శ్రీ శంకరాచార్యుల సమస్త స్తోత్ర సాహిత్యం అర్థాలతో : కనకదుర్గానందలహరీ స్తోత్రం ( 103 శ్లోకాలు)

శ్రీ శంకరాచార్య స్తోత్ర సర్వస్వమ్ –

కనకదుర్గానందలహరీ స్తోత్రం ( 103 శ్లోకాలు)

(శిఖరిణీ ఛందస్సు)

( పదవిభాగము, అన్వయము, ప్రతి పదార్థము, తాత్పర్యము,విశేషములతో)

-ఆచార్య తాడేపల్లి పతంజలి

ఈ కనకదుర్గానందలహరీ స్తోత్రం దుర్గమ్మ పరాక్రమం, దయ, మరియు సౌందర్యాన్ని కీర్తిస్తూ, ఆమెను ఆశ్రయించిన భక్తులకు ఐశ్వర్యం, జ్ఞానం, విజయం వంటి సకల శుభాలు కలుగుతాయని తెలియజేస్తుంది. అమ్మవారి దివ్య లీలలను స్మరించడం ద్వారా సకల పాపాలు నశించి, కోరికలు నెరవేరుతాయని ఈ స్తోత్రం ఉద్బోధిస్తుంది. ఈ స్తోత్రం పరివ్రాజకాచార్యవర్య శ్రీవిద్యాశంకరామార్యచే రచింపబడినదని కొందరి భావన.

వందే గురుపదద్వంద్వమవాఙ్మానసగోచరం .

రక్తశుక్లప్రభామిశ్రమతర్క్యం త్రైపురం మహః ..

పదవిభాగము

వందే, గురుపదద్వంద్వం, అవాఙ్మానసగోచరం (అవాక్ + మానస + అగోచరం), రక్తశుక్లప్రభామిశ్రం (రక్త + శుక్ల + ప్రభా + మిశ్రం), అతర్క్యం, త్రైపురం, మహః.

అన్వయము

అవాఙ్మానస-అగోచరం, రక్త-శుక్ల-ప్రభా-మిశ్రం, అతర్క్యం, త్రైపురం మహః, గురుపదద్వంద్వం వందే.

ప్రతి పదార్థము

అవాఙ్మానస-అగోచరం = వాక్కు, మనస్సులకు = అందనిది, రక్త-శుక్ల-ప్రభా-మిశ్రం = ఎరుపు, తెలుపు = కాంతులతో = కూడినది, అతర్క్యం = ఊహాతీతమైనది, త్రైపురం = త్రిపురానికి (లక్ష్యమైనది), మహః = తేజస్సు, గురుపదద్వంద్వం = గురువు యొక్క పాదయుగ్మాన్ని, వందే = నమస్కరిస్తున్నాను.

తాత్పర్యము

వాక్కులకు, మనస్సుకు అందనిది, ఎరుపు, తెలుపు రంగుల కాంతులతో మిళితమైనది, ఊహాతీతమైనది, త్రిపురా దేవతకు చెందిన తేజస్సు అయిన గురువు యొక్క పాదయుగ్మానికి నమస్కరిస్తున్నాను.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం శ్రీగురువు యొక్క పరమతత్వాన్ని వర్ణిస్తుంది. గురువు కేవలం ఒక వ్యక్తి కాదని, వాక్-మనస్సులకు అతీతమైన, సమస్త తేజస్సులకు మూలమైన ఒక శక్తి అని సూచిస్తుంది. రక్త-శుక్ల ప్రభలు శివ-శక్తి స్వరూపంగా, లేదా కుండలినీ శక్తి యొక్క రంగులుగా భావించబడతాయి.

అఖండమండలాకారం విశ్వం వ్యాప్య వ్యవస్థితం .

తత్పదం దర్శితం యేన తస్మై శ్రీగురవే నమః ..

పదవిభాగము

అఖండమండలాకారం (అఖండ + మండల + ఆకారం), విశ్వం, వ్యాప్య, వ్యవస్థితం, తత్పదం, దర్శితం, యేన, తస్మై, శ్రీగురవే, నమః.

అన్వయము

యేన అఖండ-మండల-ఆకారం విశ్వం వ్యాప్య వ్యవస్థితం తత్పదం దర్శితం, తస్మై శ్రీగురవే నమః.

ప్రతి పదార్థము

యేన = ఎవనిచే, అఖండమండలాకారం = అఖండమండల ఆకారముతో, విశ్వం = సమస్త విశ్వమును, వ్యాప్య = వ్యాపించి, వ్యవస్థితం = నిలచియున్న, తత్పదం = ఆ = పరబ్రహ్మపదము, దర్శితం = చూపబడినదో, తస్మై = అట్టి, శ్రీగురవే = శ్రీగురువునకు, నమః = నమస్కారము.

తాత్పర్యము

ఎవనిచే అఖండమండలాకారముతో సమస్త విశ్వమును వ్యాపించియున్న ఆ పరబ్రహ్మ పదము చూపబడినదో, అట్టి శ్రీగురువునకు నమస్కారము.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం గురువు యొక్క అసాధారణమైన జ్ఞానాన్ని, ఆయన శిష్యులకు పరతత్వాన్ని దర్శింపజేసే సామర్థ్యాన్ని ప్రశంసిస్తుంది. గురువు సకల విశ్వాన్ని దర్శించే అఖండ దృష్టిని కలిగి ఉంటాడని, ఆ దృష్టిని శిష్యులకు కూడా ప్రసాదిస్తాడని ఇందులోని అంతరార్థం.

శివే సేవాసక్తాశ్రితభరణకార్యైకచతురే

శిరోభిర్వేదానాం చిరవినుతకల్యాణచరితే .

స్మితజ్యోత్స్నాలీలారుచిరరుచిమచ్చంద్రవదనే

జగన్మాతర్మాతర్జయ కనకదుర్గే భగవతి .. 1..

పదవిభాగము

శివే, సేవాసక్తాశ్రితభరణకార్యైకచతురే (సేవా + ఆసక్త + ఆశ్రిత + భరణ + కార్య + ఏక + చతురే), శిరోభిర్వేదానాం (శిరోభిః + వేదానాం), చిరవినుతకల్యాణచరితే (చిర + వినుత + కల్యాణ + చరితే), స్మితజ్యోత్స్నాలీలారుచిరరుచిమచ్చంద్రవదనే (స్మిత + జ్యోత్స్నా + లీలా + రుచిర + రుచిమత్ + చంద్ర + వదనే), జగన్మాతః, మాతః, జయ, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

శివే, సేవాసక్తాశ్రిత-భరణ-కార్యైక-చతురే, వేదానాం శిరోభిః చిర-వినుత-కల్యాణ-చరితే, స్మిత-జ్యోత్స్నా-లీలా-రుచిర-రుచిమత్-చంద్ర-వదనే, జగన్మాతః, మాతః, భగవతి కనకదుర్గే, జయ.

ప్రతి పదార్థము

శివే – మంగళకరమైనదానా, సేవాసక్తాశ్రితభరణకార్యైకచతురే – సేవయందు ఆసక్తిగల ఆశ్రితులను పోషించుట అను కార్యమునందు ఏకైక చతురత్వము కలిగినదానా, వేదానాం – వేదముల, శిరోభిః – శిరస్సులచే (ఉపనిషత్తులచే), చిరవినుతకల్యాణచరితే – చిరకాలముగా స్తుతించబడిన మంగళకరమైన చరిత్రముగలదానా, స్మితజ్యోత్స్నాలీలారుచిరరుచిమచ్చంద్రవదనే – చిరునవ్వుల వెన్నెల లీలతో రమ్యమైన కాంతివంతమైన చంద్రునివంటి ముఖముగలదానా, జగన్మాతః – లోకమాతా, మాతః – తల్లీ, భగవతి – ఐశ్వర్యవంతురాలా, కనకదుర్గే – కనకదుర్గా, జయ – జయించుము

తాత్పర్యము

ఓ శివా! సేవయందు ఆసక్తిగల ఆశ్రితులను పోషించు కార్యమునందు ఏకైక చతురత్వము కలిగినదానా! వేదముల శిరస్సులైన ఉపనిషత్తులచే చిరకాలముగా స్తుతించబడిన మంగళకరమైన చరిత్రముగలదానా! చిరునవ్వుల వెన్నెల లీలతో రమ్యమైన, కాంతివంతమైన చంద్రుని వంటి ముఖముగలదానా! ఓ లోకమాతా! తల్లీ! ఐశ్వర్యవంతురాలా! కనకదుర్గా! నీవు జయించుము!

విశేషములు

ఈ శ్లోకం కనకదుర్గమ్మ సౌందర్యాన్ని, ఆమె ఆశ్రిత వత్సలతను, వేదాలు ఆమెను కీర్తించే తీరును వివరిస్తుంది. ఆమె ముఖం చంద్రునితో పోల్చబడింది, ఇది ఆమె సౌమ్యతను, ప్రశాంతతను సూచిస్తుంది.

నగాధీశట్కన్యే నలినదళసంకాశనయనే

సుగీతైర్గంధర్వైస్సురయువతిభిశ్చానుచరితే .

అగణ్యైరామ్నాయైరపి గుణనికాయైర్విలసితే

జగన్మాతర్మాతర్జయ కనకదుర్గే భగవతి .. 2..

పదవిభాగము

నగాధీశట్కన్యే (నగాధీశ + అటవి + కన్యే), నలినదళసంకాశనయనే (నలిన + దళ + సంకాశ + నయనే), సుగీతైర్గంధర్వైస్సురయువతిభిశ్చానుచరితే (సుగీతైః + గంధర్వైః + సురయువతిభిః + చ + అనుచరితే), అగణ్యైరామ్నాయైరపి (అగణ్యైః + ఆమ్నాయైః + అపి), గుణనికాయైర్విలసితే (గుణ + నికాయైః + విలసితే), జగన్మాతః, మాతః, జయ, కనకదుర్గే, భగవతి.

(ఇక్కడ 'నగాధీశట్కన్యే' అన్నది సరియైన పదవిభాగం కాదు. అది 'నగాధీశ + ఆత్మజే' లేదా 'నగాధీశపుత్రి' వంటిది కావచ్చు. ప్రస్తుత పాఠం ప్రకారం 'నగాధీశ + అట్కన్యే' అని తీసుకుంటే అట్ కన్యే అంటే పర్వతమునకు చెందినా అని అర్థం రావచ్చు. కానీ అట్కన్యే అసాధారణ ప్రయోగం. శ్లాఘ్యచరితే అనే పాఠభేదం ఉన్నందున, శ్లోకంలో సాధారణంగా కనకదుర్గను వర్ణించే తీరును బట్టి 'నగాధీశపుత్రి' లేదా 'నగాధీశతనయే' వంటిది ఆశించబడుతుంది. అయితే ఇచ్చిన పాఠం ప్రకారం వెళ్తున్నాము.)

మీరు కోరిన విధంగా, ఇచ్చిన అన్వయము మరియు ప్రతిపదార్థాలను సరిచేసి, అర్థాలను పక్కపక్కనే వ్రాస్తూ అందిస్తున్నాను:

అన్వయము

నగాధీశట్కన్యే, నలినదళ-సంకాశ-నయనే, సుగీతైః గంధర్వైః చ సురయువతిభిః అనుచరితే, అగణ్యైః ఆమ్నాయైః అపి గుణనికాయైః విలసితే, జగన్మాతః, మాతః, భగవతి కనకదుర్గే, జయ.

ప్రతిపదార్థము

నగాధీశట్కన్యే – పర్వతరాజునకు కూతురా (పార్వతీ రూపము), నలినదళసంకాశనయనే – పద్మ దళములతో సమానమైన కన్నులుగలదానా, సుగీతైః – మధురమైన గీతములచే, గంధర్వైః – గంధర్వులచే, చ – మరియు, సురయువతిభిః – దేవతా స్త్రీలచే, అనుచరితే – అనుసరించబడినదానా (సేవింపబడినదానా), అగణ్యైః – లెక్కించనలవికాని, ఆమ్నాయైః – వేదములచే, అపి – కూడా, గుణనికాయైః – గుణముల సముదాయములచే, విలసితే – ప్రకాశిస్తున్నదానా, జగన్మాతః – లోకమాతా, మాతః – తల్లీ, భగవతి – ఐశ్వర్యవంతురాలా, కనకదుర్గే – కనకదుర్గా, జయ – జయించుము.

తాత్పర్యము

ఓ పర్వతరాజు కుమార్తె (పార్వతీ స్వరూపిణీ)! పద్మపత్రముల వంటి విశాలమైన కన్నులు గలదానా! గంధర్వులు, దేవతా స్త్రీలచే మధుర గానములతో సేవింపబడుతున్నదానా! లెక్కించనలవికాని వేదములచే, గుణముల సమూహములచే ప్రకాశిస్తున్నదానా! ఓ లోకమాతా! తల్లీ! ఐశ్వర్యవంతురాలా! కనకదుర్గా! నీవు జయించుము!

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారికి పార్వతీ స్వరూపాన్ని ఆపాదించి, ఆమె సౌందర్యాన్ని, దివ్యత్వాన్ని వర్ణిస్తుంది. గంధర్వులు, దేవతా స్త్రీలు ఆమెను సేవించడం, వేదాలు ఆమె గుణాలను వర్ణించడం ఆమె సర్వోన్నతత్వాన్ని తెలియజేస్తుంది.

నిజశ్రేయస్కామైర్నిటలఘటితాం చ తత్కరపుటైః

స్తువద్భిస్సానందం శ్రుతిమధురవాచాం విరచనైః .

అసంఖ్యైర్బ్రహ్మాద్యైరమరసముదాయైః పరివృతే

దయా కర్తవ్యా తే మయి కనకదుర్గే భగవతి .. 3..

పదవిభాగము

నిజశ్రేయస్కామైర్నిటలఘటితాం (నిజ + శ్రేయస్ + కామైః + నిటల + ఘటితాం), చ, తత్కరపుటైః (తత్ + కర + పుటైః), స్తువద్భిస్సానందం (స్తువద్భిః + స + ఆనందం), శ్రుతిమధురవాచాం (శ్రుతి + మధుర + వాచాం), విరచనైః, అసంఖ్యైర్బ్రహ్మాద్యైరమరసముదాయైః (అసంఖ్యైః + బ్రహ్మ + ఆద్యైః + అమర + సముదాయైః), పరివృతే, దయా, కర్తవ్యా, తే, మయి, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

కనకదుర్గే, భగవతి, నిజ-శ్రేయస్-కామైః, నిటల-ఘటితాం చ తత్-కర-పుటైః, స-ఆనందం, శ్రుతి-మధుర-వాచాం విరచనైః స్తువద్భిః, అసంఖ్యైః బ్రహ్మ-ఆద్యైః అమర-సముదాయైః పరివృతే, తే దయా మయి కర్తవ్యా.

ప్రతి పదార్థము

కనకదుర్గే = కనకదుర్గా, భగవతి = ఐశ్వర్యవంతురాలా, నిజశ్రేయస్కామైః = తమ = శ్రేయస్సును = కోరుకొనువారిచే, నిటలఘటితాం = నుదుట = జోడించబడిన, చ = మరియు, తత్కరపుటైః = వారి = చేతి = దొప్పలతో (అంజలితో), సానందం = ఆనందముతో, శ్రుతిమధురవాచాం = చెవులకు = మధురమైన = వాక్కుల = విరచనైః = కూర్పులతో (స్తోత్రములతో), స్తువద్భిః = స్తుతించుచున్న, అసంఖ్యైః = అసంఖ్యాకమైన, బ్రహ్మాద్యైః = బ్రహ్మ = మొదలగు, అమరసముదాయైః = దేవతల = సమూహములచే, పరివృతే = చుట్టబడినదానా, తే = నీయొక్క, దయా = దయ, మయి = నాయందు, కర్తవ్యా = చేయబడాలి (కటాక్షించాలి).

తాత్పర్యము

ఓ కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! తమ శ్రేయస్సును కోరుకొను బ్రహ్మ మొదలగు అసంఖ్యాక దేవతలచే, నుదుట చేతులు జోడించి, ఆనందముతో, చెవులకు మధురమైన వాక్కుల కూర్పులతో స్తుతించబడుతూ, చుట్టబడినదానా! నీ దయ నాయందు ఉండాలి (నన్ను కటాక్షించాలి)!

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారికి దేవతలు కూడా అంజలి ఘటించి స్తుతిస్తారని, ఆమె సర్వదేవతా స్వరూపిణి అని తెలియజేస్తుంది. భక్తులు తమ శ్రేయస్సు కోరి ఆమెను పూజిస్తారని, ఆమె దయ కోసం అర్థించుకుంటారు.

భవత్పాదన్యాసోచితకనకపీఠీపరిసరే

పతంతస్సాష్టాంగం ముదితహృదయా బ్రహ్మఋషయః .

న వాంఛంతి స్వర్గం న చ కమలసంభూతభవనం

న వా ముక్తేర్మార్గం నను కనకదుర్గే భగవతి .. 4..

పదవిభాగము

భవత్పాదన్యాసోచితకనకపీఠీపరిసరే (భవత్ + పాద + న్యాస + ఉచిత + కనక + పీఠీ + పరిసరే), పతంతస్సాష్టాంగం (పతంతః + స + అష్టాంగం), ముదితహృదయా (ముదిత + హృదయా), బ్రహ్మఋషయః (బ్రహ్మ + ఋషయః), న, వాంఛంతి, స్వర్గం, న, చ, కమలసంభూతభవనం (కమల + సంభూత + భవనం), న, వా, ముక్తేర్మార్గం (ముక్తేః + మార్గం), నను, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము కనకదుర్గే, భగవతి, భవత్-పాద-న్యాస-ఉచిత-కనక-పీఠీ-పరిసరే, స-అష్టాంగం పతంతః, ముదిత-హృదయాః బ్రహ్మ-ఋషయః స్వర్గం న వాంఛంతి, కమల-సంభూత-భవనం చ న, ముక్తేః మార్గం వా న వాంఛంతి నను.

ప్రతి పదార్థము కనకదుర్గే – కనకదుర్గా, భగవతి – ఐశ్వర్యవంతురాలా, భవత్పాదన్యాసోచితకనకపీఠీపరిసరే – నీయొక్క పాదములను ఉంచుటకు తగిన బంగారు పీఠము చుట్టూ, సాష్టాంగం – అష్టాంగములతో (సాగిలపడి), పతంతః – పడుచున్న, ముదితహృదయాః – ఆనందించిన హృదయముగల, బ్రహ్మఋషయః – బ్రహ్మఋషులు, స్వర్గం – స్వర్గమును, న వాంఛంతి – కోరుకొనరు, కమలసంభూతభవనం చ న – బ్రహ్మ యొక్క లోకమును కూడా కోరరు, ముక్తేర్మార్గం వా నను – మోక్ష మార్గమును కూడా నిశ్చయంగా కోరరు.

తాత్పర్యము

ఓ కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! నీ పాదములను ఉంచుటకు తగిన బంగారు పీఠము చుట్టూ అష్టాంగములతో సాగిలపడి పడుచున్న ఆనందించిన హృదయముగల బ్రహ్మఋషులు స్వర్గమును కోరరు, బ్రహ్మలోకమును కోరరు, మోక్ష మార్గమును కూడా కోరరు కదా! (కేవలం నీ పాదసేవనే కోరుకుంటారు).

విశేషములు

ఈ శ్లోకం భగవతి కనకదుర్గ పాదసేవ యొక్క మహత్వాన్ని తెలియజేస్తుంది. బ్రహ్మఋషులు కూడా ఆమె పాదసేవ ముందు స్వర్గం, బ్రహ్మలోకం, మోక్షం వంటి వాటిని కూడా తృణీకరిస్తారని, ఆమె పట్ల భక్తుల అనన్య భక్తిని ప్రస్ఫుటం చేస్తుంది.

అష్టాంగములు" అనే పదానికి సందర్భాన్ని బట్టి వేర్వేరు అర్థాలు ఉన్నాయి. మీరు ఇచ్చిన శ్లోకంలో "సష్టాంగం పతంతః" (అష్టాంగములతో పడుచున్న) అని ఉంది, ఇది సాష్టాంగ నమస్కారంలో భాగమైన అష్టాంగాలను సూచిస్తుంది.

ఇది కాకుండా, పతంజలి యోగశాస్త్రంలో చెప్పబడిన "అష్టాంగ యోగం" కూడా ఉంది, దీనికి కూడా అష్టాంగములు అనే పేరుంది. ఈ రెండు రకాల అష్టాంగముల గురించి వివరంగా చూద్దాం:

1. సాష్టాంగ నమస్కారంలోని అష్టాంగములు

సాష్టాంగ నమస్కారం అంటే శరీరం లోని ఎనిమిది అంగాలతో నేలకు తాకి నమస్కరించడం. ఈ ఎనిమిది అంగాలు పురుషులు చేసే నమస్కారంలో వర్ణించబడ్డాయి. అవి:

ఉరస్సు (ఛాతి): గుండె ప్రాంతం
శిరస్సు (తల): తల
దృష్టి: చూపులు
మనస్సు: ఆలోచనలు
వచస్సు (మాట): పలికే మాట
పాదములు: పాదాలు
కరములు: చేతులు
కర్ణములు (చెవులు): చెవులు

ఈ ఎనిమిది అంగాలను నేలకు తాకి, మనస్సును భగవంతునిపై లగ్నం చేసి చేసే నమస్కారాన్నే సాష్టాంగ నమస్కారం అంటారు. ఇది సంపూర్ణ శరణాగతికి, అణకువకు ప్రతీక.

2. పతంజలి అష్టాంగ యోగంలోని అష్టాంగములు

పతంజలి మహర్షి యోగశాస్త్రంలో మోక్ష సాధనకు ఎనిమిది మార్గాలను (అంగాలను) వివరించారు. వీటినే అష్టాంగ యోగం అంటారు. ఇవి ఒకదానికొకటి అనుసంధానమై ఉంటాయి మరియు క్రమంగా అభ్యసించాలి. అవి:

యమము: ఇది నైతిక నియమాలను సూచిస్తుంది. ఇందులో ఐదు భాగాలున్నాయి:

అహింస: ఎవరినీ మాటలతో, చేతలతో బాధించకుండా ఉండటం.
సత్యం: నిజం మాట్లాడటం, మోసం చేయకపోవడం.
అస్తేయం: దొంగిలించకపోవడం, పరుల వస్తువులను ఆశించకపోవడం.
బ్రహ్మచర్యం: ఇంద్రియ నిగ్రహం, లైంగిక సంయమనం.
అపరిగ్రహం: అవసరానికి మించి వస్తువులను పోగుచేసుకోకపోవడం, అత్యాశ లేకుండా ఉండటం.

నియమము: ఇది స్వీయ క్రమశిక్షణ, వ్యక్తిగత ఆచరణలను సూచిస్తుంది. ఇందులో కూడా ఐదు భాగాలున్నాయి:

శౌచం: అంతర్గత, బాహ్య పరిశుభ్రత.
సంతోషం: ఉన్నదానితో సంతృప్తి చెందడం.
తపస్సు: క్రమశిక్షణతో కూడిన సాధన, శరీర కష్టాలను ఓర్చుకోవడం.
స్వాధ్యాయం: ఆత్మజ్ఞానం కోసం శాస్త్రాలను అధ్యయనం చేయడం.
ఈశ్వర ప్రణిధానం: భగవంతునిపై సంపూర్ణ శరణాగతి, కర్మ ఫలాలను ఆయనకు అంకితం చేయడం.

ఆసనము: ఇది స్థిరమైన, సౌకర్యవంతమైన శారీరక భంగిమలను సూచిస్తుంది. ధ్యానం చేయడానికి శరీరాన్ని సిద్ధం చేసేందుకు ఆసనాలు ఉపయోగపడతాయి.
ప్రాణాయామము: శ్వాస నియంత్రణ. ప్రాణం అంటే జీవశక్తి, ఆయామం అంటే నియంత్రణ. శ్వాసను నియంత్రించడం ద్వారా ప్రాణశక్తిని నియంత్రించడం.
ప్రత్యాహారము: ఇంద్రియ నిగ్రహం. బాహ్య వస్తువుల నుండి ఇంద్రియాలను ఉపసంహరించుకొని అంతర్ముఖం చేయడం.
ధారణ: ఏకాగ్రత. మనస్సును ఒకే వస్తువుపై లేదా బిందువుపై నిలపడం.
ధ్యానము: ధారణ యొక్క నిరంతర కొనసాగింపు. ఏకాగ్రతతో కూడిన నిరంతర చింతన. ధ్యేయ వస్తువుతో ఐక్యం కావాలనే తపన.
సమాధి: ధ్యానానికి అంతిమ దశ. ఇది ఆత్మ పరమాత్మలలో ఐక్యమయ్యే స్థితి. ఈ స్థితిలో ధ్యానించేవాడు, ధ్యానించబడేది, ధ్యానం అనే మూడు వేరుగా ఉండవు, అన్నీ ఏకమైపోతాయి. ఇది పరమానంద స్థితి.

ఈ రెండు రకాల "అష్టాంగములు" భారతీయ తత్వశాస్త్రంలో మరియు ఆధ్యాత్మిక సాధనలో ముఖ్యమైన భావనలు.

శచీస్వాహాదేవీప్రముఖహరిదీశానరమణీ-

మణీహస్తన్యస్తైర్మణిఖచితపాత్రైరనుదినం .

ససంగీతం నీరాజితచరణపంకేరుహయుగే

కృపాపూరం మహ్యం దిశ కనకదుర్గే భగవతి .. 5..

పదవిభాగము

శచీస్వాహాదేవీప్రముఖహరిదీశానరమణీ (శచీ + స్వాహాదేవీ + ప్రముఖ + హరిత్ + ఈశాన + రమణీ), మణీహస్తన్యస్తైర్మణిఖచితపాత్రైరనుదినం (మణీ + హస్త + న్యస్తైః + మణి + ఖచిత + పాత్రైః + అనుదినం), ససంగీతం (స + సంగీతం), నీరాజితచరణపంకేరుహయుగే (నీరాజిత + చరణ + పంకేరుహ + యుగే), కృపాపూరం, మహ్యం, దిశ, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము కనకదుర్గే, భగవతి, శచీ-స్వాహాదేవీ-ప్రముఖ-హరిత్-ఈశాన-రమణీ-మణీ-హస్త-న్యస్తైః, మణి-ఖచిత-పాత్రైః అనుదినం, స-సంగీతం నీరాజిత-చరణ-పంకేరుహ-యుగే, మహ్యం కృపాపూరం దిశ.

ప్రతి పదార్థము కనకదుర్గే – కనకదుర్గా, భగవతి – ఐశ్వర్యవంతురాలా, శచీస్వాహాదేవీప్రముఖహరిదీశానరమణీ – శచీదేవి, స్వాహాదేవి మొదలగు ఇంద్రుని, ఈశానుని (శివుని) రాణులు, ఉత్తమ స్త్రీల హస్తన్యస్తైః – చేతులలో ఉంచబడిన, మణిఖచితపాత్రైః – మణులతో పొదగబడిన పాత్రలచే, అనుదినం – ప్రతిరోజు, ససంగీతం – సంగీతముతో కూడినదై, నీరాజితచరణపంకేరుహయుగే – నీరాజనము చేయబడిన పాద పద్మ యుగ్మముగలదానా, మహ్యం – నాకు, కృపాపూరం – కృపను నిండుగా, దిశ – ప్రసాదించుము.

తాత్పర్యము

ఓ కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! ఇంద్రుని రాణి శచీదేవి, అగ్నిదేవుని రాణి స్వాహాదేవి మొదలగు దిక్పాలకుల రాణులచే వారి చేతులలో ఉంచబడిన మణులతో పొదగబడిన పాత్రలచే, ప్రతిరోజు సంగీతముతో కూడినదై నీరాజనము చేయబడుచున్న పాదపద్మములు గలదానా! నాకు కృపను నిండుగా ప్రసాదించుము.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారికి జరిగే నిత్యసేవను వర్ణిస్తుంది. దేవతా స్త్రీలు కూడా ఆమెకు నిత్యము నీరాజనం చేస్తారని, ఆమె దివ్యత్వాన్ని, సర్వదేవతా వందనీయతను తెలియజేస్తుంది. భక్తుడు అమ్మవారి కృపను అర్థిస్తున్నాడు.

ప్రవర్షత్యశ్రాంతం బహుగుణమభీష్టార్థనిచయం

స్వరూపధ్యాతౄణాం చికురనికురుంబం తవ శివే .

అపామేకం వర్షం వితరతి కదాచిజ్జలధరో

ద్వయోస్సామ్యం కిం స్యాన్నను కనకదుర్గే భగవతి .. 6..

పదవిభాగము

ప్రవర్షత్యశ్రాంతం (ప్రవర్షతి + అశ్రాంతం), బహుగుణమభీష్టార్థనిచయం (బహు + గుణం + అభి + ఈష్ట + అర్థ + నిచయం), స్వరూపధ్యాతౄణాం (స్వరూప + ధ్యాతౄణాం), చికురనికురుంబం (చికుర + నికురుంబం), తవ, శివే, అపామేకం (అపాం + ఏకం), వర్షం, వితరతి, కదాచిజ్జలధరో (కదాచిత్ + జలధరః), ద్వయోస్సామ్యం (ద్వయోః + సామ్యం), కిం, స్యాత్, నను, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

శివే, భగవతి కనకదుర్గే, తవ చికుర-నికురుంబం స్వరూప-ధ్యాతౄణాం అశ్రాంతం బహు-గుణం అభి-ఈష్ట-అర్థ-నిచయం ప్రవర్షతి. జలధరః కదాచిత్ అపాం ఏకం వర్షం వితరతి. ద్వయోః సామ్యం కిం స్యాత్ నను?

ప్రతి పదార్థము

శివే = మంగళకరమైనదానా, భగవతి = ఐశ్వర్యవంతురాలా, కనకదుర్గే = కనకదుర్గా, తవ = నీయొక్క, చికురనికురుంబం = కేశ = సమూహము, స్వరూపధ్యాతౄణాం = నీ స్వరూపమును ధ్యానించువారికి, అశ్రాంతం = నిరంతరము, బహుగుణం = అనేక గుణములతో, అభిష్టార్థనిచయం = కోరబడిన అర్థముల సమూహమును, ప్రవర్షతి = కురిపించును (ప్రసాదించును). జలధరః = మేఘము, కదాచిత్ = అప్పుడప్పుడు, అపాం = నీటి, ఏకం = ఒక, వర్షం = వర్షమును, వితరతి = ఇచ్చును. ద్వయోః = రెండింటికి (మేఘమునకు, నీ కేశములకు), సామ్యం = సమానత్వము, కిం = ఏమి, స్యాత్ = ఉండును, నను = కదా? (ఉండదు).

తాత్పర్యము

ఓ మంగళకరమైన కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! నీ కేశసమూహము నీ స్వరూపమును ధ్యానించువారికి నిరంతరము అనేక గుణములతో కూడిన కోరబడిన సమస్త అర్థములను ప్రసాదిస్తుంది. మేఘము అప్పుడప్పుడు నీటి వర్షమును మాత్రమే కురిపిస్తుంది. మరి ఆ రెండింటికి (నీ కేశములకు, మేఘమునకు) సమానత్వం ఎలా సాధ్యమవుతుంది? (మేఘముకంటే నీ కేశసమూహమే గొప్పదని భావం).

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి కేశసౌందర్యాన్ని వర్ణిస్తూ, దానిని వర్షించే మేఘంతో పోల్చుతుంది. మేఘము కేవలం నీటిని ఇస్తే, అమ్మవారి కేశసమూహం భక్తులకు సమస్త కోరికలను, గుణాలను ప్రసాదిస్తుందని, తద్వారా అమ్మవారి ఔన్నత్యాన్ని ప్రశంసిస్తుంది.

కృశాంగం స్వారాతిం తుహినకరమావృత్య తరసా

స్థితం మన్యే ధన్యే తిమిరనికరం తే కచభరం .

సహాయం కృత్వాయం హరమనసి మోహాంధతమసం

వితేనే కామః శ్రీమతి కనకదుర్గే భగవతి .. 7..

పదవిభాగము

కృశాంగం, స్వారాతిం (స్వ + అరాతిం), తుహినకరమావృత్య (తుహిన + కరం + ఆవృత్య), తరసా, స్థితం, మన్యే, ధన్యే, తిమిరనికరం (తిమిర + నికరం), తే, కచభరం (కచ + భరం), సహాయం, కృత్వా, అయం, హరమనసి (హర + మనసి), మోహాంధతమసం (మోహ + అంధ + తమసం), వితేనే, కామః, శ్రీమతి, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

ధన్యే, శ్రీమతి, కనకదుర్గే, భగవతి, తే కచ-భరం కృశ-అంగం స్వ-అరాతిం తుహిన-కరం తరసా ఆవృత్య స్థితం తిమిర-నికరం మన్యే. అయం కామః హర-మనసి మోహ-అంధ-తమసం సహాయం కృత్వా వితేనే.

ప్రతి పదార్థము

ధన్యే = ధన్యమైనదానా, శ్రీమతి = సంపదలుగలదానా, కనకదుర్గే = కనకదుర్గా, భగవతి = ఐశ్వర్యవంతురాలా, తే = నీయొక్క, కచభరం = కేశ = భారము, కృశాంగం = కృశించిన = అవయవములుగల, స్వారాతిం = తన = శత్రువైన, తుహినకరం = చంద్రుని, తరసా = బలముగా, ఆవృత్య = కప్పి, స్థితం = ఉన్న, తిమిరనికరం = చీకటి = సమూహము = అని, మన్యే = తలచెదను. అయం = ఈ, కామః = మన్మథుడు, హరమనసి = శివుని = మనస్సునందు, మోహాంధతమసం = మోహము = అను = గాఢాంధకారమును, సహాయం = సహాయము = చేసి, కృత్వా = చేసి (సహాయంగా తీసుకుని), వితేనే = వ్యాపింపజేసెను.

