హరిమీడే ( హరిస్తుతిః) 43 శ్లోకాలు
శ్లోకం 1
స్తోష్యే భక్త్యా విష్ణుమనాదిం జగదాదిం యస్మిన్నేతత్సంసృతిచక్రం భ్రమతీత్థమ్ ; యస్మిన్దృష్టే
నశ్యతి తత్సంసృతిచక్రం తం
సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిమీడే . 1 .
పద విభాగము
స్తోష్యే, భక్త్యా, విష్ణుమ్, అనాదిం, జగత్ + ఆదిం, యస్మిన్, ఏతత్, సంసృతిచక్రం,
భ్రమతి, ఇత్థమ్, యస్మిన్, దృష్టే, నశ్యతి, తత్, సంసృతిచక్రం, తం, సంసారధ్వాన్తవినాశం, హరిమ్, ఈడే.
అన్వయము
(అహం) భక్త్యా అనాదిం జగదాదిం విష్ణుం స్తోష్యే. యస్మిన్ ఏతత్ సంసృతిచక్రం ఇత్థం భ్రమతి. యస్మిన్ దృష్టే తత్ సంసృతిచక్రం నశ్యతి. తం సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిం ఈడే.
ప్రతి పదార్థము
(అహం) = నేను, భక్త్యా = భక్తితో, అనాదిం =
ఆద్యంతాలు లేనివాడైన, జగత్ + ఆదిం = జగత్తుకు మూలమైన, విష్ణుం =
విష్ణువును, స్తోష్యే = స్తుతిస్తాను. యస్మిన్ =
ఎవరియందు, ఏతత్ = ఈ, సంసృతిచక్రం = సంసార చక్రం, ఇత్థం = ఈ
విధంగా, భ్రమతి = తిరుగుతుందో. యస్మిన్ =
ఎవరిని, దృష్టే = దర్శించగానే, తత్ = ఆ,
సంసృతిచక్రం = సంసార చక్రం, నశ్యతి = నశిస్తుందో, తం = అటువంటి,
సంసార = సంసారం అనే, ధ్వాన్త = చీకటిని, వినాశం = నశింపజేసే, హరిం = హరిని,
ఈడే = స్తుతిస్తున్నాను (లేదా ప్రార్థిస్తున్నాను).
తాత్పర్యము
నేను భక్తితో, ఆద్యంతాలు లేని, జగత్తుకు
మూలమైన విష్ణువును స్తుతిస్తాను. ఎవరియందు ఈ
సంసార చక్రం నిరంతరం తిరుగుతుందో, ఎవరిని దర్శించగానే ఆ సంసార చక్రం నశించిపోతుందో, అటువంటి సంసారం
అనే అంధకారాన్ని తొలగించే హరిని నేను స్తుతిస్తున్నాను.
విశేషములు
ఈ శ్లోకం స్తోత్రానికి ప్రారంభం.
విష్ణువు యొక్క నిత్యత్వాన్ని,
జగత్కారణత్వాన్ని, మరియు సంసార బంధాల నుండి విముక్తిని ప్రసాదించే శక్తిని వివరిస్తుంది.
- అనాదిం జగదాదిం విష్ణుం: విష్ణువు ఆద్యంతాలు లేనివాడు, జగత్తుకు
మూలమైనవాడు. ఇది అతని పరమాత్మ స్వరూపాన్ని సూచిస్తుంది.
- యస్మిన్నేతత్సంసృతిచక్రం భ్రమతీత్థమ్: సమస్త సంసార చక్రం (జనన-మరణ చక్రం) ఆయనయందే ఆధారపడి
తిరుగుతుంది. ఇది విష్ణువు యొక్క సృష్టి స్థితి కారణత్వాన్ని తెలియజేస్తుంది.
- యస్మిన్దృష్టే నశ్యతి తత్సంసృతిచక్రం: విష్ణువును దర్శించగానే సంసార చక్రం నశిస్తుంది.
'దర్శనం' అంటే కేవలం చూడటం కాదు,
ఆయన తత్త్వాన్ని అనుభవపూర్వకంగా తెలుసుకోవడం. ఇది జ్ఞానమార్గం ద్వారా మోక్షాన్ని సూచిస్తుంది.
- సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిమీడే:
హరి సంసారం అనే చీకటిని (అజ్ఞానాన్ని, దుఃఖాన్ని) నశింపజేసేవాడు. 'హరి'
అంటే హరించేవాడు, అనగా
అజ్ఞానాన్ని, బంధాలను తొలగించేవాడు.
ఈ శ్లోకం విష్ణువు యొక్క పరమాత్మ
స్వరూపాన్ని, ఆయన సృష్టి స్థితి
లయ కారకత్వాన్ని, మరియు మోక్ష
ప్రదాతృత్వాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది. భక్తులు ఆయనను
శరణు వేడితే సంసార బంధాల నుండి విముక్తి లభిస్తుందని తెలియజేస్తుంది.
శ్లోకం 2
యస్యైకాంశాదిత్థమశేషం జగదేతత్ ప్రాదుర్భూతం
యేన పినద్ధం పునరిత్థమ్ ; యేన వ్యాప్తం యేన విబుద్ధం సుఖదుఃఖై- స్తం
సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిమీడే . 2 .
పద విభాగము
యస్య, ఏకాంశాత్, ఇత్థమ్, అశేషం, జగత్, ఏతత్, ప్రాదుర్భూతం, యేన, పినద్ధం, పునః, ఇత్థమ్,
యేన, వ్యాప్తం, యేన, విబుద్ధం, సుఖదుఃఖైః, తం, సంసారధ్వాన్తవినాశం, హరిమ్, ఈడే.
అన్వయము
యస్య ఏకాంశాత్ ఇత్థమ్ ఏతత్ అశేషం జగత్ ప్రాదుర్భూతం. యేన ఇత్థం పునః పినద్ధం. యేన వ్యాప్తం. యేన సుఖదుఃఖైః విబుద్ధం, తం
సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిం ఈడే.
ప్రతి పదార్థము
యస్య = ఎవని యొక్క, ఏకాంశాత్ = ఒక అంశ నుండి, ఇత్థమ్ = ఈ
విధంగా, ఏతత్ = ఈ, అశేషం = సమస్త, జగత్ = జగత్తు, ప్రాదుర్భూతం =
ఆవిర్భవించిందో. యేన = ఎవనిచేత, ఇత్థం = ఈ
విధంగా, పునః = మళ్ళీ, పినద్ధం = కప్పబడిందో (లేదా బంధించబడిందో). యేన = ఎవనిచేత, వ్యాప్తం = వ్యాపించబడిందో. యేన = ఎవనిచేత, సుఖదుఃఖైః = సుఖదుఃఖాలతో, విబుద్ధం =
(జగత్తు) తెలివి పొందిందో (లేదా అనుభవిస్తుందో), తం = అటువంటి,
సంసారధ్వాన్తవినాశం = సంసారం అనే చీకటిని నశింపజేసే, హరిం = హరిని,
ఈడే = స్తుతిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము
ఎవని యొక్క ఒక అంశ నుండి ఈ సమస్త జగత్తు ఆవిర్భవించిందో,
ఎవనిచేత ఈ జగత్తు మళ్ళీ కప్పబడిందో, ఎవనిచేత ఈ జగత్తు వ్యాపించబడిందో, ఎవనిచేత
సుఖదుఃఖాలను అనుభవిస్తూ తెలివి పొందుతుందో, అటువంటి సంసారం
అనే అంధకారాన్ని తొలగించే హరిని నేను స్తుతిస్తున్నాను.
విశేషములు
ఈ శ్లోకం విష్ణువు యొక్క విశ్వరూపాన్ని,
ఆయన సృష్టి, స్థితి, సంహార లీలను మరియు ఆయన అంతర్యామిత్వాన్ని వివరిస్తుంది.
- యస్యైకాంశాదిత్థమశేషం జగదేతత్ ప్రాదుర్భూతం: ఈ సమస్త జగత్తు విష్ణువు యొక్క ఒక అంశ నుండి మాత్రమే
సృష్టించబడింది. ఇది ఆయన మహిమను, ఆయన శక్తి యొక్క అపారత్వాన్ని సూచిస్తుంది. పురుష సూక్తం (పాథో అస్య విశ్వాని భూతాని) ఈ భావాన్ని
ప్రతిబింబిస్తుంది.
- యేన పినద్ధం పునరిత్థమ్: సృష్టించబడిన జగత్తును ఆయన తిరిగి కప్పి ఉంచుతాడు
(మాయతో). ఇది ఆయన మాయా శక్తిని సూచిస్తుంది.
- యేన వ్యాప్తం: ఆయన ఈ సమస్త జగత్తులో వ్యాపించి ఉన్నాడు
(అంతర్యామిగా). ఇది ఆయన వ్యాపకత్వాన్ని, సర్వాంతర్యామిత్వాన్ని తెలియజేస్తుంది.
- యేన విబుద్ధం సుఖదుఃఖైః: ఆయనచేతనే ఈ జగత్తులోని జీవులు సుఖదుఃఖాలను అనుభవిస్తూ
జ్ఞానాన్ని పొందుతాయి (లేదా మేల్కొంటాయి). ఇది ఆయన కర్మఫల ప్రదాతృత్వాన్ని, మోక్ష
ప్రదాతృత్వాన్ని సూచిస్తుంది.
ఈ శ్లోకం విష్ణువు యొక్క సర్వాంతర్యామిత్వాన్ని,
ఆయన సృష్టి, స్థితి, లయ కారణత్వాన్ని, మరియు జీవుల కర్మఫలాలకు ఆయనే ఆధారం అని
వివరిస్తుంది.
శ్లోకం 3
సర్వజ్ఞో యో యశ్చ హి సర్వః సకలో యో యశ్చానన్దో’నన్తగుణో
యో గుణధామా ; యశ్చావ్యక్తో వ్యస్తసమస్తః సదసద్య- స్తం
సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిమీడే . 3 .
పద విభాగము
సర్వజ్ఞః, యః, యః, చ, హి, సర్వః, సకలః, యః, యః, చ, ఆనందః, అనంతగుణః, యః, గుణధామా, యః, చ, అవ్యక్తః, వ్యస్తసమస్తః, సదసత్, యః, తం, సంసారధ్వాన్తవినాశం, హరిమ్, ఈడే.
అన్వయము
యః సర్వజ్ఞః, యః చ హి సర్వః సకలః, యః చ ఆనందః,
అనంతగుణః, యః గుణధామా, యః చ అవ్యక్తః, వ్యస్తసమస్తః, యః సదసత్,
తం సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిం ఈడే.
ప్రతి పదార్థము
యః = ఎవడైతే, సర్వజ్ఞః = సమస్తము తెలిసినవాడో, యః చ హి =
ఎవడైతే, సర్వః = సమస్తమో, సకలః = సంపూర్ణుడో, యః చ = ఎవడైతే,
ఆనందః = ఆనంద స్వరూపుడో, అనంతగుణః = అనంతమైన గుణాలు గలవాడో, యః = ఎవడైతే,
గుణధామా = గుణాలకు ఆలవాలమో, యః చ = ఎవడైతే, అవ్యక్తః = వ్యక్తము కానివాడో, వ్యస్త =
వేరువేరుగా, సమస్తః = సమస్తంగా (అనగా వ్యక్తమై ఉన్నవాడో), సదసత్ = సత్తు
(ఉన్నది), అసత్తు (లేనిది) రెండు రూపాలలో ఉన్నాడో, తం = అటువంటి,
సంసారధ్వాన్తవినాశం = సంసారం అనే చీకటిని నశింపజేసే, హరిం = హరిని,
ఈడే = స్తుతిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము
ఎవడైతే సర్వజ్ఞుడో, సమస్తమూ, సంపూర్ణుడో,
ఆనంద స్వరూపుడో, అనంతమైన గుణాలు గలవాడో, గుణాలకు
ఆలవాలమో, ఎవడైతే వ్యక్తము కానివాడో, వ్యక్తమైన
సమస్త జగత్తు స్వరూపుడో, సత్తు మరియు అసత్తులకు అధిపతియో, అటువంటి సంసారం
అనే అంధకారాన్ని తొలగించే హరిని నేను స్తుతిస్తున్నాను.
విశేషములు
ఈ శ్లోకం విష్ణువు యొక్క పరబ్రహ్మ
తత్త్వాన్ని, ఆయన గుణాలను మరియు ఆయన నిర్గుణ,
సగుణ రూపాలను వర్ణిస్తుంది.
- సర్వజ్ఞో యో యశ్చ హి సర్వః సకలో యో: విష్ణువు సర్వజ్ఞుడు (అన్నింటినీ తెలిసినవాడు),
సర్వ స్వరూపుడు (ప్రతిదీ ఆయనే), మరియు
సకలుడు (పరిపూర్ణుడు). ఇది ఆయన జ్ఞానశక్తిని, పరిపూర్ణత్వాన్ని సూచిస్తుంది.
- యశ్చానన్దో’నన్తగుణో యో గుణధామా: ఆయన ఆనంద స్వరూపుడు, అనంతమైన
గుణాలు కలవాడు, మరియు గుణాలకు ఆలవాలం (సమస్త గుణాలకు ఆశ్రయం). ఇది ఆయన ఆనంద స్వరూపాన్ని, కల్యాణ
గుణాలను తెలియజేస్తుంది.
- యశ్చావ్యక్తో వ్యస్తసమస్తః సదసత్: ఆయన వ్యక్తము కానివాడు (అవ్యక్త), కానీ వ్యక్తమైన (విస్తరించిన) సమస్త జగత్తు స్వరూపుడు
(వ్యస్తసమస్త). ఆయన సత్ (ఉన్నది)
మరియు అసత్ (లేనిది) రెండింటికీ ఆధారభూతుడు. ఇది ఆయన నిర్గుణ, సగుణ
రూపాలను, అచింత్య మహిమను సూచిస్తుంది.
ఈ శ్లోకం విష్ణువు యొక్క సర్వోత్కృష్టత్వాన్ని,
ఆయన నిర్గుణ బ్రహ్మ స్వరూపాన్ని, మరియు ఆయన సగుణ రూపంలో విశ్వాంతర్యామిత్వాన్ని వివరిస్తుంది.
శ్లోకం 4
యస్మాదన్యన్నాస్త్యపి నైవం పరమార్థం దృశ్యాదన్యో
నిర్విషయజ్ఞానమయత్వాత్ ; జ్ఞాతృజ్ఞానజ్ఞేయవిహీనో’పి సదా జ్ఞ- స్తం
సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిమీడే . 4 .
పద విభాగము
యస్మాత్, అన్యత్, న, అస్తి, అపి, న, ఏవం, పరమార్థం, దృశ్యాత్, అన్యః, నిర్విషయజ్ఞానమయత్వాత్ (నిర్విషయ + జ్ఞానమయత్వాత్), జ్ఞాతృజ్ఞానజ్ఞేయవిహీనః,
అపి, సదా, జ్ఞః, తం, సంసారధ్వాన్తవినాశం, హరిమ్, ఈడే.
అన్వయము
యస్మాత్ అన్యత్ న అస్తి అపి, ఏవం పరమార్థం
న. దృశ్యాత్ అన్యః నిర్విషయజ్ఞానమయత్వాత్. జ్ఞాతృజ్ఞానజ్ఞేయవిహీనః అపి సదా జ్ఞః, తం
సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిం ఈడే.
ప్రతి పదార్థము
యస్మాత్ = ఎవరికంటే, అన్యత్ =
వేరేది, న అస్తి = లేదు, అపి = అయినప్పటికీ, న ఏవం = ఈ
విధంగా కాదు, పరమార్థం = పరమార్థం (ఆయన మాత్రమే పరమార్థం). దృశ్యాత్ = కనిపించే ప్రపంచం కంటే, అన్యః =
వేరైనవాడు, నిర్విషయజ్ఞానమయత్వాత్ = విషయాలు లేని జ్ఞాన స్వరూపుడు
కాబట్టి. జ్ఞాతృ = తెలుసుకునేవాడు (జ్ఞాత), జ్ఞాన = జ్ఞానం,
జ్ఞేయ = తెలుసుకోదగినది (జ్ఞేయం) - వీటితో, విహీనః అపి =
లేనివాడైనప్పటికీ, సదా = ఎల్లప్పుడూ, జ్ఞః = జ్ఞాన స్వరూపుడైన, తం = అటువంటి,
సంసారధ్వాన్తవినాశం = సంసారం అనే చీకటిని నశింపజేసే, హరిం = హరిని,
ఈడే = స్తుతిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము
ఎవరికంటే వేరేది లేదో, మరియు ఎవరైతే
పరమార్థమో (ఆయన తప్ప వేరే పరమార్థం లేదో), కనిపించే ప్రపంచం కంటే వేరైనవాడో, విషయాలు లేని
జ్ఞాన స్వరూపుడో, జ్ఞాత-జ్ఞాన-జ్ఞేయం అనే త్రిపుటి లేకుండానే ఎల్లప్పుడూ
జ్ఞాన స్వరూపుడై ఉంటాడో, అటువంటి సంసారం అనే అంధకారాన్ని తొలగించే హరిని నేను
స్తుతిస్తున్నాను.
విశేషములు
ఈ శ్లోకం విష్ణువు యొక్క అద్వైత
తత్త్వాన్ని, ఆయన జ్ఞాన
స్వరూపాన్ని మరియు నిర్గుణ బ్రహ్మ
రూపాన్ని వివరిస్తుంది.
- యస్మాదన్యన్నాస్త్యపి నైవం పరమార్థం: ఆయన తప్ప వేరేది లేదు, ఆయనే
పరమార్థం. ఇది అద్వైత సిద్ధాంతాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది, బ్రహ్మం
ఒక్కటే సత్యం అని తెలియజేస్తుంది.
- దృశ్యాదన్యో నిర్విషయజ్ఞానమయత్వాత్: ఆయన కనిపించే జగత్తుకు అతీతుడు. ఆయన విషయాలు లేని జ్ఞాన స్వరూపుడు. అనగా ఆయన జ్ఞానం ఏ వస్తువుపై ఆధారపడి ఉండదు, అది స్వయంప్రకాశమైనది.
- జ్ఞాతృజ్ఞానజ్ఞేయవిహీనో’పి సదా జ్ఞః: తెలుసుకునేవాడు (జ్ఞాత), తెలుసుకునే
ప్రక్రియ (జ్ఞానం), తెలుసుకోదగినది (జ్ఞేయం) అనే త్రిపుటి లేకుండానే ఆయన
ఎల్లప్పుడూ జ్ఞాన స్వరూపుడు. ఇది ఆయన
యొక్క నిర్గుణ బ్రహ్మ
స్వరూపాన్ని, స్వయంప్రకాశత్వాన్ని సూచిస్తుంది.
ఈ శ్లోకం విష్ణువు యొక్క నిర్గుణ బ్రహ్మ
స్వరూపాన్ని, ఆయన జ్ఞాన
స్వరూపాన్ని మరియు ఆయన అద్వితీయత్వాన్ని వివరిస్తుంది.
శ్లోకం 5
ఆచార్యేభ్యో లబ్ధసుసూక్ష్మాచ్యుతతత్త్వా వైరాగ్యేణాభ్యాసబలాచ్చైవ ద్రఢిమ్నా ; భక్త్యైకాగ్ర్యధ్యానపరా
యం విదురీశం తం సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిమీడే . 5 .
పద విభాగము
ఆచార్యేభ్యః, లబ్ధసుసూక్ష్మాచ్యుతతత్త్వాః (లబ్ధ + సుసూక్ష్మ
+ అచ్యుత + తత్త్వాః), వైరాగ్యేణ, అభ్యాసబలాత్, చ, ఏవ, ద్రఢిమ్నా, భక్త్యైకాగ్ర్యధ్యానపరాః
(భక్త్యా + ఏకాగ్ర్య + ధ్యానపరాః), యం, విదుః, ఈశం, తం, సంసారధ్వాన్తవినాశం, హరిమ్, ఈడే.
అన్వయము
ఆచార్యేభ్యః లబ్ధసుసూక్ష్మాచ్యుతతత్త్వాః, వైరాగ్యేణ,
అభ్యాసబలాత్ చ ఏవ ద్రఢిమ్నా, భక్త్యైకాగ్ర్యధ్యానపరాః (సన్తః), యం ఈశం విదుః,
తం సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిం ఈడే.
ప్రతి పదార్థము
ఆచార్యేభ్యః = ఆచార్యుల నుండి, లబ్ధ = పొందిన,
సుసూక్ష్మ = అత్యంత సూక్ష్మమైన, అచ్యుత = అచ్యుతుని (విష్ణువు యొక్క), తత్త్వాః =
తత్త్వాన్ని తెలిసినవారు, వైరాగ్యేణ = వైరాగ్యంతో, అభ్యాసబలాత్ =
అభ్యాస బలం చేత, చ ఏవ = మరియు, ద్రఢిమ్నా = స్థిరత్వంతో, భక్త్యా =
భక్తితో, ఏకాగ్ర్య = ఏకాగ్రమైన, ధ్యానపరాః =
ధ్యానంలో నిమగ్నమైన వారు (సన్తః) = అవుతూ, యం = ఎవనిని, ఈశం =
ఈశ్వరునిగా, విదుః = తెలుసుకుంటారో, తం = అటువంటి,
సంసారధ్వాన్తవినాశం = సంసారం అనే చీకటిని నశింపజేసే, హరిం = హరిని,
ఈడే = స్తుతిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము
ఆచార్యుల నుండి అత్యంత సూక్ష్మమైన అచ్యుతుని తత్త్వాన్ని
పొందినవారు, వైరాగ్యంతో, అభ్యాస బలం చేత మరియు స్థిరత్వంతో, భక్తితో కూడిన
ఏకాగ్ర ధ్యానంలో నిమగ్నమై ఎవనిని ఈశ్వరునిగా తెలుసుకుంటారో, అటువంటి సంసారం
అనే అంధకారాన్ని తొలగించే హరిని నేను స్తుతిస్తున్నాను.
విశేషములు
ఈ శ్లోకం జ్ఞానమార్గం,
భక్తిమార్గం, మరియు యోగాభ్యాసం ద్వారా పరమాత్మను ఎలా తెలుసుకోవాలో వివరిస్తుంది.
- ఆచార్యేభ్యో లబ్ధసుసూక్ష్మాచ్యుతతత్త్వా: గురువుల ద్వారానే అత్యంత సూక్ష్మమైన అచ్యుతుని
(విష్ణువు) తత్త్వాన్ని తెలుసుకోవడం సాధ్యమని, గురు
శిష్య పరంపర యొక్క ప్రాముఖ్యతను తెలియజేస్తుంది.
