్ణనే, చతురాః, న, చతుర+ఆననాదయః, తదిహైకముఖేషు, జన్తుషు, స్తవనం, కః, తవ, కర్తుమ్, ఈశ్వరః.
అన్వయము:
దేవి, తవ గుణ+అనువర్ణనే, చతుర+ఆననాదయః చతురాః న; తత్ ఇహ
ఏకముఖేషు జన్తుషు తవ స్తవనం కర్తుం కః ఈశ్వరః.
ప్రతి పదార్థము:
దేవి = దేవీ!, తవ = నీ, గుణానువర్ణనే = గుణాలను వర్ణించడంలో, చతురాననాదయః = చతురాననుడు (బ్రహ్మ) మొదలైనవారు, చతురాః న= సమర్థులు కారు. ; తత్ = అప్పుడు, ఇహ = ఈ లోకంలో, ఏకముఖేషు = ఒకే ముఖం కల, జన్తుషు = ప్రాణులలో, తవ = నీ, స్తవనం = స్తుతిని, కర్తుమ్ = చేయడానికి, కః = ఎవరు, ఈశ్వరః = సమర్థులు?
తాత్పర్యము:
దేవీ! నీ గుణాలను వర్ణించడంలో బ్రహ్మ మొదలైన దేవతలు కూడా
సమర్థులు కారు; అప్పుడు ఈ
లోకంలో ఒకే ముఖం కల ప్రాణులలో (మానవులలో) నీ స్తుతిని చేయడానికి ఎవరు సమర్థులు?
విశేషములు:
ఈ శ్లోకంలో భక్తుడు అమ్మవారి గుణాల గొప్పదనాన్ని, వాటిని వర్ణించడం ఎంత కష్టమో తెలియజేస్తున్నాడు. బ్రహ్మ వంటి మహానుభావులు కూడా
అమ్మవారి గుణాలను పూర్తిగా వర్ణించలేరని చెప్పడం ద్వారా అమ్మవారి అపారమైన మహిమ, అనంతమైన గుణాలు ప్రస్ఫుటమవుతాయి. సామాన్య మానవులు, ఒకే ముఖం కలవారు, అమ్మవారి గుణాలను ఎలా స్తుతించగలరని ప్రశ్నించడం, అమ్మవారి ముందు తన అల్పత్వాన్ని, భక్తిని వినయంగా సమర్పించడం. ఇది భక్తిలోని ఒక ఆత్మ సమర్పణ భావం.
60వ శ్లోకం
పదే పదే యత్పరిపూజకేభ్యః సద్యో౽శ్వమేధాదిఫలం
దదాతి ;
తత్సర్వపాపక్షయహేతుభూతం ప్రదక్షిణం తే పరితః కరోమి . 6౦ .
పదచ్ఛేదము:
పదే, పదే, యత్, పరిపూజకేభ్యః, సద్యః, అశ్వమేధాదిఫలమ్, దదాతి, తత్సర్వపాపక్షయహేతుభూతమ్, ప్రదక్షిణమ్, తే, పరితః, కరోమి.
అన్వయము:
యత్ పదే పదే పరిపూజకేభ్యః సద్యః అశ్వమేధాదిఫలం దదాతి, తత్ సర్వపాపక్షయహేతుభూతం ప్రదక్షిణం తే పరితః కరోమి.
ప్రతి పదార్థము:
యత్ = ఏదైతే, పదే పదే =
ప్రతి అడుగున, పరిపూజకేభ్యః =
పూజించే వారికి, సద్యః = వెంటనే, అశ్వమేధాదిఫలమ్ = అశ్వమేధం వంటి ఫలాన్ని, దదాతి = ఇస్తుందో, తత్ = ఆ, సర్వపాపక్షయహేతుభూతమ్
= సమస్త పాపాలను నశింపజేసే కారణమైన, ప్రదక్షిణమ్ =
ప్రదక్షిణాన్ని, తే = నీకు, పరితః = చుట్టూ,
కరోమి = చేస్తున్నాను.
తాత్పర్యము:
ఏదైతే ప్రతి అడుగున పూజించే వారికి వెంటనే అశ్వమేధం వంటి
ఫలాన్ని ఇస్తుందో, సమస్త పాపాలను
నశింపజేసే కారణమైన ఆ ప్రదక్షిణాన్ని నీకు చుట్టూ చేస్తున్నాను.