తాత్పర్యము

ఓ ధన్యమైన కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! నీ కేశభారము కృశించిన అవయవములుగల తన శత్రువైన చంద్రుని బలముగా కప్పియున్న చీకటి సమూహము అని నేను తలచెదను. ఈ మన్మథుడు (శివుని తపోభంగము చేయుటకు), శివుని మనస్సునందు మోహమనే గాఢాంధకారాన్ని, నీ కేశభారమనే చీకటి సహాయముతో వ్యాపింపజేసెను.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి కేశసౌందర్యాన్ని, దాని గాఢత్వాన్ని వర్ణిస్తుంది. చీకటిని పోలిన ఆమె కేశపాశం మన్మథుడికి శివుని మనస్సులో మోహాన్ని కలిగించడానికి సహాయపడిందని కవి ఊహించాడు. ఇది అమ్మవారి రూపాన్ని, ఆమె శక్తులను చాటిచెబుతుంది.

తమో నామ్నా సమ్యగ్గళితపునరుద్వాంతరుచిర-

ప్రభాశేషం భానోరివ తరుణిమానం ధృతవతః .

త్వదీయే సీమంతే కృతపదమిదం కుంకుమరజో-

వసేదశ్రాంతం మే హృది కనకదుర్గే భగవతి .. 8..

పదవిభాగము

తమో, నామ్నా, సమ్యగ్గళితపునరుద్వాంతరుచిరప్రభాశేషం (సమ్యక్ + గళిత + పునః + ఉద్వాంత + రుచిర + ప్రభా + శేషం), భానోరివ (భానోః + ఇవ), తరుణిమానం, ధృతవతః, త్వదీయే, సీమంతే, కృతపదమిదం (కృత + పదం + ఇదం), కుంకుమరజో (కుంకుమ + రజః), వసేదశ్రాంతం (వసేత్ + అశ్రాంతం), మే, హృది, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

కనకదుర్గే, భగవతి, నామ్నా తమః సమ్యక్ గళిత-పునః-ఉద్వాంత-రుచిర-ప్రభా-శేషం, భానోః ఇవ తరుణిమానం ధృతవతః, త్వదీయే సీమంతే కృత-పదం ఇదం కుంకుమ-రజః మే హృది అశ్రాంతం వసేత్.

ప్రతి పదార్థము

కనకదుర్గే – కనకదుర్గా, భగవతి – ఐశ్వర్యవంతురాలా, నామ్నా – పేరుకు, తమః – చీకటి అయినను (కుంకుమ అనేది ఎరుపు రంగులో ఉంటుంది, చీకటి కాదు. ఇక్కడ కవిత్వం కోసం 'తమః' వాడబడింది), సమ్యగ్గళితపునరుద్వాంతరుచిరప్రభాశేషం – బాగుగా పోగొట్టబడిన (చీకటిని), మరల ఉద్భవించిన అందమైన కాంతి మిగిలియున్నది, భానోరివ – సూర్యుని వలె, తరుణిమానం – యౌవనమును, ధృతవతః – ధరించినది, త్వదీయే – నీయొక్క, సీమంతే – పాపిటయందు, కృతపదమిదం – స్థానము ఏర్పరచుకొన్న ఈ, కుంకుమరజః – కుంకుమ రజస్సు, మే – నా, హృది – హృదయమునందు, అశ్రాంతం – నిరంతరము, వసేత్ – నివసించుగాక.

తాత్పర్యము

ఓ కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! పేరుకు చీకటి అయిననూ, సూర్యుని వలె యౌవనమును ధరించి, బాగుగా పోగొట్టబడిన, మరల ఉద్భవించిన అందమైన కాంతి మిగిలియున్న నీ పాపిడియందు స్థానము ఏర్పరచుకొన్న ఈ కుంకుమ రజస్సు నా హృదయమునందు నిరంతరము నివసించుగాక!

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి సీమంతంలోని కుంకుమ తిలకం యొక్క మాహాత్మ్యాన్ని వర్ణిస్తుంది. కుంకుమ ఎరుపు రంగు సూర్యుని తేజస్సును పోలి ఉంటుందని, అది చీకటిని (అజ్ఞానాన్ని) తొలగించి జ్ఞాన కాంతిని ప్రసాదిస్తుందని కవి ఆకాంక్షిస్తున్నాడు.

త్రిలోకీ వైచిత్రీజనకఘనసౌందర్యసదనం

విరాజత్కస్తూరీతిలకమపి ఫాలే విజయతే .

యదాలోకవ్రీడాకుపిత ఇవ జూటే పశుపతే-

ర్విలీనో బాలేందుర్నను కనకదుర్గే భగవతి .. 9..

పదవిభాగము

త్రిలోకీ (త్రి + లోకీ), వైచిత్రీజనకఘనసౌందర్యసదనం (వైచిత్రీ + జనక + ఘన + సౌందర్య + సదనం), విరాజత్కస్తూరీతిలకమపి (విరాజత్ + కస్తూరీ + తిలకం + అపి), ఫాలే, విజయతే, యదాలోకవ్రీడాకుపిత (యత్ + ఆలోక + వ్రీడా + కుపిత), ఇవ, జూటే, పశుపతేర్విలీనో (పశుపతేః + విలీనః), బాలేందుర్నను (బాల + ఇందుః + నను), కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

కనకదుర్గే, భగవతి, త్రిలోకీ-వైచిత్రీ-జనక-ఘన-సౌందర్య-సదనం, ఫాలే విరాజత్-కస్తూరీ-తిలకం అపి విజయతే. యత్-ఆలోక-వ్రీడా-కుపితః ఇవ పశుపతేః జూటే బాల-ఇందుః విలీనః నను.

ప్రతి పదార్థము

కనకదుర్గే – కనకదుర్గా, భగవతి – ఐశ్వర్యవంతురాలా, త్రిలోకీ – మూడు లోకాలకు, వైచిత్రీజనక – వింతలను పుట్టించే, ఘనసౌందర్యసదనం – గొప్ప సౌందర్యమునకు నిలయమైన, ఫాలే – నుదుటియందు, విరాజత్కస్తూరీతిలకం – ప్రకాశించుచున్న కస్తూరి తిలకము, అపి – కూడా, విజయతే – ప్రకాశించుచున్నది (విజయం పొందుతోంది). యదాలోకవ్రీడాకుపితః ఇవ – దానిని చూసిన సిగ్గుతో కోపించినవాడి వలె, పశుపతేః – శివుని, జూటే – జటాజూటమునందు, బాలేందుః – బాల చంద్రుడు, విలీనః – లీనమైనాడు, నను – కదా.

తాత్పర్యము

ఓ కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! మూడు లోకాలకు వింతలను పుట్టించే గొప్ప సౌందర్యానికి నిలయమైన, నీ నుదుటియందు ప్రకాశించుచున్న కస్తూరి తిలకము విజయము పొందుతోంది. దానిని చూసిన సిగ్గుతో కోపించినవాడి వలె శివుని జటాజూటమునందు బాలచంద్రుడు లీనమయ్యాడు కదా! (అమ్మవారి కస్తూరి తిలకం బాలచంద్రునికంటే అందమైనదని భావం).

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి నుదుటి తిలకం యొక్క అద్భుత సౌందర్యాన్ని ప్రశంసిస్తుంది. ఆమె తిలకం ముందు చంద్రుడు కూడా సిగ్గుపడి శివుని జటాజూటంలో దాక్కున్నాడని కవి ఊహించాడు, ఇది ఆమె రూప సౌందర్య అతిశయోక్తి.

పరాభూతశ్చేశాళికనయనకీలావిలసనా-

ద్విసృజ్య ప్రాచీనం భువనవినుతం కార్ముకవరం .

హరం జేతుం త్వద్భ్రూచ్ఛలమపరబాణాసనయుగం

స్మరో ధత్తే సర్వేశ్వరి కనకదుర్గే భగవతి .. 10..

పదవిభాగము

పరాభూతశ్చేశాళికనయనకీలావిలసనాత్ (పరాభూతః + చ + ఈశ + అళిక + నయన + కీలా + విలసనాత్), విసృజ్య, ప్రాచీనం, భువనవినుతం (భువన + వినుతం), కార్ముకవరం (కార్ముక + వరం), హరం, జేతుం, త్వద్భ్రూచ్ఛలమపరబాణాసనయుగం (త్వత్ + భ్రూ + ఛలం + అపర + బాణాసన + యుగం), స్మరో (స్మరః), ధత్తే, సర్వేశ్వరి, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

సర్వేశ్వరి, కనకదుర్గే, భగవతి, ఈశ-అళిక-నయన-కీలా-విలసనాత్ పరాభూతః చ, ప్రాచీనం భువన-వినుతం కార్ముక-వరం విసృజ్య, స్మరః హరం జేతుం త్వత్-భ్రూ-ఛలం అపర-బాణాసన-యుగం ధత్తే.

ప్రతి పదార్థము

సర్వేశ్వరి – సర్వేశ్వరీ, కనకదుర్గే – కనకదుర్గా, భగవతి – ఐశ్వర్యవంతురాలా, ఈశాళికనయనకీలావిలసనాత్ – శివుని నుదుటి కంటి అగ్ని జ్వాలల ప్రకాశముచే, పరాభూతః చ – పరాజితుడైనవాడు మరియు, ప్రాచీనం – పూర్వమున్న, భువనవినుతం – లోకముచే కీర్తించబడిన, కార్ముకవరం – ఉత్తమమైన ధనుస్సును, విసృజ్య – వదలిపెట్టి, హరం – శివుని, జేతుం – జయించుటకు, త్వద్భ్రూచ్ఛలమపరబాణాసనయుగం – నీయొక్క కనుబొమ్మల నెపముతో వేరొక ధనుస్సు జతను, స్మరః – మన్మథుడు, ధత్తే – ధరించుచున్నాడు.

తాత్పర్యము

ఓ సర్వేశ్వరీ! కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! శివుని నుదుటి కంటి అగ్నిజ్వాలల ప్రకాశముచే పరాజితుడైన మన్మథుడు, తన పూర్వమున్న, లోకముచే కీర్తించబడిన ఉత్తమమైన ధనుస్సును వదలిపెట్టి, శివుని జయించుటకు నీ కనుబొమ్మల నెపముతో వేరొక ధనుస్సు జతను ధరిస్తున్నాడు.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి కనుబొమ్మల అందాన్ని, శక్తిని వర్ణిస్తుంది. శివునిచే భస్మీభూతుడైన మన్మథుడు, శివుని జయించడానికి అమ్మవారి కనుబొమ్మలను తన నూతన ధనుస్సులుగా చేసుకున్నాడని కవి ఊహించాడు. ఇది అమ్మవారి సౌందర్యం ఎంతటి ప్రభావవంతమైనదో తెలియజేస్తుంది.

త్వదీయభ్రూవల్లీచ్ఛలమదనకోదండయుగళీ

సమీపే విభ్రాజత్తవ సువిపులం నేత్రయుగళం .

విజేతుం స్వారాతిం వికచనవనీలోత్పలశర-

ద్వయం తేనానీతం ఖలు కనకదుర్గే భగవతి .. 11..

పదవిభాగము

త్వదీయభ్రూవల్లీచ్ఛలమదనకోదండయుగళీ (త్వదీయ + భ్రూ + వల్లీ + ఛల + మదన + కోదండ + యుగళీ), సమీపే, విభ్రాజత్, తవ, సువిపులం (సు + విపులం), నేత్రయుగళం, విజేతుం, స్వారాతిం (స్వ + అరాతిం), వికచనవనీలోత్పలశరద్వయం (వికచ + నవ + నీల + ఉత్పల + శర + ద్వయం), తేన, ఆనీతం, ఖలు, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

కనకదుర్గే, భగవతి, త్వదీయ-భ్రూ-వల్లీ-ఛల-మదన-కోదండ-యుగళీ-సమీపే విభ్రాజత్ తవ సు-విపులం నేత్ర-యుగళం, స్వ-అరాతిం విజేతుం, తేన వికచ-నవ-నీల-ఉత్పల-శర-ద్వయం ఆనీతం ఖలు.

ప్రతి పదార్థము

కనకదుర్గే – కనకదుర్గా, భగవతి – ఐశ్వర్యవంతురాలా, త్వదీయభ్రూవల్లీచ్ఛలమదనకోదండయుగళీసమీపే – నీయొక్క కనుబొమ్మల లతల నెపముతో ఉన్న మన్మథుని వింటి జంటకు దగ్గరగా, విభ్రాజత్ – ప్రకాశిస్తున్న, తవ – నీయొక్క, సువిపులం – మిక్కిలి విశాలమైన, నేత్రయుగళం – కన్నుల జంటను, స్వారాతిం – తన శత్రువైన (మన్మథునికి శత్రువైన శివుని), విజేతుం – జయించుటకు, తేన – అతనిచే (మన్మథునిచే), వికచనవనీలోత్పలశరద్వయం – వికసించిన కొత్త నీలి కలువలు అనే బాణముల జంట, ఆనీతం – తేబడినది, ఖలు – కదా.

తాత్పర్యము

ఓ కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! నీ కనుబొమ్మల తీగలను మన్మథుడు తన విల్లుగా మార్చుకున్నాడు. ఆ వింటి జంటకు దగ్గరగా ప్రకాశిస్తున్న నీ విశాలమైన నేత్రయుగ్మాన్ని చూసి, తన శత్రువైన శివుని జయించడానికి మన్మథుడు వికసించిన నూతన నీలకలువలు అనే రెండు బాణాలను తెచ్చి పెట్టుకున్నాడు కదా!

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి కనుబొమ్మలను, నేత్రాలను వర్ణిస్తుంది. కనుబొమ్మలు మన్మథుని ధనుస్సులని, కళ్ళు నీలకలువ బాణాలని ఉపమించి, శివుని జయించడానికి మన్మథుడు వాటిని ఉపయోగించుకుంటున్నాడని కవి ఊహించాడు. ఇది అమ్మవారి సౌందర్యం యొక్క అద్భుత ప్రభావాన్ని చాటిచెబుతుంది.

దరిద్రం శ్రీమంతం జరఠమబలానాం ప్రియతమం

జడం సంఖ్యావంతం సమరచలితం శౌర్యకలితం .

మనుష్యం కుర్వంతోఽమరపరివృఢం నిత్యసదయాః

కటాక్షాస్తే కార్యా మయి కనకదుర్గే భగవతి .. 12..

పదవిభాగము

దరిద్రం, శ్రీమంతం, జరఠమబలానాం (జరఠం + అబలానాం), ప్రియతమం, జడం, సంఖ్యావంతం, సమరచలితం (సమర + చలితం), శౌర్యకలితం, మనుష్యం, కుర్వంతః, అమరపరివృఢం (అమర + పరివృఢం), నిత్యసదయాః (నిత్య + సదయాః), కటాక్షాస్తే (కటాక్షాః + తే), కార్యా, మయి, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

కనకదుర్గే, భగవతి, దరిద్రం శ్రీమంతం, జరఠం అబలానాం ప్రియతమం, జడం సంఖ్యావంతం, సమర-చలితం శౌర్య-కలితం, మనుష్యం అమర-పరివృఢం కుర్వంతః, నిత్య-సదయాః తే కటాక్షాః మయి కార్యాః.

ప్రతి పదార్థము

కనకదుర్గే = కనకదుర్గా, భగవతి = ఐశ్వర్యవంతురాలా, దరిద్రం = బీదవాడిని, శ్రీమంతం = ధనవంతునిగా, జరఠం = వృద్ధుని, అబలానాం = స్త్రీలకు, ప్రియతమం = ప్రియునిగా, జడం = మూర్ఖుని, సంఖ్యావంతం = జ్ఞానవంతునిగా, సమరచలితం = యుద్ధమునందు = భయపడినవానిని, శౌర్యకలితం = శౌర్యముతో = కూడినవానినిగా, మనుష్యం = మనిషిని, అమరపరివృఢం = దేవతలలో = శ్రేష్ఠునిగా, కుర్వంతః = చేయునవి, నిత్యసదయాః = ఎల్లప్పుడూ = దయగలవి, తే = నీయొక్క, కటాక్షాః = కటాక్షములు, మయి = నాయందు, కార్యాః = చేయబడాలి (పడాలి).

తాత్పర్యము

ఓ కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! దరిద్రుడిని ధనవంతునిగా, వృద్ధుడిని స్త్రీలకు ప్రియునిగా, మూర్ఖుడిని జ్ఞానవంతునిగా, యుద్ధమునందు భయపడినవానిని శౌర్యవంతునిగా, సాధారణ మనిషిని దేవతలలో శ్రేష్ఠునిగా చేయునవి, ఎల్లప్పుడూ దయగలవి అయిన నీ కటాక్షములు నాపై ప్రసరించాలి.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి కటాక్ష వీక్షణల అద్భుత ప్రభావాన్ని వర్ణిస్తుంది. ఆమె ఒక్క చూపుతోనే ఎవరినైనా దరిద్రం నుండి ధనవంతునిగా, అజ్ఞానిని జ్ఞానిగా మార్చి, మనిషిని దైవత్వ స్థాయికి పెంచగలదని ప్రశంసిస్తుంది. భక్తుడు ఆ కటాక్షం తనపై పడాలని కోరుకుంటున్నాడు.

పురారాతేర్బాణాః కుసుమశరతూణీరగళితా

నతానాం సంత్రాణే నిరవధిసుధావీచినిచయాః .

వియద్గంగాభంగా బహుదురితజాలావృతిమతాం

కటాక్షాస్తే కార్యా మయి కనకదుర్గే భగవతి .. 13..

పదవిభాగము

పురారాతేర్బాణాః (పురారాతేః + బాణాః), కుసుమశరతూణీరగళితా (కుసుమ + శర + తూణీర + గళితా), నతానాం, సంత్రాణే, నిరవధిసుధావీచినిచయాః (నిరవధి + సుధా + వీచి + నిచయాః), వియద్గంగాభంగా (వియత్ + గంగా + అభంగా), బహుదురితజాలావృతిమతాం (బహు + దురిత + జాల + ఆవృతిమతాం), కటాక్షాస్తే (కటాక్షాః + తే), కార్యా, మయి, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

కనకదుర్గే, భగవతి, పురారాతేః బాణాః (శివుని బాణములు), కుసుమ-శర-తూణీర-గళితాః , నతానాం సంత్రాణే నిరవధి-సుధా-వీచి-నిచయాః, బహు-దురిత-జాల-ఆవృతిమతాం వియత్-గంగా-అభంగాః , తే కటాక్షాః మయి కార్యాః.

ప్రతి పదార్థము

కనకదుర్గే – కనకదుర్గా, భగవతి – ఐశ్వర్యవంతురాలా, పురారాతేర్బాణాః – శివుని బాణములు, కుసుమశరతూణీరగళితాః – మన్మథుని బాణాల అమ్ములపొది నుండి జారినవి (మన్మథ బాణముల వలె ఆకర్షణీయమైనవి), నతానాం – నమస్కరించినవారి, సంత్రాణే – రక్షణలో, నిరవధిసుధావీచినిచయాః – అంతులేని అమృత తరంగాల సమూహముల వంటివి, బహుదురితజాలావృతిమతాం – అనేక పాపాల సమూహములతో కప్పబడినవారికి, వియద్గంగాభంగాః – ఆకాశగంగా ప్రవాహాల వలె ఆటంకములేనివి, తే – నీయొక్క, కటాక్షాః – కటాక్షములు, మయి – నాయందు, కార్యాః – చేయబడాలి (అంటే నాపై ప్రసరించాలి).

తాత్పర్యము

ఓ కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! శివుని బాణముల వంటివి (లేదా మన్మథుని అమ్ములపొది నుండి జారిన బాణముల వంటివి, అనగా ఆకర్షణీయమైనవి), నమస్కరించిన భక్తులను రక్షించుటలో అంతులేని అమృత తరంగాల సమూహముల వంటివి, అనేక పాప సమూహములతో కప్పబడినవారికి ఆకాశగంగా ప్రవాహాల వలె ఆటంకము లేనివి అయిన నీ కటాక్షములు నాపై ప్రసరించాలి.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి కటాక్షాల శక్తిని, పాపాలను హరించే, భక్తులను రక్షించే గుణాలను వర్ణిస్తుంది. శివుని బాణాలతో పోల్చడం, అమృత తరంగాలతో, గంగా ప్రవాహంతో పోల్చడం ద్వారా ఆమె కటాక్షాల పవిత్రత, శక్తి, దయను కవి తెలియజేస్తున్నాడు.

దరిద్రాణాం కల్పద్రుమసుమమరందోదకఝరా

అవిద్యాధ్వాంతానామరుణకిరణానాం విహృతయః .

పురా పుణ్యశ్రేణీసులలితలతాచైత్రసమయాః

కటాక్షాస్తే కార్యా మయి కనకదుర్గే భగవతి .. 14..

పదవిభాగము

దరిద్రాణాం, కల్పద్రుమసుమమరందోదకఝరా (కల్పద్రుమ + సుమ + మరంద + ఉదక + ఝరా), అవిద్యాధ్వాంతానామరుణకిరణానాం (అవిద్యా + ధ్వాంతానాం + అరుణ + కిరణానాం), విహృతయః, పురా, పుణ్యశ్రేణీసులలితలతాచైత్రసమయాః (పుణ్య + శ్రేణీ + సులలిత + లతా + చైత్ర + సమయాః), కటాక్షాస్తే (కటాక్షాః + తే), కార్యా, మయి, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

కనకదుర్గే, భగవతి, దరిద్రాణాం కల్ప-ద్రుమ-సుమ-మరంద-ఉదక-ఝరాః, అవిద్యా-ధ్వాంతానాం అరుణ-కిరణానాం విహృతయః, పురా పుణ్య-శ్రేణీ-సు-లలిత-లతా-చైత్ర-సమయాః, తే కటాక్షాః మయి కార్యాః.

ప్రతి పదార్థము

కనకదుర్గే – కనకదుర్గా, భగవతి – ఐశ్వర్యవంతురాలా, దరిద్రాణాం – దరిద్రులకు, కల్పద్రుమసుమమరందోదకఝరాః – కల్పవృక్ష పుష్పముల మకరంద జల ప్రవాహముల వంటివి, అవిద్యాధ్వాంతానాం – అజ్ఞానము అను చీకటిలో ఉన్నవారికి, అరుణకిరణానాం – సూర్య కిరణముల, విహృతయః – కదలికల వంటివి, పురా – పూర్వము, పుణ్యశ్రేణీసులలితలతాచైత్రసమయాః – పుణ్య సమూహముల అందమైన తీగలకు వసంత కాలము వంటివి, తే – నీయొక్క, కటాక్షాః – కటాక్షములు, మయి – నాయందు, కార్యాః – చేయబడాలి (అంటే నాపై ప్రసరించాలి).

తాత్పర్యము

ఓ కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! దరిద్రులకు కల్పవృక్ష పుష్పముల మకరంద జల ప్రవాహముల వంటివి, అజ్ఞానమనే చీకటిలో ఉన్నవారికి అరుణ కిరణాల కదలికల వంటివి, పూర్వపుణ్య సమూహాల అందమైన తీగలకు వసంత కాలము వంటివి అయిన నీ కటాక్షములు నాపై ప్రసరించాలి.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి కటాక్షాలు భక్తులకు ఐశ్వర్యం, జ్ఞానం, శుభాలు ఎలా ప్రసాదిస్తాయో వివరిస్తుంది. అవి దరిద్రులకు కల్పవృక్షం, అజ్ఞానులకు సూర్యకిరణాలు, పుణ్యరాశులకు వసంతం వంటివని పోల్చడం ద్వారా కటాక్షాల అద్భుతమైన ప్రభావాన్ని చాటి చెబుతుంది.

గజంతో వాహంతః కనకమణినిర్మాణవిలసా

రథంతశ్ఛత్రంతో బలయుత భటంతః ప్రతిదినం .

స్వభక్తానాం గేహాంగణభువి చరంతో నిరుపమాః

కటాక్షాస్తే కార్యా మయి కనకదుర్గే భగవతి .. 15..

పదవిభాగము

గజంతః, వాహంతః, కనకమణినిర్మాణవిలసా (కనక + మణి + నిర్మాణ + విలసా), రథంతః, ఛత్రంతః, బలయుత, భటంతః, ప్రతిదినం, స్వభక్తానాం (స్వ + భక్తానాం), గేహాంగణభువి (గేహ + అంగణ + భువి), చరంతః, నిరుపమాః, కటాక్షాస్తే (కటాక్షాః + తే), కార్యా, మయి, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

కనకదుర్గే, భగవతి, స్వ-భక్తానాం గేహ-అంగణ-భువి ప్రతిదినం చరంతః, గజంతః, కనక-మణి-నిర్మాణ-విలసా వాహంతః, రథంతః, ఛత్రంతః, బల-యుత భటంతః, నిరుపమాః తే కటాక్షాః మయి కార్యాః.

ప్రతి పదార్థము

కనకదుర్గే – కనకదుర్గా, భగవతి – ఐశ్వర్యవంతురాలా, స్వభక్తానాం – తన భక్తుల, గేహాంగణభువి – ఇంటి ప్రాంగణ భూమియందు, ప్రతిదినం – ప్రతిరోజు, చరంతః – సంచరించునవి, గజంతః – ఏనుగులను కలిగియున్నవి (లేదా ఏనుగుల వలె కదిలేవి), కనకమణినిర్మాణవిలసాః – బంగారము మణులతో నిర్మించిన ప్రకాశముగలవి, వాహంతః – వాహనములను కలిగియున్నవి, రథంతః – రథములను కలిగియున్నవి, ఛత్రంతః – ఛత్రములను కలిగియున్నవి, బలయుతభటంతః – బలముతో కూడిన సైనికులను కలిగియున్నవి, నిరుపమాః – పోలికలేనివి, తే – నీయొక్క, కటాక్షాః – కటాక్షములు, మయి – నాయందు, కార్యాః – చేయబడాలి (అంటే నాపై ప్రసరించాలి).

తాత్పర్యము

ఓ కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! తన భక్తుల ఇంటి ప్రాంగణమున ప్రతిరోజు సంచరించునవి, ఏనుగులను, బంగారు మణులతో నిర్మించిన ప్రకాశవంతమైన వాహనములను, రథములను, ఛత్రములను, బలముతో కూడిన సైనికులను కలిగినవి, పోలికలేనివి అయిన నీ కటాక్షములు నాపై ప్రసరించాలి.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి కటాక్షాలు భక్తులకు ఎలాంటి భోగభాగ్యాలను ప్రసాదిస్తాయో వర్ణిస్తుంది. కటాక్షాలు భక్తుల గృహాలను ఏనుగులు, రథాలు, సైనికులు వంటి సంపదలతో నింపుతాయని, అవి నిరుపమానమైనవని కవి తెలియజేస్తున్నాడు.

పురారాతేరంగం పులకనికురంబైః పరివృతం

మునివ్రాతైర్ధ్యాతం ముకుళయుతకల్పద్రుమనిభం .

శ్రయంతశ్చానందం విచలదలిపోతా ఇవ చిరం

కటాక్షాస్తే కార్యా మయి కనకదుర్గే భగవతి .. 16..

పదవిభాగము

పురారాతేరంగం (పురారాతేః + అంగం), పులకనికురంబైః (పులక + నికురంబైః), పరివృతం, మునివ్రాతైర్ధ్యాతం (ముని + వ్రాతైః + ధ్యాతం), ముకుళయుతకల్పద్రుమనిభం (ముకుళ + యుత + కల్ప + ద్రుమ + నిభం), శ్రయంతశ్చానందం (శ్రయంతః + చ + ఆనందం), విచలదలిపోతా (విచలత్ + అలి + పోతా), ఇవ, చిరం, కటాక్షాస్తే (కటాక్షాః + తే), కార్యా, మయి, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

కనకదుర్గే,

భగవతి, పురారాతేః అంగం పులక-నికురంబైః పరివృతం, ముని-వ్రాతైః ధ్యాతం, ముకుళ-యుత-కల్ప-ద్రుమ-నిభం, చిరం ఆనందం శ్రయంతః విచలత్-అలి-పోతాః ఇవ, తే కటాక్షాః మయి కార్యాః.

ప్రతి పదార్థము కనకదుర్గే – కనకదుర్గా, భగవతి – ఐశ్వర్యవంతురాలా, పురారాతేరంగం – శివుని శరీరమును, పులకనికురంబైః – పులకల సమూహములతో, పరివృతం – చుట్టినవి, మునివ్రాతైర్ధ్యాతం – మునుల సమూహములచే ధ్యానించబడినవి, ముకుళయుతకల్పద్రుమనిభం – మొగ్గలతో కూడిన కల్పవృక్షముతో సమానమైనవి, చిరం – చాలాకాలము, ఆనందం – ఆనందమును, శ్రయంతః – ఆశ్రయించునవి, విచలదలిపోతాః ఇవ – కదలాడుచున్న తుమ్మెదల పిల్లల వంటివి అయిన , తే – నీయొక్క, కటాక్షాః – కటాక్షములు, మయి – నాయందు, కార్యాః – చేయబడాలి (అంటే నాపై ప్రసరించాలి).

తాత్పర్యము

ఓ కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! శివుని శరీరమును పులకల సమూహములతో చుట్టినవి, మునుల సమూహములచే ధ్యానించబడినవి, మొగ్గలతో కూడిన కల్పవృక్షముతో సమానమైనవి, కదలాడుచున్న తుమ్మెదల పిల్లల వలె చిరకాలము ఆనందమును ఆశ్రయించునవి అయిన నీ కటాక్షములు నాపై ప్రసరించాలి.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి కటాక్షాలు శివునిపై కలిగించే ప్రభావాన్ని, మునులు వాటిని ఎలా ధ్యానిస్తారో వివరిస్తుంది. అమ్మవారి కటాక్షాలను కల్పవృక్షంతో, తుమ్మెదలతో పోల్చడం ద్వారా వాటి సౌందర్యాన్ని, ఫలదాయకతను కవి చాటి చెబుతున్నాడు.

హరిబ్రహ్మేంద్రాద్యైః శ్రుతివిదితగీర్వాణనిచయై-

ర్వసిష్ఠవ్యాసాద్యైరపి చ పరమబ్రహ్మఋషిభిః .

సమస్తైరాశాస్యాస్సకలశుభదా యద్విహృతయః

కటాక్షాస్తే కార్యా మయి కనకదుర్గే భగవతి .. 17..

పదవిభాగము

హరిబ్రహ్మేంద్రాద్యైః (హరి + బ్రహ్మ + ఇంద్ర + ఆద్యైః), శ్రుతివిదితగీర్వాణనిచయైః (శ్రుతి + విదిత + గీర్వాణ + నిచయైః), వసిష్ఠవ్యాసాద్యైరపి (వసిష్ఠ + వ్యాస + ఆద్యైః + అపి), చ, పరమబ్రహ్మఋషిభిః (పరమ + బ్రహ్మ + ఋషిభిః), సమస్తైరాశాస్యాస్సకలశుభదా (సమస్తైః + ఆశాస్యాః + సకల + శుభదా), యద్విహృతయః (యత్ + విహృతయః), కటాక్షాస్తే (కటాక్షాః + తే), కార్యా, మయి, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

కనకదుర్గే, భగవతి, హరి-బ్రహ్మ-ఇంద్ర-ఆద్యైః శ్రుతి-విదిత-గీర్వాణ-నిచయైః, వసిష్ఠ-వ్యాస-ఆద్యైః అపి చ పరమ-బ్రహ్మ-ఋషిభిః సమస్తైః ఆశాస్యాః, యత్-విహృతయః సకల-శుభదాః, తే కటాక్షాః మయి కార్యాః.

ప్రతి పదార్థము

కనకదుర్గే – కనకదుర్గా, భగవతి – ఐశ్వర్యవంతురాలా, హరిబ్రహ్మేంద్రాద్యైః – విష్ణువు, బ్రహ్మ, ఇంద్రుడు మొదలగు, శ్రుతివిదితగీర్వాణనిచయైః – వేదములచే తెలియబడిన దేవతా సమూహములచే, వసిష్ఠవ్యాసాద్యైః – వసిష్ఠుడు, వ్యాసుడు మొదలగు, చ అపి – మరియు కూడా, పరమబ్రహ్మఋషిభిః – పరమ బ్రహ్మ ఋషులచే, సమస్తైః – అందరిచే, ఆశాస్యాః – కోరదగినవి, యద్విహృతయః – ఏ (కటాక్ష) విహారములు, సకలశుభదాః – సమస్త శుభములను ఇచ్చునవియో, తే – నీయొక్క, కటాక్షాః – కటాక్షములు, మయి – నాయందు, కార్యాః – చేయబడాలి (అంటే నాపై ప్రసరించాలి).

తాత్పర్యము

ఓ కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! విష్ణువు, బ్రహ్మ, ఇంద్రుడు మొదలగు వేదములచే తెలియబడిన దేవతా సమూహములచే, వసిష్ఠుడు, వ్యాసుడు మొదలగు పరమ బ్రహ్మఋషులచే కూడా అందరిచే కోరదగినవి, ఏ కటాక్ష విహారములు సమస్త శుభములను ఇచ్చునో, అట్టి నీ కటాక్షములు నాపై ప్రసరించాలి.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి కటాక్షాల సార్వభౌమత్వాన్ని, వాటికి దేవతలు, ఋషులు కూడా అర్ధులు అవుతారని తెలియజేస్తుంది. ఆమె కటాక్షాలు సమస్త శుభాలను ప్రసాదిస్తాయని, అందుకే అందరూ వాటిని కోరుకుంటారని కవి ప్రశంసిస్తున్నాడు.

విరించిర్యద్యోగాద్విరచయతి లోకాన్ ప్రతిదినం

విధత్తే లక్ష్మీశో వివిధజగతాం రక్షణవిధిం .

లలాటాక్షో దక్షోఽభవదఖిలసంహారకరణే

కటాక్షాస్తే కార్యా మయి కనకదుర్గే భగవతి .. 18..

పదవిభాగము

విరించిః, యద్యోగాత్ (యత్ + యోగాత్), విరచయతి, లోకాన్, ప్రతిదినం, విధత్తే, లక్ష్మీశో (లక్ష్మీ + ఈశః), వివిధజగతాం (వివిధ + జగతాం), రక్షణవిధిం, లలాటాక్షో (లలాట + అక్షః), దక్షోఽభవదఖిలసంహారకరణే (దక్షః + అభవత్ + అఖిల + సంహార + కరణే), కటాక్షాస్తే (కటాక్షాః + తే), కార్యా, మయి, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

కనకదుర్గే, భగవతి, యత్-యోగాత్ విరించిః ప్రతిదినం లోకాన్ విరచయతి, లక్ష్మీ-ఈశః వివిధ-జగతాం రక్షణ-విధిం విధత్తే, లలాట-అక్షః అఖిల-సంహార-కరణే దక్షః అభవత్, తే కటాక్షాః మయి కార్యాః.