- వైరాగ్యేణాభ్యాసబలాచ్చైవ ద్రఢిమ్నా: వైరాగ్యం (లౌకిక విషయాలపై విరక్తి), అభ్యాసం (నిరంతర సాధన), మరియు
ద్రఢిమ్న (స్థిరత్వం, నిశ్చయత్వం) - ఇవి జ్ఞానార్జనకు ఆవశ్యకమైన గుణాలు.
- భక్త్యైకాగ్ర్యధ్యానపరా యం విదురీశం: భక్తితో కూడిన ఏకాగ్ర ధ్యానంతో ఆయనను ఈశ్వరునిగా
తెలుసుకుంటారు. ఇది భక్తి యోగానికి, ధ్యాన
యోగానికి ప్రాధాన్యత ఇస్తుంది.
ఈ శ్లోకం పరమాత్మను తెలుసుకోవడానికి అవసరమైన ఆధ్యాత్మిక మార్గాలను, సాధనలను వివరిస్తుంది. జ్ఞానం,
వైరాగ్యం, అభ్యాసం, భక్తి, ధ్యానం - ఈ మార్గాల ద్వారానే హరిని దర్శించగలమని
తెలియజేస్తుంది.
శ్లోకం 6
ప్రాణానాయమ్యోమితి చిత్తం హృది రుధ్వా
నాన్యత్స్మృత్వా తత్పునరత్రైవ విలాప్య ; క్షీణే చిత్తే
భాదృశిరస్మీతి విదుర్యం తం
సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిమీడే . 6 .
పద విభాగము
ప్రాణాన్, ఆయమ్య, ఓమ్, ఇతి, చిత్తం, హృది, రుధ్వా, న, అన్యత్, స్మృత్వా, తత్, పునః, అత్రైవ, విలాప్య, క్షీణే, చిత్తే, భాదృశిరస్మి, ఇతి, విదుః, యం, తం, సంసారధ్వాన్తవినాశం, హరిమ్, ఈడే.
అన్వయము
ప్రాణాన్ ఆయమ్య, ఓమ్ ఇతి చిత్తం హృది రుధ్వా, అన్యత్ న
స్మృత్వా, తత్ పునః అత్రైవ విలాప్య, చిత్తే క్షీణే
సతి, భాదృశిరస్మి ఇతి యం విదుః, తం సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిం ఈడే.
ప్రతి పదార్థము
ప్రాణాన్ = ప్రాణాలను (ఊపిరిని), ఆయమ్య =
నియంత్రించి (ప్రాణాయామం చేసి), ఓమ్ = ఓం (ప్రణవ నాదం), ఇతి = అని,
చిత్తం = మనస్సును, హృది = హృదయంలో, రుధ్వా = నిలిపి, అన్యత్ = వేరే
దేనినీ, న స్మృత్వా = తలవకుండా, తత్ = ఆ
(చిత్తాన్ని), పునః = మళ్ళీ, అత్రైవ = ఇక్కడే (బ్రహ్మములోనే), విలాప్య = లీనం
చేసి, క్షీణే = క్షీణించిన (లయమైన), చిత్తే = చిత్తం కలవారై, భాదృశిః =
ప్రకాశించే ద్రష్ట (నేను), అస్మి = ఉన్నాను, ఇతి = అని, యం = ఎవనిని,
విదుః = తెలుసుకుంటారో, తం = అటువంటి, సంసారధ్వాన్తవినాశం = సంసారం అనే చీకటిని
నశింపజేసే, హరిం = హరిని, ఈడే = స్తుతిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము
ప్రాణాలను నియంత్రించి, ఓం అని
ఉచ్చరిస్తూ మనస్సును హృదయంలో నిలిపి, వేరే దేనినీ తలవకుండా, ఆ మనస్సును
బ్రహ్మములోనే లీనం చేసి, చిత్తం క్షీణించిన తర్వాత, "నేను
ప్రకాశించే ద్రష్టను" అని ఎవనిని తెలుసుకుంటారో, అటువంటి సంసారం
అనే అంధకారాన్ని తొలగించే హరిని నేను స్తుతిస్తున్నాను.
విశేషములు
ఈ శ్లోకం యోగమార్గం ద్వారా పరమాత్మను తెలుసుకునే విధానాన్ని వివరిస్తుంది. ముఖ్యంగా ప్రాణాయామం,
ధ్యానం, మరియు ప్రణవ ఉపాసన ద్వారా బ్రహ్మానుభూతిని పొందడాన్ని సూచిస్తుంది.
- ప్రాణానాయమ్యోమితి చిత్తం హృది రుధ్వా: ప్రాణాయామం చేసి, ఓంకారంతో
మనస్సును హృదయంలో నిలపడం. ఇది ధారణ మరియు ధ్యాన ప్రక్రియలో ముఖ్యమైన భాగం. 'ఓం'
అనేది పరబ్రహ్మ స్వరూపం.
- నాన్యత్స్మృత్వా తత్పునరత్రైవ విలాప్య: ఇతర విషయాలను తలవకుండా, మనస్సును
పూర్తిగా పరమాత్మలో లీనం చేయడం. ఇది ఏకాగ్రత మరియు చిత్తలయానికి దారితీస్తుంది.
- క్షీణే చిత్తే భాదృశిరస్మీతి విదుర్యం: చిత్తం లయమైన తర్వాత, "నేను
ప్రకాశించే ద్రష్టను" (సాక్షి చైతన్యాన్ని) అని తెలుసుకోవడం. ఇది ఆత్మసాక్షాత్కారాన్ని,
పరమాత్మ స్వరూపంతో అభేదత్వాన్ని సూచిస్తుంది.
ఈ శ్లోకం యోగాభ్యాసం ద్వారా, ముఖ్యంగా ప్రణవోపాసన, ప్రాణాయామం,
ధ్యానం ద్వారా ఆత్మజ్ఞానాన్ని మరియు మోక్షాన్ని పొందవచ్చని తెలియజేస్తుంది. హరి ఆ విధంగా
తెలుసుకోదగిన పరమాత్మ స్వరూపం.
శ్లోకం 7
యం బ్రహ్మాఖ్యం దేవమనన్యం పరిపూర్ణం హృత్స్థం
భక్తైర్లభ్యమజం సూక్ష్మమతర్క్యమ్ ; ధ్యాత్వాత్మస్థం బ్రహ్మవిదో యం విదురీశం తం సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిమీడే . 7 .
పద విభాగము
యం, బ్రహ్మాఖ్యం, దేవం, అనన్యం, పరిపూర్ణం, హృత్స్థం,
భక్తైః, లభ్యం, అజం, సూక్ష్మమ్, అతర్క్యమ్, ధ్యాత్వా, ఆత్మస్థం, బ్రహ్మవిదః, యం, విదుః, ఈశం, తం, సంసారధ్వాన్తవినాశం, హరిమ్, ఈడే.
అన్వయము
భక్తైః లభ్యం, అజం, సూక్ష్మం, అతర్క్యం,
బ్రహ్మాఖ్యం దేవం, అనన్యం, పరిపూర్ణం, హృత్స్థం (చ అస్తి). యం బ్రహ్మవిదః
ఆత్మస్థం ఈశం ధ్యాత్వా విదుః, తం సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిం ఈడే.
ప్రతి పదార్థము
యం = ఎవనిని, బ్రహ్మాఖ్యం = బ్రహ్మ అనే పేరు గల, దేవం =
దేవునిగా, అనన్యం = అద్వితీయునిగా, పరిపూర్ణం =
పరిపూర్ణునిగా, హృత్స్థం = హృదయంలో ఉన్నవాడుగా, భక్తైః =
భక్తులకు, లభ్యం = పొందదగినవాడుగా, అజం = జన్మ
లేనివాడుగా, సూక్ష్మమ్ = సూక్ష్మునిగా, అతర్క్యమ్ =
తర్కంతో తెలుసుకోలేనివాడుగా, ధ్యాత్వా = ధ్యానించి, ఆత్మస్థం =
ఆత్మలో ఉన్నవాడుగా, బ్రహ్మవిదః = బ్రహ్మజ్ఞానాన్ని పొందినవారు, యం = ఎవనిని,
విదుః = తెలుసుకుంటారో, ఈశం = ఈశ్వరునిగా, తం = అటువంటి, సంసారధ్వాన్తవినాశం
= సంసారం అనే చీకటిని నశింపజేసే, హరిం = హరిని, ఈడే = స్తుతిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము
భక్తులకు పొందదగినవాడుగా, జన్మ
లేనివాడుగా, సూక్ష్మునిగా, తర్కంతో తెలుసుకోలేనివాడుగా, బ్రహ్మ అనే
పేరు గల దేవునిగా, అద్వితీయునిగా, పరిపూర్ణునిగా, హృదయంలో
ఉన్నవాడుగా, బ్రహ్మజ్ఞానాన్ని పొందినవారు ఆత్మలో ఉన్న ఈశ్వరునిగా ఎవనిని
ధ్యానించి తెలుసుకుంటారో, అటువంటి సంసారం అనే అంధకారాన్ని తొలగించే హరిని నేను
స్తుతిస్తున్నాను.
విశేషములు
ఈ శ్లోకం విష్ణువు యొక్క నిర్గుణ బ్రహ్మ
స్వరూపాన్ని, ఆయన అద్వితీయత్వాన్ని,
మరియు ఆత్మజ్ఞానం ద్వారా ఆయనను
ఎలా తెలుసుకోవాలో వివరిస్తుంది.
- యం బ్రహ్మాఖ్యం దేవమనన్యం పరిపూర్ణం: హరి బ్రహ్మ అనే పేరు గల దేవుడు, అద్వితీయుడు,
పరిపూర్ణుడు. ఇది ఆయన పరమాత్మ స్వరూపాన్ని సూచిస్తుంది.
- హృత్స్థం భక్తైర్లభ్యమజం సూక్ష్మమతర్క్యమ్: ఆయన హృదయంలో ఉన్నవాడు, భక్తులకు
పొందదగినవాడు. ఆయన జన్మ లేనివాడు
(అజం), సూక్ష్మమైనవాడు, మరియు
తర్కంతో తెలుసుకోలేనివాడు (అతర్క్యమ్). ఇది ఆయన సగుణ రూపంలో భక్తులకు లభ్యం, కానీ నిర్గుణ
రూపంలో అచింత్యుడు అని
తెలియజేస్తుంది.
- ధ్యాత్వాత్మస్థం బ్రహ్మవిదో యం విదురీశం: బ్రహ్మజ్ఞానాన్ని పొందినవారు ఆత్మలో ఉన్న ఈశ్వరునిగా
ఆయనను ధ్యానించి తెలుసుకుంటారు. ఇది ఆత్మజ్ఞాన మార్గంలో ఆయనను చేరుకోవచ్చని సూచిస్తుంది.
ఈ శ్లోకం హరి యొక్క నిర్గుణ,
సగుణ స్వరూపాలను, ఆయనను భక్తి మరియు
జ్ఞాన మార్గాల ద్వారా తెలుసుకోవచ్చని
వివరిస్తుంది. ఆయన హృదయంలోనే ఉన్నాడని, అది
తెలుసుకోవడమే ముక్తి మార్గమని తెలియజేస్తుంది.
శ్లోకం 8
మాత్రాతీతం స్వాత్మవికాసాత్మవిబోధం జ్ఞేయాతీతం
జ్ఞానమయం హృద్యుపలభ్య ; భావగ్రాహ్యానన్దమనన్యం చ విదుర్యం తం
సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిమీడే . 8 .
పద విభాగము
మాత్రాతీతం, స్వాత్మవికాసాత్మవిబోధం (స్వ + ఆత్మ + వికాస + ఆత్మ +
విబోధం), జ్ఞేయాతీతం, జ్ఞానమయం, హృది, ఉపలభ్య, భావగ్రాహ్యానన్దమ్ (భావ + గ్రాహ్య + ఆనందమ్), అనన్యం,
చ, విదుః, యం, తం, సంసారధ్వాన్తవినాశం, హరిమ్, ఈడే.
అన్వయము
(మునయః) యం మాత్రాతీతం, స్వాత్మవికాసాత్మవిబోధం,
జ్ఞేయాతీతం, జ్ఞానమయం, హృది ఉపలభ్య, భావగ్రాహ్యానన్దం, అనన్యం చ విదుః,
తం సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిం ఈడే.
ప్రతి పదార్థము
(మునయః) = మునులు, యం = ఎవనిని, మాత్రాతీతం =
మాదిరి లేనివాడని (లేదా కాల-స్థల పరిమితులకు
అతీతుడు), స్వాత్మవికాస = స్వయంగా తన ఆత్మను ప్రకాశింపజేసే, ఆత్మవిబోధం =
ఆత్మ జ్ఞానం గలవాడని, జ్ఞేయాతీతం = తెలుసుకోదగిన వాటికి అతీతుడని, జ్ఞానమయం =
జ్ఞాన స్వరూపుడని, హృది = హృదయంలో, ఉపలభ్య = తెలుసుకొని, భావగ్రాహ్యానన్దమ్
= భావన (అనుభూతి) ద్వారానే గ్రహించదగిన ఆనంద స్వరూపుడని, అనన్యం =
అద్వితీయుడని, చ = మరియు, విదుః = తెలుసుకుంటారో, తం = అటువంటి,
సంసారధ్వాన్తవినాశం = సంసారం అనే చీకటిని నశింపజేసే, హరిం = హరిని,
ఈడే = స్తుతిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము
మునులు ఎవనిని మాదిరి లేనివాడని, స్వయంగా తన
ఆత్మను ప్రకాశింపజేసే ఆత్మజ్ఞానం గలవాడని, తెలుసుకోదగిన వాటికి అతీతుడని, జ్ఞాన
స్వరూపుడని హృదయంలో తెలుసుకొని, భావన ద్వారానే గ్రహించదగిన ఆనంద స్వరూపుడని, అద్వితీయుడని
తెలుసుకుంటారో, అటువంటి సంసారం అనే అంధకారాన్ని తొలగించే హరిని నేను
స్తుతిస్తున్నాను.
విశేషములు
ఈ శ్లోకం విష్ణువు యొక్క పరాత్పర
స్వరూపాన్ని, ఆయన జ్ఞాన-ఆనంద
రూపత్వాన్ని మరియు అనుభూతి ద్వారానే ఆయనను గ్రహించవచ్చని వివరిస్తుంది.
- మాత్రాతీతం స్వాత్మవికాసాత్మవిబోధం: ఆయన పరిమితులకు అతీతుడు, స్వయంప్రకాశకుడు,
ఆత్మజ్ఞాన స్వరూపుడు.
- జ్ఞేయాతీతం జ్ఞానమయం: ఆయన తెలుసుకోదగిన అన్ని వస్తువులకు అతీతుడు, స్వచ్ఛమైన జ్ఞాన స్వరూపుడు.
- హృద్యుపలభ్య భావగ్రాహ్యానన్దమనన్యం చ విదుర్యం: హృదయంలోనే ఆయనను అనుభవపూర్వకంగా తెలుసుకోగలరు. ఆయన భావన (అనుభూతి) ద్వారానే గ్రహించదగిన అద్వితీయ
ఆనంద స్వరూపుడు. 'భావగ్రాహ్య' అంటే కేవలం తర్కంతో
కాదు, అంతరంగాన కలిగే అనుభూతి ద్వారానే తెలుసుకోవడం.
ఈ శ్లోకం హరి యొక్క అలౌకిక
స్వరూపాన్ని, ఆయన జ్ఞాన ఆనంద
రూపాన్ని మరియు హృదయంలోని
అనుభూతి ద్వారా ఆయనను పొందవచ్చని తెలియజేస్తుంది.
శ్లోకం 9
యద్యద్వేద్యం వస్తుసతత్త్వం విషయాఖ్యం
తత్తద్బ్రహ్మైవేతి విదిత్వా తదహం చ ; ధ్యాయన్త్యేవం యం సనకాద్యా మునయో’జం తం సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిమీడే . 9 .
పద విభాగము
యత్, యత్, వేద్యం, వస్తుసతత్త్వం, విషయాఖ్యం, తత్, తత్, బ్రహ్మ,
ఏవ, ఇతి, విదిత్వా, తత్, అహం, చ, ధ్యాయంతి, ఏవం, యం, సనకాద్యాః, మునయః, అజం, తం, సంసారధ్వాన్తవినాశం, హరిమ్, ఈడే.
అన్వయము
యత్ యత్ విషయాఖ్యం వేద్యం వస్తుసతత్త్వం, తత్ తత్ బ్రహ్మ
ఏవ ఇతి విదిత్వా, చ తత్ అహం (ఏవ అస్మి) ఇతి (జ్ఞాత్వా), సనకాద్యాః
మునయః అజం యం ఏవం ధ్యాయంతి, తం సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిం ఈడే.
ప్రతి పదార్థము
యత్ యత్ = ఏ ఏ, విషయాఖ్యం = విషయము అని పిలువబడే, వేద్యం =
తెలుసుకోదగిన, వస్తుసతత్త్వం = వస్తువుల నిజమైన స్వరూపము, తత్ తత్ =
అదంతా, బ్రహ్మ ఏవ = బ్రహ్మమే, ఇతి = అని, విదిత్వా = తెలుసుకొని, చ = మరియు,
తత్ అహం = ఆ (బ్రహ్మము) నేనే, (ఏవ అస్మి) = అని (తెలుసుకొని), సనకాద్యాః =
సనకుడు మొదలైన, మునయః = మునులు, అజం = జన్మ లేనివాడైన, యం = ఎవనిని,
ఏవం = ఈ విధంగా, ధ్యాయంతి = ధ్యానిస్తారో, తం = అటువంటి,
సంసారధ్వాన్తవినాశం = సంసారం అనే చీకటిని నశింపజేసే, హరిం = హరిని,
ఈడే = స్తుతిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము
ఏ ఏ విషయము అని పిలువబడే, తెలుసుకోదగిన
వస్తువుల నిజమైన స్వరూపం, అదంతా బ్రహ్మమే అని తెలుసుకొని, "ఆ బ్రహ్మమే
నేను" అని (జ్ఞాతలు) తెలుసుకొని, సనకుడు మొదలైన మునులు జన్మ లేనివాడైన ఎవనిని ఈ
విధంగా ధ్యానిస్తారో, అటువంటి సంసారం అనే అంధకారాన్ని తొలగించే హరిని నేను
స్తుతిస్తున్నాను.
విశేషములు
ఈ శ్లోకం సర్వం
బ్రహ్మమయం అనే అద్వైత సిద్ధాంతాన్ని, మరియు అహం బ్రహ్మాస్మి అనే
మహావాక్యాన్ని వివరిస్తుంది.
- యద్యద్వేద్యం వస్తుసతత్త్వం విషయాఖ్యం
తత్తద్బ్రహ్మైవేతి విదిత్వా: కనిపించే
ప్రతి వస్తువు, తెలుసుకోదగిన ప్రతి విషయం, వాటి
సతత్త్వం బ్రహ్మమే అని తెలుసుకోవడం. ఇది మిథ్యా
జగత్ భావనను, బ్రహ్మ సత్యం జగన్మిథ్యా అనే అద్వైత సిద్ధాంతాన్ని సూచిస్తుంది.
- తదహం చ: "ఆ
బ్రహ్మమే నేను" అని తెలుసుకోవడం. ఇది అహం
బ్రహ్మాస్మి అనే
మహావాక్యం ద్వారా ఆత్మ-బ్రహ్మ ఐక్యతను తెలియజేస్తుంది.
- ధ్యాయన్త్యేవం యం సనకాద్యా మునయో’జం: సనకుడు మొదలైన గొప్ప మునులు, జన్మ లేని
ఆ పరమాత్మను ఈ విధంగా ధ్యానిస్తారు. ఇది జ్ఞానమార్గంలో అద్వైత తత్త్వాన్ని అనుభవపూర్వకంగా తెలుసుకోవడాన్ని
సూచిస్తుంది.
ఈ శ్లోకం హరిని నిర్గుణ బ్రహ్మ
స్వరూపునిగా, సర్వాత్మకుడిగా మరియు సకల జగత్తుకు ఆధారంగా తెలియజేస్తుంది. జ్ఞానమార్గంలో ఆత్మ-బ్రహ్మ ఐక్యతను తెలుసుకోవడం ద్వారా
మోక్షాన్ని పొందవచ్చని వివరిస్తుంది.
శ్లోకం 10
యద్యద్వేద్యం తత్తదహం నేతి విహాయ స్వాత్మజ్యోతిర్జ్ఞానమయానన్దమవాప్య
; తస్మిన్నస్మీత్యాత్మవిదో యం విదురీశం తం
సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిమీడే . 10 .
పద విభాగము
యత్, యత్, వేద్యం, తత్, తత్, అహం, న, ఇతి, విహాయ, స్వాత్మజ్యోతిర్జ్ఞానమయానన్దమ్ (స్వ + ఆత్మ + జ్యోతిః +
జ్ఞానమయ + ఆనందమ్), అవాప్య, తస్మిన్, అస్మి, ఇతి, ఆత్మవిదః, యం, విదుః, ఈశం, తం, సంసారధ్వాన్తవినాశం, హరిమ్, ఈడే.
అన్వయము
యత్ యత్ వేద్యం, తత్ తత్ అహం న ఇతి విహాయ, స్వాత్మజ్యోతిర్జ్ఞానమయానన్దం
అవాప్య, తస్మిన్ అస్మి ఇతి ఆత్మవిదః యం ఈశం విదుః, తం
సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిం ఈడే.