విశేషములు:
ఈ శ్లోకంలో అమ్మవారికి ప్రదక్షిణం చేసే ఉపచారం వర్ణించబడింది. ప్రదక్షిణం చేయడం వల్ల అశ్వమేధ యాగం చేసినంత
పుణ్యం, సమస్త పాపాలు
నశిస్తాయి అని చెప్పడం ద్వారా ప్రదక్షిణం యొక్క మహిమను తెలియజేస్తుంది. భక్తుడు
కేవలం ఒక ఉపచారంగా కాకుండా, అత్యంత భక్తితో, దాని ఫలాన్ని కోరుతూ ఈ ప్రదక్షిణాన్ని చేస్తున్నాడు. ఇది
భక్తిలోని ఒక ముఖ్యమైన అంగం.
61వ శ్లోకం
రక్తోత్పలారక్తలతాప్రభాభ్యాం
ధ్వజోర్ధ్వరేఖాకులిశాఙ్కితాభ్యామ్ ;
అశేషబృన్దారకవన్దితాభ్యాం నమో భవానీపదపఙ్కజాభ్యామ్ . 61 .
పదచ్ఛేదము:
రక్త,ఉత్పల,ఆరక్తలతాప్రభాభ్యామ్, ధ్వజ, ఊర్ధ్వరేఖాకులిశ, అఙ్కితాభ్యామ్, అశేషబృన్దారకవన్దితాభ్యామ్, నమో, భవానీపదపఙ్కజాభ్యామ్.
అన్వయము:
రక్త,ఉత్పల,ఆరక్తలతాప్రభాభ్యామ్, ధ్వజ, ఊర్ధ్వరేఖాకులిశ, అఙ్కితాభ్యామ్, అశేషబృన్దారకవన్దితాభ్యాం భవానీపదపఙ్కజాభ్యాం నమః.
ప్రతి పదార్థము:
రక్త,ఉత్పల,ఆరక్తలతాప్రభాభ్యామ్, = ఎర్రకలువలు, ఎర్రని తీగల వంటి కాంతితో కూడినవి, ధ్వజ, ఊర్ధ్వరేఖాకులిశ, అఙ్కితాభ్యామ్ = ధ్వజము, ఊర్ధ్వరేఖ, వజ్రాయుధపు
చిహ్నాలతో కూడినవి, అశేషబృన్దారకవన్దితాభ్యామ్
= సమస్త దేవతలచే నమస్కరించబడినవి, భవానీపదపఙ్కజాభ్యామ్
= భవాని యొక్క పాదపద్మములకు, నమః =
నమస్కారం.
తాత్పర్యము:
ఎర్రకలువలు, ఎర్రని తీగల
వంటి కాంతితో కూడినవి, ధ్వజము, ఊర్ధ్వరేఖ, వజ్రాయుధపు
చిహ్నాలతో కూడినవి, సమస్త దేవతలచే
నమస్కరించబడిన భవాని యొక్క పాదపద్మములకు నమస్కారం.
విశేషములు:
ఈ శ్లోకంలో అమ్మవారి పాదపద్మాలకు నమస్కారం
చేయబడింది. పాదాలు భగవంతుని సన్నిధికి చేరుకోవడానికి మార్గం, అవి భక్తులకు శరణ్యమైనవి. పాదపద్మాలను "రక్తోత్పలారక్తలతాప్రభాభ్యామ్" (ఎర్రకలువలు, ఎర్రని తీగల వంటి కాంతి), "ధ్వజోర్ధ్వరేఖాకులిశాఙ్కితాభ్యామ్" (ధ్వజము, ఊర్ధ్వరేఖ, వజ్రాయుధపు
చిహ్నాలతో కూడినవి) వంటి వాటితో వర్ణించడం, వాటి దివ్యత్వాన్ని, శుభత్వమును
సూచిస్తుంది. "అశేషబృన్దారకవన్దితాభ్యామ్" (సమస్త దేవతలచే పూజింపబడినవి) అని చెప్పడం అమ్మవారి పాదాల
యొక్క మాహాత్మ్యాన్ని
తెలియజేస్తుంది.
62వ శ్లోకం
చరణనలినయుగ్మం పఙ్కజైః పూజయిత్వా కనకకమలమాలాం కణ్ఠదేశే౽ర్పయిత్వా ;
శిరసి వినిహితో౽యం రత్నపుష్పాఞ్జలిస్తే హృదయకమలమధ్యే దేవి హర్షం తనోతు . 62 .
పదచ్ఛేదము:
చరణనలినయుగ్మమ్,
పఙ్కజైః, పూజయిత్వా, కనకకమలమాలామ్, కణ్ఠదేశే, అర్పయిత్వా, శిరసి, వినిహితః, అయమ్, రత్నపుష్ప+అఞ్జలిః, తే, హృదయకమలమధ్యే, దేవి, హర్షమ్, తనోతు.