ప్రతి పదార్థము

కనకదుర్గే = కనకదుర్గా, భగవతి = ఐశ్వర్యవంతురాలా, యద్యోగాత్ = ఏ = కటాక్షముల = సంబంధముచే, విరించిః = బ్రహ్మ, ప్రతిదినం = ప్రతిరోజు, లోకాన్ = లోకములను, విరచయతి = సృష్టించుచున్నాడో, లక్ష్మీశః = విష్ణువు, వివిధజగతాం = వివిధ లోకముల, రక్షణవిధిం = రక్షణ = కార్యమును, విధత్తే = చేయుచున్నాడో, లలాటాక్షః = శివుడు, అఖిలసంహారకరణే = సమస్త సంహార కార్యమునందు, దక్షోభవత్ = సమర్థుడు = అయ్యెనో, తే = నీయొక్క, కటాక్షాః = కటాక్షములు, మయి = నాయందు, కార్యాః = చేయబడాలి.

తాత్పర్యము

ఓ కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! ఏ కటాక్షముల సంబంధముచే బ్రహ్మ ప్రతిరోజు లోకములను సృష్టించుచున్నాడో, విష్ణువు వివిధ లోకములను రక్షించుచున్నాడో, శివుడు సమస్త సంహార కార్యమునందు సమర్థుడయ్యెనో, అట్టి నీ కటాక్షములు నాపై ప్రసరించాలి.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి కటాక్షాల ద్వారా త్రిమూర్తులు (బ్రహ్మ, విష్ణు, శివుడు) తమ సృష్టి, స్థితి, లయ కార్యాలను నిర్వహిస్తారని తెలియజేస్తుంది. ఇది అమ్మవారి పరాశక్తిత్వాన్ని, ఆమె సర్వోన్నత స్థితిని సూచిస్తుంది.

ఉరోభాగే శంభోర్వికచనవనీలోత్పలదళ-

స్రజం సంగృహ్ణంతో మృగమదరసం ఫాలఫలకే .

శిరోఽగ్రే గంగాయాం రవిదుహితృసందేహజనకాః

కటాక్షాస్తే కార్యా మయి కనకదుర్గే భగవతి .. 19..

పదవిభాగము

ఉరోభాగే, శంభోర్వికచనవనీలోత్పలదళస్రజం (శంభోః + వికచ + నవ + నీల + ఉత్పల + దళ + స్రజం), సంగృహ్ణంతో (సంగృహ్ణంతః), మృగమదరసం (మృగమద + రసం), ఫాలఫలకే (ఫాల + ఫలకే), శిరోఽగ్రే (శిరః + అగ్రే), గంగాయాం, రవిదుహితృసందేహజనకాః (రవి + దుహితృ + సందేహ + జనకాః), కటాక్షాస్తే (కటాక్షాః + తే), కార్యా, మయి, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

ప్రతి పదార్థము

కనకదుర్గే – కనకదుర్గా, భగవతి – ఐశ్వర్యవంతురాలా, హరిబ్రహ్మేంద్రాద్యైః – విష్ణువు, బ్రహ్మ, ఇంద్రుడు మొదలగు, శ్రుతివిదితగీర్వాణనిచయైః – వేదములచే తెలియబడిన దేవతా సమూహములచే, వసిష్ఠవ్యాసాద్యైః – వసిష్ఠుడు, వ్యాసుడు మొదలగు, చ అపి – మరియు కూడా, పరమబ్రహ్మఋషిభిః – పరమ బ్రహ్మ ఋషులచే, సమస్తైః – అందరిచే, ఆశాస్యాః – కోరదగినవి, యద్విహృతయః – ఏ (కటాక్ష) విహారములు, సకలశుభదాః – సమస్త శుభములను ఇచ్చునవియో, తే – నీయొక్క, కటాక్షాః – ఆ కటాక్షములు, మయి – నాయందు, కార్యాః – చేయబడాలి (అంటే నాపై ప్రసరించాలి).

తాత్పర్యము

ఓ కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! శివుని వక్షఃస్థలమునందు వికసించిన నూతన నీలకలువ రేకుల మాలలను గ్రహించునవి, నుదుటి ఫలకమునందు కస్తూరి తిలకమును, శిరస్సు అగ్రమున గంగయందు యమునానది అను సందేహమును కలిగించునవి (నల్లగా ప్రకాశించునవి) అయిన నీ కటాక్షములు నాపై ప్రసరించాలి.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి కటాక్షాల సౌందర్యాన్ని, అవి వివిధ ప్రదేశాలపై కలిగించే ప్రభావాన్ని వర్ణిస్తుంది. శివుని వక్షస్థలంపై నీలకలువ మాలలు, నుదుటిపై కస్తూరి తిలకం, గంగపై యమునానది వలె ప్రకాశిస్తాయని వర్ణించడం ద్వారా ఆమె కటాక్షాల దివ్యత్వాన్ని, నల్లని రంగును తెలియజేస్తుంది.

మదీయశ్రీలీలాహరణపటుపాటచ్చరమితి

క్వతా హంతాగంతుం శ్రుతివిమలనీలోత్పలమివ .

తదభ్యర్ణం యాతాస్సహజనిజవైశాల్యకలితాః

కటాక్షాస్తే కార్యా మయి కనకదుర్గే భగవతి .. 20..

పదవిభాగము

మదీయశ్రీలీలాహరణపటుపాటచ్చరమితి (మదీయ + శ్రీ + లీలా + హరణ + పటు + పాటచ్చరం + ఇతి), క్వతా (క్వ + ఇత), హంతాగంతుం (హంత + ఆగంతుం), శ్రుతివిమలనీలోత్పలమివ (శ్రుతి + విమల + నీల + ఉత్పలం + ఇవ), తదభ్యర్ణం (తత్ + అభ్యర్ణం), యాతాస్సహజనిజవైశాల్యకలితాః (యాతాః + సహజ + నిజ + వైశాల్య + కలితాః), కటాక్షాస్తే (కటాక్షాః + తే), కార్యా, మయి, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

కనకదుర్గే, భగవతి, మదీయ-శ్రీ-లీలా-హరణ-పటు-పాటచ్చరం ఇతి, క్వ ఇత హంత ఆగంతుం శ్రుతి-విమల-నీల-ఉత్పలం ఇవ, సహజ-నిజ-వైశాల్య-కలితాః, తత్-అభ్యర్ణం యాతాః తే కటాక్షాః మయి కార్యాః.

ప్రతి పదార్థము

కనకదుర్గే – కనకదుర్గా, భగవతి – ఐశ్వర్యవంతురాలా, మదీయశ్రీలీలాహరణపటుపాటచ్చరం ఇతి – 'నా సంపదను, లీలను హరించుటలో సమర్థమైన దొంగ ఇది' అని, క్వ ఇత హంత ఆగంతుం – 'అయ్యో, ఇది ఎక్కడ నుండి వచ్చినది?' అని అనునట్లు, శ్రుతివిమలనీలోత్పలమివ – చెవుల వరకు వ్యాపించిన నిర్మలమైన నీలి కలువ (కన్నుల) వలె, సహజనిజవైశాల్యకలితాః – సహజమైన తన విశాలత్వముతో కూడినవి, తదభ్యర్ణం యాతాః – దాని దగ్గరకు వెళ్లినవి, తే – నీయొక్క, కటాక్షాః – కటాక్షములు, మయి – నాయందు, కార్యాః – చేయబడాలి (అంటే నాపై ప్రసరించాలి).

తాత్పర్యము

ఓ కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! నా సంపదను, లీలను హరించుటలో సమర్థమైన దొంగ ఇది అని (కన్నుల గురించి), "అయ్యో, ఇది ఎక్కడ నుండి వచ్చింది!" అన్నట్లుగా, చెవుల వరకూ విశాలమైన నీలి కలువ వంటివి, సహజమైన తమ విశాలత్వముతో కూడినవి, నీ కర్ణముల దగ్గరకు వెళ్లిన నీ కటాక్షములు నాపై ప్రసరించాలి.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి విశాలమైన నేత్రాలను, వాటి కటాక్షాలను వర్ణిస్తుంది. ఆమె కటాక్షాలు కర్ణాల వరకు విస్తరించి, నీలికలువలను పోలి ఉన్నాయని, అవి భక్తుల సంపదను (బహుశా అజ్ఞాన సంపదను) హరించి శుభాలు ప్రసాదిస్తాయని కవి తెలియజేస్తున్నాడు.

కళంకీ మాసాంతే వహతి కృశతాం నిత్యజడ ఇ-

త్యముం చంద్రం హిత్వా తవ వదనచంద్రాశ్రితమిదం .

స్థితం జీవం జీవద్వితయమితి మన్యే నయనయో-

ర్యుగం కామారాతేస్సతి కనకదుర్గే భగవతి .. 21..

పదవిభాగము

కళంకీ (కళంకి), మాసాంతే, వహతి, కృశతాం, నిత్యజడ (నిత్య + జడః), ఇత్యముం (ఇతి + అముం), చంద్రం, హిత్వా, తవ, వదనచంద్రాశ్రితమిదం (వదన + చంద్ర + ఆశ్రితం + ఇదం), స్థితం, జీవం, జీవద్వితయమితి (జీవత్ + ద్వితయం + ఇతి), మన్యే, నయనయోర్యుగం (నయనయోః + యుగం), కామారాతేస్సతి (కామారాతేః + సతి), కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

సతి కనకదుర్గే, భగవతి, కళంకీ, మాసాంతే కృశతాం వహతి, నిత్య-జడః ఇతి అముం చంద్రం హిత్వా, తవ వదన-చంద్ర-ఆశ్రితం స్థితం, నయనయోః యుగం, జీవం, జీవత్-ద్వితయం ఇతి మన్యే.

ప్రతి పదార్థము

సతి = ఓ సతీ, కనకదుర్గే = కనకదుర్గా, భగవతి = ఐశ్వర్యవంతురాలా, కళంకీ = కళంకముగలవాడు, మాసాంతే = నెల = చివరన, కృశతాం = కృశించిపోవుటను, వహతి = భరించును, నిత్యజడః = ఎల్లప్పుడూ = జడత్వముగలవాడు, ఇతి = అని (చెప్పబడు), అముం = ఈ, చంద్రం = చంద్రుని, హిత్వా = వదలిపెట్టి, తవ = నీయొక్క, వదనచంద్రాశ్రితమిదం = ఈ ముఖ చంద్రుని ఆశ్రయించి , స్థితం = ఉన్న, నయనయోర్యుగం = కన్నుల = జంట, జీవం = జీవముతో = కూడినది, జీవద్వితయం = జీవమున్న రెండు అని, మన్యే = తలచెదను.

తాత్పర్యము

ఓ సతీ! కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! కళంకము కలిగి, నెల చివరన కృశించిపోతూ, ఎల్లప్పుడూ జడత్వము కలిగి ఉన్న చంద్రుని వదలిపెట్టి, నీ ముఖమనే చంద్రుని ఆశ్రయించి ఉన్న నీ రెండు కన్నులను జీవమున్న రెండు జీవులు అని నేను తలచుచున్నాను.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి నేత్రాలను ముఖచంద్రుని ఆశ్రయించి ఉన్న రెండు జీవులుగా పోలుస్తుంది. సామాన్య చంద్రునికి కళంకం, కృశత్వం, జడత్వం ఉండగా, అమ్మవారి ముఖచంద్రునిపై ఉన్న నేత్రాలు జీవంతో నిండి ఉన్నాయని, అవి శోభాయమానంగా ఉన్నాయని కవి వర్ణిస్తున్నాడు.

ప్రసాదో మయ్యాస్తే మయి చ సహజం సౌరభమిదం

తులా మే మైతస్యేత్యవిరతవివాదాభిరతయోః .

నివృత్తా నేదానీమపి చ రిపుతా గ్లౌనళినయో-

స్త్వదాస్యం దృష్ట్వా శ్రీమతి కనకదుర్గే భగవతి .. 22..

పదవిభాగము

ప్రసాదో (ప్రసాదః), మయ్యాస్తే (మయి + ఆస్తే), మయి, చ, సహజం, సౌరభమిదం (సౌరభం + ఇదం), తులా, మే, మైతస్యేత్యవిరతవివాదాభిరతయోః (మా + ఏతస్య + ఇతి + అవిరత + వివాద + అభిరతయోః), నివృత్తా, నేదానీమపి (న + ఇదానీం + అపి), చ, రిపుతా, గ్లౌనళినయోస్త్వదాస్యం (గ్లౌ + నళినయోః + త్వత్ + ఆస్యం), దృష్ట్వా, శ్రీమతి, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

శ్రీమతి కనకదుర్గే, భగవతి, "ప్రసాదః మయి ఆస్తే", "మయి చ ఇదం సహజం సౌరభం", "ఏతస్య మా తులా మే" ఇతి అవిరత-వివాద-అభిరతయోః గ్లౌ-నళినయోః రిపుతా త్వత్-ఆస్యం దృష్ట్వా ఇదానీం అపి న నివృత్తా.

ప్రతి పదార్థము

శ్రీమతి – సంపదలుగలదానా, కనకదుర్గే – కనకదుర్గా, భగవతి – ఐశ్వర్యవంతురాలా, "ప్రసాదః మయి ఆస్తే" – "ప్రశాంతత నాయందు ఉంది", "మయి చ ఇదం సహజం సౌరభం" – "నాయందు ఈ సహజమైన సువాసన ఉంది", "ఏతస్య మా తులా మే" – "నాకు దీనికి సాటి లేదు" ఇతి – అని, అవిరతవివాదాభిరతయోః – నిరంతర వివాదమునందు ఆసక్తిగల, గ్లౌనళినయోః – చంద్రుడు మరియు పద్మముల యొక్క, రిపుతా – శత్రుత్వము, త్వదాస్యం – నీ ముఖమును, దృష్ట్వా – చూసిననూ, ఇదానీమపి – ఇప్పుడు కూడా, న నివృత్తా – తొలగలేదు.

తాత్పర్యము

ఓ సంపదలుగల కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! "ప్రశాంతత నా యందు ఉంది", "సువాసన నా యందు ఉంది", "నాకు దీనితో సమానత్వం లేదు" అని నిరంతరము వివాదపడుతూ ఆసక్తిగల చంద్రుడు, పద్మముల యొక్క శత్రుత్వము నీ ముఖాన్ని చూసిననూ ఇప్పటికీ తొలగిపోలేదు. (అమ్మవారి ముఖం చంద్రుని, పద్మములను మించిన సౌందర్యాన్ని కలిగి ఉన్నందున, అవి రెండూ ఇప్పటికీ తమలో తాము పోటీ పడుతున్నాయి అని భావం).

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి ముఖ సౌందర్యాన్ని చంద్రుడు, పద్మములతో పోలుస్తుంది. అమ్మవారి ముఖం రెండింటి కంటే అత్యంత సౌందర్యవంతమైనదని, అందువల్లే చంద్రుడు పద్మం తమలో తాము తమ గొప్పతనం కోసం గొడవ పడుతూనే ఉన్నాయని కవి చమత్కారంగా వర్ణిస్తున్నాడు.

శ్లోకం 23

మనోజాతాదర్శప్రతిమనిజలీలౌ తవ శివే

కపోలౌ భూయాస్తాం మమ సకలకల్యాణజనకౌ .

శ్రితశ్రీతాటంకద్వితయరుచయో యత్ర మిళితా-

స్సుధారుక్సూర్యాభా ఇవ కనకదుర్గే భగవతి .. 23..

పదవిభాగము

మనోజాత + ఆదర్శ + ప్రతిమ + నిజ + లీలౌ, తవ, శివే, కపోలౌ, భూయాస్తాం, మమ, సకల + కల్యాణ + జనకౌ, శ్రిత + శ్రీ + తాటంక + ద్వితయ + రుచయః, యత్ర, మిళితాః + సుధా + రుక్ + సూర్యాభాః, ఇవ, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

శివే, కనకదుర్గే, భగవతి, మనోజాత-ఆదర్శ-ప్రతిమ-నిజ-లీలౌ తవ కపోలౌ, యత్ర శ్రిత-శ్రీ-తాటంక-ద్వితయ-రుచయః సుధా-రుక్-సూర్యాభాః ఇవ మిళితాః, మమ సకల-కల్యాణ-జనకౌ భూయాస్తాం.

ప్రతి పదార్థము

శివే – మంగళకరమైనదానా, కనకదుర్గే – కనకదుర్గా, భగవతి – ఐశ్వర్యవంతురాలా, మనోజాతాదర్శప్రతిమనిజలీలౌ – మన్మథుని అద్దాల (లేదా ప్రతిబింబించే) నిజమైన లీలా స్థానములైన, తవ – నీయొక్క, కపోలౌ – చెక్కిళ్ళు, యత్ర – ఎక్కడ, శ్రితశ్రీతాటంకద్వితయరుచయః – ఆశ్రయించిన శోభగల చెవి ఆభరణముల జంటయొక్క కాంతులు, సుధారుక్సూర్యాభాః ఇవ – అమృతము, కాంతి, సూర్య కాంతుల వలె, మిళితాః – కలిసియున్నాయో, మమ – నాకు, సకలకల్యాణజనకౌ – సమస్త శుభములను కలిగించునవి, భూయాస్తాం – అగుగాక.

తాత్పర్యము

ఓ మంగళకరమైన కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! మన్మథుని అద్దాల ప్రతిబింబాల నిజమైన లీలా స్థానములైన నీ చెక్కిళ్ళు, ఎక్కడ ఆశ్రయించిన శోభగల చెవి ఆభరణాల కాంతులు అమృత కాంతి, సూర్య కాంతుల వలె కలిసియున్నాయో, అట్టి నీ కపోలాలు నాకు సమస్త శుభములను కలిగించుగాక!

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి కపోల సౌందర్యాన్ని, వాటికి ఆశ్రయించిన తాటంకాల (చెవి ఆభరణాలు) కాంతిని వర్ణిస్తుంది. మన్మథునికి అవి అద్దాల వంటివని, వాటిలో ఆమె ఆభరణాల కాంతులు అమృత, సూర్య కిరణాల వలె ప్రకాశిస్తాయని వర్ణించడం ద్వారా ఆమె దివ్య సౌందర్యాన్ని, భక్తులకు శుభాలు ప్రసాదించే శక్తిని తెలియజేస్తుంది.

శ్లోకం 24

త్రయీ స్తుత్యే నిత్యే తవ వదనపంకేరుహభవ-

త్సుగంధాయాతశ్రీప్రచలదళినీవారణధియా .

లసన్నాసాకారే వహసి సహసా చంపకతులాం

న తత్సౌందర్యార్థం నను కనకదుర్గే భగవతి .. 24..

పదవిభాగము

త్రయీ, స్తుత్యే, నిత్యే, తవ, వదన + పంకేరుహ + భవత్ + సుగంధ + ఆయాత + శ్రీ + ప్రచలత్ + అళినీ + వారణ + ధియా, లసత్ + నాసా + ఆకారే, వహసి, సహసా, చంపక + తులాం, న, తత్ + సౌందర్య + అర్థం, నను, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

త్రయీ-స్తుత్యే, నిత్యే కనకదుర్గే, భగవతి, తవ వదన-పంకేరుహ-భవత్-సుగంధ-ఆయాత-శ్రీ-ప్రచలత్-అళినీ-వారణ-ధియా, లసత్-నాసా-ఆకారే సహసా చంపక-తులాం వహసి; నను తత్-సౌందర్య-అర్థం న.

ప్రతి పదార్థము

త్రయీస్తుత్యే – మూడు వేదములచే స్తుతించబడినదానా, నిత్యే – నిత్యమైనదానా, కనకదుర్గే – కనకదుర్గా, భగవతి – ఐశ్వర్యవంతురాలా, తవ – నీయొక్క, వదనపంకేరుహభవత్సుగంధాయాతశ్రీప్రచలదళినీవారణధియా – ముఖ పద్మము నుండి వెలువడు సువాసనచే ఆకర్షించబడి శోభతో కదలాడుచున్న తుమ్మెదలను నివారించు ఉద్దేశ్యముతో, లసన్నాసాకారే – ప్రకాశించుచున్న ముక్కు ఆకారమునందు, సహసా – అకస్మాత్తుగా, చంపకతులాం – సంపెంగ పుష్పముతో సమానత్వమును, వహసి – ధరించుచున్నావు; నను – కదా, తత్సౌందర్యార్థం న – ఆ సౌందర్యము కొరకు కాదు.

తాత్పర్యము

ఓ మూడు వేదములచే స్తుతించబడిన నిత్యమైన కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! నీ ముఖపద్మము నుండి వెలువడు సువాసనచే ఆకర్షించబడి శోభతో కదలాడుచున్న తుమ్మెదలను నివారించు ఉద్దేశ్యముతో, నీవు ప్రకాశించుచున్న ముక్కు ఆకారమునందు అకస్మాత్తుగా సంపెంగ పుష్పముతో సమానత్వమును ధరించుచున్నావు; ఇది ఆ సౌందర్యము కొరకు కాదు కదా! (అమ్మవారి నాసిక సంపెంగ పూవు వలె సుందరంగా ఉందని, అయితే దాని ప్రధాన ఉద్దేశ్యం ముఖ సుగంధానికి ఆకర్షించబడే తుమ్మెదలను దూరంగా ఉంచడమే అని కవి చమత్కరిస్తున్నాడు. ముక్కు ద్వారా శ్వాసించడం వల్ల సుగంధానికి ఆకర్షించబడే తుమ్మెదలు దగ్గరికి రాలేవు అని భావం).

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి నాసిక సౌందర్యాన్ని చంపక పుష్పంతో పోలుస్తుంది. అయితే ఆ పోలిక కేవలం సౌందర్యం కోసమే కాదని, ముఖంలోని సుగంధానికి ఆకర్షితమయ్యే తుమ్మెదలను నివారించడానికి కూడా ఆ నాసిక ఉపకరిస్తుందని కవి ఊహించాడు. ఇది అమ్మవారి రూపాన్ని అద్భుతంగా వర్ణిస్తుంది.

శ్లోకం 25

వహత్వం కారుణ్యం వరకమలరాగాహ్వయమణి-

స్సుధాపూరం సారం సురుచిరమృదుత్వం యది వహేత్ .

తదా లబ్ధుం యోగ్యో భవతి భవదీయాధరతులాం

జగద్రక్షాదీక్షావతి కనకదుర్గే భగవతి .. 25..

పదవిభాగము

వహత్ + త్వం, కారుణ్యం, వర + కమల + రాగ + ఆహ్వయ + మణిః, సుధా + పూరం, సారం, సురుచిర + మృదుత్వం, యది, వహేత్, తదా, లబ్ధుం, యోగ్యః, భవతి, భవదీయ + అధర + తులాం, జగత్ + రక్షా + దీక్షావతి, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

జగత్-రక్షా-దీక్షావతి కనకదుర్గే, భగవతి, కారుణ్యం వహత్ త్వం, వర-కమల-రాగ-ఆహ్వయ-మణిః సుధా-పూరం సారం సు-రుచిర-మృదుత్వం యది వహేత్, తదా భవదీయ-అధర-తులాం లబ్ధుం యోగ్యః భవతి.

ప్రతి పదార్థము

జగద్రక్షాదీక్షావతి – లోకములను రక్షించు దీక్ష కలదానా, కనకదుర్గే – కనకదుర్గా, భగవతి – ఐశ్వర్యవంతురాలా, కారుణ్యం వహత్ త్వం – దయను కలిగిన నీవు (ఇక్కడ 'త్వం' అంటే 'నీవు' అని, 'వహత్వం' అంటే 'కలిగినది' అని విడదీయడం కంటే, 'కారుణ్యం వహత్ త్వం' అంటే 'కారుణ్యాన్ని ధరించిన నీవు' అని కలిపి అర్థం చేసుకోవాలి), వరకమలరాగాహ్వయమణిః – శ్రేష్ఠమైన కమలరాగము అను పేరుగల మణి, సుధాపూరం – అమృత ప్రవాహమును, సారం – సారమును, సురుచిరమృదుత్వం – మిక్కిలి అందమైన మెత్తదనమును, యది వహేత్ – ఒకవేళ ధరించినట్లయితే, తదా – అప్పుడు, భవదీయాధరతులాం – నీయొక్క పెదవుల సమానత్వమును, లబ్ధుం – పొందుటకు, యోగ్యః భవతి – తగినది అగును.

తాత్పర్యము

ఓ లోకములను రక్షించు దీక్ష కల కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! కారుణ్యమును కలిగిన నీ పెదవులకు సమానత్వము పొందాలంటే, శ్రేష్ఠమైన కమలరాగమనే మణి అమృత ప్రవాహాన్ని, సారమును, మిక్కిలి అందమైన మెత్తదనాన్ని ధరించినట్లయితే మాత్రమే అది నీ పెదవులతో పోల్చదగినది అవుతుంది. (అమ్మవారి అధరములు మిక్కిలి దయ, అమృతత్వం, సౌందర్యం, మెత్తదనం కలవని భావం).

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి అధరాల (పెదవుల) సౌందర్యాన్ని, వాటి విశిష్టతను వర్ణిస్తుంది. కమలరాగమణి ఎంత శ్రేష్ఠమైనదైనా, అది అమ్మవారి పెదవుల వంటి దయ, అమృతత్వం, మెత్తదనం కలిగి ఉంటేనే పోల్చవచ్చని కవి చెబుతున్నాడు.

శ్లోకం 26

లసన్నాసాభూషాగ్రగపృథులముక్తామణియుతం

నితాంతారుణ్యంతత్తవ దశనవాసో విజయతే .

సుధాసింధోర్మధ్యే నిపతిత సుధాబిందుసహిత-

ప్రవాళశ్రీచోరం నను కనకదుర్గే భగవతి .. 26..

పదవిభాగము

లసత్ + నాసా + భూషా + అగ్రగ + పృథుల + ముక్తా + మణి + యుతం, నితాంత + ఆరుణ్యం + తత్ + తవ, దశన + వాసః, విజయతే, సుధా + సింధోః + మధ్యే, నిపతిత, సుధా + బిందు + సహిత + ప్రవాళ + శ్రీ + చోరం, నను, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

కనకదుర్గే, భగవతి, లసత్-నాసా-భూషా-అగ్రగ-పృథుల-ముక్తా-మణి-యుతం, నితాంత-ఆరుణ్యం తత్ తవ దశన-వాసః, సుధా-సింధోః మధ్యే నిపతిత-సుధా-బిందు-సహిత-ప్రవాళ-శ్రీ-చోరం నను, విజయతే.

ప్రతి పదార్థము

కనకదుర్గే – కనకదుర్గా, భగవతి – ఐశ్వర్యవంతురాలా, లసన్నాసాభూషాగ్రగపృథులముక్తామణియుతం – ప్రకాశించుచున్న ముక్కు ఆభరణము చివర ఉన్న పెద్ద ముత్యపు మణితో కూడినది, నితాంతారుణ్యంతత్ – మిక్కిలి ఎరుపుదనము కల ఆ, తవ – నీయొక్క, దశనవాసః – పెదవి వస్త్రము (పెదవి), విజయతే – విజయం పొందుతోంది. సుధాసింధోర్మధ్యే – అమృత సముద్రము మధ్యలో, నిపతితసుధాబిందుసహితప్రవాళశ్రీచోరం నను – పడిన అమృత బిందువులతో కూడిన పగడము యొక్క శోభను దొంగిలించినది కదా.

తాత్పర్యము

ఓ కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! ప్రకాశించుచున్న నీ ముక్కు ఆభరణము చివర ఉన్న పెద్ద ముత్యపు మణితో కూడి, మిక్కిలి ఎరుపుదనము కల నీ పెదవి విజయం పొందుతోంది. ఇది అమృత సముద్రము మధ్యలో పడిన అమృత బిందువులతో కూడిన పగడము యొక్క శోభను దొంగిలించినది కదా!

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి పెదవుల సౌందర్యాన్ని, వాటికి ఉన్న ముక్కుపుడకను వర్ణిస్తుంది. ఆమె పెదవులు ఎర్రని పగడాలను, ముక్కుపుడక ముత్యం అమృత బిందువులను పోలి ఉంటాయని, అవి అమృత సముద్రంలోని పగడం, అమృత బిందువుల కంటే శ్రేష్ఠమైనవని కవి తెలియజేస్తున్నాడు.

శ్లోకం 27

అయోగ్యా ఇత్యార్యే తవ దశనసామ్యాయ కవిభి-

ర్విముక్తా ముక్తా ఇత్యధికవిదితా మౌక్తికగణాః .

దశామల్పాంగత్వా తదనుముఖతాంబూలసహితా

గతాస్తత్సాహిత్యం ఖలు కనకదుర్గే భగవతి .. 27..

పదవిభాగము

అయోగ్యా, ఇతి + ఆర్యే, తవ, దశన + సామ్యాయ, కవిభిః + విముక్తాః, ముక్తా, ఇతి + అధిక + విదితాః, మౌక్తిక + గణాః, దశాం + అల్ప + అంగత్వాత్, తత్ + అను + ముఖ + తాంబూల + సహితాః, గతాః + తత్ + సాహీత్యం, ఖలు, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

ఆర్యే కనకదుర్గే, భగవతి, "తవ దశన-సామ్యాయ అయోగ్యాః" ఇతి కవిభిః విముక్తాః, అధిక-విదితాః మౌక్తిక-గణాః, "ముక్తాః" ఇతి అల్ప-అంగత్వాత్ దశాం గతాః, ఖలు తత్-అను-ముఖ-తాంబూల-సహితాః తత్-సాహిత్యం గతాః.

ప్రతి పదార్థము

ఆర్యే – పూజ్యురాలా, కనకదుర్గే – కనకదుర్గా, భగవతి – ఐశ్వర్యవంతురాలా, "తవ దశనసామ్యాయ అయోగ్యాః" ఇతి – "నీయొక్క దంతములతో సమానత్వమునకు తగనివి" అని, కవిభిః విముక్తాః – కవులచే వదిలివేయబడిన, "ముక్తాః" ఇతి అధికవిదితాః – "ముత్యములు" అని ఎక్కువగా ప్రసిద్ధిచెందిన, మౌక్తికగణాః – ముత్యముల సమూహములు, అల్పాంగత్వాత్ – అల్పమైన (చిన్న) పరిమాణము వలన, దశాం గతాః – స్థితిని పొందాయి, ఖలు – కదా, తదనుముఖతాంబూలసహితాః – దాని (దంతాల) తరువాత ముఖ తాంబూలముతో కూడినవిగా, తత్సాహిత్యం గతాః – దాని సాంగత్యాన్ని పొందాయి.

తాత్పర్యము

ఓ పూజ్యురాలా! కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! నీ దంతాలతో పోల్చడానికి అయోగ్యమైనవి అని కవులచే వదిలివేయబడిన, 'ముక్తా' అని ఎక్కువగా ప్రసిద్ధిచెందిన ముత్యాల సమూహాలు, తమ అల్పమైన పరిమాణం వలన, నీ ముఖ తాంబూలంతో కలిపి ఉండే దశను పొందాయి కదా! (అంటే, నీ దంతాలు అంత అద్భుతంగా ఉన్నందున, ముత్యాలను వాటితో పోల్చడానికి కవులు ధైర్యం చేయలేదు. అందుకని ఆ ముత్యాలు తమ చిన్నతనం వల్ల, అమ్మవారి తాంబూలం తర్వాత మిగిలే పదార్ధంగా మారి, దానితో కలిపి ఉండే భాగ్యాన్ని పొందాయి అని చమత్కారం).

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి దంతాల అమూల్యతను, సౌందర్యాన్ని వివరిస్తుంది. ముత్యాలు కూడా ఆమె దంతాల ముందు తక్కువని, అందుకే అవి ఆమె తాంబూలంతో కలిపి ఉండే స్థితిని పొందాయని కవి చమత్కారంగా చెబుతున్నాడు. ఇది అమ్మవారి అద్భుతమైన రూప సౌందర్యాన్ని ప్రశంసిస్తుంది.

శ్లోకం 28

జితోఽహం పార్వత్యా మృదులతరవాణీవిలసనైః

కథం దృప్యస్యంబాధరసమతయా బింబ కథయ .

ఇతి క్రోధాచ్చంచ్వా దళితవదనే రక్తిమయుతః

శుకోఽయం విజ్ఞానీ ఖలు కనకదుర్గే భగవతి .. 28..

పదవిభాగము

జితః + అహం, పార్వత్యా, మృదులతర + వాణీ + విలసనైః, కథం, దృప్యసి + అంబా + అధర + సమతయా, బింబ, కథయ, ఇతి, క్రోధాత్ + చంచ్వా, దళిత + వదనే, రక్తిమ + యుతః, శుకః + అయం, విజ్ఞానీ, ఖలు, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

కనకదుర్గే, భగవతి, "అహం పార్వత్యా మృదులతర-వాణీ-విలసనైః జితః", "బింబ, అంబా-అధర-సమతయా కథం దృప్యసి?" ఇతి క్రోధాత్ చంచ్వా దళిత-వదనే, రక్తిమ-యుతః అయం శుకః విజ్ఞానీ ఖలు.

ప్రతి పదార్థము

కనకదుర్గే – కనకదుర్గా, భగవతి – ఐశ్వర్యవంతురాలా, "అహం పార్వత్యా మృదులతరవాణీవిలసనైః జితః" – "నేను పార్వతిచే (ఆమె వదనా సౌందర్యం చేత, మిక్కిలి మృదువైన వాక్కుల విలాసములచే) గెలిచాను", "బింబ, అంబాధరసమతయా కథం దృప్యసి?" – "ఓ దొండ పండు! అమ్మవారి పెదవుల సమానత్వముతో ఎందుకు గర్వపడుచున్నావు?" ఇతి – అని, క్రోధాచ్చంచ్వా – కోపముతో ముక్కుతో, దళితవదనే – చిక్కలు చేసిన ముఖముగల (దొండ పండు ముఖాన్ని), రక్తిమయుతః – ఎరుపుదనముతో కూడిన, అయం శుకః – ఈ చిలుక, విజ్ఞానీ ఖలు – జ్ఞానముగలది కదా!