ప్రతి పదార్థము
యత్ యత్ = ఏ ఏ, వేద్యం = తెలుసుకోదగినది (వస్తువులు), తత్ తత్ =
అదంతా, అహం న = నేను కాదు, ఇతి = అని, విహాయ = వదిలిపెట్టి, స్వాత్మజ్యోతిః
= స్వయం ప్రకాశించే ఆత్మజ్యోతిని, జ్ఞానమయ = జ్ఞాన స్వరూపమైన, ఆనందమ్ =
ఆనందాన్ని, అవాప్య = పొంది, తస్మిన్ = దానిలో (ఆత్మలో), అస్మి = నేను
ఉన్నాను, ఇతి = అని, ఆత్మవిదః = ఆత్మజ్ఞానాన్ని పొందినవారు, యం = ఎవనిని,
విదుః = తెలుసుకుంటారో, ఈశం = ఈశ్వరునిగా, తం = అటువంటి, సంసారధ్వాన్తవినాశం
= సంసారం అనే చీకటిని నశింపజేసే, హరిం = హరిని, ఈడే = స్తుతిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము
ఏ ఏ తెలుసుకోదగిన వస్తువులు ఉన్నాయో, "అదంతా నేను
కాదు" అని వదిలిపెట్టి, స్వయం ప్రకాశించే ఆత్మజ్యోతిని, జ్ఞాన
స్వరూపమైన ఆనందాన్ని పొంది, "నేను ఆ ఆత్మలోనే ఉన్నాను" అని ఆత్మజ్ఞానాన్ని
పొందినవారు ఎవనిని ఈశ్వరునిగా తెలుసుకుంటారో, అటువంటి సంసారం
అనే అంధకారాన్ని తొలగించే హరిని నేను స్తుతిస్తున్నాను.
విశేషములు
ఈ శ్లోకం నేతి నేతి
మార్గం ద్వారా పరమాత్మను తెలుసుకునే విధానాన్ని వివరిస్తుంది. దృశ్య ప్రపంచానికి అతీతంగా ఉన్న ఆత్మను, జ్ఞాన
స్వరూపాన్ని తెలుసుకోవడాన్ని సూచిస్తుంది.
- యద్యద్వేద్యం తత్తదహం నేతి విహాయ: కనిపించే, తెలుసుకోదగిన
వస్తువులన్నీ నేను కాదు అని విడచిపెట్టడం. ఇది అనాత్మ
వివేకాన్ని, దేహం, ఇంద్రియాలు, మనస్సు, బుద్ధి వంటివి ఆత్మ కాదని తెలుసుకోవడాన్ని
సూచిస్తుంది.
- స్వాత్మజ్యోతిర్జ్ఞానమయానన్దమవాప్య: అన్నీ వదిలిపెట్టిన తర్వాత స్వయం ప్రకాశించే, జ్ఞాన స్వరూపమైన, ఆనందమయమైన
ఆత్మను పొందడం. ఇది ఆత్మసాక్షాత్కారాన్ని సూచిస్తుంది.
- తస్మిన్నస్మీత్యాత్మవిదో యం విదురీశం:
"నేను ఆ ఆత్మనే" అని ఆత్మజ్ఞానులు ఎవనిని
ఈశ్వరునిగా తెలుసుకుంటారో. ఇది ఆత్మ-బ్రహ్మ ఐక్యతను తిరిగి నొక్కి చెబుతుంది.
ఈ శ్లోకం హరిని ఆత్మ
స్వరూపునిగా, నిర్గుణ బ్రహ్మముగా మరియు అనాత్మను నిరాకరించడం ద్వారా తెలుసుకోదగిన
పరమాత్మగా వివరిస్తుంది.
శ్లోకం 11
హిత్వా హిత్వా దృశ్యమశేషం సవికల్పం మత్వా శిష్టం
భాదృశిమాత్రం గగనాభమ్ ; త్యక్త్వా దేహం యం ప్రవిశన్త్యచ్యుతభక్తా- స్తం సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిమీడే . 11 .
పద విభాగము
హిత్వా, హిత్వా, దృశ్యమ్, అశేషం, సవికల్పం, మత్వా, శిష్టం, భాదృశిమాత్రం (భాదృశి + మాత్రం), గగనాభమ్,
త్యక్త్వా, దేహం, యం, ప్రవిశంతి, అచ్యుతభక్తాః, తం, సంసారధ్వాన్తవినాశం, హరిమ్, ఈడే.
అన్వయము
అశేషం సవికల్పం దృశ్యం హిత్వా హిత్వా, భాదృశిమాత్రం
గగనాభం శిష్టం మత్వా, అచ్యుతభక్తాః దేహం త్యక్త్వా యం ప్రవిశంతి, తం
సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిం ఈడే.
ప్రతి పదార్థము
హిత్వా హిత్వా = వదిలి వదిలి (పూర్తిగా త్యజించి), దృశ్యమ్ =
కనిపించే (జగత్తును), అశేషం = సమస్తమును, సవికల్పం = కల్పనలతో కూడిన దానిని
(మాయాజనితమైనది), మత్వా = భావించి, శిష్టం = మిగిలినది, భాదృశిమాత్రం =
ప్రకాశించే ద్రష్ట మాత్రమే, గగనాభమ్ = ఆకాశం వలె (నిర్మలం, నిరాకారమని
భావించి), త్యక్త్వా = వదిలిపెట్టి, దేహం =
శరీరాన్ని, యం = ఎవనిని, ప్రవిశంతి = ప్రవేశిస్తారో, అచ్యుతభక్తాః =
అచ్యుతుని (విష్ణువు యొక్క) భక్తులు, తం = అటువంటి, సంసారధ్వాన్తవినాశం
= సంసారం అనే చీకటిని నశింపజేసే, హరిం = హరిని, ఈడే = స్తుతిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము
సమస్త కల్పనలతో కూడిన కనిపించే జగత్తును పూర్తిగా
వదిలిపెట్టి, ఆకాశం వలె నిర్మలమైన, ప్రకాశించే
ద్రష్ట మాత్రమే మిగిలి ఉన్నాడని భావించి, అచ్యుతుని భక్తులు శరీరాన్ని వదిలిపెట్టి ఎవనిని
ప్రవేశిస్తారో, అటువంటి సంసారం అనే అంధకారాన్ని తొలగించే హరిని నేను
స్తుతిస్తున్నాను.
విశేషములు
ఈ శ్లోకం జ్ఞానమార్గం
ద్వారా మోక్షాన్ని పొందే
విధానాన్ని, ముఖ్యంగా దృశ్య
ప్రపంచాన్ని మిథ్యగా భావించి,
కేవల ఆత్మ స్వరూపాన్ని దర్శించడాన్ని
వివరిస్తుంది.
- హిత్వా హిత్వా దృశ్యమశేషం సవికల్పం: సమస్తమైన, కల్పనలతో కూడిన దృశ్య
ప్రపంచాన్ని పదే పదే (లేదా పూర్తిగా) త్యజించడం. ఇది ప్రపంచం
మిథ్య అనే భావనను, అనాత్మను నిరాకరించడాన్ని సూచిస్తుంది.
- మత్వా శిష్టం భాదృశిమాత్రం గగనాభమ్: మిగిలినది కేవలం ప్రకాశించే ద్రష్ట (ఆత్మ) మాత్రమే అని,
అది ఆకాశం వలె నిర్మలంగా, నిరాకారంగా
ఉందని తెలుసుకోవడం. ఇది ఆత్మ స్వరూపాన్ని, దాని పరిశుద్ధత్వాన్ని తెలియజేస్తుంది.
- త్యక్త్వా దేహం యం ప్రవిశన్త్యచ్యుతభక్తాః: అచ్యుతుని భక్తులు శరీరాన్ని వదిలిపెట్టి (మరణానంతరం
లేదా జీవనముక్తిలో) ఎవనిని ప్రవేశిస్తారో. ఇది మోక్షాన్ని,
బ్రహ్మ లయాన్ని సూచిస్తుంది. 'అచ్యుతభక్తాః' అంటే అచ్యుతుడైన విష్ణువును భక్తితో ఉపాసించి, జ్ఞానం పొందినవారు.
ఈ శ్లోకం హరిని ఆత్మ
స్వరూపునిగా, మోక్ష ప్రదాతగా మరియు
జ్ఞానమార్గంలో ఆయనను పొందడానికి దృశ్య ప్రపంచాన్ని త్యజించి, ఆత్మను
తెలుసుకోవాలని బోధిస్తుంది.
శ్లోకం 12
సర్వత్రాస్తే సర్వశరీరీ న చ సర్వః సర్వం
వేత్త్యేవేహ న యం వేత్తి చ సర్వః ; సర్వత్రాన్తర్యామితయేత్థం యమయన్య- స్తం
సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిమీడే . 12 .
పద విభాగము
సర్వత్ర, ఆస్తే, సర్వశరీరీ, న, చ, సర్వః, సర్వం, వేత్తి, ఏవ, ఇహ, న, యం, వేత్తి, చ, సర్వః, సర్వత్ర, అంతర్యామితయా, ఇత్థం, యమయన్, యః, తం, సంసారధ్వాన్తవినాశం, హరిమ్, ఈడే.
అన్వయము
యః సర్వత్ర ఆస్తే. సర్వశరీరీ
(సన్) చ సర్వః న (భవతి). ఇహ సర్వం
వేత్తి ఏవ, చ సర్వః యం న వేత్తి. యః సర్వత్ర
అంతర్యామితయా ఇత్థం యమయన్, తం సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిం ఈడే.
ప్రతి పదార్థము
యః = ఎవడైతే, సర్వత్ర = అంతటా, ఆస్తే = ఉంటాడో,
సర్వశరీరీ = సమస్త శరీరాల్లో ఉన్నవాడైనప్పటికీ, న చ సర్వః =
సమస్తమూ కాదు (అనగా సమస్త జగత్తులో ఉన్నప్పటికీ, జగత్తుకు
అతీతుడు). ఇహ = ఈ లోకంలో, సర్వం = అన్నింటినీ, వేత్తి ఏవ =
తెలుసుకుంటాడో, చ = కానీ, సర్వః = ఎవడూ, యం = ఎవనిని, న వేత్తి =
తెలుసుకోలేడో. యః = ఎవడైతే, సర్వత్ర =
అంతటా, అంతర్యామితయా = అంతర్యామిగా ఉండి, ఇత్థం = ఈ విధంగా, యమయన్ =
నియమిస్తాడో, తం = అటువంటి, సంసారధ్వాన్తవినాశం = సంసారం అనే చీకటిని
నశింపజేసే, హరిం = హరిని, ఈడే = స్తుతిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము
ఎవడైతే అంతటా ఉంటాడో, సమస్త
శరీరాల్లో ఉన్నవాడైనప్పటికీ, సమస్త జగత్తుకు అతీతుడో; ఈ లోకంలో
అన్నింటినీ తెలుసుకుంటాడో, కానీ ఎవడూ ఎవనిని తెలుసుకోలేడో; ఎవడైతే అంతటా
అంతర్యామిగా ఉండి ఈ విధంగా నియమిస్తాడో, అటువంటి సంసారం అనే అంధకారాన్ని తొలగించే హరిని
నేను స్తుతిస్తున్నాను.
విశేషములు
ఈ శ్లోకం విష్ణువు యొక్క సర్వవ్యాపకత్వాన్ని,
అంతర్యామిత్వాన్ని, సర్వజ్ఞత్వాన్ని, మరియు ఆయన
యొక్క అగ్రాహ్యత్వాన్ని వివరిస్తుంది.
- సర్వత్రాస్తే సర్వశరీరీ న చ సర్వః: ఆయన అంతటా వ్యాపించి ఉన్నాడు, సమస్త
జీవుల శరీరాలలో ఉన్నాడు, కానీ ఆయన కేవలం ఆ శరీరాలకు మాత్రమే పరిమితం కాదు,
సమస్త జగత్తుకు అతీతుడు.
- సర్వం వేత్త్యేవేహ న యం వేత్తి చ సర్వః: ఆయన అన్నింటినీ ఎరుగును, కానీ ఎవరూ
ఆయనను పూర్తిగా తెలుసుకోలేరు. ఇది ఆయన సర్వజ్ఞత్వాన్ని, మహిమను మరియు అగోచరత్వాన్ని సూచిస్తుంది.
- సర్వత్రాన్తర్యామితయేత్థం యమయన్: ఆయన అంతటా అంతర్యామిగా ఉండి (లోపల ఉండి) సమస్తాన్ని
నియంత్రిస్తాడు. ఇది ఆయన నియంతృత్వాన్ని, పరమాత్మ
స్వరూపాన్ని తెలియజేస్తుంది.
ఈ శ్లోకం హరి యొక్క పరమేశ్వరత్వాన్ని,
ఆయన అంతర్యామిత్వాన్ని, సర్వశక్తిమత్తతను మరియు ఆయన మహిమను వివరిస్తుంది.
శ్లోకం 13
సర్వం దృష్ట్వా స్వాత్మని యుక్త్యా జగదేతద్ దృష్ట్వాత్మానం చైవమజం సర్వజనేషు ; సర్వాత్మైకో’స్మీతి
విదుర్యం జనహృత్స్థం తం సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిమీడే . 13 .
పద విభాగము
సర్వం, దృష్ట్వా, స్వాత్మని, యుక్త్యా, జగత్, ఏతత్, దృష్ట్వా, ఆత్మానం, చ, ఏవం, అజం, సర్వజనేషు, సర్వాత్మైకః, అస్మి, ఇతి, విదుః, యం, జనహృత్స్థం, తం, సంసారధ్వాన్తవినాశం,
హరిమ్, ఈడే.
అన్వయము
యుక్త్యా ఏతత్ సర్వం జగత్ స్వాత్మని దృష్ట్వా, చ ఏవం
సర్వజనేషు అజం ఆత్మానం దృష్ట్వా, సర్వాత్మైకః అస్మి ఇతి యం జనహృత్స్థం విదుః, తం
సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిం ఈడే.
ప్రతి పదార్థము
యుక్త్యా = తర్కంతో (యుక్తితో, వివేకంతో),
సర్వం = సమస్త, దృష్ట్వా = చూచి, స్వాత్మని = తన ఆత్మలో, జగత్ =
జగత్తును, ఏతత్ = ఈ, దృష్ట్వా = చూచి, ఆత్మానం = ఆత్మను, చ ఏవం = మరియు
ఈ విధంగా, అజం = జన్మ లేనిదిగా, సర్వజనేషు =
సమస్త జనులలో (ఉన్నదిగా), సర్వాత్మైకః = సర్వాత్మ స్వరూపుడైన ఒకే ఆత్మగా, అస్మి = నేను
ఉన్నాను, ఇతి = అని, విదుః = తెలుసుకుంటారో, యం = ఎవనిని,
జనహృత్స్థం = జనుల హృదయాల్లో ఉన్నవాడుగా, తం = అటువంటి,
సంసారధ్వాన్తవినాశం = సంసారం అనే చీకటిని నశింపజేసే, హరిం = హరిని,
ఈడే = స్తుతిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము
యుక్తితో ఈ సమస్త జగత్తును తన ఆత్మలో చూచి, మరియు ఈ విధంగా
సమస్త జనులలో ఉన్న జన్మ లేని ఆత్మను చూచి, "నేను సర్వాత్మ
స్వరూపుడైన ఒకే ఆత్మను" అని ఎవనిని జనుల హృదయాల్లో ఉన్నవాడుగా తెలుసుకుంటారో,
అటువంటి సంసారం అనే అంధకారాన్ని తొలగించే హరిని నేను స్తుతిస్తున్నాను.
విశేషములు
ఈ శ్లోకం ఆత్మజ్ఞాన
మార్గంలో పరమాత్మను తెలుసుకునే విధానాన్ని, ముఖ్యంగా ఆత్మ-బ్రహ్మ ఐక్యతను, సర్వాత్మైకత్వాన్ని వివరిస్తుంది.
- సర్వం దృష్ట్వా స్వాత్మని యుక్త్యా జగదేతద్: ఈ సమస్త జగత్తును తన ఆత్మలోనే ఉందని, తర్కంతో తెలుసుకోవడం. ఇది మిథ్యా
జగత్ భావనను, ఆత్మ వ్యాపకత్వాన్ని సూచిస్తుంది.
- దృష్ట్వాత్మానం చైవమజం సర్వజనేషు: సమస్త జనులలో ఉన్న ఆత్మ జన్మ లేనిది అని తెలుసుకోవడం. ఇది ఆత్మ
యొక్క నిత్యత్వాన్ని, అవిభాజ్యత్వాన్ని తెలియజేస్తుంది.
- సర్వాత్మైకో’స్మీతి విదుర్యం జనహృత్స్థం:
"నేను సర్వాత్మ స్వరూపుడైన ఒకే ఆత్మను" అని
తెలుసుకోవడం. ఇది అహం బ్రహ్మాస్మి అనే మహావాక్యం ద్వారా ఆత్మ-బ్రహ్మ ఐక్యతను, మరియు హరి సర్వుల హృదయాల్లో ఉన్నాడని తెలియజేస్తుంది.
ఈ శ్లోకం హరిని ఆత్మ
స్వరూపునిగా, సర్వాంతర్యామిగా మరియు ఆత్మజ్ఞానం ద్వారా తెలుసుకోదగిన
పరమాత్మగా వివరిస్తుంది.
శ్లోకం 14
సర్వత్రైకః పశ్యతి జిఘ్రత్యథ భుఙ్క్తే
స్ప్రష్టా శ్రోతా బుధ్యతి చేత్యాహురిమం యమ్ ; సాక్షీ చాస్తే
కర్తృషు పశ్యన్నితి చాన్యే తం
సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిమీడే . 14 .
పద విభాగము
సర్వత్ర, ఏకః, పశ్యతి, జిఘ్రతి, అథ, భుఙ్క్తే, స్ప్రష్టా, శ్రోతా, బుధ్యతి, చ, ఇతి, ఆహుః, ఇమం, యమ్, సాక్షీ, చ, ఆస్తే, కర్తృషు, పశ్యన్, ఇతి, చ, అన్యే, తం, సంసారధ్వాన్తవినాశం, హరిమ్, ఈడే.
అన్వయము
(ఆగమవిదః) యం ఇమం సర్వత్ర ఏకః పశ్యతి, జిఘ్రతి,
అథ భుఙ్క్తే, స్ప్రష్టా, శ్రోతా, బుధ్యతి చ ఇతి ఆహుః, చ అన్యే
కర్తృషు పశ్యన్ సాక్షీ ఆస్తే ఇతి (ఆహుః), తం సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిం ఈడే.
ప్రతి పదార్థము
(ఆగమవిదః) = ఆగమ శాస్త్రజ్ఞులు, యం ఇమం =
ఎవనిని, సర్వత్ర = అంతటా, ఏకః = ఒకే ఆత్మగా, పశ్యతి =
చూస్తున్నాడో, జిఘ్రతి = వాసన చూస్తున్నాడో, అథ = మరియు,
భుఙ్క్తే = అనుభవిస్తున్నాడో, స్ప్రష్టా = స్పృశించేవాడో, శ్రోతా =
వినేవాడో, బుధ్యతి = తెలుసుకుంటున్నాడో, చ = మరియు,
ఇతి = అని, ఆహుః = అంటారు. చ = మరియు,
అన్యే = మరికొందరు, కర్తృషు = చేసే వారిలో (జీవులలో), పశ్యన్ =
చూస్తూ, సాక్షీ = సాక్షిగా, ఆస్తే = ఉంటాడు, ఇతి = అని
(అంటారు), తం = అటువంటి, సంసారధ్వాన్తవినాశం = సంసారం అనే చీకటిని
నశింపజేసే, హరిం = హరిని, ఈడే = స్తుతిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము
ఆగమ శాస్త్రజ్ఞులు ఎవనిని అంతటా ఒకే ఆత్మగా చూసేవాడుగా,
వాసన చూసేవాడుగా, అనుభవించేవాడుగా, స్పృశించేవాడుగా, వినేవాడుగా,
తెలుసుకునేవాడుగా చెబుతారో, మరికొందరు చేసే వారిలో సాక్షిగా చూస్తూ ఉంటాడు అని చెబుతారో,
అటువంటి సంసారం అనే అంధకారాన్ని తొలగించే హరిని నేను స్తుతిస్తున్నాను.
విశేషములు
ఈ శ్లోకం విష్ణువు యొక్క నిర్గుణ,
సగుణ రూపాలను, ఆయన ఇంద్రియాలకు
అతీతుడని, కానీ సకల క్రియలకు
సాక్షి అని వివరిస్తుంది.
- సర్వత్రైకః పశ్యతి జిఘ్రత్యథ భుఙ్క్తే స్ప్రష్టా
శ్రోతా బుధ్యతి చేత్యాహురిమం యమ్: కొందరు పండితులు ఆయనను ఇంద్రియాల ద్వారా పనిచేసేవాడిగా,
భోక్తగా భావిస్తారు. అంటే ఆయనే సకల జీవులలో అంతర్యామిగా ఉండి ఇంద్రియ
క్రియలను జరుపుతున్నాడని భావం.
- సాక్షీ చాస్తే కర్తృషు పశ్యన్నితి చాన్యే: మరికొందరు ఆయన్ని కేవలం సాక్షిగా, చేసే వారిని చూస్తూ ఉండేవాడిగా భావిస్తారు. ఆయన కర్మలకు అతీతుడు, కేవలం
ద్రష్ట మాత్రమే అని భావం.
- ఇది రెండు
దృక్కోణాలను సూచిస్తుంది: ఒకటి ఆయన జగత్తులో లీనమై కర్మలను చేస్తున్నాడనే భావం,
మరొకటి ఆయన జగత్తుకు అతీతుడై కేవలం సాక్షిగా ఉన్నాడనే
భావం. ఈ రెండు భావాలు కూడా పరమాత్మను వర్ణించడానికి
ఉపయోగించేవే.
ఈ శ్లోకం హరి యొక్క వివిధ
స్వరూపాలను, ఆయనను భక్తులు,
జ్ఞానులు ఎలా అర్థం చేసుకుంటారో వివరిస్తుంది.
శ్లోకం 15
పశ్యఞ్శృణ్వన్నత్ర విజానన్రసయన్సం- జిఘ్రన్బిభ్రద్దేహమిమం
జీవతయేత్థమ్ ; ఇత్యాత్మానం యం విదురీశం విషయజ్ఞం తం
సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిమీడే . 15 .
పద విభాగము
పశ్యన్, శృణ్వన్, అత్ర, విజానన్, రసయన్, సంజిఘ్రన్, బిభ్రత్, దేహం, ఇమం, జీవతయా, ఇత్థమ్, ఇతి, ఆత్మానం, యం, విదుః, ఈశం, విషయజ్ఞం, తం, సంసారధ్వాన్తవినాశం, హరిమ్, ఈడే.
అన్వయము
అత్ర ఇమం దేహం జీవతయా ఇత్థం పశ్యన్, శృణ్వన్,
విజానన్, రసయన్, సంజిఘ్రన్, బిభ్రత్ (చ అస్తి). ఇతి యం ఆత్మానం
విషయజ్ఞం ఈశం విదుః, తం సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిం ఈడే.