అన్వయము:
దేవి, చరణనలినయుగ్మం
పఙ్కజైః పూజయిత్వా, కనకకమలమాలాం
కణ్ఠదేశే అర్పయిత్వా, శిరసి వినిహితః
అయం రత్నపుష్ప+అఞ్జలిః తే
హృదయకమలమధ్యే హర్షం తనోతు.
ప్రతి పదార్థము:
దేవి = దేవీ!, చరణనలినయుగ్మమ్
= పాదపద్మయుగ్మాన్ని, పఙ్కజైః =
పద్మాలతో, పూజయిత్వా =
పూజించి, కనకకమలమాలామ్ =
బంగారు పద్మాల మాలను, కణ్ఠదేశే =
కంఠభాగంలో, అర్పయిత్వా =
సమర్పించి, శిరసి =
శిరస్సుపై, వినిహితః =
ఉంచబడిన, అయమ్ = ఈ, పుష్ప+అఞ్జలిః =
రత్నాలతో కూడిన పుష్పాంజలి, తే = నీ, హృదయకమలమధ్యే = హృదయపద్మం మధ్యలో, హర్షమ్ = ఆనందాన్ని, తనోతు = కలిగించుగాక.
తాత్పర్యము:
దేవీ! నీ పాదపద్మయుగ్మాన్ని పద్మాలతో పూజించి, బంగారు పద్మాల మాలను కంఠభాగంలో సమర్పించి, శిరస్సుపై ఉంచబడిన ఈ రత్నాలతో కూడిన పుష్పాంజలి నీ
హృదయపద్మం మధ్యలో ఆనందాన్ని కలిగించుగాక.
విశేషములు:
ఈ శ్లోకంలో అమ్మవారికి పుష్పాంజలి సమర్పించే ఉపచారం వర్ణించబడింది. సాధారణ పుష్పాలతో కాకుండా, పద్మాలు, బంగారు పద్మాల
మాల, రత్నాలతో కూడిన
పుష్పాంజలిని సమర్పించడం అమ్మవారి దివ్యత్వాన్ని, పూజ యొక్క వైభవాన్ని తెలియజేస్తుంది. ఈ పుష్పాంజలి అమ్మవారి హృదయంలో ఆనందాన్ని
కలిగించాలని భక్తుడు ప్రార్థిస్తున్నాడు, ఇది భక్తి యొక్క అంతర్గత భావనను సూచిస్తుంది.
63వ శ్లోకం
అథ మణిమయమఞ్చకాభిరామే కనకమయవితానరాజమానే ;
ప్రసరదగరుధూపధూపితే’స్మిన్భగవతి భవనే’స్తు తే నివాసః . 63 .
పదచ్ఛేదము:
అథ, మణిమయమఞ్చక+అభిరామే, కనకమయవితానరాజమానే, ప్రసరదగరుధూపధూపితే, అస్మిన్, భగవతి, భవనే, అస్తు, తే, నివాసః.
అన్వయము:
భగవతి, అథ, మణిమయమఞ్చక+అభిరామే, కనకమయవితానరాజమానే, ప్రసరదగరుధూపధూపితే, అస్మిన్ భవనే
తే నివాసః అస్తు.
ప్రతి పదార్థము:
భగవతి = పూజ్యురాలా!, అథ = తరువాత, మణిమయమఞ్చక+అభిరామే =
రత్నాలతో కూడిన మంచంతో అందమైనది, కనకమయవితానరాజమానే
= బంగారు పందిరితో ప్రకాశవంతమైనది, ప్రసరదగరుధూపధూపితే
= వ్యాపించే అగరుధూపంతో ధూపించబడిన, అస్మిన్ = ఈ, భవనే = భవనంలో, తే = నీ, నివాసః = నివాసం, అస్తు = అగుగాక.
తాత్పర్యము:
భగవతీ! తరువాత రత్నాలతో కూడిన మంచంతో అందమైన, బంగారు పందిరితో ప్రకాశవంతమైన, వ్యాపించే అగరుధూపంతో సువాసనలద్దబడిన ఈ భవనంలో నీ నివాసం
అగుగాక.
విశేషములు:
ఈ శ్లోకంలో అమ్మవారికి నివాసం కల్పించే
ఉపచారం వర్ణించబడింది. అమ్మవారు నివసించే భవనం అత్యంత విలాసవంతమైనదిగా, దివ్యమైనదిగా వర్ణించబడింది. "మణిమయమఞ్చకాభిరామే" (రత్నాలతో కూడిన మంచం), "కనకమయవితానరాజమానే" (బంగారు పందిరి), "ప్రసరదగరుధూపధూపితే" (అగరుధూప సువాసనలు) వంటి విశేషణాలు భవనం యొక్క ఐశ్వర్యాన్ని, పవిత్రతను సూచిస్తాయి. భక్తుడు అమ్మవారు ఈ భవనంలో శాశ్వతంగా
నివసించాలని కోరుకుంటున్నాడు.