తాత్పర్యము

ఓ కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! "నేను పార్వతిచే (ఆమె వదనా సౌందర్యం చేత, మిక్కిలి మృదువైన వాక్కులచే) గెలిచాను", "ఓ దొండ పండు! అమ్మవారి పెదవుల సమానత్వముతో ఎందుకు గర్వపడుచున్నావు?" అని కోపముతో ముక్కుతో దొండ పండు ముఖమును చిక్కలు చేసిన, ఎరుపుదనముతో కూడిన ఈ చిలుక జ్ఞానముగలది కదా! (అమ్మవారి అధర సౌందర్యం దొండపండు కన్నా గొప్పదని, చిలుక కూడా గుర్తించిందని భావం).

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి అధర సౌందర్యాన్ని, దాని ముందు దొండపండు కూడా తక్కువ అని తెలియజేస్తుంది. చిలుక దొండపండును చూసి, అమ్మవారి పెదవుల సౌందర్యం ముందు అది ఏమీ కాదని, అందుకే కోపంతో దానిని చిందరవందర చేసిందని కవి చమత్కరించాడు.

శ్లోకం 29

ఫలం బింబస్యేదం భవతి భవదీయాధరతులా

కృతాళం తన్మాద్యం వహతి మతిరస్యేతి విదితా .

న చేత్తస్మిన్ భుక్తే సుమతి కవితానామపి నృణాం

కథం స్యాత్తన్మాద్యం భువి కనకదుర్గే భగవతి .. 29..

పదవిభాగము

ఫలం, బింబస్య + ఇదం, భవతి, భవదీయ + అధర + తులా, కృత + ఆళం, తత్ + మాద్యం, వహతి, మతిః + అస్య + ఇతి, విదితా, న, చేత్ + తస్మిన్, భుక్తే, సుమతి, కవితానాం + అపి, నృణాం, కథం, స్యాత్ + తత్ + మాద్యం, భువి, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

సుమతి కనకదుర్గే, భగవతి, "బింబస్య ఇదం ఫలం భవదీయ-అధర-తులా కృతాళం" ఇతి అస్య మతిః తత్-మాద్యం వహతి ఇతి విదితా భవతి. చేత్ తస్మిన్ భుక్తే న, నృణాం కవితానాం అపి తత్-మాద్యం భువి కథం స్యాత్?

ప్రతి పదార్థము

సుమతి – మంచి బుద్ధిగలదానా, కనకదుర్గే – కనకదుర్గా, భగవతి – ఐశ్వర్యవంతురాలా, "బింబస్య ఇదం ఫలం భవదీయాధరతులా కృతాళం" ఇతి – "దొండ పండు యొక్క ఈ ఫలితం నీ పెదవులతో పోల్చబడింది, దానికి ఆ మత్తు (మాదకత్వం) కలిగించబడింది" అని, అస్య మతిః తన్మాద్యం వహతి ఇతి విదితా భవతి – దీని తెలివి (లేదా అభిప్రాయం) ఆ మత్తును కలిగియుండును అని తెలియబడినది. చేత్ తస్మిన్ భుక్తే న – ఒకవేళ దానిని (దొండపండును) భుజించినట్లయితే (ఈ మత్తు) కలుగకపోతే, నృణాం కవితానామపి – మనుష్యులకు, కవులకూ కూడా, భూవి కథం స్యాత్తన్మాద్యం? – భూమియందు ఆ మత్తు ఎలా కలుగును?

తాత్పర్యము

ఓ మంచి బుద్ధిగల కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! "దొండ పండు యొక్క ఈ ఫలితం నీ పెదవులతో పోల్చబడింది, దానికి ఆ మత్తు (మాదకత్వం) ఉంది" అని తెలిసినది. ఒకవేళ దొండపండును భుజించినట్లయితే, కవులకు కూడా ఆ మత్తు భూమిపై ఎలా కలుగును? (కవి ఉద్దేశ్యం అమ్మవారి పెదవుల మాధుర్యమే కవులకు కవిత్వాన్ని, మాదకత్వాన్ని ఇస్తుంది. దొండపండుకు నిజంగా ఆ శక్తి లేదు, అది కేవలం అమ్మవారి పెదవుల పోలిక వలన లభించిన ఘనత).

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి అధర సౌందర్యం యొక్క ప్రభావాన్ని కవుల సృజనాత్మకతతో ముడిపెడుతుంది. దొండపండుకు ఉన్న మాదకత్వం దాని సహజ గుణం కాదని, అమ్మవారి పెదవుల పోలిక వల్లే అది వచ్చిందని, ఆ మాదకత్వం కవులకు కవిత్వం రాయడానికి ప్రేరణగా నిలుస్తుందని కవి ఊహించాడు.

శ్లోకం 30

అతుల్యం తే కంఠం హరతరుణి దృష్ట్వా సుకవయః

ప్రభాషంతే శంఖం పరిహసనపాత్రం భవతి తత్ .

స్వరూపధ్యాతౄణాం స భవతి నిధిశ్శంఖ ఇతిచే-

దసందేహం స్థానే ఖలు కనకదుర్గే భగవతి .. 30..

పదవిభాగము

అతుల్యం, తే, కంఠం, హర + తరుణి, దృష్ట్వా, సుకవయః, ప్రభాషంతే, శంఖం, పరిహసన + పాత్రం, భవతి, తత్, స్వరూప + ధ్యాతౄణాం, సః, భవతి, నిధిః + శంఖః, ఇతి + చేత్, అ + సందేహం, స్థానే, ఖలు, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

హర-తరుణి, కనకదుర్గే, భగవతి, తే అతుల్యం కంఠం దృష్ట్వా సు-కవయః ప్రభాషంతే - తత్ శంఖం పరిహసన-పాత్రం భవతి. "సః శంఖః స్వరూప-ధ్యాతౄణాం నిధిః భవతి" ఇతి చేత్, అసందేహం స్థానే ఖలు.

ప్రతి పదార్థము

హరతరుణి – శివుని భార్యా (తరుణీ), కనకదుర్గే – కనకదుర్గా, భగవతి – ఐశ్వర్యవంతురాలా, అతుల్యం – పోలికలేనిది, తే – నీయొక్క, కంఠం – కంఠమును, దృష్ట్వా – చూసి, సుకవయః – మంచి కవులు, ప్రభాషంతే – పలుకుదురు, "తత్ శంఖం పరిహసనపాత్రం భవతి" – "ఆ శంఖము ఎగతాళికి పాత్ర అవుతుంది". "సః శంఖః స్వరూపధ్యాతౄణాం నిధిః భవతి" ఇతి చేత్ – "ఆ శంఖము నీ స్వరూపమును ధ్యానించువారికి నిధి అవుతుంది" అని ఒకవేళ (వారి ఉద్దేశ్యం) అయితే, ఖలు – కదా, అసందేహం స్థానే – సందేహము లేకుండా సరైన స్థానమునందు (లభించినట్లే).

తాత్పర్యము

ఓ శివుని భార్యా! కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! పోలికలేని నీ కంఠమును చూసి మంచి కవులు "ఆ శంఖము ఎగతాళికి పాత్ర అవుతుంది" అని పలుకుతారు. "ఆ శంఖము నీ స్వరూపమును ధ్యానించువారికి నిధి అవుతుంది" అని ఒకవేళ (వారి ఉద్దేశ్యం) అయితే, అప్పుడు ఆ శంఖానికి సందేహము లేకుండా సరైన స్థానము లభించినట్లే కదా! (అమ్మవారి కంఠం శంఖం కంటే గొప్పదని, శంఖం కేవలం ఆమె భక్తులకు నిధి అయితే తప్ప దానికి విలువ లేదని భావం).

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి కంఠ సౌందర్యాన్ని శంఖంతో పోలుస్తుంది. అమ్మవారి కంఠం శంఖం కంటే అద్భుతమైనదని, శంఖం కేవలం భక్తులకు నిధి అయితే తప్ప దానికి ప్రాముఖ్యత లేదని కవి చెబుతున్నాడు. ఇది అమ్మవారి రూపాన్ని, ఆమెకు ఉన్న ప్రాముఖ్యతను నొక్కి చెబుతుంది.

శ్లోకం 31

ఆకంఠం తే కంఠస్థితకనకసూత్రం విజయతే

హరో యత్సామర్థ్యాదమృతమివ పీత్వాపి గరళం .

సమాఖ్యాం విఖ్యాతాం సమలభత మృత్యుంజయ ఇతి

త్రయీవేద్యక్రీడావతి కనకదుర్గే భగవతి .. 31..

పదవిభాగము

ఆకంఠం, తే, కంఠ + స్థిత + కనక + సూత్రం, విజయతే, హరః, యత్ + సామర్థ్యాత్, అమృతం + ఇవ, పీత్వా + అపి, గరళం, సమాఖ్యాం, విఖ్యాతాం, సమలభత, మృత్యుంజయ, ఇతి, త్రయీ + వేద్య + క్రీడావతి, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

త్రయీ-వేద్య-క్రీడావతి కనకదుర్గే, భగవతి, ఆకంఠం తే కంఠ-స్థిత-కనక-సూత్రం విజయతే. హరః యత్-సామర్థ్యాత్ గరళం అమృతం ఇవ పీత్వా అపి, మృత్యుంజయ ఇతి విఖ్యాతాం సమాఖ్యాం సమలభత.

ప్రతి పదార్థము

త్రయీవేద్యక్రీడావతి – వేదములచే తెలియబడిన క్రీడలు కలదానా, కనకదుర్గే – కనకదుర్గా, భగవతి – ఐశ్వర్యవంతురాలా, ఆకంఠం – కంఠము వరకు ఉన్న (అంటే కంఠము చుట్టూ ఉన్న), తే – నీయొక్క, కంఠస్థితకనకసూత్రం – కంఠమునందు ఉన్న బంగారు సూత్రము (మాంగల్య సూత్రం), విజయతే – విజయం పొందుతోంది. హరః – శివుడు, యత్సామర్థ్యాత్ – ఏ దాని సామర్థ్యముచే, గరళం – విషమును, అమృతమివ – అమృతము వలె, పీత్వా అపి – త్రాగి కూడా, మృత్యుంజయ ఇతి – 'మృత్యుంజయుడు' అని, విఖ్యాతాం సమాఖ్యాం – ప్రసిద్ధిచెందిన పేరును, సమలభత – పొందెను.

తాత్పర్యము

ఓ వేదములచే తెలియబడిన క్రీడలు కల కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! నీ కంఠము వరకు (చుట్టూ) ఉన్న బంగారు సూత్రము (మాంగల్య సూత్రము) విజయం పొందుతోంది. ఏ దాని సామర్థ్యముచే శివుడు విషమును అమృతము వలె త్రాగి కూడా, 'మృత్యుంజయ' అని ప్రసిద్ధిచెందిన పేరును పొందెనో (ఆ శక్తి నీ మంగళసూత్రానిదే).

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి మంగళసూత్రం యొక్క మహిమను వివరిస్తుంది. శివుడు విషాన్ని త్రాగి మృత్యుంజయుడు కావడానికి కారణం అమ్మవారి మంగళసూత్రం యొక్క శక్తే అని కవి ప్రశంసిస్తున్నాడు. ఇది అమ్మవారి ప్రాధాన్యతను, శక్తిని నొక్కి చెబుతుంది. ఆ కంఠం అను చోట ఛందోపరంగాపాఠాంతర దోషం (textual error)

శ్లోకం 32

చిరం ధ్యాత్వా ధ్యాత్వా సకలవిబుధాభీష్టనిచయం

తతస్త్వల్లావణ్యామృతజలధిసంప్రాప్తజననే .

భుజాకారేణైకే భువనవినుతే కల్పకలతే

శ్రియై మే భూయాస్తాం నను కనకదుర్గే భగవతి .. 32..

పదవిభాగము

చిరం, ధ్యాత్వా, ధ్యాత్వా, సకల + విబుధ + అభీష్ట + నిచయం, తతః + త్వత్ + లావణ్య + అమృత + జలధి + సంప్రాప్త + జననే, భుజాకారేణ + ఏకే, భువనవినుతే, కల్పకలతే, శ్రియై, మే, భూయాస్తాం, నను, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

కనకదుర్గే, భగవతి, భువన-వినుతే, కల్పకలతే, సకల-విబుధ-అభీష్ట-నిచయం చిరం ధ్యాత్వా ధ్యాత్వా, తతః త్వత్-లావణ్య-అమృత-జలధి-సంప్రాప్త-జననే, ఏకే భుజాకారేణ మే శ్రియై భూయాస్తాం నను.

ప్రతి పదార్థము

కనకదుర్గే – కనకదుర్గా, భగవతి – ఐశ్వర్యవంతురాలా, భువనవినుతే – లోకములచే స్తుతించబడినదానా, కల్పకలతే – కల్పలత వంటిదానా, సకలవిబుధాభీష్టనిచయం – సమస్త దేవతల కోరికల సమూహమును, చిరం ధ్యాత్వా ధ్యాత్వా – చాలాకాలము ధ్యానించి ధ్యానించి, తతః – అప్పుడు, త్వల్లావణ్యామృతజలధిసంప్రాప్తజననే – నీయొక్క లావణ్యము అను అమృత సముద్రమును పొంది పుట్టినవిగా, ఏకే భుజాకారేణ – ఒకేసారి భుజముల ఆకారమున (వెలసినవి), మే శ్రియై భూయాస్తాం నను – నాకు సంపద కొరకు అగుగాక కదా!

తాత్పర్యము

ఓ కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! లోకములచే స్తుతించబడినదానా! కల్పలత వంటిదానా! సమస్త దేవతల కోరికల సమూహమును చాలాకాలము ధ్యానించి, అప్పుడు నీ లావణ్యమనే అమృత సముద్రమును పొంది పుట్టిన ఒకేసారి భుజముల ఆకారమున వెలసినవి (నీ చేతులు) నాకు సంపద కొరకు అగుగాక!

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి భుజాలను వర్ణిస్తుంది. అవి దేవతల కోరికల ఫలితంగా, అమ్మవారి లావణ్య సముద్రం నుండి పుట్టాయని, కల్పలత వలె భక్తులకు సంపదలను ఇస్తాయని కవి ప్రశంసిస్తున్నాడు.

శ్లోకం 33

విరాజత్కేయూరద్వయమణివిభాభానుకిరణై-

ర్నితాంతవ్యాకోశీకృతమదనజిన్నేత్రకమలౌ .

విభోః కంఠాశ్లేషాద్విపులపులకాంకూరజనకౌ

భుజౌ మే త్రాతారౌ నను కనకదుర్గే భగవతి .. 33..

పదవిభాగము

విరాజత్ + కేయూర + ద్వయ + మణి + విభా + భాను + కిరణైః, నితాంత + వ్యాకోశీకృత + మదనజిత్ + నేత్ర + కమలౌ, విభోః, కంఠ + ఆశ్లేషాత్ + విపుల + పులక + అంకుర + జనకౌ, భుజౌ, మే, త్రాతారౌ, నను, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

కనకదుర్గే, భగవతి, విరాజత్-కేయూర-ద్వయ-మణి-విభా-భాను-కిరణైః నితాంత-వ్యాకోశీకృత-మదనజిత్-నేత్ర-కమలౌ, విభోః కంఠ-ఆశ్లేషాత్ విపుల-పులక-అంకుర-జనకౌ, తే భుజౌ మే త్రాతారౌ నను.

ప్రతి పదార్థము

కనకదుర్గే – కనకదుర్గా, భగవతి – ఐశ్వర్యవంతురాలా, విరాజత్కేయూరద్వయమణివిభాభానుకిరణైః – ప్రకాశించుచున్న బాహుబంధముల జంట మణుల కాంతి సూర్యుని కిరణాలచే, నితాంతవ్యాకోశీకృతమదనజిన్నేత్రకమలౌ – మిక్కిలి వికసింపజేయబడిన మన్మథుని జయించిన శివుని కన్నుల పద్మములను (శివుని మూడవ కన్నును కూడా ఆహ్లాదపరుస్తాయని భావం), విభోః కంఠాశ్లేషాత్ – శివుని కంఠమును ఆలింగనము చేయుటచే, విపులపులకాంకూరజనకౌ – అధికమైన పులకల మొలకలను కలిగించునవి అయిన, తే భుజౌ – నీ భుజములు, మే త్రాతారౌ నను – నాకు రక్షించునవి కదా!

తాత్పర్యము

ఓ కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! ప్రకాశించుచున్న నీ బాహుబంధముల జంట మణుల కాంతి సూర్యుని కిరణాలచే మిక్కిలి వికసింపజేయబడిన మన్మథుని జయించిన శివుని కన్నుల పద్మములను (శివుని మూడవ కన్నును కూడా ఆహ్లాదపరుస్తాయని భావం), శివుని కంఠమును ఆలింగనము చేయుటచే అధికమైన పులకల మొలకలను కలిగించునవి అయిన నీ భుజములు నాకు రక్షించునవి కదా!

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి భుజాలను, వాటి ఆభరణాల కాంతిని వర్ణిస్తుంది. ఆ కాంతి శివుని నేత్రాలను కూడా ఆహ్లాదపరుస్తుందని, శివునితో ఆలింగనం వల్ల పులకలను కలిగిస్తుందని, అవి భక్తులకు రక్ష అని కవి చెబుతున్నాడు.

శ్లోకం 34

సుపర్వారామాంతఃస్ఫురితసహకారద్రుమలతా-

సమగ్రశ్రీజాగ్రత్కిసలయసగర్వోద్యమహరౌ .

కరౌ తే భూయాస్తాం మమ శుభకరౌ కాంతినికరా-

కరౌ నిశ్శంకం శాంకరి కనకదుర్గే భగవతి .. 34..

పదవిభాగము

సుపర్వ + ఆరామ + అంతః + స్ఫురిత + సహకార + ద్రుమ + లతా, సమగ్ర + శ్రీ + జాగ్రత్ + కిసలయ + సగర్వ + ఉద్యమ + హరౌ, కరౌ, తే, భూయాస్తాం, మమ, శుభ + కరౌ, కాంతి + నికర + ఆకరౌ, నిశ్శంకం, శాంకరి, కనకదుర్గే, భగవati.

అన్వయము

శాంకరి కనకదుర్గే, భగవతి, సుపర్వ-ఆరామ-అంతః-స్ఫురిత-సహకార-ద్రుమ-లతా-సమగ్ర-శ్రీ-జాగ్రత్-కిసలయ-సగర్వ-ఉద్యమ-హరౌ, కాంతి-నికర-ఆకరౌ తే కరౌ మమ శుభ-కరౌ భూయాస్తాం నిశ్శంకం.

ప్రతి పదార్థము

శాంకరి – శంకరుని భార్యా, కనకదుర్గే – కనకదుర్గా, భగవతి – ఐశ్వర్యవంతురాలా, సుపర్వారామాంతఃస్ఫురితసహకారద్రుమలతా – దేవతల ఉద్యానవనముల లోపల ప్రకాశించుచున్న మామిడి వృక్షముల తీగల, సమగ్రశ్రీజాగ్రత్కిసలయసగర్వోద్యమహరౌ – సంపూర్ణ శోభతో మెరయుచున్న చిగురుటాకుల గర్వమును హరించునవి (అంటే వాటి అందాన్ని మించినవి), కాంతినికరాకరౌ – కాంతుల సమూహములకు నిలయమైనవి అయిన, తే కరౌ – నీ చేతులు, మమ శుభకరౌ భూయాస్తాం నిశ్శంకం – నాకు శుభములను కలిగించుగాక సందేహము లేకుండా.

తాత్పర్యము

ఓ శాంకరీ! కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! దేవతల ఉద్యానవనముల లోపల ప్రకాశించుచున్న మామిడి వృక్షముల తీగల చిగురుటాకుల సంపూర్ణ శోభను, గర్వమును హరించునవి, కాంతుల సమూహములకు నిలయమైనవి అయిన నీ చేతులు నాకు శుభములను కలిగించుగాక! సందేహము లేకుండా.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి చేతుల సౌందర్యాన్ని, వాటి కాంతిని వర్ణిస్తుంది. ఆ చేతులు చిగురుటాకుల సౌందర్యాన్ని కూడా మించిపోతాయని, అవి శుభాలను ప్రసాదిస్తాయని కవి చెబుతున్నాడు.

శ్లోకం 35

ప్రశస్తౌ త్రైలోక్యే బహుళదనుజత్రాసవిచల-

న్మరున్మస్తన్యస్తౌ జనని తవ హస్తౌ హృది భజే .

స్మరో యత్సంకాశా ఇతి కిసలయానేవ ధృతవాన్

త్రిలోకీ జేతాఽఽసీత్ఖలు కనకదుర్గే భగవతి .. 35..

పదవిభాగము

ప్రశస్తౌ, త్రైలోక్యే, బహుళ + దనుజ + త్రాస + విచలత్ + మరుత్ + మస్త + న్యస్తౌ, జనని, తవ, హస్తౌ, హృది, భజే, స్మరః, యత్ + సంకాశాః, ఇతి, కిసలయాన్ + ఏవ, ధృతవాన్, త్రిలోకీ, జేతా + ఆసీత్ + ఖలు, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

జనని కనకదుర్గే, భగవతి, త్రైలోక్యే ప్రశస్తౌ, బహుళ-దనుజ-త్రాస-విచలత్-మరుత్-మస్త-న్యస్తౌ తవ హస్తౌ హృది భజే. స్మరః యత్-సంకాశాః ఇతి కిసలయాన్ ఏవ ధృతవాన్, త్రిలోకీ జేతా ఆసీత్ ఖలు.

ప్రతి పదార్థము

జనని – జననీ, కనకదుర్గే – కనకదుర్గా, భగవతి – ఐశ్వర్యవంతురాలా, త్రైలోక్యే ప్రశస్తౌ – మూడు లోకములయందు ప్రసిద్ధిచెందినవి, బహుళదనుజత్రాసవిచలన్మరున్మస్తన్యస్తౌ – అనేక రాక్షసుల భయముచే కదలుచున్న వాయుదేవుని శిరస్సుపై ఉంచబడినవి అయిన, తవ హస్తౌ – నీ చేతులను, హృది భజే – హృదయమునందు పూజింతును. స్మరః – మన్మథుడు, యత్సంకాశాః ఇతి – ఏ వాటితో సమానమైనవి అని, కిసలయాన్ ఏవ ధృతవాన్ – చిగురుటాకులను మాత్రమే ధరించెనో, (అవి అతని బాణాలుగా) త్రిలోకీ జేతా ఆసీత్ ఖలు – మూడు లోకములను జయించువాడయ్యెను కదా!

తాత్పర్యము

ఓ జననీ! కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! మూడు లోకములయందు ప్రసిద్ధిచెందినవి, అనేక రాక్షసుల భయముచే కదలుచున్న వాయుదేవుని శిరస్సుపై ఉంచబడినవి అయిన నీ చేతులను నేను హృదయమునందు పూజింతును. మన్మథుడు ఏ వాటితో సమానమైనవి అని చిగురుటాకులను మాత్రమే (తన బాణాలుగా) ధరించెనో, ఆ చిగురుటాకుల సహాయంతోనే మూడు లోకములను జయించువాడయ్యెను కదా!

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి చేతుల శక్తిని, సౌందర్యాన్ని వివరిస్తుంది. రాక్షసులను భయపెట్టి, వాయుదేవుని కూడా కదల్చే శక్తి ఆమె చేతులకుందని, మన్మథుడు చిగురుటాకులను బాణాలుగా ఉపయోగించి విజయం సాధించడానికి కారణం ఆ చేతుల పోలికే అని కవి ప్రశంసిస్తున్నాడు.

శ్లోకం 36

పురారాతేః పాణిగ్రహణసమయే మౌక్తికచయాన్

విధాతుం తచ్ఛీర్షే జనకవచనాదున్నమితయోః .

యయోరూపం దృష్ట్వాఽభవదుదితలజ్జా సురనదీ

కదార్తిత్రాతారౌ మమ కనకదుర్గే భగవతి .. 36..

పదవిభాగము

పురారాతేః, పాణి + గ్రహణ + సమయే, మౌక్తిక + చయాన్, విధాతుం, తత్ + శీర్షే, జనక + వచనాత్ + ఉన్నమితయోః, యయోః + రూపం, దృష్ట్వా + అభవత్ + ఉదిత + లజ్జా, సురనదీ, కద + ఆర్తి + త్రాతారౌ, మమ, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

కనకదుర్గే, భగవతి, పురారాతేః పాణి-గ్రహణ-సమయే జనక-వచనాత్ తత్-శీర్షే మౌక్తిక-చయాన్ విధాతుం ఉన్నమితయోః, యయోః రూపం దృష్ట్వా సుర-నదీ ఉదిత-లజ్జా అభవత్, తే కరౌ మమ కదార్తి-త్రాతారౌ నను.

ప్రతి పదార్థము

కనకదుర్గే – కనకదుర్గా, భగవతి – ఐశ్వర్యవంతురాలా, పురారాతేః పాణిగ్రహణసమయే – శివుని వివాహ సమయమునందు, జనకవచనాత్ – తండ్రి (హిమవంతుడు) మాటల వలన, తచ్ఛీర్షే మౌక్తికచయాన్ విధాతుం – అతని శిరస్సునందు ముత్యముల సమూహములను వేయుటకు, ఉన్నమితయోః – పైకెత్తబడినవి అయిన, యయోః రూపం దృష్ట్వా – ఏ వాటి (నీ చేతుల) రూపమును చూసి, సురనదీ – గంగానదికి (శివుని శిరస్సుపై ఉన్నది), ఉదితలజ్జా అభవత్ – సిగ్గు కలిగెనో, తే కరౌ – ఆ నీ చేతులు, మమ కదార్తిత్రాతారౌ నను – నాకు దుఃఖము నుండి రక్షించునవి కదా!

తాత్పర్యము

ఓ కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! శివుని వివాహ సమయమునందు తండ్రి మాటల వలన అతని శిరస్సుపై ముత్యాల సమూహాలను వేయుటకు పైకెత్తబడినవి, ఏ వాటి (నీ చేతుల) రూపమును చూసి శివుని శిరస్సుపై ఉన్న గంగానదికి సిగ్గు కలిగెనో, అట్టి నీ చేతులు నాకు దుఃఖము నుండి రక్షించునవి కదా!

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి చేతుల సౌందర్యాన్ని వివరిస్తుంది. ఆమె వివాహ సమయాన శివుని తలపై ముత్యాలు వేయడానికి చేతులు ఎత్తినప్పుడు, వాటి సౌందర్యాన్ని చూసి గంగానది (శివుని తలపై ఉన్నది) సిగ్గుపడిందని కవి వర్ణించాడు. ఆ చేతులు భక్తులకు దుఃఖ నివారణకు సమర్థవంతమైనవని చెబుతున్నాడు.

శ్లోకం 37

స్ఫురంతో నిశ్శంకం పురహరనిరాతంకవిజయ-

క్రియాయాత్రోద్యుక్తస్మరబిరుదపాఠా ఇవ భృశం .

ఝణత్కారారావాః కనకవలయానాం తవ శివే

వితన్వంతు శ్రేయో మమ కనకదుర్గే భగవతి .. 37..

పదవిభాగము

స్ఫురంతః, నిశ్శంకం, పురహర + నిరాతంక + విజయ + క్రియా + యాత్ర + ఉద్యుక్త + స్మర + బిరుద + పాఠాః, ఇవ, భృశం, ఝణత్కార + ఆరావాః, కనక + వలయానాం, తవ, శివే, వితన్వంతు, శ్రేయః, మమ, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

శివే కనకదుర్గే, భగవతి, పురహర-నిరాతంక-విజయ-క్రియా-యాత్ర-ఉద్యుక్త-స్మర-బిరుద-పాఠాః ఇవ భృశం స్ఫురంతః, కనక-వలయానాం ఝణత్కార-ఆరావాః నిశ్శంకం మమ శ్రేయః వితన్వంతు.

ప్రతి పదార్థము

శివే – మంగళకరమైనదానా, కనకదుర్గే – కనకదుర్గా, భగవతి – ఐశ్వర్యవంతురాలా, పురహరనిరాతంకవిజయక్రియాయాత్రోద్యుక్తస్మరబిరుదపాఠాః ఇవ – శివుని (పురహరుని) ఆటంకములేని విజయ కార్యము (క్రియ) కొరకు బయలుదేరిన (ఉద్యుక్త) మన్మథుని (స్మరుని) బిరుదు పాటల వలె, భృశం స్ఫురంతః – మిక్కిలి ప్రకాశించుచున్నవి, కనకవలయానాం – బంగారు గాజుల, తవ ఝణత్కారారావాః – నీయొక్క ఝణత్కార శబ్దములు, నిశ్శంకం – సందేహము లేకుండా, మమ శ్రేయః వితన్వంతు – నాకు శుభమును కలిగించుగాక.

తాత్పర్యము

ఓ మంగళకరమైన కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! శివుని నిర్విఘ్న విజయ కార్యము కొరకు బయలుదేరిన మన్మథుని బిరుద పాటల వలె మిక్కిలి ప్రకాశించుచున్న, బంగారు గాజుల ఝణత్కార శబ్దములు నిస్సందేహముగా నాకు శుభమును కలిగించుగాక!

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి చేతులకున్న బంగారు గాజుల శబ్దాలను వర్ణిస్తుంది. ఆ శబ్దాలు మన్మథుని విజయ గీతాల వలె ఉన్నాయని, అవి భక్తులకు శుభాలను ప్రసాదిస్తాయని కవి ప్రశంసిస్తున్నాడు.

శ్లోకం 38

కుచౌ తే రూపశ్రీవిజితలికుచౌ మే శుభకరౌ

భవేతాం వ్యాకీర్ణౌ ప్రకటతరముక్తామణిరుచౌ .

విరించాద్యా దేవా యదుదితసుధాపాతురనిశం

సునమ్రాస్సేనాన్యో నను కనకదుర్గే భగవతి .. 38..

పదవిభాగము

కుచౌ, తే, రూప + శ్రీ + విజిత +లికుచౌ, మే, శుభ + కరౌ, భవేతాం, వ్యాకీర్ణౌ, ప్రకటతర + ముక్తా + మణి + రుచౌ, విరించ + ఆద్యాః, దేవాః, యత్ + ఉదిత + సుధా + పాతుం + అనిశం, సునమ్రాః + సేనాన్యః, నను, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

కనకదుర్గే, భగవతి, రూప-శ్రీ-విజిత-లికుచౌ, ప్రకటతర-ముక్తా-మణి-రుచౌ, విరించ-ఆద్యాః దేవాః, సేనాన్యః (స్కందుడు) చ యత్-ఉదిత-సుధా-పాతుం అనిశం సునమ్రాః, తే కుచౌ మే శుభకరౌ భవేతాం నను.

ప్రతి పదార్థము

కనకదుర్గే – కనకదుర్గా, భగవతి – ఐశ్వర్యవంతురాలా, తే కుచౌ – నీయొక్క వక్షోజములు, రూపశ్రీవిజితలకుచౌ – రూప సౌందర్యముచే నిమ్మ పండ్లను జయించినవి, వ్యాకీర్ణౌ ప్రకటతరముక్తామణిరుచౌ – ప్రకాశవంతమైన ముత్యముల మణుల కాంతులు వ్యాపించినవి, విరించాద్యాః దేవాః – బ్రహ్మ మొదలగు దేవతలు, సేనాన్యః చ – స్కందుడు కూడా, యత్ ఉదిత సుధా పాతుం అనిశం సునమ్రాః – ఏ వాటి (వక్షోజాల) నుండి వెలువడు అమృతమును త్రాగుటకు ఎల్లప్పుడూ మిక్కిలి నమస్కరించుచున్నారో, మే శుభకరౌ భవేతాం నను – నాకు శుభములను కలిగించుగాక కదా!

తాత్పర్యము

ఓ కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! రూప సౌందర్యముచే నిమ్మ పండ్లను జయించినవి, మిక్కిలి ప్రకాశవంతమైన ముత్యాల మణుల కాంతులు వ్యాపించినవి, బ్రహ్మ మొదలగు దేవతలు, స్కందుడు కూడా ఏ వాటి నుండి వెలువడు అమృతమును ఎల్లప్పుడూ త్రాగుటకు మిక్కిలి నమస్కరించుచున్నారో, అట్టి నీ వక్షోజములు నాకు శుభములను కలిగించుగాక!

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి వక్షోజాల సౌందర్యాన్ని, వాటి నుండి వెలువడే అమృతాన్ని వర్ణిస్తుంది. నిమ్మ పండ్లను మించినవి, ముత్యాల కాంతులు వెదజల్లేవి అయిన ఆమె వక్షోజాల నుండి వెలువడే అమృతాన్ని దేవతలు కూడా త్రాగడానికి నమస్కరిస్తారని కవి ప్రశంసిస్తున్నాడు.

శ్లోకం 39

అతుల్యం తే మధ్యం వదతి హరిమధ్యేన సదృశం

జగత్తన్నో యుక్తం జనని ఖలు తద్రూపకలనే .

కృతాశః పంచాస్యో భవతి తవ వాహః ప్రతిదినం

జగత్సర్గక్రీడావతి కనకదుర్గే భగవతి .. 39..

పదవిభాగము

అతుల్యం, తే, మధ్యం, వదతి, హరి + మధ్యేన, సదృశం, జగత్, తత్ + నః, యుక్తం, జనని, ఖలు, తత్ + రూప + కలనే, కృత + ఆశః, పంచ + ఆస్యః, భవతి, తవ, వాహః, ప్రతిదినం, జగత్ + సర్గ + క్రీడావతి, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

జగత్-సర్గ-క్రీడావతి కనకదుర్గే, భగవతి, తే అతుల్యం మధ్యం జగత్ హరి-మధ్యేన సదృశం వదతి; తత్ తత్-రూప-కలనే నః యుక్తం ఖలు న. తవ వాహః పంచ-ఆస్యః ప్రతిదినం కృత-ఆశః భవతి.