ప్రతి పదార్థము
అత్ర = ఈ లోకంలో, ఇమం = ఈ, దేహం =
శరీరాన్ని, జీవతయా = జీవిగా, ఇత్థం = ఈ విధంగా, పశ్యన్ =
చూస్తూ, శృణ్వన్ = వింటూ, విజానన్ = తెలుసుకుంటూ, రసయన్ = రుచి
చూస్తూ, సంజిఘ్రన్ = వాసన చూస్తూ, బిభ్రత్ =
భరిస్తూ (పోషిస్తూ) (చ అస్తి) = ఉన్నాడు. ఇతి = అని,
ఆత్మానం = ఆత్మను, యం = ఎవనిని, విదుః = తెలుసుకుంటారో, ఈశం =
ఈశ్వరునిగా, విషయజ్ఞం = విషయాలను తెలిసినవాడుగా, తం = అటువంటి,
సంసారధ్వాన్తవినాశం = సంసారం అనే చీకటిని నశింపజేసే, హరిం = హరిని,
ఈడే = స్తుతిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము
ఈ లోకంలో ఈ శరీరాన్ని జీవిగా, ఈ విధంగా
చూస్తూ, వింటూ, తెలుసుకుంటూ, రుచి చూస్తూ, వాసన చూస్తూ,
భరిస్తూ ఉన్న ఆత్మను ఎవనిని ఈశ్వరునిగా, విషయాలను
తెలిసినవాడుగా తెలుసుకుంటారో, అటువంటి సంసారం అనే అంధకారాన్ని తొలగించే హరిని నేను
స్తుతిస్తున్నాను.
విశేషములు
ఈ శ్లోకం ఆత్మకు,
ఇంద్రియాలకు మరియు విషయాలకు మధ్య ఉన్న సంబంధాన్ని, మరియు ఆత్మయే
సకల క్రియలకు ఆధారమని వివరిస్తుంది.
- పశ్యఞ్శృణ్వన్నత్ర
విజానన్రసయన్సంజిఘ్రన్బిభ్రద్దేహమిమం జీవతయేత్థమ్: ఈ శరీరం ద్వారా చూసే, వినే,
తెలుసుకునే, రుచి చూసే, వాసన చూసే, దేహాన్ని ధరించే
జీవశక్తి ఆయనే అని భావం. అంటే
ఇంద్రియాల ద్వారా జరిగే అన్ని క్రియలకు ఆయనే మూలమని.
- ఇత్యాత్మానం యం విదురీశం విషయజ్ఞం: ఆత్మను ఈశ్వరునిగా, విషయాలను
తెలిసినవాడుగా తెలుసుకోవడం. ఇక్కడ విషయజ్ఞం అంటే ఇంద్రియాల ద్వారా గ్రహించే అన్ని విషయాలను
తెలిసినవాడు.
ఈ శ్లోకం హరిని అంతర్యామిగా,
జీవశక్తిగా, మరియు జ్ఞాన
స్వరూపునిగా వివరిస్తుంది, ఆయనే సకల
ఇంద్రియ కార్యకలాపాలకు ఆధారమని తెలియజేస్తుంది.
శ్లోకం 16
జాగ్రద్దృష్ట్వా స్థూలపదార్థానథ మాయాం
దృష్ట్వా స్వప్నే’థాపి సుషుప్తౌ సుఖనిద్రామ్ ; ఇత్యాత్మానం
వీక్ష్య ముదాస్తే చ తురీయే తం
సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిమీడే . 16 .
పద విభాగము
జాగ్రత్, దృష్ట్వా, స్థూలపదార్థాన్, అథ, మాయాం, దృష్ట్వా, స్వప్నే,
అథ, అపి, సుషుప్తౌ, సుఖనిద్రామ్, ఇతి, ఆత్మానం, వీక్ష్య,
ముదా, ఆస్తే, చ, తురీయే, తం, సంసారధ్వాన్తవినాశం, హరిమ్, ఈడే.
అన్వయము
జాగ్రత్ స్థూలపదార్థాన్ దృష్ట్వా, అథ స్వప్నే
మాయాం దృష్ట్వా, అథ అపి సుషుప్తౌ సుఖనిద్రాం (అనుభూయ), ఇతి ఆత్మానం
వీక్ష్య, తురీయే చ ముదా ఆస్తే, తం
సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిం ఈడే.
ప్రతి పదార్థము
జాగ్రత్ = జాగ్రదవస్థలో, దృష్ట్వా =
చూచి, స్థూలపదార్థాన్ = స్థూలమైన వస్తువులను, అథ = మరియు,
మాయాం = మాయను, దృష్ట్వా = చూచి, స్వప్నే = స్వప్నావస్థలో, అథ అపి = మరియు,
సుషుప్తౌ = సుషుప్తి అవస్థలో, సుఖనిద్రామ్ = సుఖ నిద్రను (అనుభూయ) = అనుభవించి, ఇతి = ఈ విధంగా,
ఆత్మానం = ఆత్మను, వీక్ష్య = చూచి, ముదా = ఆనందంతో, ఆస్తే = ఉంటాడో,
చ = మరియు, తురీయే = తురీయ స్థితిలో, తం = అటువంటి,
సంసారధ్వాన్తవినాశం = సంసారం అనే చీకటిని నశింపజేసే, హరిం = హరిని,
ఈడే = స్తుతిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము
ఎవడైతే జాగ్రదవస్థలో స్థూల పదార్థాలను చూచి, స్వప్నావస్థలో
మాయను చూచి, మరియు సుషుప్తి అవస్థలో సుఖ నిద్రను అనుభవించి, ఈ విధంగా
ఆత్మను చూచి, ఆనందంతో ఉంటాడో, మరియు తురీయ స్థితిలో ఉంటాడో, అటువంటి సంసారం
అనే అంధకారాన్ని తొలగించే హరిని నేను స్తుతిస్తున్నాను.
విశేషములు
ఈ శ్లోకం వేదాంతంలోని నాలుగు
అవస్థలను (జాగ్రత్, స్వప్న, సుషుప్తి, తురీయ) వివరిస్తుంది, మరియు ఆత్మ ఈ
మూడు అవస్థలకు అతీతంగా ఉన్న తురీయ స్థితిలో ఉంటుందని తెలియజేస్తుంది.
- జాగ్రద్దృష్ట్వా స్థూలపదార్థానథ మాయాం దృష్ట్వా
స్వప్నే’థాపి సుషుప్తౌ సుఖనిద్రామ్:
- జాగ్రత్: స్థూల ప్రపంచాన్ని అనుభవించే అవస్థ.
- స్వప్న: మాయాజనితమైన (కల్పితమైన) ప్రపంచాన్ని అనుభవించే
అవస్థ.
- సుషుప్తి: సుఖ నిద్రను అనుభవించే అవస్థ, ఇక్కడ జ్ఞానం ఉండదు.
- ఇత్యాత్మానం వీక్ష్య ముదాస్తే చ తురీయే: ఈ మూడు అవస్థలలోనూ ఆత్మ సాక్షిగా ఉంటూ, ఆనందంతో తురీయ స్థితిలో (ఈ మూడింటికి అతీతమైన నాలుగవ
స్థితి) ప్రకాశిస్తుంది.
- తురీయం: ఇది ఆత్మ యొక్క వాస్తవ స్థితి, పరబ్రహ్మ
స్వరూపం. ఈ స్థితిని
తెలుసుకోవడమే ముక్తి.
ఈ శ్లోకం హరిని మూడు అవస్థలకు
అతీతంగా, తురీయ స్థితిలో ఆనందంతో ఉన్న పరబ్రహ్మ స్వరూపునిగా వివరిస్తుంది. ఆయనను ఈ తత్త్వ రూపంలో తెలుసుకోవడం ద్వారా మోక్షం
లభిస్తుందని తెలియజేస్తుంది.
శ్లోకం 17
పశ్యఞ్శుద్ధో’ప్యక్షర ఏకో గుణభేదా- న్నానాకారాన్స్ఫాటికవద్భాతి
విచిత్రః ; భిన్నశ్ఛిన్నశ్చాయమజః కర్మఫలైర్య- స్తం
సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిమీడే . 17 .
పద విభాగము
పశ్యన్, శుద్ధః, అపి, అక్షరః, ఏకః, గుణభేదాత్, నానాకారాన్, స్ఫాటికవత్, భాతి, విచిత్రః, భిన్నః, ఛిన్నః, చ, అయం, అజః, కర్మఫలైః, యః, తం, సంసారధ్వాన్తవినాశం, హరిమ్, ఈడే.
అన్వయము
పశ్యన్ (సన్), శుద్ధః అపి, అక్షరః,
ఏకః (అయమస్తి). యః గుణభేదాత్ నానాకారాన్ స్ఫాటికవత్ విచిత్రః
భాతి. అయం అజః యః కర్మఫలైః భిన్నః ఛిన్నః చ (న భవతి), తం
సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిం ఈడే.
ప్రతి పదార్థము
పశ్యన్ = చూసేవాడు (సాక్షి), శుద్ధః అపి =
పవిత్రుడైనప్పటికీ, అక్షరః = నాశనం లేనివాడు, ఏకః = ఒక్కడే
(అయమస్తి) = ఉన్నాడు. యః = ఎవడైతే,
గుణభేదాత్ = గుణాల భేదాల వల్ల, నానాకారాన్ = వివిధ రూపాలలో, స్ఫాటికవత్ =
స్ఫటికం వలె, విచిత్రః = విచిత్రంగా, భాతి =
ప్రకాశిస్తాడో. అయం = ఈ (ఆత్మ), అజః = జన్మ
లేనిది, యః = ఎవడైతే, కర్మఫలైః = కర్మఫలాలచే, భిన్నః = వేరు
చేయబడినవాడు (లేడు), ఛిన్నః = ముక్కలు చేయబడినవాడు (లేడు), చ = మరియు,
తం = అటువంటి, సంసారధ్వాన్తవినాశం = సంసారం అనే చీకటిని నశింపజేసే,
హరిం = హరిని, ఈడే = స్తుతిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము
ఎవడైతే చూసేవాడు (సాక్షి), శుద్ధమైనవాడు,
నాశనం లేనివాడు, ఒక్కడే ఉన్నాడో; ఎవడైతే గుణాల భేదాల వల్ల వివిధ రూపాలలో స్ఫటికం
వలె విచిత్రంగా ప్రకాశిస్తాడో; ఈ జన్మ లేని ఆత్మ కర్మఫలాలచే వేరు చేయబడినది కాదు, ముక్కలు
చేయబడినది కాదు, అటువంటి సంసారం అనే అంధకారాన్ని తొలగించే హరిని నేను
స్తుతిస్తున్నాను.
విశేషములు
ఈ శ్లోకం పరమాత్మ యొక్క నిర్గుణత్వాన్ని,
అవికారత్వాన్ని, మరియు ఆయన అనేక రూపాలలో
వ్యక్తమయ్యే స్వభావాన్ని వివరిస్తుంది.
- పశ్యఞ్శుద్ధో’ప్యక్షర ఏకో: ఆయన సాక్షి, శుద్ధుడు, నాశనం లేనివాడు, ఒక్కడే. ఇది ఆయన నిర్గుణ బ్రహ్మ స్వరూపాన్ని సూచిస్తుంది.
- గుణభేదాన్నానాకారాన్స్ఫాటికవద్భాతి విచిత్రః: వివిధ గుణాల వల్ల (లేదా ఉపాధుల వల్ల) వివిధ రూపాలలో
స్ఫటికం వలె ప్రకాశిస్తాడు. స్ఫటికం
తన ముందున్న రంగును ప్రతిబింబించినట్లు, ఆత్మ
ఉపాధుల ద్వారా వివిధ రూపాలుగా కనిపిస్తుంది. ఇది ఆయన సగుణ రూపాలను, మాయా
శక్తిని తెలియజేస్తుంది.
- భిన్నశ్ఛిన్నశ్చాయమజః కర్మఫలైర్యః: ఈ జన్మ లేని ఆత్మ కర్మఫలాలచే వేరు చేయబడదు, ముక్కలు చేయబడదు. ఇది ఆత్మ యొక్క అవిభాజ్యత్వాన్ని, కర్మలకు
అతీతత్వాన్ని సూచిస్తుంది.
ఈ శ్లోకం హరిని నిర్గుణ
బ్రహ్మముగా, సాక్షి స్వరూపునిగా, మరియు వివిధ
రూపాలలో వ్యక్తమయ్యే మాయావిగా వివరిస్తుంది.
శ్లోకం 18
బ్రహ్మా విష్ణూ రుద్రహుతాశౌ రవిచన్ద్రా- విన్ద్రో వాయుర్యజ్ఞ ఇతీత్థం పరికల్ప్య ; ఏకం సన్తం యం
బహుధాహుర్మతిభేదా- త్తం సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిమీడే . 18 .
పద విభాగము
బ్రహ్మా, విష్ణూ, రుద్ర, హుతాశౌ (హుతాశః), రవి, చన్ద్రౌ, ఇన్ద్రః,
వాయుః, యజ్ఞః, ఇతి, ఇత్థమ్, పరికల్ప్య, ఏకం, సన్తం, యం, బహుధా, ఆహుః, మతిభేదాత్, తం, సంసారధ్వాన్తవినాశం, హరిమ్, ఈడే.
అన్వయము
బ్రహ్మా, విష్ణూ, రుద్రః, హుతాశౌ, రవి, చన్ద్రౌ, ఇన్ద్రః, వాయుః, యజ్ఞః ఇతి ఇత్థం పరికల్ప్య, మతిభేదాత్ ఏకం
సన్తం యం బహుధా ఆహుః, తం సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిం ఈడే.
ప్రతి పదార్థము
బ్రహ్మా = బ్రహ్మ, విష్ణూ = విష్ణువు, రుద్ర =
రుద్రుడు, హుతాశౌ = అగ్ని, రవి = సూర్యుడు, చన్ద్రౌ =
చంద్రుడు, ఇన్ద్రః = ఇంద్రుడు, వాయుః = వాయువు,
యజ్ఞః = యజ్ఞము, ఇతి = అని, ఇత్థమ్ = ఈ విధంగా, పరికల్ప్య = కల్పించుకొని, ఏకం సన్తం =
ఒక్కడే అయినప్పటికీ, యం = ఎవనిని, బహుధా = అనేక విధాలుగా, ఆహుః = అంటారో,
మతిభేదాత్ = బుద్ధి భేదాల వల్ల, తం = అటువంటి, సంసారధ్వాన్తవినాశం
= సంసారం అనే చీకటిని నశింపజేసే, హరిం = హరిని, ఈడే = స్తుతిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము
బ్రహ్మ, విష్ణువు, రుద్రుడు, అగ్ని, సూర్యుడు, చంద్రుడు, ఇంద్రుడు, వాయువు, యజ్ఞం - ఇలా అనేక దేవతలుగా, వస్తువులుగా
కల్పించుకొని, బుద్ధి భేదాల వల్ల ఒక్కడే అయినప్పటికీ ఎవనిని అనేక విధాలుగా
చెబుతారో, అటువంటి సంసారం అనే అంధకారాన్ని తొలగించే హరిని నేను
స్తుతిస్తున్నాను.
విశేషములు
ఈ శ్లోకం ఏకమేవాద్వితీయం
బ్రహ్మ అనే వేదాంత సూత్రాన్ని, మరియు ఒకే
పరమాత్మను వివిధ నామాలతో, రూపాలతో పూజిస్తారని వివరిస్తుంది.
- బ్రహ్మా విష్ణూ రుద్రహుతాశౌ రవిచన్ద్రావిన్ద్రో
వాయుర్యజ్ఞ ఇతీత్థం పరికల్ప్య:
- పరమాత్మనే బ్రహ్మ, విష్ణు, రుద్ర, అగ్ని, సూర్య, చంద్ర, ఇంద్ర, వాయు, యజ్ఞ రూపాలలో
కల్పించుకొని పూజిస్తారు.
- ఇది అనేకత్వంలో ఏకత్వాన్ని, వివిధ దేవతలు ఒకే పరమాత్మ యొక్క వ్యక్తీకరణలు అని తెలియజేస్తుంది.
- ఏకం సన్తం యం బహుధాహుర్మతిభేదాత్: ఒక్కడే అయినప్పటికీ, వివిధ
బుద్ధి భేదాల వల్ల (జ్ఞానం, అనుభవం, సంప్రదాయం బట్టి)
ఆయనను అనేక విధాలుగా పిలుస్తారు.
- ఇది వేదాంతంలోని సత్యం ఒకటే, కానీ మార్గాలు అనేకం అనే భావనను బలపరుస్తుంది.
ఈ శ్లోకం హరిని సర్వ దేవతల
మూలంగా, ఏకైక సత్యంగా, మరియు వివిధ మత, ఆధ్యాత్మిక
మార్గాలకు అంతిమ లక్ష్యంగా వివరిస్తుంది.
శ్లోకం 19
సత్యం జ్ఞానం శుద్ధమనన్తం వ్యతిరిక్తం
శాన్తం గూఢం నిష్కలమానన్దమనన్యమ్ ; ఇత్యాహాదౌ యం వరుణో’సౌ భృగవే’జం తం సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిమీడే . 19 .
పద విభాగము
సత్యం, జ్ఞానం, శుద్ధం, అనంతం, వ్యతిరిక్తం, శాంతం, గూఢం, నిష్కలమ్, ఆనందమ్,
అనన్యమ్, ఇతి, ఆహా, అదౌ, యం, వరుణః, అసౌ, భృగవే, అజం, తం, సంసారధ్వాన్తవినాశం, హరిమ్, ఈడే.
అన్వయము
అసౌ వరుణః అదౌ భృగవే యం అజం సత్యం, జ్ఞానం,
శుద్ధం, అనంతం, వ్యతిరిక్తం, శాంతం, గూఢం, నిష్కలం, ఆనందం, అనన్యం చ ఇతి
ఆహా, తం సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిం ఈడే.
ప్రతి పదార్థము
అసౌ = ఈ, వరుణః = వరుణుడు (తండ్రి), అదౌ = మొదట
(ఉపదేశించేటప్పుడు), భృగవే = భృగువునకు (తన కొడుకునకు), యం = ఎవనిని,
అజం = జన్మ లేనివాడని, సత్యం = సత్యమని, జ్ఞానం = జ్ఞానమని, శుద్ధం =
శుద్ధమైనదని, అనంతం = అనంతమైనదని, వ్యతిరిక్తం =
వేరుగా ఉన్నదని (లేదా అతీతమైనదని), శాంతం = శాంతమైనదని, గూఢం =
నిగూఢమైనదని, నిష్కలమ్ = భాగములు లేనిదని, ఆనందమ్ = ఆనంద
స్వరూపమని, అనన్యమ్ = అద్వితీయమని, చ = మరియు,
ఇతి = అని, ఆహా = చెప్పాడో, తం = అటువంటి, సంసారధ్వాన్తవినాశం
= సంసారం అనే చీకటిని నశింపజేసే, హరిం = హరిని, ఈడే = స్తుతిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము
వరుణుడు మొదట తన కొడుకు భృగువునకు ఎవనిని జన్మ లేనివాడు,
సత్యమైనవాడు, జ్ఞాన స్వరూపుడు, శుద్ధమైనవాడు, అనంతమైనవాడు,
అతీతమైనవాడు, శాంతమైనవాడు, నిగూఢమైనవాడు, భాగములు
లేనివాడు, ఆనంద స్వరూపుడు, అద్వితీయుడు అని చెప్పాడో, అటువంటి సంసారం
అనే అంధకారాన్ని తొలగించే హరిని నేను స్తుతిస్తున్నాను.
విశేషములు
ఈ శ్లోకం తైత్తిరీయ
ఉపనిషత్తులోని భృగువల్లిని సూచిస్తుంది,
ఇక్కడ వరుణుడు తన కుమారుడు భృగువునకు బ్రహ్మవిద్యను ఉపదేశిస్తాడు.
- సత్యం జ్ఞానం శుద్ధమనన్తం వ్యతిరిక్తం శాన్తం గూఢం
నిష్కలమానన్దమనన్యమ్: ఈ పదాలు
బ్రహ్మ యొక్క లక్షణాలను వివరిస్తాయి:
- సత్యం: సత్య స్వరూపుడు.
- జ్ఞానం: జ్ఞాన స్వరూపుడు.
- శుద్ధం: పవిత్రమైనవాడు.
- అనంతం: అంతం లేనివాడు.
- వ్యతిరిక్తం: అన్నింటికి అతీతుడు.
- శాంతం: శాంత స్వరూపుడు.
- గూఢం: నిగూఢమైనవాడు, రహస్యమైనవాడు.
- నిష్కలమ్: భాగములు లేనివాడు, పూర్ణమైనవాడు.
- ఆనందమ్: ఆనంద స్వరూపుడు.
- అనన్యమ్: అద్వితీయుడు.
- ఇత్యాహాదౌ యం వరుణో’సౌ భృగవే’జం: వరుణుడు ఈ బ్రహ్మవిద్యను భృగువుకు ఉపదేశించాడు. ఇది గురుపరంపర ద్వారా జ్ఞాన సముపార్జనను నొక్కి చెబుతుంది.
ఈ శ్లోకం హరిని బ్రహ్మ
లక్షణాలతో కూడిన నిర్గుణ
పరబ్రహ్మ స్వరూపునిగా వివరిస్తుంది,
ఉపనిషత్తులలో చెప్పబడిన సత్య స్వరూపుడు ఆయనే అని తెలియజేస్తుంది.
శ్లోకం 20
కోశానేతాన్పఞ్చ రసాదీనతిహాయ బ్రహ్మాస్మీతి
స్వాత్మని నిశ్చిత్య దృశిస్థమ్ ; పిత్రా శిష్టో వేద భృగుర్యం యజురన్తే తం
సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిమీడే . 20 .
పద విభాగము
కోశాన్, ఏతాన్, పఞ్చ, రసాదీన్, అతిహాయ, బ్రహ్మ, అస్మి, ఇతి, స్వాత్మని, నిశ్చిత్య, దృశిస్థమ్, పిత్రా, శిష్టః, వేద, భృగుః, యం, యజురన్తే, తం, సంసారధ్వాన్తవినాశం, హరిమ్, ఈడే.
అన్వయము
పిత్రా శిష్టః భృగుః ఏతాన్ పఞ్చ కోశాన్ రసాదీన్ అతిహాయ,
స్వాత్మని దృశిస్థం బ్రహ్మాస్మి ఇతి నిశ్చిత్య, యజురన్తే యం
వేద, తం సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిం ఈడే.