64వ శ్లోకం
ఏతస్మిన్మణిఖచితే సువర్ణపీఠే త్రైలోక్యాభయవరదౌ నిధాయ హస్తౌ ;
విస్తీర్ణే మృదులతరోత్తరచ్ఛదే౽స్మి-
న్పర్యఙ్క కనకమయే నిషీద మాతః . 64 .
పదచ్ఛేదము:
ఏతస్మిన్, మణిఖచితే, సువర్ణపీఠే, త్రైలోక్యాభయవరదౌ, నిధాయ, హస్తౌ, విస్తీర్ణే, మృదులతరోత్తరచ్ఛదే, అస్మిన్, పర్యఙ్క, కనకమయే, నిషీద, మాతః.
అన్వయము:
మాతః, త్రైలోక్యాభయవరదౌ
హస్తౌ నిధాయ, మణిఖచితే, ఏతస్మిన్ సువర్ణపీఠే, విస్తీర్ణే, మృదులతరోత్తరచ్ఛదే, కనకమయే అస్మిన్ పర్యఙ్క నిషీద.
ప్రతి పదార్థము:
మాతః = అమ్మా!, త్రైలోక్యాభయవరదౌ
= మూడు లోకాలకు అభయాన్ని, వరాలను ఇచ్చే, హస్తౌ = చేతులను, నిధాయ = ఉంచి, మణిఖచితే =
రత్నాలతో పొదగబడిన, ఏతస్మిన్ = ఈ, సువర్ణపీఠే = బంగారు పీఠంపై, విస్తీర్ణే = విశాలమైన, మృదులతరోత్తరచ్ఛదే
= మిక్కిలి మృదువైన పరుపు (ఉత్తరచ్ఛదం) కల, కనకమయే = బంగారుమయమైన, అస్మిన్ = ఈ, పర్యఙ్క = పర్యంకం (మంచం)పై, నిషీద = కూర్చుండుము.
తాత్పర్యము:
అమ్మా! మూడు లోకాలకు అభయాన్ని, వరాలను ఇచ్చే నీ చేతులను ఉంచి, రత్నాలతో పొదగబడిన ఈ బంగారు పీఠంపై, విశాలమైన, మిక్కిలి
మృదువైన పరుపు కల బంగారుమయమైన ఈ మంచంపై కూర్చుండుము.
విశేషములు:
ఈ శ్లోకంలో అమ్మవారు మంచంపై కూర్చోవడానికి ఆహ్వానించబడింది.
మంచం యొక్క వర్ణనలో "మణిఖచితే"
(రత్నాలతో పొదగబడిన), "సువర్ణపీఠే" (బంగారు పీఠం), "కనకమయే" (బంగారుమయమైన), "మృదులతరోత్తరచ్ఛదే" (మిక్కిలి మృదువైన పరుపు) వంటివి దాని
దివ్యత్వాన్ని, వైభవాన్ని
తెలియజేస్తాయి. అమ్మవారు తన "త్రైలోక్యాభయవరదౌ హస్తౌ" (మూడు లోకాలకు అభయాన్ని, వరాలను ఇచ్చే చేతులు) ఉంచి కూర్చోవడం భక్తులకు శుభాన్ని, ఆశీర్వాదాలను సూచిస్తుంది.
65వ శ్లోకం
తవ దేవి సరోజచిహ్నయోః పదయోర్నిర్జితపద్మరాగయోః ;
అతిరక్తతరైరలక్తకైః పునరుక్తాం రచయామి రక్తతామ్ . 65 .
పదచ్ఛేదము:
తవ, దేవి, సరోజచిహ్నయోః, పదయోః, నిర్జితపద్మరాగయోః, అతిరక్తతరైః, అలక్తకైః, పునరుక్తామ్, రచయామి, రక్తతామ్.
అన్వయము:
దేవి, సరోజచిహ్నయోః, నిర్జితపద్మరాగయోః తవ పదయోః అతిరక్తతరైః అలక్తకైః
పునరుక్తాం రక్తతామ్ రచయామి.
ప్రతి పదార్థము:
దేవి = దేవీ!, సరోజచిహ్నయోః =
పద్మ చిహ్నాలు కలవి, నిర్జితపద్మరాగయోః
= పద్మరాగమణులను జయించిన, తవ = నీ, పదయోః = పాదాలకు, అతిరక్తతరైః = మిక్కిలి ఎర్రనైన, అలక్తకైః =
లత్తుకతో, పునరుక్తామ్ =
మళ్ళీ మళ్ళీ, రక్తతామ్ =
ఎరుపుదనాన్ని,రచయామి =
చేస్తున్నాను,
తాత్పర్యము:
దేవీ! పద్మ చిహ్నాలు కలవి, పద్మరాగమణులను జయించిన నీ పాదాలకు మిక్కిలి ఎర్రనైన లత్తుకతో మళ్ళీ మళ్ళీ
ఎరుపుదనాన్ని ఆపాదిస్తున్నాను.