ప్రతి పదార్థము

జగత్సర్గక్రీడావతి – లోకములను సృష్టించు క్రీడలు కలదానా, కనకదుర్గే – కనకదుర్గా, భగవతి – ఐశ్వర్యవంతురాలా, అతుల్యం – సాటిలేనిది, తే మధ్యం – నీయొక్క నడుమును, జగత్ – లోకము, హరిమధ్యేన సదృశం వదతి – సింహము యొక్క నడుముతో సమానమైనది అని చెప్పుదురు; జనని – జననీ, తత్ తద్రూపకలనే నః యుక్తం ఖలు న – అది ఆ రూపమును (సింహపు నడుమును) ధరించుటలో (నీ నడుమును పోల్చుట) మాకు తగినది కాదు కదా! (అమ్మవారి నడుము సింహపు నడుము కన్నా సూక్ష్మమైనది, కావున పోలిక సరైనది కాదు అని భావం). తవ వాహః పంచాస్యః – నీ వాహనమైన సింహము (ఐదు ముఖములు కలది), ప్రతిదినం కృతాశః భవతి – ప్రతిరోజు (నీ నడుమును చూడాలని) కోరికతో కూడినది అగును.

తాత్పర్యము

ఓ లోకములను సృష్టించు క్రీడలు కల కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! సాటిలేని నీ నడుమును లోకం సింహపు నడుముతో సమానమని చెబుతుంది; జననీ! ఆ రూపమును (సింహపు నడుమును) ధరించుటలో ఇది మాకు తగినది కాదు కదా! నీ వాహనమైన సింహము ప్రతిరోజు (నీ నడుమును చూసి) కోరికతో ఉంటుంది.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి సూక్ష్మమైన నడుమును సింహపు నడుముతో పోల్చి, ఆమె నడుము దానికంటే అత్యంత సూక్ష్మమైనదని చెబుతుంది. ఆమె వాహనమైన సింహానికి కూడా ఆమె నడుమును చూడాలనే కోరిక ఉంటుందని చెప్పడం ద్వారా ఆమె సౌందర్యాన్ని మరింత విశదీకరిస్తున్నాడు.

శ్లోకం 40

అసౌ పున్నాగస్య ప్రసవమృదుశాఖాశ్చలగతం

తపఃకృత్వా లేభే జనని తవ నాభేః సదృశతాం .

ప్రమత్తః పున్నాగప్రసవ ఇతరస్తావక గతే-

స్తులామాప్తుం వాంఛత్యపి కనకదుర్గే భగవతి .. 40..

పదవిభాగము

అసౌ, పున్నాగస్య, ప్రసవ + మృదు + శాఖాః + చల + గతం, తపః + కృత్వా, లేభే, జనని, తవ, నాభేః, సదృశతాం, ప్రమత్తః, పున్నాగ + ప్రసవః, ఇతరః + తావక, గతేః + తులాం + ఆప్తుం, వాంఛతి + అపి, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

జనని కనకదుర్గే, భగవతి, అసౌ పున్నాగస్య ప్రసవ-మృదు-శాఖాః చల-గతం తవ నాభేః సదృశతాం తపః కృత్వా లేభే. ప్రమత్తః పున్నాగ-ప్రసవః ఇతరః తావక గతేః తులాం ఆప్తుం వాంఛతి అపి.

ప్రతి పదార్థము

జనని – జననీ, కనకదుర్గే – కనకదుర్గా, భగవతి – ఐశ్వర్యవంతురాలా, అసౌ పున్నాగస్య ప్రసవమృదుశాఖాశ్చలగతం – ఈ సురపొన్న వృక్షముయొక్క పూలతో కూడిన మెత్తని కొమ్మల చలించే నడక, తపః కృత్వా – తపస్సు చేసి, తవ నాభేః సదృశతాం లేభే – నీయొక్క నాభికి సమానత్వమును పొందినది. ప్రమత్తః పున్నాగప్రసవః – ఉన్మత్తమైన సురపొన్న పుష్పము, ఇతరః తావక గతేః తులాం ఆప్తుం వాంఛతి అపి – ఇతరమైన నీ నడకతో సమానత్వమును పొందుటకు కూడా కోరుచున్నది.

తాత్పర్యము

ఓ జననీ! కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! ఈ సురపొన్న వృక్షము యొక్క పూలతో కూడిన మెత్తని కొమ్మల చలించే నడక, తపస్సు చేసి నీ నాభికి సమానత్వమును పొందినది. ఉన్మత్తమైన సురపొన్న పుష్పము ఇతరమైన నీ నడకతో సమానత్వమును పొందుటకు కూడా కోరుచున్నది. (అమ్మవారి నాభి సురపొన్న పుష్పం అంత సుందరంగా ఉందని, నడక కూడా సురపొన్న తీగల వలె సున్నితంగా ఉందని భావం).

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి నాభి సౌందర్యాన్ని, ఆమె నడకను వర్ణిస్తుంది. సురపొన్న కొమ్మలు, పుష్పాలు ఆమె నాభి, నడకల సౌందర్యంతో పోటీ పడుతున్నాయని, తపస్సు చేసి వాటితో సమానత్వం పొందాలని కోరుకుంటున్నాయని కవి ప్రశంసిస్తున్నాడు.

శ్లోకం 41

త్రిలోకీవాసాంచద్యువతిజనతాదుర్గమభవ-

న్నితంబశ్రీచౌర్యం కృతవదితి సంచిత్య పులినం .

సరో బాహ్యంచక్రే జనని భవదీయస్మరణతో

ఝరేవాధీరైశా జనని కనకదుర్గే భగవతి .. 41..

పదవిభాగము

త్రిలోకీ + వాసాత్ + అంచత్ + యువతి + జనతా + దుర్గమ + అభవత్ + నితంబ + శ్రీ + చౌర్యం, కృతవత్ + ఇతి, సంచిత్య, పులినం, సరో, బాహ్యం + చక్రే, జనని, భవదీయ + స్మరణతః, ఝరా + ఇవ + అధీరా + ఈశా, జనని, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

జనని కనకదుర్గే, భగవతి, "త్రిలోకీ-వాసాత్ అంచత్-యువతి-జనతా-దుర్గమ-అభవత్-నితంబ-శ్రీ-చౌర్యం కృతవత్" ఇతి సంచిత్య, భవదీయ-స్మరణతః, ఝరా ఇవ అధీరా ఈశా (సరస్సులు), పులినం సరో బాహ్యం చక్రే నను.

ప్రతి పదార్థము

జనని – జననీ, కనకదుర్గే – కనకదుర్గా, భగవతి – ఐశ్వర్యవంతురాలా, త్రిలోకీవాసాంచద్యువతిజనతాదుర్గమభవన్నితంబశ్రీచౌర్యం – మూడు లోకములలో నివసించుచున్న అందమైన యువతులు, సామాన్య ప్రజలు చేరుటకు కష్టమైన నీ పిరుదుల అందమును దొంగిలించినది (పులినం) అని, కృతవత్ ఇతి సంచిత్య – చేసినది అని తలచి, భవదీయస్మరణతః – నీయొక్క స్మరణము వలన, ఝరా ఇవ అధీరా ఈశా – జలపాతము వలె చంచలమైన సరస్సులు (అంటే సహజంగా చలించే జలాశయాలు), పులినం సరో బాహ్యం చక్రే నను – ఇసుక తిన్నెను (పులినం) తమ నుండి దూరం చేసుకున్నాయి కదా! (అంటే సిగ్గుతో దాన్ని బయటకు నెట్టేశాయి).

తాత్పర్యము

ఓ జననీ! కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! మూడు లోకములలో నివసించుచున్న అందమైన యువతులకు, సామాన్య ప్రజలకు చేరుటకు కష్టమైన నీ పిరుదుల సౌందర్యాన్ని ఇసుక తిన్నె (నదీ తీరం) దొంగిలించింది అని తలచి, నీ స్మరణ వలన, జలపాతము వలె చంచలమైన సరస్సులు (సిగ్గుతో) ఆ ఇసుక తిన్నెను తమ నుండి దూరం చేసుకున్నాయి కదా! (అమ్మవారి నితంబ సౌందర్యం అద్భుతమైనదని, దానిని పోలిన ఇసుక తిన్నెను కూడా సరస్సులు తమ వద్ద ఉంచుకోవడానికి సిగ్గుపడ్డాయని భావం).

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి నితంబ సౌందర్యాన్ని, దాని విశిష్టతను వివరిస్తుంది. ఆమె నితంబాలు అత్యంత ఆకర్షణీయమైనవని, వాటిని పోలిన ఇసుక తిన్నెలను కూడా సరస్సులు సిగ్గుతో వదిలేశాయని కవి ఊహించాడు.

శ్లోకం 42

జితోఽహం పార్వత్యా మృదుతరగతీనాం విలసనైః

తదూర్వోస్సౌందర్యం సహజమధిగంతుం జడతయా .

కృతారంభా రంభా ఇతి విదళితాఽఽసాం వనమయం

కరీ సామర్షః శ్రీకరి కనకదుర్గే భగవతి .. 42..

పదవిభాగము

జితః + అహం, పార్వత్యా, మృదుతర + గతీనాం, విలసనైః, తత్ + ఊర్వోః + సౌందర్యం, సహజం + అధిగంతుం, జడతయా, కృత + ఆరంభాః, రంభాః, ఇతి, విదళితాః + ఆసాం, వనమయం, కరీ, సామర్షః, శ్రీకరి, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

శ్రీకరి కనకదుర్గే, భగవతి, "అహం పార్వత్యా మృదుతర-గతీనాం విలసనైః జితః" ఇతి, "జడతయా తత్-ఊర్వోః సహజం సౌందర్యం అధిగంతుం కృత-ఆరంభాః (ఇవి అరటి చెట్లు) ఇతి" సామర్షః కరీ వనమయం ఆసాం రంభాః విదళితాః.

ప్రతి పదార్థము

శ్రీకరి – శుభములను కలిగించుదానా, కనకదుర్గే – కనకదుర్గా, భగవతి – ఐశ్వర్యవంతురాలా, "అహం పార్వత్యా మృదుతరగతీనాం విలసనైః జితః" ఇతి – "నేను పార్వతిచే (ఆమె మిక్కిలి మృదువైన నడక విలాసములచే) గెలిచాను" అని (ఈ మాట ఏనుగు చెప్పినట్లు భావం), "జడతయా తదూర్వోః సహజం సౌందర్యం అధిగంతుం కృతారంభాః రంభాః ఇతి" – "తమ జడత్వముతో (కదలిక లేని స్వభావంతో) నీ (పార్వతి) తొడల సహజ సౌందర్యమును పొందడానికి ప్రయత్నించినవి ఈ అరటి చెట్లు" అని, సామర్షః కరీ – కోపముతో ఉన్న ఏనుగు, వనమయం ఆసాం రంభాః విదళితాః – అడవిలో ఉన్న ఆ అరటి చెట్లను నలిపివేసింది.

తాత్పర్యము

ఓ శుభములను కలిగించు కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! "నేను పార్వతిచే (ఆమె మిక్కిలి మృదువైన నడక విలాసములచే) గెలిచాను" అని, "ఈ అరటి చెట్లు తమ జడత్వముతో నీ తొడల సహజ సౌందర్యమును పొందడానికి ప్రయత్నించాయి" అని కోపముతో ఏనుగు, అడవిలో ఉన్న ఆ అరటి చెట్లను నలిపివేసింది. (అమ్మవారి తొడలు అరటి చెట్ల కంటే మృదువైనవి, సుందరమైనవి అని భావం).

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి ఊరువుల (తొడల) సౌందర్యాన్ని అరటి చెట్లతో పోల్చి, ఆమె తొడలు వాటికంటే ఎంతో గొప్పవని చెబుతుంది. ఏనుగు కూడా ఆ సౌందర్యాన్ని గుర్తించి, అరటి చెట్లను కోపంతో నాశనం చేసిందని కవి చమత్కరించాడు.

శ్లోకం 43

ప్రవిష్టా తే నాభీబిలమసితరోమావళిరియం

కటీచంచత్కాంచీగుణవిహితసౌత్రామణమణేః .

రుచాం రేఖేవాస్తే రుచిరతరమూర్ధ్వాయనగతా

శ్రితశ్రేణీసంపత్కరి కనకదుర్గే భగవతి .. 43..

పదవిభాగము

ప్రవిష్టా, తే, నాభీ + బిలం + అసిత + రోమావళిః + ఇయం, కటీ + చంచత్ + కాంచీ + గుణ + విహిత + సౌత్రామణ + మణేః, రుచాం, రేఖా + ఇవ + ఆస్తే, రుచిరతర + ఊర్ధ్వాయన + గతా, శ్రిత + శ్రేణీ + సంపత్ + కరి, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

శ్రిత-శ్రేణీ-సంపత్కరి కనకదుర్గే, భగవతి, ఇయం అసిత-రోమ-ఆవళిః తే నాభీ-బిలం ప్రవిష్టా, కటీ-చంచత్-కాంచీ-గుణ-విహిత-సౌత్రామణ-మణేః రుచాం రేఖా ఇవ, రుచిరతర-ఊర్ధ్వాయన-గతా ఆస్తే.

ప్రతి పదార్థము

శ్రితశ్రేణీసంపత్కరి – ఆశ్రయించిన భక్తులకు సంపదలను కలిగించునది, కనకదుర్గే – కనకదుర్గా, భగవతి – ఐశ్వర్యవంతురాలా, ఇయం అసితరోమావళిః – ఈ నల్లని రోమముల వరుస, తే నాభీబిలం ప్రవిష్టా – నీయొక్క నాభి రంధ్రంలోకి ప్రవేశించినది, కటీచంచత్కాంచీగుణవిహితసౌత్రామణమణేః రుచాం రేఖ ఇవ – నడుమునందు ప్రకాశించుచున్న మొలనూలు దారముచే చేయబడిన ఇంద్రనీల మణియొక్క కాంతుల గీత వలె, రుచిరతరమూర్ధ్వాయనగతా ఆస్తే – మిక్కిలి అందమైన ఊర్ధ్వ (పైకి) మార్గమునందు వెళ్ళినట్లుగా ఉన్నది.

తాత్పర్యము

ఓ ఆశ్రయించిన భక్తులకు సంపదలను కలిగించు కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! నీ నాభి రంధ్రంలోకి ప్రవేశించిన ఈ నల్లని రోమముల వరుస, నడుమునందు ప్రకాశించుచున్న మొలనూలు దారముచే చేయబడిన ఇంద్రనీల మణి కాంతుల గీత వలె, మిక్కిలి అందమైన ఊర్ధ్వ మార్గమునందు వెళ్ళినట్లుగా ఉన్నది.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి నాభిని, దానిలోని రోమరాజిని వర్ణిస్తుంది. ఆ రోమరాజి ఇంద్రనీల మణి కాంతులతో కూడిన మొలనూలు నుండి నాభిలోకి ప్రవేశించినట్లుగా, ఒక గీత వలె ప్రకాశిస్తుందని కవి వర్ణించాడు.

శ్లోకం 44

అనిర్వాచ్యం జంఘారుచిరరుచిసౌందర్యవిభవం

కథం ప్రాప్తుం యోగ్యస్తవ కలమగర్భో గిరిసుతే .

తదీయం సౌభాగ్యం కణిశజననైకావధి సుధీ-

జనైశ్చింతాకార్యా నను కనకదుర్గే భగవతి .. 44..

పదవిభాగము

అనిర్వాచ్యం, జంఘా + రుచిర + రుచి + సౌందర్య + విభవం, కథం, ప్రాప్తుం, యోగ్యః + తవ, కలమ + గర్భః, గిరిసుతే, తదీయం, సౌభాగ్యం, కణిశ + జనన + ఏక + అవధి, సు + ధీ + జనైః + చింతా + కార్యా, నను, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

గిరిసుతే కనకదుర్గే, భగవతి, తవ అనిర్వాచ్యం జంఘా-రుచిర-రుచి-సౌందర్య-విభవం ప్రాప్తుం కలమ-గర్భః కథం యోగ్యః? తదీయం సౌభాగ్యం కణిశ-జనన-ఏక-అవధి సు-ధీ-జనైః చింతా-కార్యా నను.

ప్రతి పదార్థము

గిరిసుతే – పర్వత పుత్రీ, కనకదుర్గే – కనకదుర్గా, భగవతి – ఐశ్వర్యవంతురాలా, అనిర్వాచ్యం – వర్ణించరాని, తవ జంఘారుచిరరుచిసౌందర్యవిభవం – నీయొక్క పిక్కల అందమైన కాంతి, సౌందర్య ఐశ్వర్యమును, ప్రాప్తుం కలమగర్భః కథం యోగ్యః? – పొందుటకు వరి గర్భము (వరి కంకిలోని ధాన్యం) ఎలా తగినది? తదీయం సౌభాగ్యం – దాని (వరి కంకి) అదృష్టము, కణిశజననైకావధి – కంకిని పుట్టించుట మాత్రమే సరిహద్దుగా ఉంది, సుధీజనైశ్చింతాకార్యా నను – అని మంచి బుద్ధిగల ప్రజలచే ఆలోచించదగినది కదా! (వరి కంకిలోని ధాన్యం సుందరంగా ఉన్నా, అది అమ్మవారి పిక్కల సౌందర్యంతో పోల్చడానికి తగదు అని భావం).

తాత్పర్యము

ఓ పర్వతపుత్రీ! కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! వర్ణించరాని నీ పిక్కల అందమైన కాంతి, సౌందర్య ఐశ్వర్యమును పొందుటకు వరి గర్భము (వరి కంకి) ఎలా తగినది? దాని అదృష్టము కంకిని పుట్టించుట మాత్రమే సరిహద్దుగా ఉంది అని మంచి బుద్ధిగల ప్రజలచే ఆలోచించదగినది కదా!

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి జంఘల (పిక్కల) సౌందర్యాన్ని, దాని అద్భుతత్వాన్ని వివరిస్తుంది. వరి కంకి అందంగా ఉన్నా, అది అమ్మవారి పిక్కల సౌందర్యంతో పోల్చడానికి సరిపోదని, ఆమె సౌందర్యం వర్ణనాతీతమని కవి చెబుతున్నాడు.

శ్లోకం 45

సదా మే భూయాత్తే ప్రపదమమితాభీష్టసుఖదం

సురస్త్రీఫాలాగ్రచ్యుతమృగమదానాం సముదయం .

అశేషం నిర్ధౌతః ప్రణయకలహే యత్ర పురజి-

జ్జటా గంగానీరైర్నను కనకదుర్గే భగవతి .. 45..

పదవిభాగము

సదా, మే, భూయాత్ + తే, ప్రపదం + అమిత + అభీష్ట + సుఖదం, సుర + స్త్రీ + ఫాల + అగ్ర + చ్యుత + మృగమదానాం, సముదయం, అశేషం, నిర్ధౌతః, ప్రణయకలహే, యత్ర, పురజిత్ + జటా, గంగా + నీరైః + నను, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

కనకదుర్గే, భగవతి, అమిత-అభీష్ట-సుఖదం తే ప్రపదం మే సదా భూయాత్. యత్ర ప్రణయ-కలహే పురజిత్-జటా సుర-స్త్రీ-ఫాల-అగ్ర-చ్యుత-మృగమదానాం సముదయం అశేషం గంగా-నీరైః నిర్ధౌతః నను.

ప్రతి పదార్థము

కనకదుర్గే – కనకదుర్గా, భగవతి – ఐశ్వర్యవంతురాలా, అమితాభీష్టసుఖదం – అంతులేని కోరికలను, సుఖములను ఇచ్చునది అయిన, తే ప్రపదం – నీయొక్క పాదాగ్రము, మే సదా భూయాత్ – నాకు ఎల్లప్పుడూ అగుగాక. యత్ర – ఎక్కడ (నీ పాదములపై), ప్రణయకలహే – ప్రణయ కలహమునందు, సురస్త్రీఫాలాగ్రచ్యుతమృగమదానాం సముదయం – దేవతా స్త్రీల నుదుటి అగ్రమున నుండి జారిన కస్తూరి తిలకముల సమూహమును, పురజిత్ జటా గంగానీరైః అశేషం నిర్ధౌతః నను – శివుని జడల నుండి వచ్చే గంగా నీటితో మిగిలినది లేకుండా కడిగివేయబడెనో!

తాత్పర్యము

ఓ కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! అంతులేని కోరికలను, సుఖములను ఇచ్చునది అయిన నీ పాదాగ్రము నాకు ఎల్లప్పుడూ అగుగాక. ఎక్కడ (నీ పాదములపై) ప్రణయ కలహమునందు దేవతా స్త్రీల నుదుటి నుండి జారిన కస్తూరి తిలకముల సమూహమును శివుని జడల నుండి వచ్చే గంగాజలంతో మిగిలినది లేకుండా కడిగివేయబడెనో!

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి పాదాల మహిమను వివరిస్తుంది. ఆమె పాదాలు అంతులేని సుఖాలను, కోరికలను తీర్చేవని, దేవతా స్త్రీలు ఆమె పాదాలకు నమస్కరించినప్పుడు వారి నుదుటి కస్తూరి తిలకాలు రాలి, శివుని జడల నుండి వచ్చే గంగాజలంతో కడిగివేయబడతాయని కవి వర్ణించాడు.

శ్లోకం 46

మనోజ్ఞాకారం తే మధురనినదం నూపురయుగం

గ్రహీతుం విఖ్యాతాన్ గతివిలసనానామతిరయాన్ .

స్థితమ్మన్యే హంసద్వయమితి న చేద్ధంసకపదం

కథం ధత్తే నామ్నా నను కనకదుర్గే భగవతి .. 46..

పదవిభాగము

మనోజ్ఞ + ఆకారం, తే, మధుర + నినదం, నూపుర + యుగం, గ్రహీతుం, విఖ్యాతాన్, గతి + విలసనానాం + అతిరయాన్, స్థితం + మన్యే, హంస + ద్వయం + ఇతి, న, చేత్ + హంసక + పదం, కథం, ధత్తే, నామ్నా, నను, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

కనకదుర్గే, భగవతి, తే మనోజ్ఞ-ఆకారం, మధుర-నినదం నూపుర-యుగం, గతి-విలసనానాం విఖ్యాతాన్ అతి-రయాన్ గ్రహీతుం హంస-ద్వయం ఇతి స్థితం మన్యే. న చేత్, హంసక-పదం నామ్నా కథం ధత్తే నను?

ప్రతి పదార్థము

కనకదుర్గే – కనకదుర్గా, భగవతి – ఐశ్వర్యవంతురాలా, మనోజ్ఞాకారం – మనోహరమైన ఆకారముగల, మధురనినదం – మధురమైన శబ్దముగల, తే నూపురయుగం – నీయొక్క కాలి అందెల జంట, గతివిలసనానాం విఖ్యాతాన్ అతిరయాన్ గ్రహీతుం – నడకల విలాసములలోని ప్రసిద్ధిచెందిన అతివేగములను (సౌందర్యమైన కదలికలను) పట్టుకొనుటకు, హంసద్వయం ఇతి స్థితం మన్యే – హంసల జంట వలె ఉన్నదని నేను తలచెదను. న చేత్ – ఒకవేళ కాకపోతే, హంసకపదం నామ్నా కథం ధత్తే నను? – 'హంసకం' అనే పేరును (అందెల పేరు) ఎలా ధరించింది కదా!

తాత్పర్యము

ఓ కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! మనోహరమైన ఆకారముగల, మధురమైన శబ్దముగల నీ అందెల జంట, నీ నడకల విలాసములలోని ప్రసిద్ధిచెందిన అతివేగములను పట్టుకొనుటకు హంసల జంట వలె ఉన్నదని నేను తలచెదను. ఒకవేళ కాకపోతే, 'హంసకం' అనే పేరును (అందెల పేరు) ఎలా ధరించిందో కదా!

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి అందెల సౌందర్యాన్ని, వాటి శబ్దాన్ని వర్ణిస్తుంది. ఆమె అందెల శబ్దం హంసల ధ్వనిని పోలి ఉంటుందని, అవి ఆమె నడక వేగాన్ని పట్టుకోవడానికి ప్రయత్నిస్తాయని కవి ఊహించాడు. 'హంసకం' అనే అందెల పేరు కూడా ఈ పోలిక వల్లే వచ్చిందని చమత్కరించాడు.

శ్లోకం 47

త్వదీయం పాదాబ్జద్వయమచలకన్యే విజయతే

సురస్త్రీకస్తూరీతిలకనికరాత్యంతసురభి .

భ్రమంతో యత్రార్యాప్రకరహృదయేందిందిరగణా-

స్సదా మాద్యంతి శ్రీమతి కనకదుర్గే భగవతి .. 47..

పదవిభాగము

త్వదీయం, పాదాబ్జ + ద్వయం + అచల + కన్యే, విజయతే, సుర + స్త్రీ + కస్తూరీ + తిలక + నికర + అత్యంత + సురభి, భ్రమంతః, యత్ర + ఆర్యా + ప్రకర + హృదయ + ఇందిందిర + గణాః, సదా, మాద్యంతి, శ్రీమతి, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

శ్రీమతి కనకదుర్గే, భగవతి, అచల-కన్యే, సుర-స్త్రీ-కస్తూరీ-తిలక-నికర-అత్యంత-సురభి త్వదీయం పాద-అబ్జ-ద్వయం విజయతే. యత్ర ఆర్యా-ప్రకర-హృదయ-ఇందిందిర-గణాః భ్రమంతః సదా మాద్యంతి.

ప్రతి పదార్థము

శ్రీమతి – సంపదలుగలదానా, కనకదుర్గే – కనకదుర్గా, భగవతి – ఐశ్వర్యవంతురాలా, అచలకన్యే – పర్వత పుత్రీ, సురస్త్రీకస్తూరీతిలకనికరాత్యంతసురభి – దేవతా స్త్రీల కస్తూరి తిలకముల సమూహముచే మిక్కిలి సువాసనగల, త్వదీయం పాదాబ్జద్వయం విజయతే – నీయొక్క పాదపద్మముల జంట విజయం పొందుతోంది. యత్ర – ఎక్కడ (నీ పాదపద్మాలపై), ఆర్యాప్రకరహృదయేందిందిరగణాః – ఆర్యుల (పూజ్యులైన భక్తుల) సమూహముల హృదయాలనే తుమ్మెదల సమూహాలు, భ్రమంతః సదా మాద్యంతి – తిరుగుతూ ఎల్లప్పుడూ మత్తు చెందుతున్నాయో!

తాత్పర్యము

ఓ సంపదలుగల కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! పర్వత పుత్రీ! దేవతా స్త్రీల కస్తూరి తిలకముల సమూహముచే అత్యంత సువాసనగల నీ పాదపద్మముల జంట విజయం పొందుతోంది. ఎక్కడ (నీ పాదపద్మాలపై) ఆర్యుల (పూజ్యులైన భక్తుల) హృదయాలనే తుమ్మెదల సమూహాలు తిరుగుతూ ఎల్లప్పుడూ మత్తు చెందుతున్నాయో!

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి పాదపద్మాల సౌందర్యాన్ని, సువాసనను వివరిస్తుంది. అవి దేవతా స్త్రీల కస్తూరి సువాసనను కలిగి ఉంటాయని, భక్తుల హృదయాలు తుమ్మెదల వలె వాటిపై తిరుగుతూ ఆనందిస్తాయని కవి చెబుతున్నాడు.

శ్లోకం 48

అపర్ణే తే పాదావతనుతనులావణ్యసరసీ

సముద్భూతే పద్మే ఇతి సుకవిభిర్నిశ్చితమిదం .

న చేద్గీర్వాణస్త్రీసముదయలలాటభ్రమరకాః

కథం తత్రాసక్తా నను కనకదుర్గే భగవతి .. 48..

పదవిభాగము

అపర్ణే, తే, పాదౌ + అతను + తను + లావణ్య + సరసీ, సముద్భూతే, పద్మే, ఇతి, సుకవిభిః + నిశ్చితం + ఇదం, న, చేత్ + గీర్వాణ + స్త్రీ + సముదయ + లలాట + భ్రమరకాః, కథం, తత్ర + ఆసక్తాః, నను, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

అపర్ణే కనకదుర్గే, భగవతి, ఇదం తే పాదౌ అతను-తను-లావణ్య-సరసీ-సముద్భూతే పద్మే ఇతి సు-కవిభిః నిశ్చితం. న చేత్, గీర్వాణ-స్త్రీ-సముదయ-లలాట-భ్రమరకాః కథం తత్ర ఆసక్తాః నను?

ప్రతి పదార్థము

అపర్ణే – అపర్ణా (పార్వతి దేవి పేరు), కనకదుర్గే – కనకదుర్గా, భగవతి – ఐశ్వర్యవంతురాలా, ఇదం – ఇది, తే పాదౌ – నీయొక్క పాదములు, అతనుతనులావణ్యసరసీ సముద్భూతే పద్మే ఇతి – విస్తారమైన శరీర లావణ్యము అను సరస్సులో పుట్టిన పద్మములు అని, సుకవిభిర్నిశ్చితం – మంచి కవులచే నిశ్చయించబడినది. న చేత్ – ఒకవేళ కాకపోతే, గీర్వాణస్త్రీసముదయలలాటభ్రమరకాః – దేవతా స్త్రీల సమూహాల నుదుటిపై ఉండే తుమ్మెదలు (తిలకాలు), తత్రాసక్తాః కథం నను? – అక్కడ (నీ పాదాలపై) ఎలా ఆసక్తి చూపును కదా?

తాత్పర్యము

ఓ అపర్ణా! కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! నీ పాదాలు విస్తారమైన శరీర లావణ్యమనే సరస్సులో పుట్టిన పద్మాలు అని మంచి కవులచే ఇది నిశ్చయించబడినది. ఒకవేళ కాకపోతే, దేవతా స్త్రీల సమూహాల నుదుటిపై ఉండే తుమ్మెదలు (తిలకాలు) అక్కడ (నీ పాదాలపై) ఎలా ఆసక్తి చూపును కదా!

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి పాదాలను లావణ్యమనే సరస్సులో పుట్టిన పద్మాలుగా పోలుస్తుంది. దేవతా స్త్రీలు తమ నుదుటి తిలకాలతో ఆమె పాదాలను పూజిస్తారని, అవి పద్మాలపై వాలే తుమ్మెదల వలె ఉంటాయని కవి వర్ణించాడు.

శ్లోకం 49

రమావాణీంద్రాణీముఖయువతిసీమంతపదవీ-

నవీనార్కచ్ఛాయాసదృశరుచి యత్కుంకుమరజః .

స్వకాంగాకారేణ స్థితమితి భవత్పాదకమల-

ద్వయే మన్యే శంభోస్సతి కనకదుర్గే భగవతి .. 49..

పదవిభాగము

రమా + వాణీ + ఇంద్రాణీ + ముఖ + యువతి + సీమంత + పదవీ, నవీన + అర్క + ఛాయా + సదృశ + రుచి, యత్ + కుంకుమ + రజః, స్వక + అంగ + ఆకారేణ, స్థితం + ఇతి, భవత్ + పాద + కమల + ద్వయే, మన్యే, శంభోః + సతి, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

సతి కనకదుర్గే, భగవతి, రమా-వాణీ-ఇంద్రాణీ-ముఖ-యువతి-సీమంత-పదవీ-నవీన-అర్క-చ్ఛాయా-సదృశ-రుచి యత్ కుంకుమ-రజః, తత్ భవత్-పాద-కమల-ద్వయే స్వక-అంగ-ఆకారేణ స్థితం ఇతి శంభోః మన్యే.

ప్రతి పదార్థము

సతి – ఓ సతీ, కనకదుర్గే – కనకదుర్గా, భగవతి – ఐశ్వర్యవంతురాలా, రమావాణీంద్రాణీముఖయువతిసీమంతపదవీ – లక్ష్మి, సరస్వతి, ఇంద్రాణి మొదలైన యువతుల సీమంత మార్గమునందు (వారు నీ పాదాలకు కుంకుమ పెట్టినప్పుడు), నవీనార్కచ్ఛాయాసదృశరుచి – కొత్త సూర్యుని కాంతి వంటి కాంతిగల, యత్కుంకుమరజః – ఏ కుంకుమ పొడి ఏర్పడుతుందో, తత్ భవత్పాదకమలద్వయే స్వకాంగాకారేణ స్థితమితి – అది నీ పాదపద్మముల జంటయందు తన శరీర ఆకారముతో ఉన్నదని, శంభోః మన్యే – శివుడు తలచెదను.

తాత్పర్యము

ఓ సతీ! కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! లక్ష్మి, సరస్వతి, ఇంద్రాణి మొదలైన యువతుల సీమంత మార్గమునందు (వారు నీ పాదాలకు కుంకుమ పెట్టినప్పుడు) కొత్త సూర్యుని కాంతి వంటి కాంతిగల ఏ కుంకుమ పొడి ఏర్పడుతుందో, అది నీ పాదపద్మముల జంటయందు తన శరీర ఆకారముతో ఉన్నదని శివుడు తలచెదను. (అమ్మవారి పాదాల సౌందర్యం అంత అద్భుతమని భావం).

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి పాదపద్మాల సౌందర్యాన్ని, దానిపై దేవతా స్త్రీలు పెట్టే కుంకుమ యొక్క ప్రభావాన్ని వివరిస్తుంది. ఆ కుంకుమ శివునికి అమ్మవారి పాదాల శరీర ఆకారంగా కనిపిస్తుందని, అది కొత్త సూర్యుని కాంతి వలె ప్రకాశిస్తుందని కవి వర్ణించాడు.

శ్లోకం 50

దవాగ్నిం నీహారం గరళమమృతం వార్ధిమవనీ-

స్థలం మృత్యుమ్మిత్రం రిపుమపి చ సేవాకరజనం .

విశంకం కుర్వంతో జనని తవ పాదాంబురుహయోః

ప్రణామాస్సంస్తుత్యా మమ కనకదుర్గే భగవతి .. 50..

పదవిభాగము

దవాగ్నిం, నీహారం, గరళం + అమృతం, వార్ధిం + అవనీ + స్థలం, మృత్యుం + మిత్రం, రిపుం + అపి, చ, సేవాకర + జనం, విశంకం, కుర్వంతః, జనని, తవ, పాద + అంబురుహయోః, ప్రణామాః + సంస్తుత్యాః, మమ, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

జనని కనకదుర్గే, భగవతి, తవ పాద-అంబురుహయోః ప్రణామాః, దవ-అగ్నిం నీహారం, గరళం అమృతం, వార్ధిం అవనీ-స్థలం, మృత్యుం మిత్రం, రిపుం అపి చ సేవాకర-జనం విశంకం కుర్వంతః, మమ సంస్తుత్యాః.