ప్రతి పదార్థము
పిత్రా = తండ్రిచే (వరుణునిచే), శిష్టః =
బోధించబడిన, వేద = తెలుసుకున్న, భృగుః = భృగువు, ఏతాన్ = ఈ,
పఞ్చ = ఐదు, కోశాన్ = కోశాలను (అన్నమయ, ప్రాణమయ,
మనోమయ, విజ్ఞానమయ, ఆనందమయ), రసాదీన్ = రసాలను (లేదా ఆనందాలను) మొదలైన వాటిని, అతిహాయ =
విడిచిపెట్టి, బ్రహ్మ = బ్రహ్మను, అస్మి = నేను ఉన్నాను, ఇతి = అని,
స్వాత్మని = తన ఆత్మలో, నిశ్చిత్య = నిశ్చయించుకొని, దృశిస్థమ్ =
ద్రష్ట స్థానంలో ఉన్నవాడుగా, యం = ఎవనిని, యజురన్తే = యజుర్వేద చివరలో (అనగా ఉపనిషత్తులలో),
తం = అటువంటి, సంసారధ్వాన్తవినాశం = సంసారం అనే చీకటిని నశింపజేసే,
హరిం = హరిని, ఈడే = స్తుతిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము
తండ్రిచే (వరుణునిచే) బోధించబడిన భృగువు, ఈ ఐదు కోశాలను
(అన్నమయ, ప్రాణమయ, మనోమయ, విజ్ఞానమయ, ఆనందమయ) మరియు వాటిలోని రసాలను (ఆనందాలను) విడిచిపెట్టి,
తన ఆత్మలో ద్రష్ట స్థానంలో ఉన్నవాడుగా "నేను బ్రహ్మను" అని
నిశ్చయించుకొని, యజుర్వేద చివరలో (ఉపనిషత్తులలో) ఎవనిని తెలుసుకున్నాడో,
అటువంటి సంసారం అనే అంధకారాన్ని తొలగించే హరిని నేను స్తుతిస్తున్నాను.
విశేషములు
ఈ శ్లోకం పంచకోశ
సిద్ధాంతాన్ని మరియు భృగువల్లిలోని
బ్రహ్మవిద్యను వివరిస్తుంది. ఆత్మను
తెలుసుకోవడానికి పంచకోశాలను విడచిపెట్టాలని తెలియజేస్తుంది.
- కోశానేతాన్పఞ్చ రసాదీనతిహాయ:
అన్నమయ, ప్రాణమయ, మనోమయ, విజ్ఞానమయ, ఆనందమయ అనే ఐదు
కోశాలను (శరీరంలో ఆత్మను కప్పి ఉంచే పొరలు) విడిచిపెట్టడం. ఇవి ఆత్మను ఆవరించి ఉన్న ఉపాధులు. వీటిని అధిగమించడం ద్వారానే ఆత్మ దర్శనం సాధ్యం.
- బ్రహ్మాస్మీతి స్వాత్మని నిశ్చిత్య దృశిస్థమ్:
"నేను బ్రహ్మను" అని తన ఆత్మలో, ద్రష్ట స్వరూపంలో నిశ్చయించుకోవడం. ఇది అహం
బ్రహ్మాస్మి మహావాక్యం
యొక్క అనుభవం.
- పిత్రా శిష్టో వేద భృగుర్యం యజురన్తే: వరుణునిచే బోధించబడిన భృగువు, యజుర్వేదాంతంలో
(ఉపనిషత్తులలో) చెప్పబడిన పరమాత్మను తెలుసుకున్నాడు. ఇది ఉపనిషత్తుల
సారాంశాన్ని, జ్ఞానమార్గ ప్రాముఖ్యతను తెలియజేస్తుంది.
ఈ శ్లోకం హరిని జ్ఞాన
స్వరూపునిగా, పంచకోశాలకు అతీతునిగా మరియు ఆత్మజ్ఞానం ద్వారా తెలుసుకోదగిన
పరమాత్మగా వివరిస్తుంది.
శ్లోకం 21
యేనావిష్టో యస్య చ శక్త్యా యదధీనః క్షేత్రజ్ఞో’యం
కారయితా జన్తుషు కర్తుః ; కర్తా భోక్తాత్మాత్ర హి యచ్ఛక్త్యాధిరూఢ- స్తం సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిమీడే . 21 .
పద విభాగము
యేన, ఆవిష్టః, యస్య, చ, శక్త్యా, యత్, అధీనః, క్షేత్రజ్ఞః, అయం, కారయితా, జన్తుషు,
కర్తుః, కర్తా, భోక్తా, ఆత్మా, అత్ర, హి, యత్, శక్త్యా, అధిరూఢః, తం, సంసారధ్వాన్తవినాశం, హరిమ్, ఈడే.
అన్వయము
అయం క్షేత్రజ్ఞః యేన ఆవిష్టః, చ యస్య శక్త్యా
యత్ అధీనః, జన్తుషు కర్తుః కారయితా, కర్తా భోక్తా
ఆత్మా అత్ర హి యత్ శక్త్యా అధిరూఢః, తం సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిం ఈడే.
ప్రతి పదార్థము
అయం = ఈ, క్షేత్రజ్ఞః = క్షేత్రజ్ఞుడు (జీవాత్మ), యేన = ఎవనిచేత,
ఆవిష్టః = ఆవహించబడినాడో, చ = మరియు, యస్య = ఎవని యొక్క, శక్త్యా = శక్తిచే, యత్ అధీనః =
ఎవని ఆధీనంలో ఉన్నాడో, జన్తుషు = ప్రాణులలో, కర్తుః =
కర్మలు చేసేవారికి, కారయితా = చేయించేవాడుగా, కర్తా = కర్తగా,
భోక్తా = భోక్తగా, ఆత్మా = ఆత్మగా, అత్ర = ఇక్కడ (ఈ ప్రపంచంలో), హి = నిశ్చయంగా,
యత్ శక్త్యా = ఎవని శక్తిచే, అధిరూఢః = అధిష్ఠించబడినాడో, తం = అటువంటి,
సంసారధ్వాన్తవినాశం = సంసారం అనే చీకటిని నశింపజేసే, హరిం = హరిని,
ఈడే = స్తుతిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము
ఈ క్షేత్రజ్ఞుడు (జీవాత్మ) ఎవనిచేత ఆవహించబడినాడో, ఎవని శక్తిచే
ఆధీనంలో ఉన్నాడో, ప్రాణులలో కర్మలు చేసేవారికి చేయించేవాడుగా, కర్తగా,
భోక్తగా ఆత్మగా ఈ ప్రపంచంలో నిశ్చయంగా ఎవని శక్తిచే అధిష్ఠించబడినాడో, అటువంటి సంసారం
అనే అంధకారాన్ని తొలగించే హరిని నేను స్తుతిస్తున్నాను.
విశేషములు
ఈ శ్లోకం క్షేత్రజ్ఞుని
(జీవాత్మ) మరియు పరమాత్మ మధ్య సంబంధాన్ని, పరమాత్మ యొక్క నియంతృత్వాన్ని మరియు సర్వశక్తిమత్తతను వివరిస్తుంది.
- యేనావిష్టో యస్య చ శక్త్యా యదధీనః క్షేత్రజ్ఞో’యం: క్షేత్రజ్ఞుడు (జీవాత్మ) పరమాత్మచే ఆవహించబడి, ఆయన శక్తికి, ఆధీనంలో ఉన్నాడు. ఇది పరమాత్మ
యొక్క సర్వోన్నత స్థానాన్ని, జీవాత్మ యొక్క అధీనతను సూచిస్తుంది.
- కారయితా జన్తుషు కర్తుః: జీవులలో కర్మలు చేసేవారికి కర్మలు చేయించేవాడు ఆయనే.
- కర్తా భోక్తాత్మాత్ర హి యచ్ఛక్త్యాధిరూఢః: ఈ లోకంలో కర్తగా, భోక్తగా
ఉన్న ఆత్మ ఆయన శక్తితోనే అధిష్ఠించబడి ఉంది.
ఈ శ్లోకం హరిని నియంతగా,
ప్రేరకునిగా, మరియు సకల క్రియలకు
మూలంగా వివరిస్తుంది. ఆయన లేనిదే
జీవులకు కర్మలు చేసే శక్తి లేదని తెలియజేస్తుంది.
శ్లోకం 22
సృష్ట్వా సర్వం స్వాత్మతయైవేత్థమతర్క్యం వ్యాప్యాథాన్తః కృత్స్నమిదం సృష్టమశేషమ్ ; సచ్చ
త్యచ్చాభూత్పరమాత్మా స య ఏక- స్తం
సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిమీడే . 22 .
పద విభాగము
సృష్ట్వా, సర్వం, స్వాత్మతయా, ఏవ, ఇత్థం, అతర్క్యం, వ్యాప్య, అథ, అంతః, కృత్స్నం, ఇదం, సృష్టమ్, అశేషమ్, సత్, చ, త్యత్, చ, అభూత్, పరమాత్మా, సః, యః, ఏకః, తం, సంసారధ్వాన్తవినాశం, హరిమ్, ఈడే.
అన్వయము
యః ఏకః పరమాత్మా, ఇత్థం అతర్క్యం సర్వం స్వాత్మతయా ఏవ సృష్ట్వా,
అథ ఇదం అశేషం కృత్స్నం సృష్టం అంతః వ్యాప్య, సత్ చ త్యత్ చ
అభూత్, తం సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిం ఈడే.
ప్రతి పదార్థము
యః = ఎవడైతే, ఏకః = ఒక్కడే అయిన, పరమాత్మా =
పరమాత్మ, ఇత్థం = ఈ విధంగా, అతర్క్యం = తర్కానికి అందని, సర్వం =
సమస్తమును, స్వాత్మతయా = తన స్వరూపంగా, ఏవ = మాత్రమే,
సృష్ట్వా = సృష్టించి, అథ = తర్వాత, ఇదం = ఈ, అశేషం =
సమస్తమైన, కృత్స్నం = పూర్ణమైన, సృష్టం =
సృష్టిని, అంతః = లోపల, వ్యాప్య = వ్యాపించి, సత్ = సత్
(వ్యక్తం), చ = మరియు, త్యత్ = త్యత్ (అవ్యక్తం) - రెండూ, చ = మరియు,
అభూత్ = అయ్యాడో, తం = అటువంటి, సంసారధ్వాన్తవినాశం = సంసారం అనే చీకటిని
నశింపజేసే, హరిం = హరిని, ఈడే = స్తుతిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము
ఎవడైతే ఒక్కడే అయిన పరమాత్మ, ఈ విధంగా
తర్కానికి అందని సమస్తమును తన స్వరూపంగా మాత్రమే సృష్టించి, తర్వాత ఈ
సమస్తమైన, పూర్ణమైన సృష్టిని తన లోపల వ్యాపించి, సత్ (వ్యక్తం)
మరియు త్యత్ (అవ్యక్తం) రెండూ అయ్యాడో, అటువంటి సంసారం అనే అంధకారాన్ని తొలగించే హరిని
నేను స్తుతిస్తున్నాను.
విశేషములు
ఈ శ్లోకం పరమాత్మ యొక్క సృష్టి స్థితి
కారణత్వాన్ని, సర్వవ్యాపకత్వాన్ని, మరియు సత్-అసత్ స్వరూపాన్ని వివరిస్తుంది.
- సృష్ట్వా సర్వం స్వాత్మతయైవేత్థమతర్క్యం
వ్యాప్యాథాన్తః కృత్స్నమిదం సృష్టమశేషమ్: ఆయన తన స్వరూపంగానే తర్కానికి అందని ఈ సమస్త సృష్టిని
చేసి, అందులో అంతర్యామిగా వ్యాపించి ఉన్నాడు. ఇది నిమిత్త
కారణం మరియు ఉపాదాన కారణం రెండూ ఆయనే అని సూచిస్తుంది.
- సచ్చ త్యచ్చాభూత్పరమాత్మా స య ఏకః: ఆ ఒక్కడే అయిన పరమాత్మ సత్ (వ్యక్తం, స్థూలం) మరియు త్యత్ (అవ్యక్తం, సూక్ష్మం)
రెండు రూపాలలో ఉన్నాడు. ఇది సగుణ, నిర్గుణ స్వరూపాలను తెలియజేస్తుంది.
ఈ శ్లోకం హరిని సృష్టికర్తగా,
వ్యాపకుడిగా, మరియు అచింత్యమైన
పరమాత్మగా వివరిస్తుంది.
శ్లోకం 23
వేదాన్తైశ్చాధ్యాత్మికశాస్త్రైశ్చ పురాణైః శాస్త్రైశ్చాన్యైః సాత్త్వతతన్త్రైశ్చ యమీశమ్ ; దృష్ట్వాథాన్తశ్చేతసి
బుద్ధ్వా వివిశుర్యం తం సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిమీడే . 23 .
పద విభాగము
వేదాన్తైః, చ, ఆధ్యాత్మికశాస్త్రైః, చ, పురాణైః,
శాస్త్రైః, చ, అన్యైః, సాత్త్వతతన్త్రైః, చ, యం, ఈశమ్, దృష్ట్వా, అథ, అంతః, చేతసి, బుద్ధ్వా,
వివిశుః, యం, తం, సంసారధ్వాన్తవినాశం, హరిమ్, ఈడే.
అన్వయము
యమీశమ్ వేదాన్తైః, చ ఆధ్యాత్మికశాస్త్రైః, చ పురాణైః,
చ అన్యైః శాస్త్రైః, చ సాత్త్వతతన్త్రైః దృష్ట్వా, అథ అంతః చేతసి
బుద్ధ్వా వివిశుః, తం సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిం ఈడే.
ప్రతి పదార్థము
యం = ఎవనిని, ఈశమ్ = ఈశ్వరునిగా, వేదాన్తైః =
వేదాంత గ్రంథాల ద్వారా, చ = మరియు, ఆధ్యాత్మికశాస్త్రైః = ఆధ్యాత్మిక శాస్త్రాల ద్వారా,
చ = మరియు, పురాణైః = పురాణాల ద్వారా, శాస్త్రైః =
శాస్త్రాల ద్వారా, చ అన్యైః = మరియు ఇతర, సాత్త్వతతన్త్రైః
= సాత్త్విక తంత్రాల ద్వారా, దృష్ట్వా = చూచి (తెలుసుకొని), అథ = తర్వాత,
అంతః = లోపల, చేతసి = మనస్సులో, బుద్ధ్వా = తెలుసుకొని, వివిశుః =
ప్రవేశిస్తారో (లీనం అవుతారో), తం = అటువంటి, సంసారధ్వాన్తవినాశం = సంసారం అనే చీకటిని
నశింపజేసే, హరిం = హరిని, ఈడే = స్తుతిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము
వేదాంత గ్రంథాల ద్వారా, ఆధ్యాత్మిక
శాస్త్రాల ద్వారా, పురాణాల ద్వారా, ఇతర శాస్త్రాల ద్వారా మరియు సాత్త్విక తంత్రాల
ద్వారా ఎవనిని ఈశ్వరునిగా చూచి (తెలుసుకొని), తర్వాత
అంతరంగంలో మనస్సులో తెలుసుకొని లీనం అవుతారో, అటువంటి సంసారం
అనే అంధకారాన్ని తొలగించే హరిని నేను స్తుతిస్తున్నాను.
విశేషములు
ఈ శ్లోకం వివిధ ఆధ్యాత్మిక
గ్రంథాల, మార్గాల ద్వారా
పరమాత్మను తెలుసుకోవచ్చని వివరిస్తుంది.
- వేదాన్తైశ్చాధ్యాత్మికశాస్త్రైశ్చ పురాణైః
శాస్త్రైశ్చాన్యైః సాత్త్వతతన్త్రైశ్చ యమీశమ్ దృష్ట్వా: వేదాంతాలు, ఆధ్యాత్మిక శాస్త్రాలు,
పురాణాలు, ఇతర శాస్త్రాలు,
మరియు సాత్త్విక తంత్రాలు - ఇవన్నీ ఈశ్వరుని (హరిని)
గురించి బోధిస్తాయి.
- అథాన్తశ్చేతసి బుద్ధ్వా వివిశుర్యం: ఈ గ్రంథాల ద్వారా బాహ్యంగా తెలుసుకున్న తర్వాత,
అంతరంగంలో, మనస్సులో ఆయనను
అనుభవపూర్వకంగా తెలుసుకొని, ఆయనలో లీనం అవుతారు (మోక్షం పొందుతారు).
ఈ శ్లోకం హరిని జ్ఞాన మార్గం ద్వారా, ముఖ్యంగా వేద, ఉపనిషత్తుల, పురాణ, తంత్రాల
సారాంశంగా, మరియు అనుభూతి ద్వారా పొందవచ్చని తెలియజేస్తుంది.
శ్లోకం 24
శ్రద్ధాభక్తిధ్యానశమాద్యైర్యత్తమానై- ర్జ్ఞాతుం
శక్యో దేవ ఇహైవాశు య ఈశః ; దుర్విజ్ఞేయో జన్మశతైశ్చాపి వినా తై- స్తం
సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిమీడే . 24 .
పద విభాగము
శ్రద్ధా, భక్తి, ధ్యాన, శమ, ఆద్యైః, యత్తమానైః, జ్ఞాతుం, శక్యః, దేవః, ఇహ, ఏవ, ఆశు, యః, ఈశః, దుర్విజ్ఞేయః, జన్మశతైః, చ, అపి, వినా, తైః, తం, సంసారధ్వాన్తవినాశం,
హరిమ్, ఈడే.
అన్వయము
యః ఈశః దేవః శ్రద్ధాభక్తిధ్యానశమాద్యైః యత్తమానైః ఇహ ఏవ ఆశు
జ్ఞాతుం శక్యః. తైః వినా చ అపి జన్మశతైః దుర్విజ్ఞేయః, తం
సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిం ఈడే.
ప్రతి పదార్థము
యః = ఎవడైతే, ఈశః = ఈశ్వరుడైన, దేవః = దేవుడు,
శ్రద్ధా = శ్రద్ధతో, భక్తి = భక్తితో, ధ్యాన = ధ్యానంతో, శమ = శమము
(మనస్సును నియంత్రించుకోవడం) మొదలైన వాటితో, ఆద్యైః =
మొదలైన వాటితో, యత్తమానైః = ప్రయత్నించేవారికి, ఇహ ఏవ = ఈ
లోకంలోనే, ఆశు = వెంటనే, జ్ఞాతుం = తెలుసుకోవడానికి, శక్యః =
సాధ్యమో. తైః = వాటిని (శ్రద్ధాదులను), వినా = లేకుండా,
చ అపి = మరియు, జన్మశతైః = వందల జన్మలలో కూడా, దుర్విజ్ఞేయః =
తెలుసుకోవడానికి కష్టసాధ్యమో, తం = అటువంటి, సంసారధ్వాన్తవినాశం = సంసారం అనే చీకటిని
నశింపజేసే, హరిం = హరిని, ఈడే = స్తుతిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము
ఎవడైతే ఈశ్వరుడైన దేవుడు శ్రద్ధ, భక్తి, ధ్యానం,
శమం మొదలైన వాటితో ప్రయత్నించేవారికి ఈ లోకంలోనే వెంటనే తెలుసుకోవడానికి
సాధ్యమో; వాటిని లేకుండా వందల జన్మలలో కూడా తెలుసుకోవడానికి
కష్టసాధ్యమో, అటువంటి సంసారం అనే అంధకారాన్ని తొలగించే హరిని నేను
స్తుతిస్తున్నాను.
విశేషములు
ఈ శ్లోకం ఆధ్యాత్మిక
సాధనల ప్రాముఖ్యతను, ముఖ్యంగా శ్రద్ధ,
భక్తి, ధ్యానం, శమము వంటి అంతర్ముఖ
లక్షణాల ఆవశ్యకతను నొక్కి చెబుతుంది.
- శ్రద్ధాభక్తిధ్యానశమాద్యైర్యత్తమానైర్జ్ఞాతుం శక్యో
దేవ ఇహైవాశు య ఈశః:
- శ్రద్ధ (నమ్మకం), భక్తి (ప్రేమ), ధ్యానం (ఏకాగ్రత), శమం (మనస్సు నియంత్రణ) - ఈ గుణాలు పరమాత్మను
తెలుసుకోవడానికి అత్యవసరం.
- వీటితో ప్రయత్నిస్తే ఈ లోకంలోనే (ఈ జన్మలోనే) వెంటనే
దేవుడిని తెలుసుకోవచ్చు.
- దుర్విజ్ఞేయో జన్మశతైశ్చాపి వినా తైః: ఈ సాధనలు లేకుండా వందల జన్మలలో కూడా ఆయనను తెలుసుకోవడం
కష్టం.
ఈ శ్లోకం హరిని సులభంగా
పొందదగినవాడుగా (సద్గుణాలతో), కానీ దుర్లభునిగా
(సద్గుణాలు లేనివారికి) వివరిస్తుంది.
శ్లోకం 25
యస్యాతర్క్యం స్వాత్మవిభూతేః పరమార్థం
సర్వం ఖల్విత్యత్ర నిరుక్తం శ్రుతివిద్భిః ; తజ్జాదిత్వాదబ్ధితరఙ్గాభమభిన్నం తం సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిమీడే . 25 .
పద విభాగము
యస్య, అతర్క్యం, స్వాత్మవిభూతేః, పరమార్థం, సర్వం, ఖలు, ఇతి, అత్ర, నిరుక్తం,
శ్రుతివిద్భిః, తజ్జాదిత్వాత్ (తత్ + జ + ఆదిత్వాత్), అబ్ధితరఙ్గాభమ్
(అబ్ధి + తరంగ + ఆభమ్), అభిన్నం, తం, సంసారధ్వాన్తవినాశం, హరిమ్, ఈడే.
అన్వయము
యస్య స్వాత్మవిభూతేః అతర్క్యం పరమార్థం, అత్ర సర్వం ఖలు
ఇతి శ్రుతివిద్భిః నిరుక్తం. తత్ జాదిత్వాత్
అబ్ధితరఙ్గాభం అభిన్నం, తం సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిం ఈడే.