విశేషములు:
ఈ శ్లోకంలో అమ్మవారి పాదాలకు లత్తుక అలంకరించే
ఉపచారం వర్ణించబడింది. అమ్మవారి పాదాలు సహజంగానే పద్మరాగమణుల కంటే ఎర్రగా
ఉన్నప్పటికీ, భక్తుడు వాటికి
మరింత ఎరుపుదనాన్ని ఆపాదించడానికి లత్తుకను ఉపయోగిస్తున్నాడు. ఇది భక్తుని
సూక్ష్మమైన భక్తిని, సౌందర్యాభిమానాన్ని
తెలియజేస్తుంది. "సరోజచిహ్నయోః"
(పద్మ చిహ్నాలు కలవి) మరియు "నిర్జితపద్మరాగయోః" (పద్మరాగమణులను జయించిన) వంటి విశేషణాలు పాదాల
దివ్యత్వాన్ని, సౌందర్యాన్ని
సూచిస్తాయి.
66వ శ్లోకం
అథ మాతరుశీరవాసితం నిజతామ్బూలరసేన రఞ్జితమ్ ; తపనీయమయే హి పట్టకే ముఖగణ్డూషజలం విధీయతామ్ . 66.
పదచ్ఛేదము:
అథ, మాతః, ఉశీరవాసితమ్, నిజతామ్బూలరసేన, రఞ్జితమ్, తపనీయమయే, హి, పట్టకే, ముఖగణ్డూషజలమ్, విధీయతామ్.
అన్వయము:
అథ మాతః, ఉశీరవాసితం, నిజతామ్బూలరసేన రఞ్జితం ముఖగణ్డూషజలం హి తపనీయమయే పట్టకే
విధీయతామ్.
ప్రతి పదార్థము:
అథ = తరువాత, మాతః = అమ్మా!, ఉశీరవాసితమ్ = వట్టివేరుతో సువాసన కలిగిన, నిజతామ్బూలరసేన = తన తాంబూల రసంతో, రఞ్జితమ్ = ఎరుపు రంగులో ఉన్న, ముఖగణ్డూషజలమ్ = నోరు పుక్కిలించడానికి ఉపయోగించే నీరు, హి = నిశ్చయంగా,
తపనీయమయే = బంగారుమయమైన, పట్టకే =
పాత్రలో, విధీయతామ్ =
ఉంచబడుగాక.
తాత్పర్యము:
తరువాత అమ్మా! వట్టివేరుతో సువాసన కలిగిన, తన తాంబూల రసంతో ఎరుపు రంగులో ఉన్న నోరు పుక్కిలించడానికి
ఉపయోగించే నీరు నిశ్చయంగా బంగారుమయమైన పాత్రలో ఉంచబడుగాక.
విశేషములు:
ఈ శ్లోకంలో అమ్మవారికి గండూష జలం (నోరు పుక్కిలించే నీరు) సమర్పించే ఉపచారం వర్ణించబడింది. ఈ జలం సాధారణమైనది కాకుండా, "ఉశీరవాసితమ్" (వట్టివేరుతో సువాసన కలిగిన) మరియు "నిజతామ్బూలరసేన
రఞ్జితమ్" (తాంబూల రసంతో
ఎరుపు రంగులో ఉన్న) అని వర్ణించబడింది. దీనిని బంగారు పాత్రలో సమర్పించడం అమ్మవారి
దివ్యత్వాన్ని, పూజ యొక్క
వైభవాన్ని తెలియజేస్తుంది. ఇది కేవలం శారీరక శుభ్రతకు సంబంధించినది కాకుండా, భక్తితో కూడిన ఒక ఉపచారం.
67వ శ్లోకం
క్షణమథ జగదమ్బ మఞ్చకే’స్మి- న్మృదుతలతూలికయా విరాజమానే ;
అతిరహసి ముదా శివేన సార్ధం సుఖశయనం కురు తత్ర మాం స్మరన్తీ
. 67 .
పదచ్ఛేదము:
క్షణమ్, అథ, జగదమ్బ, మఞ్చకే, అస్మిన్, మృదుతలతూలికయా, విరాజమానే, అతిరహసి, ముదా, శివేన, సార్ధమ్, సుఖశయనమ్, కురు, తత్ర, మాం, స్మరన్తీ.