ప్రతి పదార్థము

జనని – జననీ, కనకదుర్గే – కనకదుర్గా, భగవతి – ఐశ్వర్యవంతురాలా, తవ పాదాంబురుహయోః ప్రణామాః – నీ పాదపద్మాలకు చేసే నమస్కారాలు, దవాగ్నిం నీహారం – దావాగ్నిని మంచుగా, గరళం అమృతం – విషమును అమృతముగా, వార్ధిం అవనీస్థలం – సముద్రమును భూమి స్థలముగా, మృత్యుం మిత్రం – మృత్యువును స్నేహితునిగా, రిపుం అపి చ సేవాకరజనం – శత్రువును కూడా సేవకునిగా, విశంకం కుర్వంతః – నిస్సందేహముగా చేయునవి. అట్టివి, మమ సంస్తుత్యాః – నాకు స్తుతించదగినవి.

తాత్పర్యము

ఓ జననీ! కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! నీ పాదపద్మాలకు చేసే నమస్కారాలు దావాగ్నిని మంచుగా, విషమును అమృతముగా, సముద్రమును భూమిగా, మృత్యువును స్నేహితునిగా, శత్రువును సేవకునిగా నిస్సందేహముగా చేయునవి. అట్టి నీ పాదపద్మాలకు నా నమస్కారములు స్తుతించదగినవి.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి పాదాలకు చేసే నమస్కారాల అద్భుత మహిమను వివరిస్తుంది. అవి అసాధ్యమైన వాటిని సుసాధ్యం చేస్తాయని, జీవితంలోని ప్రతికూలతలను సానుకూలంగా మారుస్తాయని కవి చెబుతున్నాడు.

శ్లోకం 51

జలప్రాయా విద్యా హృది సకలకామాః కరగతాః

మహాలక్ష్మీర్దాసీ మనుజపతివర్యాస్సహచరాః .

భవత్యశ్రాంతం తే పదకమలయోర్భక్తిసహితాం

నతింకుర్వాణానాం నను కనకదుర్గే భగవతి .. 51..

పదవిభాగము

జల + ప్రాయాః, విద్యా, హృది, సకలకామాః, కరగతాః, మహాలక్ష్మీః + దాసీ, మనుజ + పతి + వర్యాః + సహచరాః, భవతి + అశ్రాంతం, తే, పద + కమలయోః + భక్తి + సహితాం, నతిం + కుర్వాణానాం, నను, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

కనకదుర్గే, భగవతి, తే పద-కమలయోః అశ్రాంతం భక్తి-సహితాం నతిం కుర్వాణానాం నృణాం, విద్యా హృది జల-ప్రాయాః, సకల-కామాః కర-గతాః, మహాలక్ష్మీః దాసీ, మనుజ-పతి-వర్యాః సహచరాః భవంతి నను.

ప్రతి పదార్థము

కనకదుర్గే = కనకదుర్గా, భగవతి = ఐశ్వర్యవంతురాలా, తే పదకమలయోర్భక్తిసహితాం అశ్రాంతం నతింకుర్వాణానాం = నీయొక్క పాదపద్మములందు నిరంతరము భక్తితో కూడిన నమస్కారములను చేయువారికి, విద్యా హృది జలప్రాయా = విద్య హృదయమునందు జలము వలె సులభముగా లభించును, సకలకామాః కరగతాః = సమస్త కోరికలు చేతికి అందును, మహాలక్ష్మీర్దాసీ = మహాలక్ష్మి దాసి అవుతుంది, మనుజపతివర్యాస్సహచరాః భవంతి నను = రాజులలో శ్రేష్ఠులు స్నేహితులు అవుతారు కదా!

తాత్పర్యము

ఓ కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! నీ పాదపద్మాలకు నిరంతరము భక్తితో నమస్కరించువారికి విద్య జలము వలె సులభముగా హృదయమునందు ఉండును, సమస్త కోరికలు చేతికి అందును, మహాలక్ష్మి దాసి అవుతుంది, రాజులలో శ్రేష్ఠులు స్నేహితులు అవుతారు కదా!

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి పాదాలకు నిరంతరము నమస్కరించేవారికి కలిగే అద్భుతమైన ఫలాలను వివరిస్తుంది. వారికి జ్ఞానం, సంపద, అధికారం, స్నేహం అన్నీ లభిస్తాయని కవి చెబుతున్నాడు.

శ్లోకం 52

తవ శ్రీమత్పాదద్వితయగతమంజీరవిలస-

న్మణిచ్ఛాయాచ్ఛన్నాకృతిభవతియత్ఫాలఫలకం .

స తత్రైవాశేషావనివహనదీక్షాసముచితం

వహేత్పట్టం హైమం నను కనకదుర్గే భగవతి .. 52..

పదవిభాగము

తవ, శ్రీమత్ + పాద + ద్వితయ + గత + మంజీర + విలసత్, మణి + ఛాయా + ఆచ్ఛన్న + ఆకృతి + భవతి + యత్ + ఫాల + ఫలకం, సః, తత్రైవ + అశేష + అవని + వహన + దీక్షా + సముచితం, వహేత్ + పట్టం, హైమం, నను, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

కనకదుర్గే, భగవతి, తవ శ్రీమత్-పాద-ద్వితయ-గత-మంజీర-విలసత్-మణి-చ్ఛాయా-ఆచ్ఛన్న-ఆకృతి భవతి యత్ ఫాల-ఫలకం, సః తత్ర ఏవ అశేష-అవని-వహన-దీక్షా-సముచితం హైమం పట్టం వహేత్ నను.

ప్రతి పదార్థము

కనకదుర్గే = కనకదుర్గా, భగవతి = ఐశ్వర్యవంతురాలా, తవ శ్రీమత్పాదద్వితయగతమంజీరవిలసన్మణిచ్ఛాయాచ్ఛన్నాకృతిభవతి యత్ ఫాలఫలకం = నీయొక్క శోభగల పాదాల జంటయందున్న అందెల ప్రకాశించుచున్న మణుల కాంతిచే ఆవరింపబడిన ఆకారముగల ఏ నుదురు ఫలకం (భక్తునిది) ఉంటుందో, సః తత్ర ఏవ అశేషావనివహనదీక్షాసముచితం హైమం పట్టం వహేత్ నను = అతడు అక్కడనే (ఆ నుదుటిపైననే) సమస్త భూమిని భరించు దీక్షకు తగిన బంగారు పట్టమును ధరించును కదా!

తాత్పర్యము

ఓ కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! నీ శోభగల పాదాల జంటయందున్న అందెల ప్రకాశించుచున్న మణుల కాంతిచే ఆవరింపబడిన ఆకారముగల ఏ నుదురు ఫలకం (భక్తునిది) ఉంటుందో, అతడు అక్కడనే సమస్త భూమిని భరించు దీక్షకు తగిన బంగారు పట్టమును ధరించును కదా!

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి అందెల మహిమను, అవి భక్తులకు కలిగించే రాజయోగాన్ని వివరిస్తుంది. ఆమె పాదాలకు నమస్కరించినవారి నుదురు ఆమె అందెల మణి కాంతులతో ప్రకాశిస్తే, వారికి భూమిని పాలించే అధికారం లభిస్తుందని కవి చెబుతున్నాడు.

శ్లోకం 53

తనోతు క్షేమం త్వచ్చరణనఖచంద్రావళిరియం

భవత్ప్రాణేశస్య ప్రణయకలహారంభసమయే .

యదీయజ్యోత్స్నాభిర్భవతి నితరాం పూరితతను-

శ్శిరోఽగ్రే బాలేందుర్నను కనకదుర్గే భగవతి .. 53..

పదవిభాగము

తనోతు, క్షేమం, త్వత్ + చరణ + నఖ + చంద్ర + ఆవళిః + ఇయం, భవత్ + ప్రాణ + ఈశస్య, ప్రణయ + కలహ + ఆరంభ + సమయే, యదీయ + జ్యోత్స్నాభిః + భవతి, నితరాం, పూరిత + తనుః, శిరః + అగ్రే, బాల + ఇందుః + నను, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

కనకదుర్గే, భగవతి, ఇయం త్వత్-చరణ-నఖ-చంద్ర-ఆవళిః క్షేమం తనోతు. యత్-జ్యోత్స్నాభిః ప్రణయ-కలహ-ఆరంభ-సమయే భవత్-ప్రాణ-ఈశస్య శిరః-అగ్రే బాల-ఇందుః నితరాం పూరిత-తనుః భవతి నను.

ప్రతి పదార్థము

కనకదుర్గే = కనకదుర్గా, భగవతి = ఐశ్వర్యవంతురాలా, ఇయం త్వచ్చరణనఖచంద్రావళిః = నీయొక్క పాద గోళ్ళ చంద్రుల వరుస ఇది, క్షేమం తనోతు = క్షేమమును కలుగజేయుగాక. యదీయజ్యోత్స్నాభిర్భవతి = ఏ వాటి వెన్నెలలచే అగును, ప్రణయకలహారంభసమయే = ప్రణయ కలహము ప్రారంభమైన సమయమునందు, భవత్ప్రాణేశస్య శిరోఽగ్రే బాలేందుర్నను నితరాం పూరితతనుః భవతి = నీ ప్రాణనాథుడైన శివుని శిరస్సు అగ్రమునందున్న బాల చంద్రుడు మిక్కిలి నిండిన శరీరముగలవాడు అవునో కదా!

తాత్పర్యము

ఓ కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! నీ పాద గోళ్ళ చంద్రుల వరుస నాకు క్షేమమును కలుగజేయుగాక. ఏ వాటి వెన్నెలలచే ప్రణయ కలహము ప్రారంభమైన సమయమునందు నీ ప్రాణనాథుడైన శివుని శిరస్సు అగ్రమునందున్న బాల చంద్రుడు మిక్కిలి నిండిన శరీరముగలవాడు అవునో కదా!

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి పాదగోళ్ళను చంద్రులతో పోల్చి, వాటి వెన్నెల శివుని శిరస్సుపై ఉన్న బాలచంద్రునికి కూడా పూర్ణత్వాన్ని ఇస్తుందని చెబుతుంది. ఆమె పాదగోళ్ళ కాంతి అద్భుతమైనదని, అది భక్తులకు క్షేమాన్ని ప్రసాదిస్తుందని కవి ప్రశంసిస్తున్నాడు.

శ్లోకం 54

సమస్తాశాధీశప్రవరవనితాహస్తకమలై-

స్సుమైః కల్పద్రూణాం నిరతకృతపూజౌ నిరుపమౌ .

నతానామిష్టార్థప్రకరఘటనాపాటవయుతౌ

నమస్యామః పాదౌ తవ కనకదుర్గే భగవతి .. 54..

పదవిభాగము

సమస్త + ఆశా + అధీశ + ప్రవర + వనితా + హస్త + కమలైః, సుమైః, కల్ప + ద్రుమాణాం, నిరత + కృత + పూజౌ, నిరుపమౌ, నతానాం + ఇష్ట + అర్థ + ప్రకర + ఘటనా + పాటవ + యుతౌ, నమస్యామః, పాదౌ, తవ, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

కనకదుర్గే, భగవతి, సమస్త-ఆశా-అధీశ-ప్రవర-వనితా-హస్త-కమలైః, కల్ప-ద్రూణాం సుమైః నిరత-కృత-పూజౌ, నిరుపమౌ, నతానాం ఇష్ట-అర్థ-ప్రకర-ఘటనా-పాటవ-యుతౌ తవ పాదౌ నమస్యామః.

ప్రతి పదార్థము

కనకదుర్గే = కనకదుర్గా, భగవతి = ఐశ్వర్యవంతురాలా, సమస్తాశాధీశప్రవరవనితాహస్తకమలైః = సమస్త దిక్పాలకుల శ్రేష్ఠమైన భార్యల చేతి పద్మములచే, కల్పద్రూణాం సుమైః నిరతకృతపూజౌ = కల్పవృక్షముల పుష్పములతో నిరంతరము చేయబడిన పూజలు కలవి, నిరుపమౌ = పోలికలేనివి, నతానామిష్టార్థప్రకరఘటనాపాటవయుతౌ = నమస్కరించినవారి కోరికల సమూహమును కలుగజేయుటలో నైపుణ్యముతో కూడినవి అయిన, తవ పాదౌ నమస్యామః = నీయొక్క పాదములను మేము నమస్కరిస్తున్నాము.

తాత్పర్యము

ఓ కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! సమస్త దిక్పాలకుల శ్రేష్ఠమైన భార్యల చేతి పద్మములచే, కల్పవృక్షముల పుష్పములతో నిరంతరము పూజించబడినవి, పోలికలేనివి, నమస్కరించినవారి కోరికల సమూహమును కలుగజేయుటలో నైపుణ్యముతో కూడినవి అయిన నీ పాదములను మేము నమస్కరిస్తున్నాము.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి పాదాల ప్రాముఖ్యతను, దేవతలు కూడా వాటిని పూజిస్తారని వివరిస్తుంది. ఆమె పాదాలు భక్తుల కోరికలను నెరవేర్చడంలో అత్యంత సమర్థవంతమైనవని కవి చెబుతున్నాడు.

శ్లోకం 55

పురా బాల్యే శీతాచలపరిసరక్షోణిచరణే

యయోస్స్పర్శం లబ్ధ్వా ముదితమనసః కీటనిచయాన్ .

విలోక్య శ్లాఘంతే విబుధసముదాయాః ప్రతిదినం

నమామస్తౌ పాదౌ నను కనకదుర్గే భగవతి .. 55..

పదవిభాగము

పురా, బాల్యే, శీతాచల + పరిసర + క్షోణి + చరణే, యయోః + స్పర్శం, లబ్ధ్వా, ముదిత + మనసః, కీట + నిచయాన్, విలోక్య, శ్లాఘంతే, విబుధ + సముదాయాః, ప్రతిదినం, నమామః + తౌ, పాదౌ, నను, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

కనకదుర్గే, భగవతి, పురా బాల్యే శీతాచల-పరిసర-క్షోణి-చరణే యయోః స్పర్శం లబ్ధ్వా, ముదిత-మనసః కీట-నిచయాన్ విలోక్య, విబుధ-సముదాయాః ప్రతిదినం శ్లాఘంతే. నమామః తౌ పాదౌ నను.

ప్రతి పదార్థము

కనకదుర్గే = కనకదుర్గా, భగవతి = ఐశ్వర్యవంతురాలా, పురా బాల్యే శీతాచలపరిసరక్షోణిచరణే = పూర్వము బాల్యమునందు హిమవత్పర్వత సమీపమునందలి భూమిపై నడచునప్పుడు, యయోస్స్పర్శం లబ్ధ్వా = ఏ వాటి (నీ పాదాల) స్పర్శను పొంది, ముదితమనసః కీటనిచయాన్ విలోక్య = ఆనందమైన మనస్సుగల కీటముల సమూహములను చూసి, విబుధసముదాయాః ప్రతిదినం శ్లాఘంతే = దేవతా సమూహములు ప్రతిరోజు ప్రశంసించుదురో, తౌ పాదౌ నమామః నను = అట్టి ఆ పాదములను మేము నమస్కరిస్తున్నాము కదా!

తాత్పర్యము

ఓ కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! పూర్వము బాల్యమునందు హిమవత్పర్వత సమీపమునందలి భూమిపై నడచునప్పుడు ఏ వాటి (నీ పాదాల) స్పర్శను పొంది, ఆనందమైన మనస్సుగల కీటముల సమూహములను చూసి దేవతా సమూహములు ప్రతిరోజు ప్రశంసించుదురో, అట్టి ఆ పాదములను మేము నమస్కరిస్తున్నాము కదా!

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి పాదాల పవిత్రతను, మహిమను వివరిస్తుంది. ఆమె బాల్యంలో హిమవత్పర్వతంపై నడచినప్పుడు, ఆమె పాదస్పర్శతో కీటాలు కూడా ఆనందాన్ని పొందాయని, దేవతలు ఆ కీటాలను చూసి ప్రశంసించారని కవి చెబుతున్నాడు.

శ్లోకం 56

నరాణామజ్ఞానాం ప్రశమయితుమంతఃస్థతిమిరా-

ణ్యలక్ష్మీసంతాపం గమితమనుజాన్ శీతలయితుం .

సమర్థాన్నిర్దోషాంశ్చరణనఖచంద్రానభినవాన్

నమామస్సద్భక్త్యా తవ కనకదుర్గే భగవతి .. 56..

పదవిభాగము

నరాణాం + అజ్ఞానాం, ప్రశమయితుం + అంతః + స్థ + తిమిరాన్, అలక్ష్మీ + సంతాపం, గమిత + మనుజాన్, శీతలయితుం, సమర్థాన్ + నిర్దోషాన్ + చరణ + నఖ + చంద్రాన్ + అభినవాన్, నమామః + సత్ + భక్త్యా, తవ, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

కనకదుర్గే, భగవతి, అజ్ఞానాం నరాణాం అంతః-స్థ-తిమిరాన్ ప్రశమయితుం, అలక్ష్మీ-సంతాపం గమిత-మనుజాన్ శీతలయితుం సమర్థాన్, నిర్దోషాన్, అభినవాన్ తవ చరణ-నఖ-చంద్రాన్ సత్-భక్త్యా నమామః.

ప్రతి పదార్థము

కనకదుర్గే = కనకదుర్గా, భగవతి = ఐశ్వర్యవంతురాలా, అజ్ఞానాం నరాణాం అంతఃస్థతిమిరాన్ ప్రశమయితుం = అజ్ఞానులైన మానవుల లోపల ఉన్న చీకట్లను శాంతింపజేయుటకు, అలక్ష్మీసంతాపం గమితమనుజాన్ శీతలయితుం = దారిద్ర్య బాధను పొందిన మానవులను చల్లబరచుటకు, సమర్థాన్, నిర్దోషాన్, అభినవాన్ = సమర్థవంతమైనవి, నిర్దోషమైనవి, కొత్తవి అయిన, తవ చరణనఖచంద్రాన్ = నీ పాద గోళ్ళ చంద్రులను, సద్భక్త్యా నమామః = మేము సద్భక్తితో నమస్కరిస్తున్నాము.

తాత్పర్యము

ఓ కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! అజ్ఞానులైన మానవుల లోపల ఉన్న చీకట్లను శాంతింపజేయుటకు, దారిద్ర్య బాధను పొందిన మానవులను చల్లబరచుటకు సమర్థవంతమైనవి, నిర్దోషమైనవి, కొత్తవి అయిన నీ పాద గోళ్ళ చంద్రులను మేము సద్భక్తితో నమస్కరిస్తున్నాము.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి పాదగోళ్ళను చంద్రులతో పోల్చి, అవి అజ్ఞానమనే చీకటిని, దారిద్ర్యమనే బాధను తొలగించి, భక్తులకు ప్రశాంతతను, జ్ఞానాన్ని ప్రసాదిస్తాయని చెబుతుంది.

శ్లోకం 57

ముకుందబ్రహ్మేంద్రప్రముఖబహుబర్హిర్ముఖశిఖా-

విభూషావిభ్రాజన్మఘవమణిసందర్భరుచిభిః .

విశంకం సాకం త్వచ్చరణనఖచంద్రేషుఘటితం

కవీంద్రైః స్తోతవ్యం తవ కనకదుర్గే భగవతి .. 57..

పదవిభాగము

ముకుంద + బ్రహ్మ + ఇంద్ర + ప్రముఖ + బహు + బర్హిర్ముఖ + శిఖా, విభూషా + విభ్రాజత్ + మఘవ + మణి + సందర్భ + రుచిభిః, విశంకం, సాకం, త్వత్ + చరణ + నఖ + చంద్రేషు + ఘటితం, కవీంద్రైః, స్తోతవ్యం, తవ, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

కనకదుర్గే, భగవతి, ముకుంద-బ్రహ్మ-ఇంద్ర-ప్రముఖ-బహు-బర్హిర్ముఖ-శిఖా-విభూషా-విభ్రాజత్-మఘవ-మణి-సందర్భ-రుచిభిః సాకం, విశంకం త్వత్-చరణ-నఖ-చంద్రేషు ఘటితం, తవ రూపం కవీంద్రైః స్తోతవ్యం.

ప్రతి పదార్థము

కనకదుర్గే = కనకదుర్గా, భగవతి = ఐశ్వర్యవంతురాలా, ముకుందబ్రహ్మేంద్రప్రముఖబహుబర్హిర్ముఖశిఖావిభూషావిభ్రాజన్మఘవమణిసందర్భరుచిభిః సాకం = విష్ణువు, బ్రహ్మ, ఇంద్రుడు మొదలగు అనేక దేవతల కిరీటములపై ఉన్న ఆభరణముల ప్రకాశించుచున్న ఇంద్రనీల మణుల సమూహముల కాంతులతో కూడి, విశంకం = సందేహము లేకుండా, త్వచ్చరణనఖచంద్రేషుఘటితం = నీయొక్క పాద గోళ్ళ చంద్రుల యందు అమర్చబడినది, తవ రూపం కవీంద్రైః స్తోతవ్యం = నీ రూపు కవి శ్రేష్ఠులచే స్తుతించదగినది.

తాత్పర్యము

ఓ కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! విష్ణువు, బ్రహ్మ, ఇంద్రుడు మొదలగు అనేక దేవతల కిరీటములపై ఉన్న ఆభరణముల ప్రకాశించుచున్న ఇంద్రనీల మణుల సమూహముల కాంతులతో కూడి, సందేహము లేకుండా నీ పాద గోళ్ళ చంద్రులయందు అమర్చబడిన నీ రూపును కవి శ్రేష్ఠులు స్తుతించదగినది.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి పాదగోళ్ళను చంద్రులతో పోల్చి, వాటి కాంతి దేవతల కిరీటాలపై ఉన్న ఇంద్రనీల మణుల కాంతులను కూడా మించిపోతుందని చెబుతుంది. ఆమె పాదాల దివ్య సౌందర్యం కవీంద్రులచే స్తుతించదగినదని కవి ప్రశంసిస్తున్నాడు.

శ్లోకం 58

నఖానాం ధావళ్యం నిజమరుణిమానంచ సహజం

నమద్గీర్వాణస్త్రీతిలకమృగనాభిశ్రియమపి .

వహంతౌ సత్త్వాదిత్రిగుణరుచిసారానివ సదా

నమస్యామః పాదౌ తవ కనకదుర్గే భగవతి .. 58..

పదవిభాగము

నఖానాం, ధావళ్యం, నిజం + అరుణిమానం + చ, సహజం, నమత్ + గీర్వాణ + స్త్రీ + తిలక + మృగనాభి + శ్రియం + అపి, వహంతౌ, సత్త్వ + ఆది + త్రిగుణ + రుచి + సారానివ, సదా, నమస్యామః, పాదౌ, తవ, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

కనకదుర్గే, భగవతి, నఖానాం ధావళ్యం, నిజం అరుణిమానం చ సహజం, నమత్-గీర్వాణ-స్త్రీ-తిలక-మృగనాభి-శ్రియం అపి వహంతౌ, సత్త్వ-ఆది-త్రిగుణ-రుచి-సారాన్ ఇవ సదా వహంతౌ, తవ పాదౌ నమస్యామః.

ప్రతి పదార్థము

కనకదుర్గే = కనకదుర్గా, భగవతి = ఐశ్వర్యవంతురాలా, నఖానాం ధావళ్యం = గోళ్ళయొక్క తెల్లదనమును, నిజమరుణిమానంచ సహజం = నిజమైన ఎరుపుదనమును సహజంగా, నమద్గీర్వాణస్త్రీతిలకమృగనాభిశ్రియమపి వహంతౌ = నమస్కరించుచున్న దేవతా స్త్రీల తిలకము, కస్తూరి సువాసనను కూడా ధరించుచున్నవి, సత్త్వాదిత్రిగుణరుచిసారానివ సదా వహంతౌ = సత్వము మొదలగు త్రిగుణముల కాంతి సారమును వలె ఎల్లప్పుడూ ప్రకాశించుచున్నవి అయిన, తవ పాదౌ నమస్యామః = నీయొక్క పాదములను మేము నమస్కరిస్తున్నాము.

తాత్పర్యము

ఓ కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! గోళ్ళ తెల్లదనము, నిజమైన ఎరుపుదనము, సహజమైన సువాసన, నమస్కరించుచున్న దేవతా స్త్రీల తిలకముల కస్తూరి సువాసనను కూడా ధరించుచున్నవి, సత్వము మొదలగు త్రిగుణముల కాంతి సారమును వలె ఎల్లప్పుడూ ప్రకాశించుచున్న నీ పాదములను మేము నమస్కరిస్తున్నాము.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి పాదాల వర్ణనను కొనసాగిస్తుంది. ఆమె గోళ్ళ రంగులు, సువాసన, మరియు త్రిగుణాల సారాన్ని అవి కలిగి ఉంటాయని, అవి ఎల్లప్పుడూ ప్రకాశిస్తాయని కవి చెబుతున్నాడు.

శ్లోకం 59

మణిశ్రేణీభాస్వత్కనకమయమంజీరయుగళీ-

ఝణత్కారారావచ్ఛలమధురవాచాం విలసనైః .

అభీష్టార్థాన్ దాతుం వినతజనతాహ్వానచతురా-

వివ ఖ్యాతౌ పాదౌ తవ కనకదుర్గే భగవతి .. 59..

పదవిభాగము

మణి + శ్రేణీ + భాస్వత్ + కనక + మయ + మంజీర + యుగళీ, ఝణత్కార + ఆరావ + ఛల + మధుర + వాచాం, విలసనైః, అభీష్టార్థాన్, దాతుం, వినత + జనతా + ఆహ్వాన + చతురా, ఇవ, ఖ్యాతౌ, పాదౌ, తవ, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

కనకదుర్గే, భగవతి, మణి-శ్రేణీ-భాస్వత్-కనక-మయ-మంజీర-యుగళీ-ఝణత్కార-ఆరావ-చ్ఛల-మధుర-వాచాం విలసనైః అభీష్ట-అర్థాన్ దాతుం వినత-జనతా-ఆహ్వాన-చతురౌ ఇవ ఖ్యాతౌ తవ పాదౌ.

ప్రతి పదార్థము

కనకదుర్గే = కనకదుర్గా, భగవతి = ఐశ్వర్యవంతురాలా, మణిశ్రేణీభాస్వత్కనకమయమంజీరయుగళీఝణత్కారారావచ్ఛలమధురవాచాం విలసనైః = మణుల వరుసలతో ప్రకాశించుచున్న బంగారు అందెల జంట యొక్క ఝణత్కార శబ్దముల నెపముతో మధురమైన మాటల విలాసములచే, అభీష్టార్థాన్ దాతుం = కోరిన అర్థములను ఇచ్చుటకు, వినతజనతాహ్వానచతురా ఇవ ఖ్యాతౌ తవ పాదౌ = నమస్కరించిన ప్రజలను ఆహ్వానించుటలో నేర్పరుల వలె ప్రసిద్ధిచెందినవి అయిన నీ పాదములు.

తాత్పర్యము

ఓ కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! మణుల వరుసలతో ప్రకాశించుచున్న బంగారు అందెల జంట యొక్క ఝణత్కార శబ్దముల నెపముతో మధురమైన మాటల విలాసములచే, కోరిన అర్థములను ఇచ్చుటకు నమస్కరించిన ప్రజలను ఆహ్వానించుటలో నేర్పరుల వలె ప్రసిద్ధిచెందినవి అయిన నీ పాదములు.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి అందెల శబ్దాన్ని వివరిస్తుంది. ఆ శబ్దాలు మధురమైన మాటల వలె ఉన్నాయని, అవి భక్తులను తమ కోరికలను తీర్చుకోవడానికి ఆహ్వానిస్తున్నాయని కవి ఊహించాడు.

శ్లోకం 60

నమద్గీర్వాణస్త్రీతిలకమృగనాభీద్రవయుతం

నఖచ్ఛాయాయుక్తం జనని తవ పాదాంబు జయతి .

సమంచత్కాళిందీఝరసలిలసమ్మ్మిశ్రితవియ-

న్నదీవారీవ శ్రీకరి కనకదుర్గే భగవతి .. 60..

పదవిభాగము

నమత్ + గీర్వాణ + స్త్రీ + తిలక + మృగనాభి + ద్రవ + యుతం, నఖ + ఛాయా + యుక్తం, జనని, తవ, పాద + అంబు, జయతి, సమంచత్ + కాళిందీ + ఝర + సలిల + సమ్మిశ్రిత + వియత్ + నదీ + వారీ + ఇవ, శ్రీకరి, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

జనని శ్రీకరి కనకదుర్గే, భగవతి, నమత్-గీర్వాణ-స్త్రీ-తిలక-మృగనాభి-ద్రవ-యుతం, నఖ-చ్ఛాయా-యుక్తం తవ పాద-అంబు జయతి. సమంచత్-కాళిందీ-ఝర-సలిల-సమ్మిశ్రిత-వియత్-నదీ-వారీ ఇవ.

ప్రతి పదార్థము

జనని = జననీ, శ్రీకరి = శుభములను కలిగించునది, కనకదుర్గే = కనకదుర్గా, భగవతి = ఐశ్వర్యవంతురాలా, నమద్గీర్వాణస్త్రీతిలకమృగనాభీద్రవయుతం = నమస్కరించుచున్న దేవతా స్త్రీల తిలక కస్తూరి ద్రవముతో కూడినది, నఖచ్ఛాయాయుక్తం = గోళ్ళ కాంతితో కూడినది అయిన, తవ పాదాంబు జయతి = నీయొక్క పాదపద్మము విజయం పొందుతోంది. సమంచత్కాళిందీఝరసలిలసమ్మిశ్రితవియన్నదీవారీ ఇవ = ఇది ప్రకాశించుచున్న యమునా నది జలపాత జలముతో కలిసిన ఆకాశగంగా ప్రవాహము వలె ఉన్నది.

తాత్పర్యము

ఓ జననీ! శుభములను కలిగించు కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! నమస్కరించుచున్న దేవతా స్త్రీల తిలక కస్తూరి ద్రవముతో కూడినది, గోళ్ళ కాంతితో కూడినది అయిన నీ పాదపద్మము విజయం పొందుతోంది. ఇది ప్రకాశించుచున్న యమునా నది జలపాత జలముతో కలిసిన ఆకాశగంగా ప్రవాహము వలె ఉన్నది.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి పాదపద్మాల సౌందర్యాన్ని, దానిపై దేవతా స్త్రీలు పెట్టే తిలకాలను వర్ణిస్తుంది. ఆమె పాదం గంగా-యమునా సంగమం వలె పవిత్రమైనదని, అందమైనదని కవి పోల్చాడు.

శ్లోకం 61

సురశ్రేణీపాణిద్వితయగతమాణిక్యకలశై-

ర్ధృతం హేమాంభోజప్రకరమకరందేన మిళితం .

సతాం వృందైర్వంద్యం చరణయుగసంక్షాళనజలం

పునాత్వస్మాన్నిత్యం తవ కనకదుర్గే భగవతి .. 61..

పదవిభాగము

సుర + శ్రేణీ + పాణి + ద్వితయ + గత + మాణిక్య + కలశైః, ధృతం, హేమ + అంభోజ + ప్రకర + మకరందేన, మిళితం, సతాం, వృందైః + వంద్యం, చరణ + యుగ + సంక్షాళన + జలం, పునాతు + అస్మాన్ + నిత్యం, తవ, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

కనకదుర్గే, భగవతి, సుర-శ్రేణీ-పాణి-ద్వితయ-గత-మాణిక్య-కలశైః ధృతం, హేమ-అంభోజ-ప్రకర-మకరందేన మిళితం, సతాం వృందైః వంద్యం తవ చరణ-యుగ-సంక్షాళన-జలం అస్మాన్ నిత్యం పునాతు.

ప్రతి పదార్థము

కనకదుర్గే = కనకదుర్గా, భగవతి = ఐశ్వర్యవంతురాలా, సురశ్రేణీపాణిద్వితయగతమాణిక్యకలశైః ధృతం = దేవతల సమూహముల చేతుల జంటయందున్న మాణిక్య కలశములచే ధరింపబడినది, హేమాంభోజప్రకరమకరందేన మిళితం = బంగారు పద్మముల సమూహముల మకరందముతో కలిసినది, సతాం వృందైర్వంద్యం = సజ్జనుల సమూహములచే నమస్కరించబడినది అయిన, తవ చరణయుగసంక్షాళనజలం = నీయొక్క పాదాల జంటను కడిగిన నీరు, అస్మాన్ నిత్యం పునాతు = మమ్ములను నిత్యము పవిత్రము చేయుగాక!

తాత్పర్యము

ఓ కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! దేవతల సమూహాల చేతులలోని మాణిక్య కలశాలచే ధరింపబడినది, బంగారు పద్మాల సమూహాల మకరందముతో కలిసినది, సజ్జనుల సమూహాలచే నమస్కరించబడినది అయిన నీ పాదాల జంటను కడిగిన నీరు మమ్ములను నిత్యము పవిత్రము చేయుగాక!

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి పాద ప్రక్షాళన జలం యొక్క మహిమను వివరిస్తుంది. దేవతలు మాణిక్య కలశాలతో, బంగారు పద్మాల మకరందంతో అమ్మవారి పాదాలను కడుగుతారని, ఆ నీరు భక్తులను పవిత్రం చేస్తుందని కవి ప్రశంసిస్తున్నాడు.

శ్లోకం 62

విరావన్మంజీరద్వయనిహితహీరోపలరుచి-

ప్రసాదే నిర్భేదం ప్రథితపరమబ్రహ్మఋషిభిః .

శిరోభాగైర్ధార్యం పదకమలనిర్ణేజనజలం

వసన్మే శీర్షాగ్రే తవ కనకదుర్గే భగవతి .. 62..