ప్రతి పదార్థము
యస్య = ఎవని యొక్క, అతర్క్యం = తర్కానికి అందని, స్వాత్మవిభూతేః
= తన ఆత్మశక్తి యొక్క, పరమార్థం = పరమార్థం, సర్వం ఖలు =
సర్వము నిశ్చయంగా, ఇతి = అని, అత్ర = ఇక్కడ (ఈ విషయంలో), నిరుక్తం =
చెప్పబడిందో, శ్రుతివిద్భిః = వేదాలను తెలిసినవారిచే. తత్ = ఆ (పరమాత్మ), జ = జన్మించినవాడు (సృష్టించబడినవాడు), ఆదిత్వాత్ =
ఆదిగా కలవాడు కాబట్టి, అబ్ధి = సముద్రం యొక్క, తరఙ్గ = అలల,
ఆభమ్ = వలె కనిపించే, అభిన్నం = భేదం లేనివాడు (అనగా సముద్రానికి అలలకు భేదం లేనట్లు), తం = అటువంటి, సంసారధ్వాన్తవినాశం = సంసారం అనే చీకటిని
నశింపజేసే, హరిం = హరిని, ఈడే = స్తుతిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము
ఎవని యొక్క తన ఆత్మశక్తి యొక్క తర్కానికి అందని పరమార్థం
"సర్వము నిశ్చయంగా ఆయనే" అని వేదాలను తెలిసినవారిచే చెప్పబడిందో;
ఎవడైతే సృష్టించబడినవాడుగా, ఆదిగా కలవాడు కాబట్టి, సముద్రపు అలల
వలె కనిపించేవాడైనప్పటికీ, వాస్తవానికి భేదం లేనివాడో (అనగా సముద్రానికి అలలకు భేదం
లేనట్లు), అటువంటి సంసారం అనే అంధకారాన్ని తొలగించే హరిని నేను
స్తుతిస్తున్నాను.
విశేషములు
ఈ శ్లోకం పరమాత్మ యొక్క
సర్వవ్యాపకత్వాన్ని, సృష్టితో ఆయనకున్న అభేదత్వాన్ని మరియు అద్వైత తత్త్వాన్ని వివరిస్తుంది.
- యస్యాతర్క్యం స్వాత్మవిభూతేః పరమార్థం సర్వం
ఖల్విత్యత్ర నిరుక్తం శ్రుతివిద్భిః: ఆయన ఆత్మశక్తి తర్కానికి అందనిది. వేదజ్ఞులు "సర్వం ఖల్విదం బ్రహ్మ" (ఇదంతా
బ్రహ్మమే) అని చెప్పినట్లు, సమస్తం ఆయనే. ఇది బ్రహ్మ
సర్వస్వరూపుడు అనే
భావనను సూచిస్తుంది.
- తజ్జాదిత్వాదబ్ధితరఙ్గాభమభిన్నం: ఆయన నుండి జగత్తు పుట్టినప్పటికీ, ఆయన జగత్తుకు భిన్నం కాదు. సముద్రం నుండి పుట్టిన అలలు సముద్రానికి భిన్నం
కానట్లు. ఇది కార్యకారణ ఐక్యతను, అద్వైత
తత్త్వాన్ని తెలియజేస్తుంది.
ఈ శ్లోకం హరిని సకల సృష్టికి
మూలంగా, అభిన్నునిగా, మరియు తర్కానికి
అందని పరమాత్మగా వివరిస్తుంది.
శ్లోకం 26
దృష్ట్వా గీతాస్వక్షరతత్త్వం విధినాజం
భక్త్యా గుర్వ్యా లభ్య హృదిస్థం దృశిమాత్రమ్ ;
ధ్యాత్వా తస్మిన్నస్మ్యహమిత్యత్ర విదుర్యం
తం సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిమీడే . 26 .
పద విభాగము
దృష్ట్వా, గీతాసు + అక్షరతత్త్వం, విధినా,
అజం, భక్త్యా, గుర్వ్యా, లభ్య, హృదిస్థం, దృశిమాత్రమ్, ధ్యాత్వా, తస్మిన్ +
అస్మి + అహం + ఇతి + అత్ర, విదుః + యమ్, తం, సంసారధ్వాన్తవినాశం, హరిమ్ + ఈడే.
అన్వయము
గుర్వ్యా భక్త్యా గీతాసు అక్షరతత్త్వం, అజం, దృశిమాత్రం
హృదిస్థం విధినా లభ్య, తస్మిన్ అహం అస్మి ఇతి అత్ర ధ్యాత్వా, యం విదుః,
తం సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిం ఈడే.
ప్రతి పదార్థము
గుర్వ్యా = గొప్పదైన, భక్త్యా =
భక్తితో, గీతాసు = భగవద్గీతలలో చెప్పబడిన, అక్షరతత్త్వం =
నాశనం లేని తత్త్వాన్ని (పరబ్రహ్మ తత్త్వాన్ని), అజం = పుట్టుక
లేనిది, దృశిమాత్రం = కేవలం చైతన్య స్వరూపం (లేదా దృక్ స్వరూపం),
హృదిస్థం = హృదయంలో ఉన్న, విధినా = పద్ధతితో, లభ్య = పొంది, తస్మిన్ = ఆ
(పరమాత్మ యందు), అహం = నేను, అస్మి = ఉన్నాను, ఇతి = అని, అత్ర = ఇక్కడ
(ఈ విషయంలో), ధ్యాత్వా = ధ్యానించి, యం = ఎవనిని,
విదుః = తెలుసుకుంటారో, తం = అటువంటి, సంసారధ్వాన్తవినాశం = సంసారమనే చీకటిని
నశింపజేసే, హరిం = హరిని, ఈడే = స్తుతిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము
గొప్ప భక్తితో భగవద్గీతలలో చెప్పబడిన, పుట్టుక లేని,
కేవలం చైతన్య స్వరూపమైన, హృదయంలో ఉన్న నాశనం లేని పరబ్రహ్మ తత్త్వాన్ని పొంది,
"నేను ఆ పరమాత్మయే" అని ధ్యానించి, ఎవనిని
తెలుసుకుంటారో, సంసారమనే చీకటిని నశింపజేసే అటువంటి హరిని నేను
స్తుతిస్తున్నాను.
విశేషాలు
ఈ శ్లోకం జ్ఞానయోగం మరియు భక్తియోగం యొక్క సమ్మేళనాన్ని వివరిస్తుంది. భగవద్గీతలో చెప్పబడిన అక్షరతత్త్వం (పరబ్రహ్మ) యొక్క ప్రాధాన్యతను, అది హృదయంలోనే
ఉందని, దానిని గొప్ప భక్తి ద్వారా తెలుసుకోవచ్చని తెలియజేస్తుంది. "నేను ఆ
పరమాత్మయే" అనే అద్వైత భావనను ధ్యానించడం ద్వారా సంసారబంధాల నుండి విముక్తి
లభిస్తుందని నొక్కి చెబుతుంది.
శ్లోకం 27
క్షేత్రజ్ఞత్వం ప్రాప్య విభుః పఞ్చముఖైర్యో
భుఙ్క్తే’జస్రం భోగ్యపదార్థాన్ప్రకృతిస్థః ;
క్షేత్రే క్షేత్రే’ప్స్విన్దువదేకో బహుధాస్తే
తం సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిమీడే . 27 .
పద విభాగము
క్షేత్రజ్ఞత్వం, ప్రాప్య, విభుః, పఞ్చముఖైః + యః,
భుఙ్క్తే + అజస్రం, భోగ్యపదార్థాన్ + ప్రకృతిస్థః, క్షేత్రే,
క్షేత్రే + అప్సు + ఇన్దువత్ + ఏకః, బహుధా + ఆస్తే, తం, సంసారధ్వాన్తవినాశం,
హరిమ్ + ఈడే.
అన్వయము
యః విభుః ప్రకృతిస్థః సన్ క్షేత్రజ్ఞత్వం ప్రాప్య, పఞ్చముఖైః
అజస్రం భోగ్యపదార్థాన్ భుఙ్క్తే; క్షేత్రే క్షేత్రే అప్సు ఇందువత్ ఏకః సన్ బహుధా ఆస్తే,
తం సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిం ఈడే.
ప్రతి పదార్థము
యః = ఏ (హరి), విభుః = అంతటా వ్యాపించి ఉన్నవాడు (లేదా
పరమాత్మ), ప్రకృతిస్థః = ప్రకృతిలో ఉన్నవాడై (లేదా ప్రకృతికి అతీతుడై),
క్షేత్రజ్ఞత్వం = క్షేత్రాన్ని (శరీరాన్ని) తెలిసినవాడు అనే భావాన్ని, ప్రాప్య =
పొంది, పఞ్చముఖైః = ఐదు ఇంద్రియాల ద్వారా (లేదా ఐదు ముఖాలు, ఐదు రకాల
అనుభవాల ద్వారా), అజస్రం = నిరంతరం, భోగ్యపదార్థాన్ = భోగ్య వస్తువులను, భుఙ్క్తే =
అనుభవిస్తాడో; క్షేత్రే క్షేత్రే = ప్రతి శరీరంలో, అప్సు = నీటిలో
(ప్రతి పాత్రలోని నీటిలో), ఇందువత్ = చంద్రుని వలె, ఏకః =
ఒక్కడైనప్పటికీ, బహుధా = అనేక విధాలుగా, ఆస్తే = ఉంటాడో,
తం = అటువంటి, సంసారధ్వాన్తవినాశం = సంసారమనే చీకటిని నశింపజేసే, హరిం = హరిని,
ఈడే = స్తుతిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము
ఏ హరి, అంతటా వ్యాపించి ఉన్నవాడైనప్పటికీ, ప్రకృతిలో ఉంటూ
క్షేత్రజ్ఞుడు (శరీరాన్ని తెలిసినవాడు) అనే భావాన్ని పొంది, ఐదు ఇంద్రియాల
ద్వారా నిరంతరం భోగ్య వస్తువులను అనుభవిస్తాడో; ప్రతి శరీరంలో,
ప్రతి పాత్రలోని నీటిలో చంద్రుని వలె ఒక్కడైనప్పటికీ, అనేక విధాలుగా
ఉంటాడో, సంసారమనే చీకటిని నశింపజేసే అటువంటి హరిని నేను
స్తుతిస్తున్నాను.
విశేషాలు
ఈ శ్లోకం పరమాత్మ యొక్క
సర్వవ్యాపకత్వాన్ని మరియు ఏకత్వాన్ని వివరిస్తుంది.
పరమాత్మ ఒక్కడే అయినప్పటికీ, అనేక శరీరాలలో (క్షేత్రాలలో) ఉండి, ఇంద్రియాల
ద్వారా అనుభవాలను పొందుతాడని, ఇది నీటిలో ప్రతిబింబించే చంద్రుని వలె ఉందని పోలిక
చెబుతుంది. ఈ జ్ఞానం సంసారబంధాలను నశింపజేస్తుందని సూచిస్తుంది.
శ్లోకం 28
యుక్త్యాలోడ్య వ్యాసవచాంస్యత్ర హి లభ్యః
క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞాన్తరవిద్భిః పురుషాఖ్యః ;
యో’హం సో’సౌ సో’స్మ్యహమేవేతి విదుర్యం
తం సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిమీడే . 28 .
పద విభాగము
యుక్త్యా + ఆలోడ్య, వ్యాసవచాంసి + అత్ర, హి, లభ్యః, క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞాన్తరవిద్భిః,
పురుష + ఆఖ్యః, యః + అహం, సః + అసౌ, సః + అస్మి + అహమ్ + ఏవ + ఇతి, విదుః + యమ్,
తం, సంసారధ్వాన్తవినాశం, హరిమ్ + ఈడే.
అన్వయము
యుక్త్యా వ్యాసవచాంసి ఆలోడ్య, క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞాన్తరవిద్భిః
అత్ర హి పురుషాఖ్యః యం లభ్యః (సః), యః అహం సః అసౌ, సః అహం ఏవ అస్మి ఇతి యం విదుః, తం
సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిం ఈడే.
ప్రతి పదార్థము
యుక్త్యా = తర్కంతో (లేదా వివేకంతో), ఆలోడ్య =
మథించి, వ్యాసవచాంసి = వ్యాసుని మాటలను (బ్రహ్మ సూత్రాలను, మహాభారతాన్ని,
భగవద్గీతను), అత్ర హి = ఇక్కడ (ఈ ప్రపంచంలో) నిశ్చయంగా, లభ్యః =
పొందబడినవాడు, క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞాన్తరవిద్భిః = శరీరం (క్షేత్రం) మరియు
ఆత్మ (క్షేత్రజ్ఞుడు) మధ్య భేదాన్ని తెలిసిన వారితో, పురుషాఖ్యః =
పురుషుడు అనే పేరుతో పిలువబడేవాడు (లేదా పరమాత్మ); యః అహం = ఏది
నేను, సః అసౌ = అది ఆ (పరమాత్మ), సః అహం ఏవ అస్మి = అది నేను మాత్రమే అని, ఇతి = ఈ విధంగా,
యం = ఎవనిని, విదుః = తెలుసుకుంటారో, తం = అటువంటి,
సంసారధ్వాన్తవినాశం = సంసారమనే చీకటిని నశింపజేసే, హరిం = హరిని,
ఈడే = స్తుతిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము
తర్కంతో వ్యాసుని వచనాలను మథించి, శరీరం మరియు
ఆత్మ మధ్య భేదాన్ని తెలిసినవారు ఇక్కడ నిశ్చయంగా పురుషుడు అనే పేరుతో ఎవనిని
పొందుతారో; "ఏది నేను, అది ఆ పరమాత్మ, అది నేను మాత్రమే" అని ఎవనిని
తెలుసుకుంటారో, సంసారమనే చీకటిని నశింపజేసే అటువంటి హరిని నేను
స్తుతిస్తున్నాను.
విశేషాలు
ఈ శ్లోకం ఆత్మజ్ఞానం మరియు బ్రహ్మాత్మైక్యం యొక్క ప్రాముఖ్యతను వివరిస్తుంది. వేదాంత సూత్రాలను ఆధారంగా
చేసుకుని, శరీరం (క్షేత్రం) మరియు ఆత్మ (క్షేత్రజ్ఞుడు) మధ్య గల
భేదాన్ని తెలుసుకోవడం ద్వారా పరమాత్మను గుర్తించవచ్చని, "నేనే ఆ
పరమాత్మను" అనే జ్ఞానం సంసార బంధాలకు ముక్తినిస్తుందని తెలియజేస్తుంది.
శ్లోకం 29
ఏకీకృత్యానేకశరీరస్థమిమం జ్ఞం
యం విజ్ఞాయేహైవ స ఏవాశు భవన్తి ;
యస్మి.ణ్ల్లీనా నేహ పునర్జన్మ లభన్తే
తం సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిమీడే . 29 .
పద విభాగము
ఏకీకృత్య + అనేకశరీరస్థమ్ + ఇమం, జ్ఞం, యమ్, విజ్ఞాయ + ఇహ +
ఏవ, సః + ఏవ + ఆశు, భవన్తి, యస్మిన్ + లీనాః, న + ఇహ, పునర్జన్మ, లభన్తే,
తం, సంసారధ్వాన్తవినాశం, హరిమ్ + ఈడే.
అన్వయము
అనేకశరీరస్థం ఇమం జ్ఞం యం ఏకీకృత్య విజ్ఞాయ, ఇహ ఏవ ఆశు సః
ఏవ భవన్తి; యస్మిన్ లీనాః (నరాః) ఇహ పునర్జన్మ న లభన్తే, తం
సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిం ఈడే.
ప్రతి పదార్థము
అనేక = అనేక, శరీరస్థం = శరీరాలలో ఉన్న, ఇమం = ఈ,
జ్ఞం = జ్ఞాన స్వరూపుడైన (ఆత్మను), యం = ఎవనిని, ఏకీకృత్య = ఏకం
చేసి (అనగా అన్ని శరీరాలలో ఉన్న ఆత్మ ఒకటే అని తెలుసుకుని), విజ్ఞాయ =
తెలుసుకుని, ఇహ ఏవ = ఈ లోకంలోనే, ఆశు = వెంటనే,
సః ఏవ = అతడే (పరమాత్మయే), భవన్తి = అవుతారో; యస్మిన్ = ఎవనిలో, లీనాః = లీనమైన
వారు, ఇహ = ఈ లోకంలో, పునర్జన్మ = తిరిగి పుట్టుకను, న లభన్తే =
పొందరో, తం = అటువంటి, సంసారధ్వాన్తవినాశం = సంసారమనే చీకటిని
నశింపజేసే, హరిం = హరిని, ఈడే = స్తుతిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము
అనేక శరీరాలలో ఉన్న ఈ జ్ఞాన స్వరూపుడైన ఆత్మను, అది ఒకటే అని
తెలుసుకుని, ఎవనిని విజ్ఞానంతో తెలుసుకుంటారో, ఈ లోకంలోనే
వెంటనే అతడే (పరమాత్మయే) అవుతారు; ఎవనిలో లీనమైన వారు ఈ లోకంలో తిరిగి పుట్టుకను పొందరో,
సంసారమనే చీకటిని నశింపజేసే అటువంటి హరిని నేను స్తుతిస్తున్నాను.
విశేషాలు
ఈ శ్లోకం జీవబ్రహ్మైక్యాన్ని మరియు మోక్షాన్ని వివరిస్తుంది. అన్ని శరీరాలలో ఉన్న ఆత్మ ఒకటే అనే
జ్ఞానాన్ని పొందడం ద్వారా మనిషి ఈ జన్మలోనే పరమాత్మను పొందుతాడని, మరియు
పరమాత్మలో లీనమైన వారికి పునర్జన్మ ఉండదని తెలియజేస్తుంది. ఇది సంసారబంధాలకు
పూర్తి విముక్తిని సూచిస్తుంది.
శ్లోకం 30
ద్వన్ద్వైకత్వం యచ్చ మధుబ్రాహ్మణవాక్యైః
కృత్వా శక్రోపాసనమాసాద్య విభూత్యా ;
యో’సౌ సో’హం సో’స్మ్యహమేవేతి విదుర్యం
తం సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిమీడే . 30 .
పద విభాగము
ద్వన్ద్వైకత్వం, యత్ + చ, మధుబ్రాహ్మణవాక్యైః,
కృత్వా, శక్రోపాసనమ్ + ఆసాద్య, విభూత్యా,
యః + అసౌ, సః + అహం, సః + అస్మి + అహమ్ + ఏవ + ఇతి, విదుః + యమ్,
తం, సంసారధ్వాన్తవినాశం, హరిమ్ + ఈడే.
అన్వయము
యచ్చ మధుబ్రాహ్మణవాక్యైః ద్వన్ద్వైకత్వం కృత్వా, విభూత్యా
శక్రోపాసనం ఆసాద్య, యః అసౌ సః అహం, సః అహం ఏవ అస్మి ఇతి యం విదుః, తం
సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిం ఈడే.
ప్రతి పదార్థము
యచ్చ = ఏది (పరమాత్మ), మధుబ్రాహ్మణవాక్యైః
= బృహదారణ్యకోపనిషత్తులోని మధుబ్రాహ్మణంలోని వాక్యాల ద్వారా (లేదా వేద వాక్యాల
ద్వారా), ద్వన్ద్వైకత్వం = ద్వంద్వాలకు అతీతమైన ఏకత్వాన్ని
(ద్వంద్వాలుగా కనిపించేవన్నీ ఒకే పరమాత్మ నుండి వచ్చాయని), కృత్వా =
తెలుసుకొని, విభూత్యా = ఐశ్వర్యంతో, శక్రోపాసనం =
ఇంద్రుని ఉపాసనను, ఆసాద్య = పొంది (అనగా ఇంద్ర పదవిని పొంది), యః అసౌ = ఏ ఆ
(పరమాత్మ) ఉందో, సః అహం = అది నేనే, సః అహం ఏవ అస్మి = అది నేను మాత్రమే అని,
ఇతి = ఈ విధంగా, యం = ఎవనిని, విదుః = తెలుసుకుంటారో, తం = అటువంటి,
సంసారధ్వాన్తవినాశం = సంసారమనే చీకటిని నశింపజేసే, హరిం = హరిని,
ఈడే = స్తుతిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము
ఏ పరమాత్మను, మధుబ్రాహ్మణంలోని వాక్యాల ద్వారా ద్వంద్వాలకు
అతీతమైన ఏకత్వాన్ని తెలుసుకుని, ఐశ్వర్యంతో ఇంద్రుని ఉపాసనను పొంది, "ఏ ఆ పరమాత్మ
ఉందో, అది నేనే, అది నేను మాత్రమే" అని ఎవనిని తెలుసుకుంటారో, సంసారమనే
చీకటిని నశింపజేసే అటువంటి హరిని నేను స్తుతిస్తున్నాను.
విశేషాలు
ఈ శ్లోకం ఉపనిషత్తుల
జ్ఞానాన్ని (ముఖ్యంగా మధుబ్రాహ్మణం) నొక్కి చెబుతుంది. ద్వంద్వాలకు
అతీతమైన ఏకత్వాన్ని తెలుసుకోవడం ద్వారా, ఈశ్వరునితో తన ఐక్యాన్ని భావించడం ద్వారా,
సంసార బంధాల నుండి విముక్తి లభిస్తుందని పునరుద్ఘాటిస్తుంది. ఇంద్ర పదవి వంటి
ఐశ్వర్యాలు కూడా ఈ జ్ఞానానికి సాధనంగా మాత్రమే ఉంటాయని సూచిస్తుంది.
శ్లోకం 31
యో’యం దేహే చేష్టయితాన్తఃకరణస్థః
సూర్యే చాసౌ తాపయితా సో’స్మ్యహమేవ ;
ఇత్యాత్మైక్యోపాసనయా యం విదురీశం
తం సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిమీడే . 31 .
పద విభాగము
యః + అయం, దేహే, చేష్టయితా + అంతఃకరణస్థః, సూర్యే,
చ + అసౌ, తాపయితా, సః + అస్మి + అహమ్ + ఏవ, ఇతి, ఆత్మైక్యోపాసనయా,
యం, విదుః + ఈశం, తం, సంసారధ్వాన్తవినాశం, హరిమ్ + ఈడే.
అన్వయము
యః అయం దేహే అంతఃకరణస్థః చేష్టయితా (చ), అసౌ సూర్యే
తాపయితా సః అహం ఏవ అస్మి ఇతి ఆత్మైక్యోపాసనయా యం ఈశం విదుః, తం
సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిం ఈడే.