అన్వయము:
జగదమ్బ, అథ, మృదుతలతూలికయా విరాజమానే, అస్మిన్ మఞ్చకే క్షణం తత్ర శివేన సార్ధం ముదా అతిరహసి మాం స్మరన్తీ సుఖశయనం
కురు.
ప్రతి పదార్థము:
జగదమ్బ = లోకాలకు తల్లీ!, అథ = తరువాత, మృదుతలతూలికయా = మృదువైన దిండ్లతో, విరాజమానే = ప్రకాశిస్తున్న, అస్మిన్ = ఈ, మఞ్చకే =
మంచంపై, క్షణమ్ = ఒక
క్షణం, తత్ర = అక్కడ, శివేన = శివునితో, సార్ధమ్ = పాటు, ముదా =
సంతోషంగా, అతిరహసి =
ఏకాంతంగా, మాం = నన్ను, స్మరన్తీ = గుర్తుంచుకుంటూ, సుఖశయనమ్ = సుఖవంతమైన నిద్రను, కురు = చేయుము.
తాత్పర్యము:
లోకాలకు తల్లీ!, తరువాత మృదువైన
దిండ్లతో ప్రకాశిస్తున్న ఈ మంచంపై ఒక క్షణం శివునితో పాటు సంతోషంగా, ఏకాంతంగా నన్ను గుర్తుంచుకుంటూ సుఖవంతమైన నిద్రను చేయుము.
విశేషములు:
ఈ శ్లోకంలో అమ్మవారికి సుఖశయనం కల్పించే ఉపచారం వర్ణించబడింది. అమ్మవారు శివునితో కలిసి విశ్రాంతి
తీసుకోవడానికి అత్యంత సుఖవంతమైన మంచం ఏర్పాటు చేయబడింది. "మృదుతలతూలికయా
విరాజమానే" (మృదువైన
దిండ్లతో ప్రకాశిస్తున్న) అనే వర్ణన మంచం యొక్క సుఖాన్ని తెలియజేస్తుంది. "మాం
స్మరన్తీ" (నన్ను
గుర్తుంచుకుంటూ) అనే ప్రార్థన భక్తుడు అమ్మవారిపై తనకున్న నిరంతర ప్రేమను, భక్తిని, ఆమె దయను
ఆకాంక్షిస్తున్నాడని తెలియజేస్తుంది.
68వ శ్లోకం
ముక్తాకున్దేన్దుగౌరాం మణిమయమకుటాం రత్నతాటఙ్కయుక్తా-
మక్షస్రక్పుష్పహస్తామభయవరకరాం చన్ద్రచూడాం త్రినేత్రామ్ ;
నానాలఙ్కారయుక్తాం సురమకుటమణిద్యోతితస్వర్ణపీఠాం
సానన్దాం సుప్రసన్నాం త్రిభువనజననీం చేతసా చిన్తయామి . 68 .
పదచ్ఛేదము:
ముక్తాకున్ద+ఇన్దుగౌరామ్, మణిమయమకుటామ్, రత్నతాటఙ్కయుక్తామ్, అక్షస్రక్పుష్పహస్తామ్, అభయవరకరామ్, చన్ద్రచూడామ్, త్రినేత్రామ్, నానా+అలఙ్కారయుక్తామ్,
సురమకుటమణిద్యోతితస్వర్ణపీఠామ్, సా+ఆనన్దామ్, సుప్రసన్నామ్, త్రిభువనజననీమ్,
చేతసా, చిన్తయామి.
అన్వయము:
ముక్తాకున్ద+ఇన్దుగౌరామ్, మణిమయమకుటామ్, రత్నతాటఙ్కయుక్తామ్, అక్షస్రక్పుష్పహస్తామ్, అభయవరకరామ్, చన్ద్రచూడామ్, త్రినేత్రామ్, నానా+అలఙ్కారయుక్తామ్,
సురమకుటమణిద్యోతితస్వర్ణపీఠామ్, సా+ఆనన్దామ్, సుప్రసన్నామ్, త్రిభువనజననీమ్,
చేతసా, చిన్తయామి.