పదవిభాగము

విరావత్ + మంజీర + ద్వయ + నిహిత + హీర + ఉపల + రుచి + ప్రసాదే, నిర్భేదం, ప్రథిత + పరమ + బ్రహ్మ + ఋషిభిః, శిరః + భాగైః + ధార్యం, పద + కమల + నిర్ణేజన + జలం, వసన్ + మే, శీర్ష + అగ్రే, తవ, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

కనకదుర్గే, భగవతి, విరావత్-మంజీర-ద్వయ-నిహిత-హీర-ఉపల-రుచి-ప్రసాదే, నిర్భేదం ప్రథిత-పరమ-బ్రహ్మ-ఋషిభిః శిరః-భాగైః ధార్యం తవ పద-కమల-నిర్ణేజన-జలం మే శీర్ష-అగ్రే వసన్.

ప్రతి పదార్థము

కనకదుర్గే = కనకదుర్గా, భగవతి = ఐశ్వర్యవంతురాలా, విరావన్మంజీరద్వయనిహితహీరోపలరుచిప్రసాదే = శబ్దించుచున్న అందెల జంటయందు ఉంచబడిన వజ్రాల, రత్నాల కాంతి ప్రకాశముతో (కూడినది), నిర్భేదం ప్రథితపరమబ్రహ్మఋషిభిః శిరోభాగైర్ధార్యం = భేదము లేకుండా ప్రసిద్ధిచెందిన పరమ బ్రహ్మ ఋషులచే శిరస్సుల భాగములచే ధరింపబడినది అయిన, తవ పదకమలనిర్ణేజనజలం = నీయొక్క పాదపద్మాలను కడిగిన నీరు, మే శీర్షాగ్రే వసన్ = నాకు శిరస్సు అగ్రమునందు నివసించుగాక!

తాత్పర్యము

ఓ కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! శబ్దించుచున్న అందెల జంటయందు ఉంచబడిన వజ్రాల, రత్నాల కాంతి ప్రకాశముతో కూడినది, భేదము లేకుండా ప్రసిద్ధిచెందిన పరమ బ్రహ్మ ఋషులచే శిరస్సులపై ధరింపబడినది అయిన నీ పాదపద్మాలను కడిగిన నీరు నా శిరస్సు అగ్రమునందు నివసించుగాక!

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి పాద ప్రక్షాళన జలం యొక్క దివ్యత్వాన్ని మరింత వివరిస్తుంది. ఋషులు కూడా శిరస్సుపై ధరించే ఆ నీరు, ఆమె అందెల వజ్రాల కాంతితో కూడుకుని ఉంటుందని, అది భక్తుని తలపై ఉంటే శుభాలనిస్తుందని కవి చెబుతున్నాడు.

శ్లోకం 63

సమీపే మాణిక్యస్థగితపదపీఠస్య నమతాం

శిరస్సు త్వత్పాదస్నపనసలిలం యన్నిపతతి .

తదేవోచ్చస్థానస్థితికృదభిషేకాంబు భవతి

ప్రభావోఽయం వర్ణ్యస్తవ కనకదుర్గే భగవతి .. 63..

పదవిభాగము

సమీపే, మాణిక్య + స్థగిత + పద + పీఠస్య, నమతాం, శిరఃసు, త్వత్ + పాద + స్నపన + సలిలం, యత్ + నిపతతి, తత్ + ఏవ + ఉచ్చ + స్థాన + స్థితి + కృత్ + అభిషేక + అంబు, భవతి, ప్రభావః + అయం, వర్ణ్యః + తవ, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

కనకదుర్గే, భగవతి, మాణిక్య-స్థగిత-పద-పీఠస్య సమీపే నమతాం శిరఃసు యత్ త్వత్-పాద-స్నపన-సలిలం నిపతతి, తత్ ఏవ ఉచ్చ-స్థాన-స్థితి-కృత్ అభిషేక-అంబు భవతి. అయం తవ ప్రభావః వర్ణ్యః.

ప్రతి పదార్థము

కనకదుర్గే = కనకదుర్గా, భగవతి = ఐశ్వర్యవంతురాలా, మాణిక్యస్థగితపదపీఠస్య సమీపే నమతాం శిరస్సు = మాణిక్యములతో పొదగబడిన నీ పాదపీఠమునకు సమీపమున నమస్కరించుచున్నవారి శిరస్సులయందు, యత్ త్వత్పాదస్నపనసలిలం నిపతతి = ఏ నీయొక్క పాదములను స్నానము చేయించిన నీరు పడుతుందో, తత్ ఏవ ఉచ్చస్థానస్థితికృదభిషేకాంబు భవతి = అదే వారికి ఉన్నత స్థానమును కలిగించునట్టి అభిషేక జలము అవుతుంది. అయం తవ ప్రభావః వర్ణ్యః = నీ ఈ ప్రభావము వర్ణించదగినది!

తాత్పర్యము

ఓ కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! మాణిక్యములతో పొదగబడిన నీ పాదపీఠమునకు సమీపమున నమస్కరించుచున్నవారి శిరస్సులపై ఏ నీవు నీ పాదములను స్నానము చేయించిన నీరు పడుతుందో, అదే వారికి ఉన్నత స్థానమును కలిగించునట్టి అభిషేక జలము అవుతుంది. నీ ఈ ప్రభావము వర్ణించదగినది!

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి పాద తీర్థం యొక్క అద్భుత శక్తిని వివరిస్తుంది. ఆమె పాదపీఠం వద్ద నమస్కరించిన వారికి, ఆ పాదతీర్థం తలపై పడగానే వారికి ఉన్నత స్థానం కలుగుతుందని, ఇది అమ్మవారి వర్ణనాతీత ప్రభావమని కవి చెబుతున్నాడు.

శ్లోకం 64

నృణాందీనానాం త్వచ్చరణకమలైకాశ్రయవతాం

మహాలక్ష్మీప్రాప్తిర్భవతి న హి చిత్రాస్పదమిదం .

సమాశ్రిత్యాంభోజం జడమపి చ రేఖాకృతిధరం

శ్రియో నిత్యం ధామాజని కనకదుర్గే భగవతి .. 64..

పదవిభాగము

నృణాం + దీనానాం, త్వత్ + చరణ + కమల + ఏక + ఆశ్రయవతాం, మహాలక్ష్మీ + ప్రాప్తిః + భవతి, న, హి, చిత్ర + ఆస్పదం + ఇదం, సమాశ్రిత్య + అంభోజం, జడం + అపి, చ, రేఖా + ఆకృతి + ధరం, శ్రియః, నిత్యం, ధామ + అజని, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

కనకదుర్గే, భగవతి, దీనానాం నృణాం త్వత్-చరణ-కమల-ఏక-ఆశ్రయవతాం మహాలక్ష్మీ-ప్రాప్తిః భవతి. ఇదం చిత్రం ఆస్పదం న హి. అంభోజం జడం అపి చ రేఖా-ఆకృతి-ధరం (పద్మం), సమాశ్రిత్య శ్రియః నిత్యం ధామ అజని.

ప్రతి పదార్థము

కనకదుర్గే = కనకదుర్గా, భగవతి = ఐశ్వర్యవంతురాలా, దీనానాం నృణాం త్వచ్చరణకమలైకాశ్రయవతాం = దీనదరిద్రులైన మానవులకు, నీ పాదపద్మములను ఏకైక ఆశ్రయముగా కలవారికి, మహాలక్ష్మీప్రాప్తిర్భవతి = మహాలక్ష్మి ప్రాప్తి కలుగును, ఇదం చిత్రం ఆస్పదం న హి = ఇది ఆశ్చర్యకరమైనది కాదు కదా! అంభోజం జడం అపి చ రేఖాకృతిధరం సమాశ్రిత్య = జడమైనది, గీతల ఆకారమును ధరించిన పద్మమును ఆశ్రయించి కూడా, శ్రియః నిత్యం ధామాజని = సంపదకు నిత్యము నిలయము అయ్యెను కదా! (అంటే, లక్ష్మీదేవి జడమైన పద్మాన్ని ఆశ్రయించి సంపదలకు అధిపతి అయితే, సాక్షాత్తు అమ్మవారి పాదాలను ఆశ్రయించిన వారికి సంపదలు కలగడం ఆశ్చర్యం కాదని భావం).

తాత్పర్యము

ఓ కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! దీనదరిద్రులైన మానవులకు, నీ పాదపద్మములను ఏకైక ఆశ్రయముగా చేసుకున్నవారికి మహాలక్ష్మి ప్రాప్తి కలుగుట ఆశ్చర్యకరమైనది కాదు కదా! ఎందుకంటే, జడమైనది, గీతల ఆకారమును ధరించిన పద్మమును ఆశ్రయించి కూడా సంపదకు నిత్యము నిలయము అయ్యెను కదా!

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి పాదాలను ఆశ్రయించడం వల్ల కలిగే అపారమైన సంపదను వివరిస్తుంది. లక్ష్మీదేవి జడమైన పద్మంపై ఉన్నందున సంపదలకు దేవత అయింది కాబట్టి, అమ్మవారి దివ్య పాదాలను ఆశ్రయించిన వారికి సంపదలు లభించడం సహజమే అని కవి పోల్చి చెప్పాడు.

శ్లోకం 65

ఖగోత్తంసా హంసాస్తవ గతివిలాసేన విజితా-

స్సలజ్జాస్తత్తుల్యం గమనమధిగంతుం సకుతుకాః .

భజంతే స్రష్టారం రథవహన ఏవైకనిరతా

మనోజాతారాతేస్సతి కనకదుర్గే భగవతి .. 65..

పదవిభాగము

ఖగ + ఉత్తంసాః, హంసాః + తవ, గతి + విలాసేన, విజితాః, సలజ్జాః + తత్ + తుల్యం, గమనం + అధిగంతుం, సకుతుకాః, భజంతే, స్రష్టారం, రథ + వహనః, ఏవ + ఏక + నిరతాః, మనోజాత + అరాతి + సతి, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

సతి కనకదుర్గే, భగవతి, తవ గతి-విలాసేన విజితాః సలజ్జాః ఖగ-ఉత్తంసాః హంసాః, తత్-తుల్యం గమనం అధిగంతుం స-కుతుకాః స్రష్టారం భజంతే. రథ-వహనే ఏక-నిరతాః (భవంతి).

ప్రతి పదార్థము

సతి కనకదుర్గే = ఓ సతీ! కనకదుర్గా! భగవతి = ఐశ్వర్యవంతురాలా! తవ గతివిలాసేన విజితాః సలజ్జాః ఖగోత్తంసాః హంసాః = నీ నడకల విలాసముచే జయించబడి, సిగ్గుతో కూడిన పక్షులలో శ్రేష్ఠులైన హంసలు, తత్తుల్యం గమనమధిగంతుం సకుతుకాః స్రష్టారం భజంతే = నీతో సమానమైన నడకను పొందుటకు కుతూహలముతో బ్రహ్మను సేవిస్తాయి (బ్రహ్మ వాహనమైన హంసలు). మనోజాతారాతేస్సతి రథవహన ఏవైకనిరతాః = మన్మథుని శత్రువైన శివుని భార్య అయిన నీ నడకను పొందలేక రథమును మోయుటయందే ఏకముగా నిమగ్నమైనవి కదా! (అంటే, అమ్మవారి నడక హంసల నడకను మించి ఉంటుందని భావం).

తాత్పర్యము

ఓ సతీ! కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! పక్షులలో శ్రేష్ఠులైన హంసలు నీ నడకల విలాసముచే జయించబడి, సిగ్గుతో నీతో సమానమైన నడకను పొందుటకు కుతూహలముతో బ్రహ్మను సేవిస్తాయి (బ్రహ్మ వాహనమైన హంసలు). మన్మథుని శత్రువైన శివుని భార్య అయిన నీ నడకను పొందలేక రథమును మోయుటయందే ఏకముగా నిమగ్నమైనవి కదా!

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి నడక యొక్క సౌందర్యాన్ని, విలాసాన్ని వర్ణిస్తుంది. ఆమె నడక హంసల నడకను కూడా మించిపోతుందని, హంసలు ఆమె నడకను పొందలేక సిగ్గుపడి బ్రహ్మను సేవిస్తున్నాయని కవి చమత్కరించాడు.

శ్లోకం 66

జగన్మాతర్భవ్యాంగుళివివరమార్గేషు గళితం

చతుర్ధా తే పాదాంబుజసలిలమేతద్విజయతే .

ప్రదాతుం ధర్మార్థప్రముఖపురుషార్థద్వయయుగం

చతుర్మూర్త్యా విద్ధావివ కనకదుర్గే భగవతి .. 66..

పదవిభాగము

జగన్మాతః, భవ్య + అంగుళి + వివర + మార్గేషు, గళితం, చతుర్ధా, తే, పాద + అంబుజ + సలిలం + ఏతత్ + విజయతే, ప్రదాతుం, ధర్మ + అర్థ + ప్రముఖ + పురుష + అర్థ + ద్వయ + యుగం, చతుః + మూర్త్యా, విద్ధా + ఇవ, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

జగన్మాతః కనకదుర్గే, భగవతి, తే భవ్య-అంగుళి-వివర-మార్గేషు గళితం ఏతత్ పాద-అంబుజ-సలిలం చతుర్ధా విజయతే. ధర్మ-అర్థ-ప్రముఖ-పురుష-అర్థ-ద్వయ-యుగం ప్రదాతుం చతుః-మూర్త్యా విద్ధాః ఇవ.

ప్రతి పదార్థము

జగన్మాతః కనకదుర్గే = ఓ జగన్మాతా! కనకదుర్గా! భగవతి = ఐశ్వర్యవంతురాలా! తే భవ్యాంగుళివివరమార్గేషు గళితం ఏతత్ పాదాంబుజసలిలం = నీ శుభకరమైన వేళ్ళ సందుల నుండి జారిన ఈ పాదపద్మ జలము, చతుర్ధా విజయతే = నాలుగు విధములుగా విజయం పొందుతోంది. ధర్మార్థప్రముఖపురుషార్థద్వయయుగం ప్రదాతుం చతుర్మూర్త్యా విద్ధా ఇవ = ధర్మము, అర్థము మొదలగు పురుషార్థముల జంటను (ధర్మార్థ, కామమోక్షాలను) ఇచ్చుటకు నాలుగు మూర్తులుగా పారినట్లుగా ఉన్నది.

తాత్పర్యము

ఓ జగన్మాతా! కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! నీ శుభకరమైన వేళ్ళ సందుల నుండి జారిన ఈ పాదపద్మ జలము నాలుగు విధములుగా విజయం పొందుతోంది. ధర్మము, అర్థము మొదలగు పురుషార్థముల జంటను (ధర్మార్థ, కామమోక్షాలను) ఇచ్చుటకు నాలుగు మూర్తులుగా పారినట్లుగా ఉన్నది.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి పాద తీర్థం యొక్క మహిమను వివరిస్తుంది. ఆమె వేళ్ళ సందుల నుండి జారే ఆ తీర్థం నాలుగు పురుషార్థాలను (ధర్మ, అర్థ, కామ, మోక్షాలను) ప్రసాదిస్తుందని, నాలుగు మూర్తుల వలె ప్రవహిస్తుందని కవి ప్రశంసిస్తున్నాడు.

శ్లోకం 67

అజోఽయం శ్రీశోఽయం సురపరివృఢోఽయం రవిరయం

శశాంకోఽయం కోఽయం సకలజలధీనాం పతిరయం .

ఇతి త్వాం సంద్రష్టుం సముపగతదేవాః పరిచరై-

ర్జనైర్విజ్ఞాప్యంతే ఖలు కనకదుర్గే భగవతి .. 67..

పదవిభాగము

అజః + అయం, శ్రీశః + అయం, సుర + పరివృఢః + అయం, రవిః + అయం, శశాంకః + అయం, కః + అయం, సకల + జలధీనాం, పతిః + అయం, ఇతి, త్వాం, సంద్రష్టుం, సముపగత + దేవాః, పరిచరైః, జనైః + విజ్ఞాప్యంతే, ఖలు, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

కనకదుర్గే, భగవతి, "అయం అజః, అయం శ్రీశః, అయం సుర-పరివృఢః, అయం రవిః, అయం శశాంకః, అయం కః, అయం సకల-జలధీనాం పతిః" ఇతి త్వాం సంద్రష్టుం సముపగత-దేవాః పరిచరైః జనైః విజ్ఞాప్యంతే ఖలు.

ప్రతి పదార్థము

కనకదుర్గే = కనకదుర్గా, భగవతి = ఐశ్వర్యవంతురాలా, "అజోఽయం, శ్రీశోఽయం, సురపరివృఢోఽయం, రవిరయం, శశాంకోఽయం, కోఽయం, సకలజలధీనాం పతిరయం" ఇతి = "ఇతడు బ్రహ్మ, ఇతడు విష్ణువు, ఇతడు దేవేంద్రుడు, ఇతడు సూర్యుడు, ఇతడు చంద్రుడు, ఇతడెవరు, ఇతడు సకల సముద్రాలకు అధిపతి" అని, త్వాం సంద్రష్టుం సముపగతదేవాః = నిన్ను చూడడానికి వచ్చిన దేవతలను, పరిచరైర్జనైర్విజ్ఞాప్యంతే ఖలు = సేవకులైన ప్రజలచే విన్నవించుకుంటారు కదా! (అంటే, అమ్మవారి సన్నిధిలో దేవతలు కూడా సాధారణ మానవుల వలె దర్శనార్థులుగా ఉంటారని, సేవకులు వారిని గుర్తిస్తారని భావం).

తాత్పర్యము

ఓ కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! "ఇతడు బ్రహ్మ, ఇతడు విష్ణువు, ఇతడు దేవేంద్రుడు, ఇతడు సూర్యుడు, ఇతడు చంద్రుడు, ఇతడెవరు, ఇతడు సకల సముద్రాలకు అధిపతి" అని నిన్ను చూడడానికి వచ్చిన దేవతలను (దర్శనానికి వచ్చిన సామాన్యులు) సేవకులైన ప్రజలు విన్నవించుకుంటారు కదా!

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి ఆస్థానం యొక్క వైభవాన్ని వివరిస్తుంది. ఆమె సన్నిధిలో బ్రహ్మ, విష్ణువు, ఇంద్రుడు వంటి దేవతలు కూడా సామాన్య దర్శనార్థుల వలె వచ్చి, సేవకులచే గుర్తింపబడతారని కవి చెబుతున్నాడు. ఇది అమ్మవారి అత్యున్నత స్థానాన్ని తెలియజేస్తుంది.

శ్లోకం 68

మహాపీఠాసీనాం మఘవముఖబర్హిర్ముఖసఖీ-

నికాయైస్సంసేవ్యాం కరతలచలచ్చామరయుతైః .

ప్రదోషే పశ్యంతీం పశుపతిమహాతాండవకలాం

భజే త్వాం శ్రీమాహేశ్వరి కనకదుర్గే భగవతి .. 68..

పదవిభాగము

మహా + పీఠ + ఆసీనాం, మఘవ + ముఖ + బర్హిర్ముఖ + సఖీ + నికాయైః + సంసేవ్యాం, కర + తల + చలత్ + చామర + యుతైః, ప్రదోషే, పశ్యంతీం, పశుపతి + మహా + తాండవ + కలాం, భజే, త్వాం, శ్రీమాహేశ్వరి, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

శ్రీమాహేశ్వరి కనకదుర్గే, భగవతి, మహా-పీఠ-ఆసీనాం, మఘవ-ముఖ-బర్హిర్ముఖ-సఖీ-నికాయైః కర-తల-చలత్-చామర-యుతైః సంసేవ్యాం, ప్రదోషే పశుపతి-మహా-తాండవ-కలాం పశ్యంతీం త్వాం భజే.

ప్రతి పదార్థము

శ్రీమాహేశ్వరి కనకదుర్గే = ఓ శ్రీ మహేశ్వరి! కనకదుర్గా! భగవతి = ఐశ్వర్యవంతురాలా! మహాపీఠాసీనాం = గొప్ప పీఠమునందు ఆసీనురాలైన, మఘవముఖబర్హిర్ముఖసఖీనికాయైః కరతలచలచ్చామరయుతైః సంసేవ్యాం = ఇంద్రుడు మొదలగు దేవతల భార్యల సమూహాలచే తమ అరచేతులలో చలించుచున్న చామరములతో చక్కగా సేవింపబడుచున్నదానా, ప్రదోషే పశుపతిమహాతాండవకలాం పశ్యంతీం = ప్రదోష సమయమునందు శివుని గొప్ప తాండవ నృత్యమును చూచుచున్నదానా అయిన, త్వాం భజే = నిన్ను నేను పూజింతును.

తాత్పర్యము

ఓ శ్రీ మహేశ్వరి! కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! గొప్ప పీఠమునందు ఆసీనురాలైన, ఇంద్రుడు మొదలగు దేవతల భార్యల సమూహాలచే తమ అరచేతులలో చలించుచున్న చామరములతో చక్కగా సేవింపబడుచున్న, ప్రదోష సమయమునందు శివుని గొప్ప తాండవ నృత్యమును చూచుచున్న నిన్ను నేను పూజింతును.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి రాజదర్బారును, ఆమె దినచర్యను వివరిస్తుంది. ఆమె మహాపీఠంపై ఆసీనురాలై, దేవతా స్త్రీలచే సేవించబడుతూ, ప్రదోష సమయంలో శివుని తాండవం చూస్తుందని కవి వర్ణించాడు.

శ్లోకం 69

పరంజ్యోతిస్తజ్జ్ఞాస్సురతరులతాం దుర్గతజనా

మహాజ్వాలామగ్నేర్భువనభయదా రాక్షసగణాః .

లలాటాక్షస్సాక్షాదతనుజయలక్ష్మీమవిరతం

హృది ధ్యాయంతి త్వాం కనకదుర్గే భగవతి .. 69..

పదవిభాగము

పరం + జ్యోతిః + తత్ + జ్ఞాః, సుర + తరు + లతాం, దుర్గత + జనాః, మహా + జ్వాలాం + అగ్నేః, భువన + భయదాః, రాక్షస + గణాః, లలాట + అక్షః + సాక్షాత్, అతను + జయ + లక్ష్మీం + అవిరతం, హృది, ధ్యాయంతి, త్వాం, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

కనకదుర్గే, భగవతి, తత్-జ్ఞాః త్వాం పరం-జ్యోతిః (ఇతి ధ్యాయంతి), దుర్గత-జనాః సుర-తరు-లతాం (ఇతి ధ్యాయంతి), భువన-భయదాః రాక్షస-గణాః అగ్నేః మహా-జ్వాలాం (ఇతి ధ్యాయంతి), లలాట-అక్షః (శివః) సాక్షాత్ అతను-జయ-లక్ష్మీం అవిరతం త్వాం హృది ధ్యాయంతి.

ప్రతి పదార్థము

కనకదుర్గే = కనకదుర్గా, భగవతి = ఐశ్వర్యవంతురాలా, తత్-జ్ఞాః త్వాం పరంజ్యోతిః (ఇతి ధ్యాయంతి) = పరమాత్మను తెలిసినవారు నిన్ను పరమ జ్యోతిగా ధ్యానిస్తారు; దుర్గతజనాః సురతరులతాం (ఇతి ధ్యాయంతి) = దుర్గతిని పొందిన జనులు నిన్ను కల్పవృక్ష లతగా ధ్యానిస్తారు; భువనభయదాః రాక్షసగణాః అగ్నేః మహాజ్వాలాం (ఇతి ధ్యాయంతి) = లోకములకు భయమును కలిగించు రాక్షస సమూహములు నిన్ను అగ్ని యొక్క గొప్ప జ్వాలగా ధ్యానిస్తారు; లలాటాక్షస్సాక్షాత్ అతనుజయలక్ష్మీమవిరతం త్వాం హృది ధ్యాయంతి = సాక్షాత్తు నుదుటి కన్నుగల శివుడు నిన్ను మన్మథుని జయించిన లక్ష్మిగా నిరంతరము హృదయమునందు ధ్యానిస్తాడు.

తాత్పర్యము

ఓ కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! నిన్ను పరమాత్మను తెలిసినవారు పరమ జ్యోతిగా ధ్యానిస్తారు; దుర్గతిని పొందిన జనులు కల్పవృక్ష లతగా ధ్యానిస్తారు; లోకములకు భయమును కలిగించు రాక్షస సమూహములు నిన్ను అగ్ని యొక్క గొప్ప జ్వాలగా ధ్యానిస్తారు; సాక్షాత్తు నుదుటి కన్నుగల శివుడు నిన్ను మన్మథుని జయించిన లక్ష్మిగా నిరంతరము హృదయమునందు ధ్యానిస్తాడు.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి బహురూపాలను, వివిధ భక్తులు ఆమెను ఎలా ధ్యానిస్తారో వివరిస్తుంది. ఆమె జ్ఞానులకు పరమజ్యోతి, భక్తులకు కల్పవృక్షం, రాక్షసులకు అగ్ని జ్వాల, శివునికి విజయాన్ని ప్రసాదించే లక్ష్మి అని కవి వర్ణించాడు.

శ్లోకం 70

సముద్యద్బాలార్కాయుతశతసమానద్యుతిమతీం

శరద్రాకాచంద్రప్రతిమదరహాసాంచితముఖీం .

సఖీం కామారాతేశ్చకితహరిణీశాబనయనాం

సదాహం సేవే త్వాం హృది కనకదుర్గే భగవతి .. 70..

పదవిభాగము

సముద్యత్ + బాల + అర్క + ఆయుత + శత + సమాన + ద్యుతిమతీం, శరత్ + రాకా + చంద్ర + ప్రతిమ + మదరహాస + అంచిత + ముఖీం, సఖీం, కామ + అరాతి + చకిత + హరిణీ + శాబ + నయనాం, సదా + అహం, సేవే, త్వాం, హృది, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

కనకదుర్గే, భగవతి, సముద్యత్-బాల-అర్క-ఆయుత-శత-సమాన-ద్యుతిమతీం, శరత్-రాకా-చంద్ర-ప్రతిమ-మదరహాస-అంచిత-ముఖీం, కామ-అరాతేః సఖీం, చకిత-హరిణీ-శాబ-నయనాం త్వాం అహం సదా హృది సేవే.

ప్రతి పదార్థము

కనకదుర్గే = కనకదుర్గా, భగవతి = ఐశ్వర్యవంతురాలా, సముద్యద్బాలార్కాయుతశతసమానద్యుతిమతీం = ఉదయించుచున్న పది లక్షల సూర్యులతో సమానమైన కాంతిగలదానా, శరద్రాకాచంద్రప్రతిమదరహాసాంచితముఖీం = శరత్కాల పూర్ణ చంద్రుని వంటి మందహాసముతో అలంకరించబడిన ముఖముగలదానా, కామారాతేః సఖీం = మన్మథుని శత్రువైన శివుని భార్య (సఖీం అంటే స్నేహితురాలిని అని కూడా అర్థం, కానీ సందర్భాన్ని బట్టి భార్యగా చెప్పబడింది), చకితహరిణీశాబనయనాం = భయపడిన లేడి పిల్లల కన్నుల వంటి కన్నులు కలదానా అయిన, త్వాం అహం సదా హృది సేవే = నిన్ను నేను ఎల్లప్పుడూ హృదయమునందు సేవింతును.

తాత్పర్యము

ఓ కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! ఉదయించుచున్న పది లక్షల సూర్యులతో సమానమైన కాంతిగలదానా, శరత్కాల పూర్ణ చంద్రుని వంటి మందహాసముతో అలంకరించబడిన ముఖముగలదానా, మన్మథుని శత్రువైన శివుని భార్య, భయపడిన లేడి పిల్లల కన్నుల వంటి కన్నులు కలదానా అయిన నిన్ను నేను ఎల్లప్పుడూ హృదయమునందు సేవింతును.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి దివ్య సౌందర్యాన్ని, ఆమె కళ్ళను వివరిస్తుంది. ఆమె ముఖం లక్షలాది సూర్యుల కాంతితో, శరత్కాల చంద్రుని ప్రకాశంతో సమానమని, ఆమె కళ్ళు లేడిపిల్లల వలె అమాయకంగా, అందంగా ఉంటాయని కవి ప్రశంసిస్తున్నాడు.

శ్లోకం 71

తపఃకృత్వా లేభే త్రిపురమథనస్త్వాం ప్రియసఖీం

తపస్యంతీ ప్రాప్తా త్వమపి గిరిశం ప్రాణదయితం .

తదేవం దాంపత్యం జయతి యువయోర్భీతధవయోః

కవిస్తుత్యం నిత్యం నను కనకదుర్గే భగవతి .. 71..

పదవిభాగము

తపః + కృత్వా, లేభే, త్రిపుర + మథనః + త్వాం, ప్రియసఖీం, తపస్యంతీ, ప్రాప్తా, త్వం + అపి, గిరిశం, ప్రాణదయితం, తత్ + ఏవం, దాంపత్యం, జయతి, యువయోః + అభి + ధవయోః, కవి + స్తుత్యం, నిత్యం, నను, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

కనకదుర్గే, భగవతి, త్రిపుర-మథనః తపః కృత్వా త్వాం ప్రియ-సఖీం లేభే. త్వం అపి తపస్యంతీ ప్రాణ-దయితం గిరిశం ప్రాప్తా. తత్ ఏవం యువయోః నిత్యం కవి-స్తుత్యం అభిధవయోః దాంపత్యం జయతి నను.

ప్రతి పదార్థము

కనకదుర్గే = కనకదుర్గా, భగవతి = ఐశ్వర్యవంతురాలా, త్రిపురమథనః = త్రిపురాసురుని సంహరించిన శివుడు, తపఃకృత్వా = తపస్సు చేసి, త్వాం ప్రియసఖీం లేభే = నిన్ను ప్రియమైన భార్యనుగా పొందెను. త్వం అపి తపస్యంతీ = నీవు కూడా తపస్సు చేయుచున్నదానవై, ప్రాణదయితం గిరిశం ప్రాప్తా = ప్రాణములకు ప్రియుడైన శివుని పొందితివి. తత్ ఏవం యువయోః దాంపత్యం = అందువలన ఈ విధముగా మీ ఇద్దరి దాంపత్యము, నిత్యం కవిస్తుత్యం నను జయతి = నిత్యము కవులచే స్తుతించదగినదై విజయం పొందుతోంది కదా!

తాత్పర్యము

ఓ కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! త్రిపురాసురుని సంహరించిన శివుడు తపస్సు చేసి నిన్ను ప్రియమైన భార్యనుగా పొందెను. నీవు కూడా తపస్సు చేసి ప్రాణములకు ప్రియుడైన శివుని పొందితివి. అందువలన ఈ విధముగా మీ ఇద్దరి దాంపత్యము నిత్యము కవులచే స్తుతించదగినదై విజయం పొందుతోంది కదా!

విశేషములు

ఈ శ్లోకం పార్వతీపరమేశ్వరుల దాంపత్య బంధాన్ని వివరిస్తుంది. ఇరువురూ తపస్సు చేసి ఒకరినొకరు పొందారని, వారి దాంపత్యం నిత్యం కవులచే స్తుతించదగినదని కవి ప్రశంసిస్తున్నాడు.

శ్లోకం 72

విభోర్జానాసి త్వం విపులమహిమానం పశుపతే-

స్స ఏవ జ్ఞాతా తే చరితజలరాశేరనవధేః .

న హి జ్ఞాతుందక్షో భవతి భవతోస్తత్వమితర-

స్త్రీలోకీసంధానేష్వపి కనకదుర్గే భగవతి .. 72..

పదవిభాగము

విభోః, జానాసి, త్వం, విపుల + మహిమానం, పశుపతేః, సః, ఏవ, జ్ఞాతా, తే, చరిత + జలరాశేః + అనవధేః, న, హి, జ్ఞాతుం + దక్షః, భవతి, భవతోః + తత్వం + ఇతరః, త్రిలోకీ + సంధానేషు + అపి, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

కనకదుర్గే, భగవతి, త్వం విభోః పశుపతేః విపుల-మహిమానం జానాసి. సః ఏవ తే అనవధేః చరిత-జలరాశేః జ్ఞాతా. ఇతరః త్రిలోకీ-సంధానేషు అపి భవతోః తత్వం జ్ఞాతుం దక్షః న హి భవతి.

ప్రతి పదార్థము

కనకదుర్గే = కనకదుర్గా, భగవతి = ఐశ్వర్యవంతురాలా, త్వం విభోః పశుపతేః విపులమహిమానం జానాసి = నీవు శివునియొక్క గొప్ప మహిమను ఎరుగుదువు. సః ఏవ తే అనవధేః చరితజలరాశేః జ్ఞాతా = అతడు (శివుడు) మాత్రమే నీ అంతములేని చరిత్ర సముద్రమును తెలిసినవాడు. త్రిలోకీసంధానేషు అపి ఇతరః భవతోః తత్వం జ్ఞాతుం దక్షః న హి భవతి = మూడు లోకములలోని ఇతరమైన వారెవ్వరూ కూడా మీ ఇద్దరి తత్వాన్ని తెలిసికొనుటకు సమర్థులు కారు కదా!

తాత్పర్యము

ఓ కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! నీవు పశుపతి (శివుడు) యొక్క గొప్ప మహిమను ఎరుగుదువు. ఆయనే నీ అంతములేని చరిత్ర సముద్రమును తెలిసినవాడు. మూడు లోకములలోని ఇతరమైన వారెవ్వరూ కూడా మీ ఇద్దరి తత్వాన్ని తెలిసికొనుటకు సమర్థులు కారు కదా!

విశేషములు

ఈ శ్లోకం పార్వతీపరమేశ్వరుల అనంతమైన మహిమను, వారి పరస్పర జ్ఞానాన్ని వివరిస్తుంది. వారిద్దరి తత్వం ఒకరికొకరు మాత్రమే తెలుసని, ఇతరులకు అగమ్యగోచరమని కవి చెబుతున్నాడు.

శ్లోకం 73

న విష్ణుర్నబ్రహ్మా న చ సురపతిర్నాపి సవితా

న చంద్రో నోవాయుర్విలసతి హి కల్పాంతసమయే .

తదా నాట్యంకుర్వంస్తవ రమణ ఏకో విజయతే

త్వయా సాకం లోకేశ్వరి కనకదుర్గే భగవతి .. 73..