ప్రతి పదార్థము
యః అయం = ఏ ఈ (ఆత్మ), దేహే = శరీరంలో,
అంతఃకరణస్థః = అంతఃకరణంలో (మనస్సు, బుద్ధి, చిత్తం, అహంకారం) ఉండి, చేష్టయితా =
కదలికలను కలిగించేవాడో; అసౌ = ఆ (పరమాత్మ), సూర్యే = సూర్యునిలో, తాపయితా =
ప్రకాశాన్ని, వేడిని కలిగించేవాడో; సః అస్మి అహం
ఏవ = ఆ పరమాత్మ నేనే అని, ఇతి = ఈ విధంగా, ఆత్మైక్యోపాసనయా = ఆత్మ మరియు పరమాత్మల
ఐక్యాన్ని ఉపాసించడం ద్వారా, యం = ఎవనిని, ఈశం = ఈశ్వరునిగా, విదుః =
తెలుసుకుంటారో, తం = అటువంటి, సంసారధ్వాన్తవినాశం = సంసారమనే చీకటిని
నశింపజేసే, హరిం = హరిని, ఈడే = స్తుతిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము
ఏ ఆత్మ శరీరంలో అంతఃకరణంలో ఉండి కదలికలను కలిగిస్తుందో,
ఆ పరమాత్మయే సూర్యునిలో ప్రకాశాన్ని, వేడిని కలిగించేవాడో; "ఆ పరమాత్మ
నేనే" అని ఆత్మ మరియు పరమాత్మల ఐక్యాన్ని ఉపాసించడం ద్వారా ఎవనిని ఈశ్వరునిగా
తెలుసుకుంటారో, సంసారమనే చీకటిని నశింపజేసే అటువంటి హరిని నేను
స్తుతిస్తున్నాను.
విశేషాలు
ఈ శ్లోకం ఆత్మ మరియు
పరమాత్మల అభేదత్వాన్ని మరియు సర్వవ్యాపకత్వాన్ని నొక్కి
చెబుతుంది. శరీరంలోని అంతఃకరణాన్ని నడిపే ఆత్మ, సూర్యునిలో
ఉన్న ప్రకాశ శక్తి రెండూ ఒకటే అని, ఈ ఐక్యాన్ని ఉపాసించడం ద్వారా ఈశ్వరుని తెలుసుకోవచ్చని,
తద్వారా సంసారబంధాల నుండి విముక్తి లభిస్తుందని తెలియజేస్తుంది.
శ్లోకం 32
విజ్ఞానాంశో యస్య సతః శక్త్యధిరూఢో
బుద్ధిర్బుధ్యత్యత్ర బహిర్బోధ్యపదార్థాన్ ;
నైవాన్తఃస్థం బుధ్యతి యం బోధయితారం
తం సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిమీడే . 32 .
పద విభాగము
విజ్ఞానాంశః, యస్య, సతః, శక్త్యధిరూఢః, బుద్ధిః,
బుధ్యతి + అత్ర, బహిర్బోధ్యపదార్థాన్ (బహిః + బోధ్య + పదార్థాన్), న + ఏవ +
అంతఃస్థం, బుధ్యతి, యం, బోధయితారం, తం, సంసారధ్వాన్తవినాశం, హరిమ్ + ఈడే.
అన్వయము
యస్య సతః విజ్ఞానాంశః శక్త్యధిరూఢః (సన్), బుద్ధిః అత్ర
బహిః బోధ్యపదార్థాన్ బుధ్యతి; యం అంతఃస్థం బోధయితారం న ఏవ బుధ్యతి, తం
సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిం ఈడే.
ప్రతి పదార్థము
యస్య = ఎవని యొక్క, సతః = ఉన్న (అనగా పరమాత్మ యొక్క), విజ్ఞానాంశః =
జ్ఞానాంశ, శక్త్యధిరూఢః = శక్తిచే ఆవహించబడి, బుద్ధిః =
బుద్ధి, అత్ర = ఈ లోకంలో, బహిః = బయటి, బోధ్యపదార్థాన్
= తెలుసుకోదగిన వస్తువులను, బుధ్యతి = తెలుసుకుంటుంది; (కానీ) యం =
ఎవనిని, అంతఃస్థం = లోపల ఉన్న, బోధయితారం =
జ్ఞానాన్ని ప్రసాదించేవాడిని (ప్రకాశింపజేసేవాడిని), న ఏవ బుధ్యతి =
తెలుసుకోలేదో, తం = అటువంటి, సంసారధ్వాన్తవినాశం = సంసారమనే చీకటిని
నశింపజేసే, హరిం = హరిని, ఈడే = స్తుతిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము
ఏ పరమాత్మ యొక్క జ్ఞానాంశం శక్తిచే ఆవహించబడి ఉండగా,
బుద్ధి ఈ లోకంలో బయటి తెలుసుకోదగిన వస్తువులను తెలుసుకుంటుంది; కానీ లోపల ఉన్న,
జ్ఞానాన్ని ప్రసాదించేవాడైన ఎవనిని తెలుసుకోలేదో, సంసారమనే
చీకటిని నశింపజేసే అటువంటి హరిని నేను స్తుతిస్తున్నాను.
విశేషాలు
ఈ శ్లోకం పరమాత్మ యొక్క
అంతర్యామిత్వాన్ని మరియు బుద్ధి యొక్క పరిమితిని వివరిస్తుంది.
బుద్ధి బాహ్య ప్రపంచాన్ని మాత్రమే గ్రహించగలదని, కానీ
జ్ఞానానికి మూలమైన, అంతర్యామియైన పరమాత్మను తెలుసుకోలేదని చెబుతుంది. ఈ
అంతర్యామి జ్ఞానాన్ని పొందడం ద్వారానే సంసార బంధాల నుండి విముక్తి లభిస్తుందని
సూచిస్తుంది.
శ్లోకం 33
కో’యం దేహే దేవ ఇతీత్థం సువిచార్య
జ్ఞాతా శ్రోతా మన్తయితా చైష హి దేవః ;
ఇత్యాలోచ్య జ్ఞాంశ ఇహాస్మీతి విదుర్యం
తం సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిమీడే . 33 .
పద విభాగము
కః + అయం, దేహే, దేవః, ఇతి + ఇత్థం, సువిచార్య, జ్ఞాతా,
శ్రోతా, మన్తయితా, చ + ఏషః, హి, దేవః, ఇతి + ఆలోచ్య, జ్ఞాంశః, ఇహ + అస్మి +
ఇతి, విదుః + యమ్, తం, సంసారధ్వాన్తవినాశం, హరిమ్ + ఈడే.
అన్వయము
కో అయం దేహే దేవః ఇతి ఇత్థం సువిచార్య, ఏషః హి జ్ఞాతా,
శ్రోతా, చ మన్తయితా దేవః (అస్తి), ఇతి ఆలోచ్య,
ఇహ జ్ఞాంశః అస్మి ఇతి యం విదుః, తం సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిం ఈడే.
ప్రతి పదార్థము
కః అయం = ఎవడు ఈ, దేహే = శరీరంలో, దేవః =
ప్రకాశించేవాడు (లేదా దేవత) అని, ఇతి ఇత్థం = ఈ విధంగా, సువిచార్య =
బాగా ఆలోచించి, ఏషః హి = ఇతడే నిశ్చయంగా, జ్ఞాతా =
తెలుసుకునేవాడు (జ్ఞాని), శ్రోతా = వినేవాడు, చ = మరియు, మన్తయితా =
ఆలోచించేవాడు (ఆలోచనలను కలిగించేవాడు), దేవః = ప్రకాశించేవాడు (లేదా దేవత) అని; ఇతి = ఈ విధంగా,
ఆలోచ్య = భావించి, ఇహ = ఈ (శరీరంలో), జ్ఞాంశః = జ్ఞాన స్వరూపుడైన ఆత్మ, అస్మి = నేను
అని, ఇతి = ఈ విధంగా, యం = ఎవనిని, విదుః = తెలుసుకుంటారో, తం = అటువంటి,
సంసారధ్వాన్తవినాశం = సంసారమనే చీకటిని నశింపజేసే, హరిం = హరిని,
ఈడే = స్తుతిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము
"ఈ శరీరంలో ప్రకాశించే దేవత ఎవరు?" అని ఈ విధంగా
బాగా ఆలోచించి, "ఇతడే నిశ్చయంగా తెలుసుకునేవాడు, వినేవాడు,
మరియు ఆలోచించేవాడు, ప్రకాశించే దేవత" అని భావించి, "ఈ శరీరంలో
జ్ఞాన స్వరూపుడైన ఆత్మ నేనే" అని ఎవనిని తెలుసుకుంటారో, సంసారమనే
చీకటిని నశింపజేసే అటువంటి హరిని నేను స్తుతిస్తున్నాను.
విశేషాలు
ఈ శ్లోకం ఆత్మ యొక్క
లక్షణాలను మరియు స్వయం విచారణ యొక్క ప్రాముఖ్యతను వివరిస్తుంది. శరీరంలో జ్ఞానం, వినడం, ఆలోచించడం వంటి
పనులు చేసేవాడు ఆత్మయేనని, ఆ ఆత్మను తెలుసుకోవడం ద్వారా సంసారబంధాల నుండి విముక్తి
లభిస్తుందని తెలియజేస్తుంది. ఇది ఆత్మజ్ఞానం మోక్షానికి మార్గమని నొక్కి
చెబుతుంది.
శ్లోకం 34
కో హ్యేవాన్యాదాత్మని న స్యాదయమేష
హ్యేవానన్దః ప్రాణితి చాపానితి చేతి ;
ఇత్యస్తిత్వం వక్త్యుపపత్త్యా శ్రుతిరేషా
తం సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిమీడే . 34 .
పద విభాగము
కః, హి + ఏవ + అన్యాత్, ఆత్మని, న, స్యాత్, అయమ్ + ఏషః, హి + ఏవ +
ఆనన్దః, ప్రాణితి, చ + అపానితి, చ + ఇతి, ఇతి, అస్తిత్వం,
వక్తి + ఉపపత్త్యా, శ్రుతిః + ఏషా, తం, సంసారధ్వాన్తవినాశం, హరిమ్ + ఈడే.
అన్వయము
కః హి ఏవ ఆత్మని అన్యాత్? అయం ఏషః హి ఏవ
ఆనన్దః (యది న స్యాత్, తర్హి కో అన్యాత్). (అయం ఆనన్దః) ప్రాణితి చ అపానితి చ ఇతి.
ఏషా శ్రుతిః ఉపపత్త్యా ఇతి అస్తిత్వం వక్తి. తం సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిం ఈడే.
ప్రతి పదార్థము
కః హి ఏవ అన్యాత్ = ఎవడు నిజంగా వేరే పని చేయగలడు? ఆత్మని =
ఆత్మలో, న స్యాత్ = ఉండడు (అనగా ఆత్మ లేకపోతే); అయం ఏషః = ఈ
ఆత్మ, హి ఏవ = నిశ్చయంగా, ఆనన్దః = ఆనంద స్వరూపుడు, ప్రాణితి =
ప్రాణం పోస్తాడు (శ్వాసిస్తాడు), చ = మరియు, అపానితి = బయటికి వదిలేస్తాడు (శ్వాసను). ఇతి = ఈ విధంగా,
ఏషా = ఈ, శ్రుతిః = వేదం (ఉపనిషత్తు), ఉపపత్త్యా =
తర్కంతో (యుక్తితో), అస్తిత్వం = ఆత్మ యొక్క ఉనికిని, వక్తి =
చెబుతుంది. తం = అటువంటి, సంసారధ్వాన్తవినాశం = సంసారమనే చీకటిని నశింపజేసే, హరిం = హరిని,
ఈడే = స్తుతిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము
"ఆత్మ లేకపోతే నిజంగా ఎవరు (శరీరంలో) వేరే పని చేయగలరు?
ఈ ఆత్మయే ఆనంద స్వరూపుడు, ప్రాణం పోస్తాడు మరియు శ్వాసను బయటికి వదిలేస్తాడు"
అని ఈ వేదం (ఉపనిషత్తు) తర్కంతో ఆత్మ యొక్క ఉనికిని చెబుతుంది. సంసారమనే చీకటిని
నశింపజేసే అటువంటి హరిని నేను స్తుతిస్తున్నాను.
విశేషాలు
ఈ శ్లోకం ఆత్మ యొక్క
ఉనికిని మరియు దాని ఆనంద
స్వరూపాన్ని ఉపనిషత్తుల ప్రమాణంతో వివరిస్తుంది. శరీరంలో
జరిగే ప్రాణాపాన క్రియలు (శ్వాసక్రియ) ఆత్మ ఉనికికి నిదర్శనమని, ఆ ఆత్మ ఆనంద
స్వరూపమని తెలియజేస్తుంది. ఈ ఆత్మజ్ఞానం సంసార బంధాల నుండి విముక్తినిస్తుందని
సూచిస్తుంది.
శ్లోకం 35
ప్రాణో వాహం వాక్ఛ్రవణాదీని మనో వా
బుద్ధిర్వాహం వ్యస్త ఉతాహో’పి సమస్తః ;
ఇత్యాలోచ్య జ్ఞప్తిరిహాస్మీతి విదుర్యం
తం సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిమీడే . 35 .
పద విభాగము
ప్రాణః, వా + అహం, వాక్ఛ్రవణాదీని (వాక్ + శ్రవణ + ఆదీని), మనః, వా, బుద్ధిః,
వా + అహం, వ్యస్తః, ఉత + ఆహో + అపి, సమస్తః, ఇతి + ఆలోచ్య, జ్ఞప్తిః + ఇహ
+ అస్మి + ఇతి, విదుః + యమ్, తం, సంసారధ్వాన్తవినాశం, హరిమ్ + ఈడే.
అన్వయము
అహం ప్రాణః వా, వాక్ఛ్రవణాదీని మనో వా, బుద్ధిః వా,
అహం వ్యస్తః ఉత ఆహో అపి సమస్తః (ఇతి) ఆలోచ్య, ఇహ జ్ఞప్తిః
అస్మి ఇతి యం విదుః, తం సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిం ఈడే.
ప్రతి పదార్థము
అహం = నేను, ప్రాణః వా = ప్రాణమా, లేదా, వాక్ఛ్రవణాదీని
= వాక్కు, వినికిడి మొదలైన ఇంద్రియాలా, మనః వా =
మనస్సా, లేదా, బుద్ధిః వా = బుద్ధా, లేదా నేను,
వ్యస్తః = విడిగా ఉన్నానా, ఉత ఆహో అపి = లేదా, సమస్తః = సమస్తమైనవాడినా? ఇతి = ఈ విధంగా,
ఆలోచ్య = ఆలోచించి, ఇహ = ఇక్కడ (ఈ శరీరంలో), జ్ఞప్తిః =
జ్ఞాన స్వరూపుడైన (కేవలం తెలుసుకునేవాడు), అస్మి = నేను అని, ఇతి = ఈ విధంగా,
యం = ఎవనిని, విదుః = తెలుసుకుంటారో, తం = అటువంటి,
సంసారధ్వాన్తవినాశం = సంసారమనే చీకటిని నశింపజేసే, హరిం = హరిని,
ఈడే = స్తుతిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము
"నేను ప్రాణమా, లేదా వాక్కు, వినికిడి
మొదలైన ఇంద్రియాలా, మనస్సా, లేదా బుద్ధా, నేను విడిగా ఉన్నానా, లేదా
సమస్తమైనవాడినా?" అని ఈ విధంగా ఆలోచించి, "ఈ శరీరంలో నేను
కేవలం జ్ఞాన స్వరూపుడను" అని ఎవనిని తెలుసుకుంటారో, సంసారమనే
చీకటిని నశింపజేసే అటువంటి హరిని నేను స్తుతిస్తున్నాను.
విశేషాలు
ఈ శ్లోకం ఆత్మ విచారణ యొక్క ప్రాముఖ్యతను వివరిస్తుంది. శరీరంలోని వివిధ భాగాలను,
ఇంద్రియాలను, మనస్సును, బుద్ధిని "నేను" కాదని నిరాకరించడం ద్వారా,
చివరకు కేవలం "జ్ఞప్తి" (జ్ఞాన స్వరూపుడు, సాక్షి)
మాత్రమే ఆత్మ అని తెలుసుకోవడం మోక్షానికి మార్గమని తెలియజేస్తుంది. ఇది
జ్ఞానయోగంలో ఒక ముఖ్యమైన అభ్యాసం.
శ్లోకం 36
నాహం ప్రాణో నైవ శరీరం న మనో’హం
నాహం బుద్ధిర్నాహమహఙ్కారధియౌ చ ;
యో’త్ర జ్ఞాంశః సో’స్మ్యహమేవేతి విదుర్యం
తం సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిమీడే . 36 .
పద విభాగము
న + అహం, ప్రాణః, న + ఏవ, శరీరం, న, మనః + అహం, న + అహం, బుద్ధిః, న + అహం + అహఙ్కారధియౌ (అహఙ్కార + ధియౌ), చ, యః + అత్ర,
జ్ఞాంశః, సః + అస్మి + అహమ్ + ఏవ + ఇతి, విదుః + యమ్,
తం, సంసారధ్వాన్తవినాశం, హరిమ్ + ఈడే.
అన్వయము
అహం ప్రాణః న, న ఏవ శరీరం, న అహం మనః,
న అహం బుద్ధిః, న అహం అహఙ్కారధియౌ చ. యః అత్ర జ్ఞాంశః, సః అహం ఏవ
అస్మి ఇతి యం విదుః, తం సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిం ఈడే.
ప్రతి పదార్థము
అహం = నేను, ప్రాణః న = ప్రాణం కాదు, న ఏవ =
నిశ్చయంగా కాదు, శరీరం = శరీరం, న = కాదు, అహం = నేను,
మనః = మనస్సు, న = కాదు, అహం = నేను, బుద్ధిః = బుద్ధి, న = కాదు, అహం = నేను,
అహఙ్కారధియౌ = అహంకారం, బుద్ధి, చ = మరియు, కాదు. యః అత్ర = ఏది ఇక్కడ (ఈ శరీరంలో), జ్ఞాంశః =
జ్ఞానాంశం (కేవలం తెలుసుకునే సాక్షి), సః = అది, అహం ఏవ అస్మి =
నేను మాత్రమే అని, ఇతి = ఈ విధంగా, యం = ఎవనిని, విదుః =
తెలుసుకుంటారో, తం = అటువంటి, సంసారధ్వాన్తవినాశం = సంసారమనే చీకటిని
నశింపజేసే, హరిం = హరిని, ఈడే = స్తుతిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము
"నేను ప్రాణం కాదు, శరీరం కాదు, మనస్సు కాదు,
బుద్ధి కాదు, అహంకారం కూడా కాదు. ఈ శరీరంలో ఏది జ్ఞానాంశమో, అది నేను
మాత్రమే" అని ఎవనిని తెలుసుకుంటారో, సంసారమనే చీకటిని నశింపజేసే అటువంటి హరిని నేను
స్తుతిస్తున్నాను.
విశేషాలు
ఈ శ్లోకం ఆత్మ యొక్క
నిరాకరణ (Neti Neti) సిద్ధాంతాన్ని వివరిస్తుంది. ఆత్మ ప్రాణం, శరీరం, మనస్సు,
బుద్ధి, అహంకారం వంటి వాటికి అతీతమైనదని, కేవలం జ్ఞాన
స్వరూపమని తెలుసుకోవడం ద్వారా సంసారబంధాల నుండి విముక్తి లభిస్తుందని
తెలియజేస్తుంది. ఇది అద్వైత వేదాంతంలోని ఆత్మజ్ఞానానికి మూల సూత్రం.
శ్లోకం 37
సత్తామాత్రం కేవలవిజ్ఞానమజం స-
త్సూక్ష్మం నిత్యం తత్త్వమసీత్యాత్మసుతాయ ;
సామ్నామన్తే ప్రాహ పితా యం విభుమాద్యం
తం సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిమీడే . 37 .
పద విభాగము
సత్తామాత్రం, కేవలవిజ్ఞానం + అజం, సత్, సూక్ష్మం,
నిత్యం, తత్త్వమసి + ఇతి + ఆత్మసుతాయ, సామ్నామ్ +
అంతే, ప్రాహ, పితా, యం, విభుమ్ + ఆద్యం, తం, సంసారధ్వాన్తవినాశం, హరిమ్ + ఈడే.
అన్వయము
పితా సామ్నామ్ అంతే ఆత్మసుతాయ తత్త్వమసి ఇతి సత్తామాత్రం,
కేవలవిజ్ఞానం, అజం, సత్, సూక్ష్మం, నిత్యం యం విభుం ఆద్యం ప్రాహ, తం
సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిం ఈడే.
ప్రతి పదార్థము
పితా = తండ్రి (ఉద్దాలక ఆరుణి), సామ్నామ్ అంతే
= సామవేదాల చివరిలో (ఛాందోగ్యోపనిషత్తులో), ఆత్మసుతాయ = తన
ప్రియమైన కుమారుడికి (శ్వేతకేతువుకు), తత్త్వమసి = "అది నీవే" అని, ఇతి = ఈ విధంగా,
సత్తామాత్రం = కేవలం ఉనికి రూపమైనది, కేవలవిజ్ఞానం = కేవలం జ్ఞాన స్వరూపమైనది,
అజం = పుట్టుక లేనిది, సత్ = సత్యమైనది, సూక్ష్మం = సూక్ష్మమైనది, నిత్యం =
నిత్యమైనది అయిన, యం = ఎవనిని, విభుం = అంతటా వ్యాపించినవాడు, ఆద్యం =
మొదటివాడు అని, ప్రాహ = చెప్పాడో, తం = అటువంటి, సంసారధ్వాన్తవినాశం
= సంసారమనే చీకటిని నశింపజేసే, హరిం = హరిని, ఈడే = స్తుతిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము
తండ్రి ఉద్దాలక ఆరుణి, సామవేదాల
చివరిలో (ఛాందోగ్యోపనిషత్తులో) తన ప్రియమైన కుమారుడు శ్వేతకేతువుకు
"తత్త్వమసి" (అది నీవే) అని, అది కేవలం ఉనికి రూపమైనది, కేవలం జ్ఞాన
స్వరూపమైనది, పుట్టుక లేనిది, సత్యమైనది, సూక్ష్మమైనది,
నిత్యమైనది, అంతటా వ్యాపించినది, మొదటిది అయిన
ఎవని గురించి చెప్పాడో, సంసారమనే చీకటిని నశింపజేసే అటువంటి హరిని నేను
స్తుతిస్తున్నాను.