ప్రతి పదార్థము:
ముక్తాకున్దేన్దుగౌరామ్ = ముత్యం, మల్లెపువ్వు, చంద్రుని వలె
తెల్లని కాంతి కలదానా!, మణిమయమకుటామ్ =
రత్నాలతో కూడిన కిరీటం కలదానా!, రత్నతాటఙ్కయుక్తామ్
= రత్నాలతో కూడిన చెవిపోగులు కలదానా!, అక్షస్రక్పుష్పహస్తామ్
= అక్షమాల, పుష్పాలు
చేతుల్లో కలదానా!, అభయవరకరామ్ =
అభయ, వరద ముద్రలు
చేతుల్లో కలదానా!, చన్ద్రచూడామ్ =
చంద్రవంక శిరస్సుపై కలదానా!, త్రినేత్రామ్ =
మూడు కళ్ళు కలదానా!, నానాలఙ్కారయుక్తామ్
= అనేక ఆభరణాలతో కూడినదానా!, సురమకుటమణిద్యోతితస్వర్ణపీఠామ్
= దేవతల కిరీటాలలోని రత్నాలతో ప్రకాశించే బంగారు పీఠం కలదానా!, సానన్దామ్ = ఆనందంతో కూడినదానా!, సుప్రసన్నామ్ = మిక్కిలి ప్రసన్నమైనదానా!, త్రిభువనజననీమ్ = మూడు లోకాలకు తల్లి అయినదానా!, చేతసా = మనస్సుతో, చిన్తయామి = ధ్యానిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము:
ముత్యం, మల్లెపువ్వు, చంద్రుని వలె తెల్లని కాంతి కలదానా! రత్నాలతో కూడిన కిరీటం కలదానా! రత్నాలతో కూడిన చెవిపోగులు కలదానా! అక్షమాల, పుష్పాలు
చేతుల్లో కలదానా! అభయ, వరద ముద్రలు చేతుల్లో కలదానా! చంద్రవంక శిరస్సుపై కలదానా! మూడు కళ్ళు
కలదానా! అనేక ఆభరణాలతో
కూడినదానా!దేవతల
కిరీటాలలోని రత్నాలతో ప్రకాశించే బంగారు పీఠం కలదానా! ఆనందంతో కూడినదానా! మిక్కిలి ప్రసన్నమైనదానా! మూడు లోకాలకు
తల్లి అయినదానా! నిన్ను
మనస్సుతో ధ్యానిస్తున్నాను.
విశేషములు:
ఈ శ్లోకంలో అమ్మవారి రూప ధ్యానం వర్ణించబడింది.
ఇది పూజలోని అంతర్భాగం. అమ్మవారి దివ్య రూపాన్ని వివరంగా వర్ణించారు: తెల్లని
వర్ణం, రత్నమయమైన
కిరీటం, తాటకం, చేతులలో అక్షమాల, పుష్పం, అభయవరద ముద్రలు, శిరస్సుపై చంద్రవంక, త్రినేత్రం, వివిధ ఆభరణాలు, దేవతల కిరీటాలతో ప్రకాశించే బంగారు పీఠం. అమ్మవారు సానందంగా, సుప్రసన్నంగా, మూడు లోకాలకు
తల్లిగా ధ్యానించబడుతుంది. ఈ ధ్యానం భక్తునికి ఆధ్యాత్మిక ఆనందాన్ని, భగవతి సాన్నిధ్యాన్ని అనుభవించే అవకాశం కల్పిస్తుంది.
69వ శ్లోకం
ఏషా భక్త్యా తవ విరచితా యా మయా దేవి పూజా స్వీకృత్యైనాం
సపది సకలాన్మే౽పరాధాన్క్షమస్వ ;
న్యూనం యత్తత్తవ కరుణయా పూర్ణతామేతు సద్యః సానన్దం మే
హృదయకమలే తే౽స్తు నిత్యం నివాసః . 69 .
పదచ్ఛేదము:
ఏషా, భక్త్యా, తవ, విరచితా, యా, మయా, దేవి, పూజా, స్వీకృత్య, ఏనామ్, సపది, సకలాన్, మే, అపరాధాన్, క్షమస్వ, న్యూనమ్, యత్, తత్, తవ, కరుణయా, పూర్ణతామ్, ఏతు, సద్యః, సానన్దమ్, మే, హృదయకమలే, తే, అస్తు, నిత్యమ్, నివాసః.
అన్వయము:
దేవి, మయా భక్త్యా తవ
యా ఏషా పూజా విరచితా, ఏనాం స్వీకృత్య
సపది మే సకలాన్ అపరాధాన్ క్షమస్వ; యత్ న్యూనం తత్
తవ కరుణయా సద్యః పూర్ణతామ్ ఏతు; సానన్దం తే
నిత్యం మే హృదయకమలే నివాసః అస్తు.
ప్రతి పదార్థము:
దేవి = దేవీ!, మయా = నాచే, భక్త్యా = భక్తితో, తవ = నీ కొరకు, యా = ఏదైతే, ఏషా = ఈ, పూజా = పూజ, విరచితా = చేయబడినదో, ఏనామ్ = దీనిని, స్వీకృత్య =
స్వీకరించి, సపది = వెంటనే, మే = నా, సకలాన్ = సమస్త, అపరాధాన్ = అపరాధాలను, క్షమస్వ = క్షమించుము; యత్ = ఏదైతే, న్యూనమ్ = లోపము, తత్ = అది, తవ = నీ, కరుణయా = దయచే, సద్యః = వెంటనే, పూర్ణతామ్ = సంపూర్ణత్వాన్ని, ఏతు = పొందుగాక; సానన్దమ్ =
ఆనందంతో కూడిన, తే = నీ, నిత్యమ్ = నిరంతర, మే = నా, హృదయకమలే =
హృదయకమలంలో, నివాసః =
నివాసం, అస్తు =
అగుగాక.