విశేషాలు
ఈ శ్లోకం మహోన్నతమైన
అద్వైత సిద్ధాంతాన్ని, ముఖ్యంగా "తత్త్వమసి"
మహావాక్యాన్ని వివరిస్తుంది. ఛాందోగ్యోపనిషత్తులోని ఉద్దాలక
ఆరుణి మరియు శ్వేతకేతువుల సంభాషణను ఉదహరిస్తూ, పరమాత్మ యొక్క
లక్షణాలను, అది ఆత్మకు అభేదమని తెలియజేస్తుంది. ఈ జ్ఞానం సంసారబంధాలకు
విముక్తినిస్తుందని పునరుద్ఘాటిస్తుంది.
శ్లోకం 38
మూర్తామూర్తే పూర్వమపోహ్యాథ సమాధౌ
దృశ్యం సర్వం నేతి చ నేతీతి విహాయ ;
చైతన్యాంశే స్వాత్మని సన్తం చ విదుర్యం
తం సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిమీడే . 38 .
పద విభాగము
మూర్త + అమూర్తే, పూర్వం, అపోహ్య + అథ, సమాధౌ, దృశ్యం,
సర్వం, న + ఇతి + చ + న + ఇతి + ఇతి, విహాయ, చైతన్యాంశే,
స్వాత్మని, సన్తం, చ, విదుః + యమ్, తం, సంసారధ్వాన్తవినాశం, హరిమ్ + ఈడే.
అన్వయము
పూర్వం మూర్తామూర్తే అపోహ్య, అథ సమాధౌ సర్వం
దృశ్యం నేతి చ నేతి ఇతి విహాయ, చైతన్యాంశే స్వాత్మని సన్తం చ యం విదుః, తం
సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిం ఈడే.
ప్రతి పదార్థము
పూర్వం = ముందుగా, మూర్తామూర్తే = మూర్త (రూపం కలవి), అమూర్త (రూపం
లేనివి) అయిన వాటిని, అపోహ్య = తొలగించి, అథ = ఆ తర్వాత, సమాధౌ = సమాధి
స్థితిలో, దృశ్యం = కనిపించే, సర్వం = సమస్తాన్ని, న ఇతి చ న ఇతి
ఇతి = "ఇది కాదు, ఇది కాదు" అని, విహాయ =
విడిచిపెట్టి, చైతన్యాంశే = చైతన్య స్వరూపమైన (జ్ఞాన రూపమైన), స్వాత్మని = తన
ఆత్మలో, సన్తం = ఉన్నవాడు అని, చ = మరియు,
యం = ఎవనిని, విదుః = తెలుసుకుంటారో, తం = అటువంటి,
సంసారధ్వాన్తవినాశం = సంసారమనే చీకటిని నశింపజేసే, హరిం = హరిని,
ఈడే = స్తుతిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము
ముందుగా మూర్త (రూపం కలవి), అమూర్త (రూపం
లేనివి) అయిన వాటిని తొలగించి, ఆ తర్వాత సమాధి స్థితిలో కనిపించే సమస్తాన్ని "ఇది
కాదు, ఇది కాదు" అని విడిచిపెట్టి, చైతన్య స్వరూపమైన తన ఆత్మలో ఉన్నవాడు అని ఎవనిని
తెలుసుకుంటారో, సంసారమనే చీకటిని నశింపజేసే అటువంటి హరిని నేను
స్తుతిస్తున్నాను.
విశేషాలు
ఈ శ్లోకం జ్ఞానయోగంలో
"నేతి నేతి" విచారణా పద్ధతిని వివరిస్తుంది.
ప్రపంచంలో కనిపించే రూపాలను (మూర్తం), రూపం లేని వాటిని (అమూర్తం) నిరాకరిస్తూ,
చివరకు మిగిలే చైతన్య స్వరూపాన్ని, అదే ఆత్మ అని తెలుసుకోవడం ద్వారా మోక్షం
లభిస్తుందని తెలియజేస్తుంది. ఇది అద్వైత వేదాంతంలోని ప్రధానమైన సాధనా మార్గం.
శ్లోకం 39
ఓతం ప్రోతం యత్ర చ సర్వం గగనాన్తం
యో’స్థూలానణ్వాదిషు సిద్ధో’క్షరసంజ్ఞః ;
జ్ఞాతా’తో’న్యో నేత్యుపలభ్యో న చ వేద్య-
స్తం సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిమీడే . 39 .
పద విభాగము
ఓతం, ప్రోతం, యత్ర, చ, సర్వం, గగనాన్తం, యః + అస్థూల + అనణు + ఆదిషు, సిద్ధః +
అక్షరసంజ్ఞః, జ్ఞాతా + అతః + అన్యః, న + ఇతి +
ఉపలభ్యః, న, చ, వేద్యః, తం, సంసారధ్వాన్తవినాశం, హరిమ్ + ఈడే.
అన్వయము
యత్ర గగనాన్తం చ సర్వం ఓతం ప్రోతం (అస్తి), యః
అస్థూలానణ్వాదిషు సిద్ధః అక్షరసంజ్ఞః (చ అస్తి); అతః అన్యః
జ్ఞాతా న ఇతి (సః) ఉపలభ్యః న చ వేద్యః, తం సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిం ఈడే.
ప్రతి పదార్థము
యత్ర = ఎవని యందు, గగనాన్తం = ఆకాశం వరకు (విశ్వంలో ఉన్న ప్రతిదీ),
చ = మరియు, సర్వం = సమస్తం, ఓతం = నిలువుగా, ప్రోతం =
అడ్డంగా (అనగా అంతటా వ్యాపించి), (అస్తి) = ఉందో, యః = ఎవడు, అస్థూల =
స్థూలమైనది కాని, అనణు = అణువు కాని, ఆదిషు = మొదలైన లక్షణాలతో (అనగా ఎటువంటి
లక్షణాలు లేనివాడు), సిద్ధః = స్థిరమైనవాడు, అక్షరసంజ్ఞః =
నాశనం లేనివాడు అని పేరు పొందాడో; అతః = ఇతనికంటే, అన్యః = వేరే, జ్ఞాతా =
తెలుసుకునేవాడు, న ఇతి = లేడు, ఉపలభ్యః = పొందదగినవాడు, న = కాదు,
చ = మరియు, వేద్యః = తెలుసుకోదగినవాడు, న = కాదు,
తం = అటువంటి, సంసారధ్వాన్తవినాశం = సంసారమనే చీకటిని నశింపజేసే, హరిం = హరిని,
ఈడే = స్తుతిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము
ఏ పరమాత్మ యందు ఆకాశం వరకు విశ్వంలో ఉన్న సమస్తం నిలువుగా,
అడ్డంగా (అనగా అంతటా వ్యాపించి) ఉందో, ఎవడు స్థూలమైనది కాని, అణువు కాని,
మొదలైన లక్షణాలు లేనివాడై, స్థిరమైనవాడు, నాశనం లేనివాడు అని పేరు పొందాడో; ఇతనికంటే వేరే
తెలుసుకునేవాడు లేడని, అతడు పొందదగినవాడు కాదు, తెలుసుకోదగినవాడు
కూడా కాదు (అనగా అతడు జ్ఞాతయే తప్ప జ్ఞేయం కాదు) అని ఎవనిని తెలుసుకుంటారో,
సంసారమనే చీకటిని నశింపజేసే అటువంటి హరిని నేను స్తుతిస్తున్నాను.
విశేషాలు
ఈ శ్లోకం పరమాత్మ యొక్క
సర్వవ్యాపకత్వాన్ని, నిర్గుణత్వాన్ని, మరియు స్వయంప్రకాశత్వాన్ని వివరిస్తుంది.
పరమాత్మ విశ్వమంతా వ్యాపించి ఉన్నాడని, అతడు స్థూల, సూక్ష్మ
లక్షణాలకు అతీతుడని, నాశనం లేనివాడని తెలియజేస్తుంది. అతడు జ్ఞాతయే తప్ప జ్ఞేయం
కాదని, అతనిని తెలుసుకోవడమే సంసారబంధాల నుండి విముక్తి అని సూచిస్తుంది.
శ్లోకం 40
తావత్సర్వం సత్యమివాభాతి యదేత-
ద్యావత్సో’స్మీత్యాత్మని యో జ్ఞో న హి దృష్టః ;
దృష్టే యస్మిన్సర్వమసత్యం భవతీదం
తం సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిమీడే . 40 .
పద విభాగము
తావత్ + సర్వం, సత్యమ్ + ఇవ + ఆభాతి, యత్ + ఏతత్,
యావత్ + సః + అస్మి + ఇతి + ఆత్మని, యః, జ్ఞః, న, హి, దృష్టః, దృష్టే, యస్మిన్, సర్వమ్ +
అసత్యం, భవతి + ఇదం, తం, సంసారధ్వాన్తవినాశం, హరిమ్ + ఈడే.
అన్వయము
యావత్ యః జ్ఞః సః అస్మి ఇతి ఆత్మని హి న దృష్టః, తావత్ ఏతత్
సర్వం సత్యం ఇవ ఆభాతి. యస్మిన్ దృష్టే, ఇదం సర్వం అసత్యం భవతి, తం
సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిం ఈడే.
ప్రతి పదార్థము
యావత్ = ఎంతవరకు, యః = ఏ (ఆత్మ), జ్ఞః = జ్ఞాన
స్వరూపుడైన (పరమాత్మ), సః అస్మి = "అది నేను" అని, ఇతి = ఈ విధంగా,
ఆత్మని = తనలో, హి = నిశ్చయంగా, న దృష్టః = చూడబడలేదో, తావత్ =
అంతవరకు, ఏతత్ = ఈ, సర్వం = సమస్తం (జగత్తు), సత్యం ఇవ =
సత్యం వలె, ఆభాతి = కనిపిస్తుంది. యస్మిన్ = ఎవనిని, దృష్టే = చూసిన
తర్వాత (తెలుసుకున్న తర్వాత), ఇదం = ఈ, సర్వం = సమస్తం, అసత్యం = అసత్యం, భవతి =
అవుతుందో, తం = అటువంటి, సంసారధ్వాన్తవినాశం = సంసారమనే చీకటిని
నశింపజేసే, హరిం = హరిని, ఈడే = స్తుతిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము
జ్ఞాన స్వరూపుడైన పరమాత్మను "అది నేను" అని తనలో
నిశ్చయంగా చూడనంత వరకు, ఈ సమస్త జగత్తు సత్యం వలె కనిపిస్తుంది. ఎవనిని చూసిన
తర్వాత (తెలుసుకున్న తర్వాత), ఈ సమస్తం అసత్యం అవుతుందో, సంసారమనే
చీకటిని నశింపజేసే అటువంటి హరిని నేను స్తుతిస్తున్నాను.
విశేషాలు
ఈ శ్లోకం మిథ్యాత్వాన్ని
(ప్రపంచం యొక్క అసత్యత్వం) మరియు ఆత్మజ్ఞానం
యొక్క ప్రాముఖ్యతను వివరిస్తుంది.
పరమాత్మ జ్ఞానం లేనంత వరకు ప్రపంచం సత్యంగా కనిపిస్తుందని, ఆ జ్ఞానం
వచ్చిన తర్వాత ప్రపంచం మిథ్య అని తెలుస్తుందని తెలియజేస్తుంది. ఈ జ్ఞానం సంసార
బంధాలకు అంతిమ విముక్తి అని సూచిస్తుంది.
శ్లోకం 41
రాగాముక్తం లోహయుతం హేమ యథాగ్నౌ
యోగాష్టాఙ్గైరుజ్జ్వలితజ్ఞానమయాగ్నౌ ;
దగ్ధ్వాత్మానం జ్ఞం పరిశిష్టం చ విదుర్యం
తం సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిమీడే . 41 .
పద విభాగము
రాగాముక్తం (రాగాత్ + ముక్తం), లోహయుతం,
హేమ, యథా + అగ్నౌ, యోగాష్టాఙ్గైః + ఉజ్జ్వలితజ్ఞానమయ + అగ్నౌ,
దగ్ధ్వా + ఆత్మానం, జ్ఞం, పరిశిష్టం, చ, విదుః + యమ్, తం, సంసారధ్వాన్తవినాశం, హరిమ్ + ఈడే.
అన్వయము
యథా అగ్నౌ లోహయుతం హేమ రాగాముక్తం (భవతి). తథా
యోగాష్టాఙ్గైః ఉజ్జ్వలితజ్ఞానమయాగ్నౌ ఆత్మానం దగ్ధ్వా, జ్ఞం చ
పరిశిష్టం యం విదుః, తం సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిం ఈడే.
ప్రతి పదార్థము
యథా = ఎలాగైతే, అగ్నౌ = అగ్నిలో, లోహయుతం =
లోహంతో కూడిన, హేమ = బంగారం, రాగాత్ = మాలిన్యం (లేదా రంగు) నుండి, ముక్తం =
విముక్తి పొందుతుందో (శుద్ధమవుతుందో); తథా = అదే విధంగా, యోగాష్టాఙ్గైః
= యోగాష్టాంగాల ద్వారా (యమ, నియమ, ఆసన, ప్రాణాయామ, ప్రత్యాహార, ధారణ, ధ్యాన, సమాధులు), ఉజ్జ్వలిత = ప్రకాశవంతమైన, జ్ఞానమయ =
జ్ఞానమనే, అగ్నౌ = అగ్నిలో, ఆత్మానం = తనను తాను, దగ్ధ్వా =
కాల్చివేసి (అనగా అహంకారాన్ని, కర్మబంధాలను నశింపజేసి), జ్ఞం = జ్ఞాన
స్వరూపుడు, పరిశిష్టం = మిగిలినవాడు అని, చ = మరియు,
విదుః = ఎవనిని తెలుసుకుంటారో, తం = అటువంటి, సంసారధ్వాన్తవినాశం = సంసారమనే చీకటిని
నశింపజేసే, హరిం = హరిని, ఈడే = స్తుతిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము
ఎలాగైతే అగ్నిలో లోహంతో కూడిన బంగారం మాలిన్యం నుండి
విముక్తి పొంది శుద్ధమవుతుందో; అదే విధంగా, యోగాష్టాంగాల ద్వారా ప్రకాశవంతమైన జ్ఞానమనే అగ్నిలో తనను
తాను (అహంకారాన్ని, కర్మబంధాలను) కాల్చివేసి, జ్ఞాన
స్వరూపుడుగా మిగిలినవాడు అని ఎవనిని తెలుసుకుంటారో, సంసారమనే
చీకటిని నశింపజేసే అటువంటి హరిని నేను స్తుతిస్తున్నాను.
విశేషాలు
ఈ శ్లోకం యోగాష్టాంగాల
ద్వారా ఆత్మశుద్ధి మరియు మోక్షప్రాప్తిని వివరిస్తుంది.
బంగారం అగ్నిలో శుద్ధమైనట్లుగా, యోగాభ్యాసం ద్వారా జ్ఞానమనే అగ్నిలో అజ్ఞానాన్ని, అహంకారాన్ని
దహించివేసి, కేవలం జ్ఞాన స్వరూపుడైన ఆత్మను తెలుసుకోవడం ద్వారా సంసార
బంధాల నుండి విముక్తి లభిస్తుందని తెలియజేస్తుంది.
శ్లోకం 42
యం విజ్ఞానజ్యోతిషమాద్యం సువిభాన్తం
హృద్యర్కేన్ద్వగ్న్యోకసమీడ్యం తటిదాభమ్ ;
భక్త్యారాధ్యేహైవ విశన్త్యాత్మని సన్తం
తం సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిమీడే . 42 .
పద విభాగము
యం, విజ్ఞానజ్యోతిషమ్ + ఆద్యం, సువిభాన్తం,
హృది + అర్క + ఇన్దు + అగ్ని + ఓకసమ్ + ఈడ్యం, తటిత్ + ఆభమ్,
భక్త్యా + ఆరాధ్య + ఇహ + ఏవ, విశన్తి + ఆత్మని, సన్తం, తం, సంసారధ్వాన్తవినాశం, హరిమ్ + ఈడే.
అన్వయము
యం విజ్ఞానజ్యోతిషం, ఆద్యం, సువిభాన్తం,
హృది అర్కేన్ద్వగ్న్యోకసం, ఈడ్యం, తటిదాభం (చ), ఇహ ఏవ భక్త్యా ఆరాధ్య, ఆత్మని సన్తం
(చ యం) విశన్తి, తం సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిం ఈడే.
ప్రతి పదార్థము
యం = ఎవనిని, విజ్ఞానజ్యోతిషం = జ్ఞాన కాంతి స్వరూపుడైన,
ఆద్యం = మొదటివాడైన, సువిభాన్తం = చక్కగా ప్రకాశించేవాడైన, హృది = హృదయంలో,
అర్క = సూర్యుడు, ఇన్దు = చంద్రుడు, అగ్ని = అగ్ని, ఓకసమ్ =
నివాసంగా కలవాడు (అనగా సూర్య చంద్ర అగ్నులకు మూలం), ఈడ్యం =
స్తుతించదగినవాడు, తటిత్ + ఆభమ్ = మెరుపు వలె ప్రకాశించేవాడు అని; ఇహ ఏవ = ఈ
లోకంలోనే, భక్త్యా = భక్తితో, ఆరాధ్య = పూజించి, ఆత్మని = తన
ఆత్మలో, సన్తం = ఉన్నవాడు (పరమాత్మ) అని, విశన్తి =
ప్రవేశిస్తారో (లీనమవుతారో), తం = అటువంటి, సంసారధ్వాన్తవినాశం = సంసారమనే చీకటిని నశింపజేసే,
హరిం = హరిని, ఈడే = స్తుతిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము
ఎవనిని జ్ఞాన కాంతి స్వరూపుడైన, మొదటివాడైన,
చక్కగా ప్రకాశించేవాడైన, హృదయంలో సూర్య చంద్ర అగ్నులకు నివాసమైన, స్తుతించదగినవాడైన,
మెరుపు వలె ప్రకాశించేవాడు అని; ఈ లోకంలోనే భక్తితో పూజించి, తన ఆత్మలో
ఉన్నవాడు (పరమాత్మ) అని ప్రవేశిస్తారో (లీనమవుతారో), సంసారమనే
చీకటిని నశింపజేసే అటువంటి హరిని నేను స్తుతిస్తున్నాను.
విశేషాలు
ఈ శ్లోకం పరమాత్మ యొక్క
దివ్యమైన కాంతి స్వరూపాన్ని మరియు భక్తి ద్వారా ఆత్మజ్ఞానాన్ని వివరిస్తుంది.
పరమాత్మ సకల తేజస్సులకు మూలమని, హృదయంలోనే కొలువై ఉంటాడని, భక్తితో ఆయనను
ఆరాధించి, ఆయనలో లీనమవడం ద్వారా సంసారబంధాల నుండి విముక్తి
లభిస్తుందని తెలియజేస్తుంది.
శ్లోకం 43
పాయాద్భక్తం స్వాత్మని సన్తం పురుషం యో
భక్త్యా స్తౌతీత్యాఙ్గిరసం విష్ణురిమం మామ్ ;
ఇత్యాత్మానం స్వాత్మని సంహృత్య సదైక-
స్తం సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిమీడే . 43 .
పద విభాగము
పాయాత్ + భక్తం, స్వాత్మని, సన్తం, పురుషం,
యః, భక్త్యా, స్తౌతి + ఇతి + ఆఙ్గిరసం, విష్ణుః + ఇమం,
మామ్, ఇతి + ఆత్మానం, స్వాత్మని, సంహృత్య,
సదా + ఏకః, తం, సంసారధ్వాన్తవినాశం, హరిమ్ + ఈడే.
అన్వయము
యః భక్తం స్వాత్మని సన్తం పురుషం భక్త్యా స్తౌతి, ఇమం ఆఙ్గిరసం
మాం విష్ణుః ఇతి (ప్రోక్తవాన్). ఇతి ఆత్మానం స్వాత్మని సదా ఏకః సన్ సంహృత్య,
తం సంసారధ్వాన్తవినాశం హరిం పాయాత్ (అహం ఈడే).
ప్రతి పదార్థము
యః = ఎవడు (హరి), భక్తం = భక్తుడిని, స్వాత్మని = తన
ఆత్మలో, సన్తం = ఉన్న, పురుషం = పురుషుడిని (అనగా భక్తుడు తనలో ఉన్న
ఆత్మను తెలుసుకోవడం), భక్త్యా = భక్తితో, స్తౌతి = స్తుతిస్తాడో, ఇతి = ఈ విధంగా
(తనను తాను), ఆఙ్గిరసం = అంగిరసుని కుమారుడు (బృహస్పతి) అయిన, ఇమం = ఈ,
మామ్ = నన్ను, విష్ణుః = విష్ణువు అని (స్తుతించాడు); ఇతి = ఈ విధంగా,
ఆత్మానం = తనను తాను, స్వాత్మని = తన ఆత్మలో, సదా =
ఎల్లప్పుడూ, ఏకః సన్ = ఒకడై ఉండి, సంహృత్య = లీనం
చేసుకుని, తం = అటువంటి, సంసారధ్వాన్తవినాశం = సంసారమనే చీకటిని
నశింపజేసే, హరిం = హరిని, పాయాత్ = రక్షించుగాక! (లేదా అహం ఈడే = నేను
స్తుతిస్తున్నాను).
తాత్పర్యము
ఏ హరి, భక్తుడిని తన ఆత్మలో ఉన్న పురుషుడిగా భక్తితో స్తుతిస్తాడో,
"ఈ అంగిరసుని కుమారుడైన నేను విష్ణువును" అని (భగవానుడు నన్ను
స్తుతించినట్లుగా); ఈ విధంగా తనను తాను తన ఆత్మలో ఎల్లప్పుడూ ఒకడై ఉండి లీనం
చేసుకుని, సంసారమనే చీకటిని నశింపజేసే అటువంటి హరిని నేను
స్తుతిస్తున్నాను.
విశేషాలు
ఈ శ్లోకం హరిస్తుతి
యొక్క ఫలశ్రుతి (స్తోత్రం యొక్క ప్రయోజనం) మరియు భగవంతుని కృపను వివరిస్తుంది. భగవంతుడు తన భక్తులలో ఉన్న ఆత్మను తనతో
అభేదంగా చూస్తాడని, అటువంటి భక్తులను రక్షిస్తాడని తెలియజేస్తుంది. ఈ స్తోత్రం
ద్వారా సంసారబంధాల నుండి విముక్తి లభిస్తుందని పునరుద్ఘాటిస్తుంది. కవి తనను తాను 'ఆంగిరసుడు'గా పేర్కొని,
భగవంతుడు తనను కూడా స్తుతిస్తున్నాడని భావించడం ద్వారా భగవంతుని అపారమైన కృపను
తెలియజేస్తున్నాడు.
హరిస్తుతిః సమ్పూర్ణా