తాత్పర్యము:
దేవీ! నాచే భక్తితో నీ కొరకు ఏదైతే ఈ పూజ చేయబడినదో, దీనిని స్వీకరించి వెంటనే నా సమస్త అపరాధాలను క్షమించుము; ఏదైతే లోపమున్నదో అది నీ దయచే వెంటనే సంపూర్ణత్వాన్ని
పొందుగాక; ఆనందంతో కూడిన
నీ నిరంతర నివాసం నా హృదయకమలంలో అగుగాక.
విశేషములు:
ఈ శ్లోకంలో పూజానంతరం చేయబడే క్షమాపణ, ప్రార్థన వర్ణించబడింది. భక్తుడు తన పూజలో ఏవైనా లోపాలు
ఉంటే వాటిని క్షమించమని, అమ్మవారి దయచే
అవి సంపూర్ణమగుగాక అని ప్రార్థిస్తున్నాడు. చివరిలో అమ్మవారు తన హృదయకమలంలో
నిరంతరం ఆనందంగా నివసించాలని కోరడం, భక్తుని
సంపూర్ణ శరణాగతిని, ఆధ్యాత్మిక
లక్ష్యాన్ని తెలియజేస్తుంది. ఇది భక్తి యొక్క పరాకాష్ట.
70వ శ్లోకం
పూజామిమాం యః పఠతి ప్రభాతే మధ్యాహ్నకాలే యది వా ప్రదోషే ;
ధర్మార్థకామాన్పురుషో’భ్యుపైతి దేహావసానే శివభావమేతి . 70 .
పదచ్ఛేదము:
పూజామ్, ఇమామ్, యః, పఠతి, ప్రభాతే, మధ్యాహ్నకాలే, యది, వా, ప్రదోషే, ధర్మార్థకామాన్, పురుషః, అభ్యుపైతి, దేహ+అవసానే, శివభావమ్, ఏతి.
అన్వయము:
యః ఇమాం పూజాం ప్రభాతే, మధ్యాహ్నకాలే, యది వా ప్రదోషే
పఠతి, సః పురుషః
ధర్మార్థకామాన్ అభ్యుపైతి; దేహావసానే
శివభావమ్ ఏతి.
ప్రతి పదార్థము:
యః = ఎవడైతే, ఇమామ్ = ఈ, పూజామ్ = పూజను, ప్రభాతే = ఉదయం, మధ్యాహ్నకాలే =
మధ్యాహ్న సమయంలో, యది = లేదా, వా = కాని, ప్రదోషే =
సాయంకాలంలో, పఠతి =
పఠిస్తాడో, సః పురుషః= ఆ పురుషుడు, ధర్మార్థకామాన్ = ధర్మ, అర్థ, కామాలను, అభ్యుపైతి = పొందుతాడు, దేహావసానే = శరీరం అంతమైన తరువాత, శివభావమ్ =
శివత్వాన్ని, ఏతి =
పొందుతాడు.
తాత్పర్యము:
ఎవడైతే ఈ పూజను ఉదయం, మధ్యాహ్న సమయంలో లేదా సాయంకాలంలో పఠిస్తాడో, ఆ పురుషుడు ధర్మ, అర్థ, కామాలను పొందుతాడు; శరీరం అంతమైన తరువాత శివత్వాన్ని (మోక్షాన్ని) పొందుతాడు.
విశేషములు:
ఈ శ్లోకంలో ఈ స్తోత్రాన్ని పఠించడం వల్ల కలిగే ఫలశ్రుతిని తెలియజేస్తుంది. ఈ పూజా స్తోత్రాన్ని ఉదయం, మధ్యాహ్నం లేదా సాయంకాలం పఠించిన వారికి ధర్మ, అర్థ, కామ
పురుషార్థాలు లభిస్తాయని, చివరికి మోక్షం
("శివభావం") కూడా
లభిస్తుందని చెప్పబడింది. ఇది స్తోత్రం యొక్క గొప్పతనాన్ని, పఠనం వల్ల కలిగే గొప్ప ప్రయోజనాలను తెలియజేస్తుంది, తద్వారా భక్తులను దీనిని పఠించడానికి ప్రోత్సహిస్తుంది.
*****
No comments:
Post a Comment