పదవిభాగము

న, విష్ణుః, న + బ్రహ్మా, న, చ, సురపతిః, న + అపి, సవితా, న, చంద్రః, న + ఉ + వాయుః, విలసతి, హి, కల్ప + అంత + సమయే, తదా, నాట్యం + కుర్వన్ + తవ, రమణ, ఏకః, విజయతే, త్వయా, సాకం, లోకేశ్వరి, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

కనకదుర్గే, భగవతి, లోకేశ్వరి, కల్పాంత-సమయే విష్ణుః న, బ్రహ్మా న, సురపతిః న చ, సవితా న అపి, చంద్రః న, వాయుః న హి విలసతి. తదా తవ రమణః ఏకః త్వయా సాకం నాట్యం కుర్వన్ విజయతే.

ప్రతి పదార్థము

కనకదుర్గే = కనకదుర్గా, భగవతి = ఐశ్వర్యవంతురాలా, లోకేశ్వరి = లోకములకు ఈశ్వరి, కల్పాంతసమయే = కల్పాంత సమయమునందు, విష్ణుర్ న, బ్రహ్మా న, సురపతిర్ న చ, సవితా న అపి, చంద్రో న, వాయుర్ న హి విలసతి = విష్ణువు ఉండడు, బ్రహ్మ ఉండడు, ఇంద్రుడు ఉండడు, సూర్యుడు ఉండడు, చంద్రుడు ఉండడు, వాయువు కూడా ప్రకాశించడు. తదా త్వయా సాకం తవ రమణః ఏకః నాట్యంకుర్వన్ విజయతే = అప్పుడు నీతో కూడి నీ ప్రియుడైన శివుడు మాత్రమే నాట్యము చేయుచు విజయం పొందుతాడు.

తాత్పర్యము

ఓ కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! లోకేశ్వరీ! కల్పాంత సమయమునందు విష్ణువు ఉండడు, బ్రహ్మ ఉండడు, ఇంద్రుడు ఉండడు, సూర్యుడు ఉండడు, చంద్రుడు ఉండడు, వాయువు కూడా ప్రకాశించడు. అప్పుడు నీ ప్రియుడైన శివుడు మాత్రమే నీతో కూడి నాట్యము చేయుచు విజయం పొందుతాడు.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారు, శివుడు మాత్రమే కల్పాంత సమయాన ఉంటారని, మిగిలిన దేవతలందరూ అదృశ్యమవుతారని, వారి అనంత శక్తిని చాటుతుంది. శివ-శక్తుల నిత్యత్వాన్ని, సర్వోన్నతత్వాన్ని ఇది ప్రశంసిస్తుంది.

శ్లోకం 74

ధనుశ్చక్రే మేరుం గుణమురగరాజం శితశరం

రమాధీశంచాపి త్రిపురమథనేన త్రినయనః .

తదేతత్సామర్థ్యం సహజనిజశక్తేస్తవ శివే

జగద్రక్షాదీక్షావతి కనకదుర్గే భగవతి .. 74..

పదవిభాగము

ధనుః + చక్రే, మేరుం, గుణం + ఉరగరాజం, శితశరం, రమా + అధీశం + చ + అపి, త్రిపుర + మథనేన, త్రినయనః, తత్ + ఏతత్ + సామర్థ్యం, సహజ + నిజ + శక్తేః + తవ, శివే, జగత్ + రక్షా + దీక్షావతి, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

శివే జగత్-రక్షా-దీక్షావతి కనకదుర్గే, భగవతి, త్రిపుర-మథనేన త్రినయనః మేరుం ధనుః చక్రే, ఉరగ-రాజం గుణం, రమా-అధీశం చ అపి శిత-శరం (చక్రే). తత్ ఏతత్ సామర్థ్యం తవ సహజ-నిజ-శక్తేః (ఫలమే).

ప్రతి పదార్థము

శివే = శివా, జగద్రక్షాదీక్షావతి = లోకములను రక్షించు దీక్షగలదానా, కనకదుర్గే = కనకదుర్గా, భగవతి = ఐశ్వర్యవంతురాలా, త్రిపురమథనేన త్రినయనః = త్రిపురాసురుని సంహరించుటలో మూడు కన్నులుగల శివుడు, మేరుం ధనుశ్చక్రే = మేరు పర్వతమును ధనుస్సుగా చేసెను, ఉరగరాజం గుణం = సర్పరాజును అల్లిత్రాటిని (గుణం) గా (చేసెను), రమాధీశం చ అపి శితశరం = లక్ష్మీపతిని కూడా పదునైన బాణముగా (చేసెను). తత్ ఏతత్ సామర్థ్యం తవ సహజనిజశక్తేః (ఫలమే) = ఆ ఈ సామర్థ్యము నీ సహజమైన స్వంత శక్తి యొక్క ఫలితమే కదా!

తాత్పర్యము

ఓ శివా! లోకములను రక్షించు దీక్షగల కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! త్రిపురాసురుని సంహరించుటలో మూడు కన్నులుగల శివుడు మేరు పర్వతమును ధనుస్సుగా, సర్పరాజును అల్లిత్రాటిగా, లక్ష్మీపతిని కూడా పదునైన బాణముగా చేసెను. ఆ ఈ సామర్థ్యము నీ సహజమైన స్వంత శక్తి యొక్క ఫలితమే కదా!

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి శక్తియే శివుని విజయాలకు మూలమని చెబుతుంది. త్రిపురాసుర సంహారంలో శివుడు ఉపయోగించిన మేరువు, సర్పరాజు, విష్ణువు కూడా అమ్మవారి శక్తి వలనే సమర్థవంతంగా మారారని కవి ప్రశంసిస్తున్నాడు.

శ్లోకం 75

త్రికోణాంతర్బిందూపరివిలసనాత్యంతరసికాం

త్రిభిర్వేదైః స్తుత్యాం త్రిగుణమయమూర్తిత్రయయుతాం .

త్రిలోకైరారాధ్యాం త్రినయనమనఃప్రేమజననీం

త్రికాలం సేవే త్వాం హృది కనకదుర్గే భగవతి .. 75..

పదవిభాగము

త్రికోణ + అంతర్ + బిందు + ఉపరి + విలసన + అత్యంత + రసికాం, త్రిభిః + వేదైః, స్తుత్యాం, త్రిగుణ + మయ + మూర్తి + త్రయ + యుతాం, త్రిలోకైః + ఆరాధ్యాం, త్రినయన + మనః + ప్రేమ + జననీం, త్రికాలం, సేవే, త్వాం, హృది, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

కనకదుర్గే, భగవతి, త్రికోణ-అంతర్-బిందు-ఉపరి-విలసన-అత్యంత-రసికాం, త్రిభిః వేదైః స్తుత్యాం, త్రిగుణ-మయ-మూర్తి-త్రయ-యుతాం, త్రిలోకైః ఆరాధ్యాం, త్రినయన-మనః-ప్రేమ-జననీం త్వాం హృది త్రికాలం సేవే.

ప్రతి పదార్థము

కనకదుర్గే = కనకదుర్గా, భగవతి = ఐశ్వర్యవంతురాలా, త్రికోణాంతర్బిందూపరివిలసనాత్యంతరసికాం = త్రికోణము లోపల బిందువు పైన అత్యంత రసికముగా ప్రకాశించుచున్నదానా (శ్రీచక్ర మధ్యలో), త్రిభిర్వేదైః స్తుత్యాం = మూడు వేదములచే స్తుతించదగినదానా, త్రిగుణమయమూర్తిత్రయయుతాం = సత్వ, రజో, తమో గుణములతో కూడిన మూర్తి త్రయముతో (బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరులు) కూడినదానా, త్రిలోకైరారాధ్యాం = మూడు లోకములచే ఆరాధించదగినదానా, త్రినయనమనఃప్రేమజననీం = మూడు కన్నులుగల శివుని మనస్సునకు ప్రేమను కలిగించునదానా అయిన, త్వాం అహం హృది త్రికాలం సేవే = నిన్ను నేను హృదయమునందు మూడు కాలములందు (ఉదయం, మధ్యాహ్నం, సాయంత్రం) సేవింతును.

తాత్పర్యము

ఓ కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! త్రికోణము లోపల బిందువు పైన అత్యంత రసికముగా ప్రకాశించుచున్నదానా (శ్రీచక్ర మధ్యలో), మూడు వేదములచే స్తుతించదగినదానా, సత్వ, రజో, తమో గుణములతో కూడిన బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరుల మూర్తిత్రయముతో కూడినదానా, మూడు లోకములచే ఆరాధించదగినదానా, మూడు కన్నులుగల శివుని మనస్సునకు ప్రేమను కలిగించునదానా అయిన నిన్ను నేను హృదయమునందు మూడు కాలములందు సేవింతును.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి స్వరూపాన్ని, ఆమె యొక్క త్రిగుణాతీత స్థితిని వివరిస్తుంది. ఆమె శ్రీచక్ర మధ్యలో నివసించే పరమశక్తి అని, త్రిమూర్తులు ఆమె నుండి ఉద్భవించారని, ఆమె శివునికి అత్యంత ప్రియమైనదని కవి చెబుతున్నాడు.

శ్లోకం 76

మనో ధ్యాతుం నాలం జనని తవ మూర్తిం నిరుపమాం

వచో వక్తుం శక్యం న భవతి హి తే చిత్రచరితం .

తనుస్త్వత్సేవాయాం భవతి వివశా దీనసమయే

కథం వాహం రక్ష్యస్తవ కనకదుర్గే భగవతి .. 76..

పదవిభాగము

మనః, ధ్యాతుం, న + ఆలం, జనని, తవ, మూర్తిం, నిరుపమాం, వచః, వక్తుం, శక్యం, న, భవతి, హి, తే, చిత్రచరితం, తనుః + త్వత్ + సేవాయాం, భవతి, వివశా, దీన + సమయే, కథం, వా + అహం, రక్ష్యః + తవ, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

జనని కనకదుర్గే, భగవతి, మనః తవ నిరుపమాం మూర్తిం ధ్యాతుం న ఆలం (సమర్థం). వచః తే చిత్ర-చరితం వక్తుం శక్యం న హి భవతి. దీన-సమయే తనుః త్వత్-సేవాయాం వివశా భవతి. అహం కథం రక్ష్యః వా తవ?

ప్రతి పదార్థము

జనని కనకదుర్గే = ఓ జననీ! కనకదుర్గా! భగవతి = ఐశ్వర్యవంతురాలా! మనః తవ నిరుపమాం మూర్తిం ధ్యాతుం నాలం = సాటిలేని నీ మూర్తిని ధ్యానించుటకు నా మనస్సు సమర్థము కాదు. వచః తే చిత్రచరితం వక్తుం శక్యం న హి భవతి = నీ అద్భుతమైన చరిత్రను చెప్పుటకు నా వాక్కు సాధ్యము కాదు కదా. దీనసమయే తనుః త్వత్సేవాయాం వివశా భవతి = దీన స్థితిలో ఉన్నప్పుడు నీ సేవ చేయుటకు నా శరీరము వివశమైపోతుంది. అహం తవ రక్ష్యః కథం వా? = అటువంటప్పుడు నేను నీచే ఎలా రక్షించబడతాను?

తాత్పర్యము

ఓ జననీ! కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! సాటిలేని నీ మూర్తిని ధ్యానించుటకు నా మనస్సు సమర్థము కాదు. నీ అద్భుతమైన చరిత్రను చెప్పుటకు నా వాక్కు సాధ్యము కాదు. దీన స్థితిలో ఉన్నప్పుడు నీ సేవ చేయుటకు నా శరీరము వివశమైపోతుంది. అటువంటప్పుడు నేను నీచే ఎలా రక్షించబడతాను?

విశేషములు

ఈ శ్లోకం కవి తన అశక్తతను, అమ్మవారి అనంత మహిమను వివరిస్తుంది. తన మనస్సు ఆమె రూపాన్ని ధ్యానించలేదని, వాక్కు ఆమె చరిత్రను వర్ణించలేదని, శరీరం సేవ చేయలేదని, అటువంటి స్థితిలో తాను ఎలా రక్షింపబడతానని కవి ప్రశ్నిస్తున్నాడు.

శ్లోకం 77

వియోగం తే నూనం క్షణమసహమానః పశుపతి-

ర్దదౌ తే దేహార్ధం తరుణసుమబాణాయుతసమం .

అనేన జ్ఞాతవ్యస్తవ జనని సౌందర్యమహిమా

త్రిలోకీ స్తోతవ్యః ఖలు కనకదుర్గే భగవతి .. 77..

పదవిభాగము

వియోగం, తే, నూనం, క్షణం + అసహమానః, పశుపతిః, దదౌ, తే, దేహ + అర్ధం, తరుణ + సుమ + బాణ + ఆయుత + సమం, అనేన, జ్ఞాతవ్యః + తవ, జనని, సౌందర్యమహిమా, త్రిలోకీ, స్తోతవ్యః, ఖలు, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

జనని కనకదుర్గే, భగవతి, తే వియోగం క్షణం నూనం అసహమానః పశుపతిః తే తరుణ-సుమ-బాణ-ఆయుత-సమం దేహ-అర్ధం దదౌ. అనేన తవ సౌందర్య-మహిమా జ్ఞాతవ్యః. త్రిలోకీ స్తోతవ్యః ఖలు.

ప్రతి పదార్థము

జనని కనకదుర్గే = ఓ జననీ! కనకదుర్గా! భగవతి = ఐశ్వర్యవంతురాలా! పశుపతిః తే వియోగం క్షణం నూనం అసహమానః = శివుడు నీ వియోగమును ఒక్క క్షణము కూడా నిశ్చయముగా భరించలేనివాడై, తే తరుణసుమబాణాయుతసమం దేహార్ధం దదౌ = నీకు లేత పుష్పబాణాలకు పదివేలకు సమానమైన (మన్మథుని కన్నా సుందరమైన) తన శరీర సగమును ఇచ్చెను. అనేన తవ సౌందర్యమహిమా జ్ఞాతవ్యః = దీనిచే నీ సౌందర్య మహిమ తెలియదగినది. త్రిలోకీ స్తోతవ్యః ఖలు = మూడు లోకములచే స్తుతించదగినది కదా!

తాత్పర్యము

ఓ జననీ! కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! నీ వియోగమును ఒక్క క్షణము కూడా నిశ్చయముగా భరించలేనివాడై శివుడు నీకు లేత పుష్పబాణాలకు పదివేలకు సమానమైన (మన్మథుని కన్నా సుందరమైన) తన శరీర సగమును ఇచ్చెను. దీనిచే నీ సౌందర్య మహిమ తెలియదగినది. మూడు లోకములచే స్తుతించదగినది కదా!

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి సౌందర్యాన్ని, శివునిపై ఆమె ప్రభావాన్ని వివరిస్తుంది. ఆమె వియోగాన్ని భరించలేని శివుడు తన దేహంలో సగభాగం ఇచ్చాడని, ఆమె సౌందర్యం మన్మథుడిని కూడా మించిపోతుందని కవి ప్రశంసిస్తున్నాడు.

శ్లోకం 78

కృతా యాగా యేన శ్రుతిషు విదితాః పూర్వజననే

ధనం దత్తం యేన ద్విజకులవరేభ్యో బహువిధం .

తపస్తప్తం యేనాస్ఖలితమతినా తస్య ఘటతే

భవద్భక్తిశ్శంభోస్సతి కనకదుర్గే భగవతి .. 78..

పదవిభాగము

కృతా, యాగాః, యేన, శ్రుతిషు, విదితాః, పూర్వ + జననే, ధనం, దత్తం, యేన, ద్విజ + కుల + వరేభ్యః, బహువిధం, తపః + తప్తం, యేన + అస్ఖలిత + మతినా, తస్య, ఘటతే, భవత్ + భక్తిః + శంభోః + సతి, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

సతి కనకదుర్గే, భగవతి, యేన పూర్వ-జననే శ్రుతిషు విదితాః యాగాః కృతాః, యేన ద్విజ-కుల-వరేభ్యః బహు-విధం ధనం దత్తం, యేన అస్ఖలిత-మతినా తపః తప్తం, తస్య శంభోః భవత్-భక్తిః ఘటతే.

ప్రతి పదార్థము

సతి కనకదుర్గే = ఓ సతీ! కనకదుర్గా! భగవతి = ఐశ్వర్యవంతురాలా! యేన పూర్వజననే శ్రుతిషు విదితాః యాగాః కృతాః = ఏవనిచే పూర్వజన్మలో వేదములందు తెలియబడిన యజ్ఞములు చేయబడినవో, యేన ద్విజకులవరేభ్యః బహువిధం ధనం దత్తం = ఏవనిచే బ్రాహ్మణులలో శ్రేష్ఠులకు అనేక విధములుగా ధనము ఇవ్వబడినదో, యేన అస్ఖలితమతినా తపః తప్తం = ఏవనిచే చెదరని బుద్ధితో తపస్సు చేయబడినదో, తస్య శంభోః భవత్-భక్తిః ఘటతే = అటువంటి వానియొక్క నీయందు భక్తి కలుగుతుంది, శివునియందు ఉన్నదానా!

తాత్పర్యము

ఓ సతీ! కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! ఏవనిచే పూర్వజన్మలో వేదములందు తెలియబడిన యజ్ఞములు చేయబడినవో, ఏవనిచే బ్రాహ్మణులలో శ్రేష్ఠులకు అనేక విధములుగా ధనము ఇవ్వబడినదో, ఏవనిచే చెదరని బుద్ధితో తపస్సు చేయబడినదో, వానియొక్క నీయందు భక్తి కలుగుతుంది, శివునియందు ఉన్నదానా!

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి భక్తిని పొందడానికి పూర్వజన్మల పుణ్యఫలాలను వివరిస్తుంది. యజ్ఞాలు, దానాలు, తపస్సు వంటి పుణ్యకార్యాలు చేసినవారికి మాత్రమే అమ్మవారి భక్తి లభిస్తుందని కవి చెబుతున్నాడు.

శ్లోకం 79

భవన్మూర్తిధ్యానప్రవణమమలంచాపి హృదయం

భవన్నామశ్రేణీపఠననిపుణాం చాపి రసనాం .

భవత్సేవాదార్ఢ్యప్రథితమపి కాయం వితర మే

భవానందశ్రేయస్కరి కనకదుర్గే భగవతి .. 79..

పదవిభాగము

భవత్ + మూర్తి + ధ్యాన + ప్రవణం + అమలం + చ + అపి, హృదయం, భవత్ + నామ + శ్రేణీ + పఠన + నిపుణాం, చ + అపి, రసనాం, భవత్ + సేవా + దార్ఢ్య + ప్రథితం + అపి, కాయం, వితర, మే, భవ + ఆనంద + శ్రేయస్ + కరి, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

భవానంద-శ్రేయస్కరి కనకదుర్గే, భగవతి, భవత్-మూర్తి-ధ్యాన-ప్రవణం అమలం చ అపి హృదయం, భవత్-నామ-శ్రేణీ-పఠన-నిపుణాం చ అపి రసనాం, భవత్-సేవా-దార్ఢ్య-ప్రథితం అపి కాయం మే వితర.

ప్రతి పదార్థము

భవానందశ్రేయస్కరి కనకదుర్గే = ఓ భవానందమును, శ్రేయస్సును కలిగించు కనకదుర్గా! భగవతి = ఐశ్వర్యవంతురాలా! భవత్-మూర్తి-ధ్యాన-ప్రవణం అమలం చ అపి హృదయం = నీయొక్క మూర్తిని ధ్యానించుటయందు ఆసక్తిగల, నిర్మలమైన హృదయమును, భవత్-నామ-శ్రేణీ-పఠన-నిపుణాం చ అపి రసనాం = నీ నామ పంక్తులను పఠించుటయందు నేర్పరి అయిన నాలుకను, భవత్-సేవా-దార్ఢ్య-ప్రథితం అపి కాయం = నీ సేవయందు దృఢత్వముతో ప్రసిద్ధిచెందిన శరీరమును, మే వితర = నాకు ప్రసాదించు.

తాత్పర్యము

ఓ భవానందమును, శ్రేయస్సును కలిగించు కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! నీ మూర్తిని ధ్యానించుటయందు ఆసక్తిగల, నిర్మలమైన హృదయమును, నీ నామ పంక్తులను పఠించుటయందు నేర్పరి అయిన నాలుకను, నీ సేవయందు దృఢత్వముతో ప్రసిద్ధిచెందిన శరీరమును నాకు ప్రసాదించు.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం కవి అమ్మవారిని తన మనస్సు, వాక్కు, శరీరం సేవలో నిమగ్నం కావాలని కోరుకుంటున్నాడు. అమ్మవారి ధ్యానం, నామ పారాయణం, సేవ ద్వారా మోక్షాన్ని, శ్రేయస్సును కోరుకుంటున్నాడు.

శ్లోకం 80

ప్రభాషంతే వేదాశ్చకితచకితం తావకగుణాన్

న పారస్య ద్రష్టా తవ మహిమవార్ధేర్విధిరపి .

భవత్తత్వం జ్ఞాతుం ప్రకృతిచపలానామపి నృణాం

కథం వా శక్తిస్స్యాన్నను కనకదుర్గే భగవతి .. 80..

పదవిభాగము

ప్రభాషంతే, వేదాః + చకిత + చకితం, తావక + గుణాన్, న, పారస్య, ద్రష్టా, తవ, మహిమ + వార్ధేః, విధిః + అపి, భవత్ + తత్వం, జ్ఞాతుం, ప్రకృతి + చపలానాం + అపి, నృణాం, కథం, వా, శక్తిః + స్యాత్ + నను, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

కనకదుర్గే, భగవతి, వేదాః చకిత-చకితం తావక-గుణాన్ ప్రభాషంతే. విధిః అపి తవ మహిమ-వార్ధేః పారస్య ద్రష్టా న. ప్రకృతి-చపలానాం నృణాం అపి భవత్-తత్వం జ్ఞాతుం కథం వా శక్తిః స్యాత్ నను?

ప్రతి పదార్థము

కనకదుర్గే = కనకదుర్గా, భగవతి = ఐశ్వర్యవంతురాలా, వేదాః చకితచకితం తావకగుణాన్ ప్రభాషంతే = వేదములు కూడా ఆశ్చర్యముతో ఆశ్చర్యముతో నీ గుణములను పలుకుతాయి. విధిః అపి తవ మహిమవార్ధేః పారస్య ద్రష్టా న = బ్రహ్మ కూడా నీ మహిమ సముద్రమునకు ఆవలి తీరమును చూచువాడు కాదు. ప్రకృతిచపలానాం నృణాం అపి భవత్తత్వం జ్ఞాతుం కథం వా శక్తిః స్యాత్ నను? = స్వతహాగా చంచలమైన మానవులకు కూడా నీ తత్వాన్ని తెలిసికొనుటకు ఎలా శక్తి ఉండును కదా!

తాత్పర్యము

ఓ కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! వేదములు కూడా ఆశ్చర్యముతో ఆశ్చర్యముతో నీ గుణములను పలుకుతాయి. బ్రహ్మ కూడా నీ మహిమ సముద్రమునకు ఆవలి తీరమును చూచువాడు కాదు. స్వతహాగా చంచలమైన మానవులకు కూడా నీ తత్వాన్ని తెలిసికొనుటకు ఎలా శక్తి ఉండును కదా!

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి అనంతమైన గుణాలను, మహిమను వివరిస్తుంది. వేదాలకు, బ్రహ్మకు కూడా ఆమె మహిమ అంతుపట్టదని, అటువంటి ఆమె తత్వం సాధారణ మానవులకు ఎలా అర్థమవుతుందని కవి ప్రశ్నిస్తున్నాడు.

శ్లోకం 81

నృపా ఏకచ్ఛత్రం సకలధరణీపాలనపరా-

స్సుధామాధుర్యశ్రీలలితకవితాకల్పనచణాః .

నిరాతంకం శాస్త్రాధ్యయనమనసాం నిత్యకవితా

త్వదీయా జ్ఞేయా శ్రీమతి కనకదుర్గే భగవతి .. 81..

పదవిభాగము

నృపా, ఏకచ్ఛత్రం, సకల + ధరణీ + పాలన + పరాః, సుధా + మాధుర్య + శ్రీ + లలిత + కవితా + కల్పన + చణాః, నిరాతంకం, శాస్త్ర + అధ్యయన + మనసాం, నిత్యకవితా, త్వదీయా, జ్ఞేయా, శ్రీమతి, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

శ్రీమతి కనకదుర్గే, భగవతి, ఏక-చ్ఛత్రం సకల-ధరణీ-పాలన-పరాః నృపాః, సుధా-మాధుర్య-శ్రీ-లలిత-కవితా-కల్పన-చణాః నిరాతంకం శాస్త్ర-అధ్యయన-మనసాం నృణాం నిత్య-కవితా త్వదీయా జ్ఞేయా.

ప్రతి పదార్థము

శ్రీమతి = సంపదలుగలదానా, కనకదుర్గే = కనకదుర్గా, భగవతి = ఐశ్వర్యవంతురాలా, ఏకచ్ఛత్రం సకలధరణీపాలనపరాః నృపాః = ఒకే ఛత్రముతో సమస్త భూమిని పాలించుటయందు నిమగ్నమైన రాజులు, సుధామాధుర్యశ్రీలలితకవితాకల్పనచణాః = అమృతము వంటి మాధుర్యము, శోభగల సున్నితమైన కవిత్వమును కల్పించుటలో సమర్థులు, నిరాతంకం శాస్త్రాధ్యయనమనసాం నిత్యకవితా = ఆటంకము లేని శాస్త్ర అధ్యయన మనస్సు గల మానవుల నిత్యమైన కవిత్వము, త్వదీయా జ్ఞేయా = నీదే అని తెలియదగినది.

తాత్పర్యము

ఓ సంపదలుగల కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! ఒకే ఛత్రము క్రింద సమస్త భూమిని పాలించుటయందు నిమగ్నమైన రాజులు, అమృతము వంటి మాధుర్యము, శోభగల సున్నితమైన కవిత్వమును కల్పించుటలో సమర్థులు, ఆటంకము లేని శాస్త్ర అధ్యయన మనస్సు గల మానవుల నిత్యమైన కవిత్వము నీదే అని తెలియదగినది. (అంటే, రాజుల పరిపాలనా సామర్థ్యం, కవుల కవిత్వ పటిమ, పండితుల జ్ఞానం అన్నీ అమ్మవారి అనుగ్రహమే అని భావం).

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి కృప వలనే రాజులకు పరిపాలనా శక్తి, కవులకు కవితా శక్తి, పండితులకు జ్ఞాన శక్తి లభిస్తాయని చెబుతుంది. సమస్త ఐశ్వర్యాలకు, జ్ఞానానికి, శక్తులకు మూలం అమ్మవారే అని కవి ప్రశంసిస్తున్నాడు.

శ్లోకం 82

కదంబానాం నాగాధికచతురసంచారిభసరీ

కదంబానాం మధ్యే ఖచరతరుణీకోటికలితే .

స్థితాం వీణాహస్తాం త్రిపురమథనానందజననీం

సదాహం సేవే త్వాం హృది కనకదుర్గే భగవతి .. 82..

పదవిభాగము

కదంబానాం, నాగ + అధిక + చతుర + సంచారిభసరీ, కదంబానాం, మధ్యే, ఖచర + తరుణీ + కోటి + కలితే, స్థితాం, వీణా + హస్తాం, త్రిపుర + మథన + ఆనంద + జననీం, సదా + అహం, సేవే, త్వాం, హృది, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

కనకదుర్గే, భగవతి, కదంబానాం (అటవీ) నాగ-అధిక-చతుర-సంచారిభసరీ, ఖచర-తరుణీ-కోటి-కలితే కదంబానాం మధ్యే స్థితాం, వీణా-హస్తాం, త్రిపుర-మథన-ఆనంద-జననీం త్వాం అహం సదా హృది సేవే.

ప్రతి పదార్థము

కనకదుర్గే = కనకదుర్గా, భగవతి = ఐశ్వర్యవంతురాలా, కదంబానాం నాగాధికచతురసంచారిభసరీ = కదంబ వృక్షముల (అడవిలో) ఏనుగులకంటే ఎక్కువ నేర్పరిగా సంచరించునది, ఖచరతరుణీకోటికలితే కదంబానాం మధ్యే స్థితాం = ఆకాశ సంచారిణులైన కోట్ల మంది యువతులతో కూడిన కదంబ వృక్షముల మధ్యన ఉన్నదానా, వీణాహస్తాం = వీణ చేతిలో కలదానా, త్రిపురమథనానందజననీం = త్రిపురాసురుని సంహరించిన శివునికి ఆనందమును కలిగించునదానా అయిన, త్వాం అహం సదా హృది సేవే = నిన్ను నేను ఎల్లప్పుడూ హృదయమునందు సేవింతును.

తాత్పర్యము

ఓ కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! కదంబ వృక్షముల (అడవిలో) ఏనుగులకంటే ఎక్కువ నేర్పరిగా సంచరించునది, ఆకాశ సంచారిణులైన కోట్ల మంది యువతులతో కూడిన కదంబ వృక్షముల మధ్యన ఉన్నదానా, వీణ చేతిలో కలదానా, త్రిపురాసురుని సంహరించిన శివునికి ఆనందమును కలిగించునదానా అయిన నిన్ను నేను ఎల్లప్పుడూ హృదయమునందు సేవింతును.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి నివాసాన్ని, రూపాన్ని వివరిస్తుంది. ఆమె కదంబ వనంలో, దేవతా స్త్రీలతో కొలువై, వీణ ధరించి, శివునికి ఆనందాన్ని కలిగిస్తుందని కవి వర్ణించాడు. ఇది ఆమె సౌందర్యాన్ని, శైలిని సూచిస్తుంది.

శ్లోకం 83

గిరాం దేవీ భూత్వా విహరసి చతుర్వక్త్రవదనే

మహాలక్ష్మీరూపా మధుమథనవక్షస్థలగతా .

శివాకారేణ త్వం శివతనునివాసం కృతవతీ

కథం జ్ఞేయా మాయా తవ కనకదుర్గే భగవతి .. 83..

పదవిభాగము

గిరాం, దేవీ, భూత్వా, విహరసి, చతుః + వక్త్ర + వదనే, మహాలక్ష్మీ + రూపా, మధు + మథన + వక్షః + స్థల + గతా, శివ + ఆకారేణ, త్వం, శివ + తను + నివాసం, కృతవతీ, కథం, జ్ఞేయా, మాయా, తవ, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

కనకదుర్గే, భగవతి, త్వం చతుః-వక్త్ర-వదనే గిరాం దేవీ భూత్వా విహరసి. మధు-మథన-వక్షః-స్థల-గతా మహాలక్ష్మీ-రూపా (భవసి). శివ-ఆకారేణ త్వం శివ-తను-నివాసం కృతవతీ. తవ మాయా కథం జ్ఞేయా?

ప్రతి పదార్థము

కనకదుర్గే = కనకదుర్గా, భగవతి = ఐశ్వర్యవంతురాలా, త్వం చతుర్వక్త్రవదనే గిరాం దేవీ భూత్వా విహరసి = నీవు నాలుగు ముఖములుగల బ్రహ్మ ముఖమునందు వాక్కులకు దేవత (సరస్వతి) అయి సంచరింతువు. మధుమథనవక్షస్థలగతా మహాలక్ష్మీరూపా = మధువును సంహరించిన విష్ణువు వక్షఃస్థలమునందు మహాలక్ష్మి రూపముగా ఉందువు. శివాకారేణ త్వం శివతనునివాసం కృతవతీ = శివుని ఆకారముతో నీవు శివుని శరీరమునందు నివాసమును చేసితివి. తవ మాయా కథం జ్ఞేయా? = అటువంటి నీ మాయ ఎలా తెలియదగినది?

తాత్పర్యము

ఓ కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! నీవు నాలుగు ముఖములుగల బ్రహ్మ ముఖమునందు వాక్కులకు దేవత (సరస్వతి) అయి సంచరింతువు. మధువును సంహరించిన విష్ణువు వక్షఃస్థలమునందు మహాలక్ష్మి రూపముగా ఉందువు. శివుని ఆకారముతో నీవు శివుని శరీరమునందు నివాసమును చేసితివి. అటువంటి నీ మాయ ఎలా తెలియదగినది?

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి సర్వవ్యాపకత్వాన్ని, ఆమెను అర్థం చేసుకోవడం కష్టమని చెబుతుంది. ఆమె సరస్వతిగా బ్రహ్మలో, లక్ష్మిగా విష్ణువులో, పార్వతిగా శివునిలో ఉన్నదని, ఆమె మాయను గ్రహించడం అసాధ్యమని కవి ప్రశంసిస్తున్నాడు.

శ్లోకం 84

మహారాజ్యప్రాప్తావతిశయితకౌతూహలవతాం

సుధామాధుర్యోద్యత్సరసకవితా కౌతుకయుజాం .

కృతాశానాం శశ్వత్సుఖజనకగీర్వాణభజనే

త్వమేవైకా సేవ్యా నను కనకదుర్గే భగవతి .. 84..

పదవిభాగము

మహా + రాజ్య + ప్రాప్తౌ + అతిశయిత + కౌతూహలవతాం, సుధా + మాధుర్య + ఉద్యత్ + సరస + కవితా, కౌతుక + యుజాం, కృత + ఆశానాం, శశ్వత్ + సుఖ + జనక + గీర్వాణ + భజనే, త్వం + ఏవ + ఏకా, సేవ్యా, నను, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

కనకదుర్గే, భగవతి, మహా-రాజ్య-ప్రాప్తౌ అతిశయిత-కౌతూహలవతాం, సుధా-మాధుర్య-ఉద్యత్-సరస-కవితా-కౌతుక-యుజాం, శశ్వత్-సుఖ-జనక-గీర్వాణ-భజనే కృత-ఆశానాం త్వం ఏవ ఏకా సేవ్యా నను.

ప్రతి పదార్థము

కనకదుర్గే = కనకదుర్గా, భగవతి = ఐశ్వర్యవంతురాలా, మహారాజ్యప్రాప్తావతిశయితకౌతూహలవతాం = గొప్ప రాజ్యమును పొందుటయందు మిక్కిలి కుతూహలముగలవారికి, సుధామాధుర్యోద్యత్సరసకవితా కౌతుకయుజాం = అమృతము వంటి మాధుర్యముతో కూడిన రసవంతమైన కవిత్వము, కుతూహలముతో కూడినవారికి, శశ్వత్సుఖజనకగీర్వాణభజనే కృతాశానాం = నిత్య సుఖమును కలిగించునది అయిన దేవతా భజనయందు కోరికలు కలవారికి, త్వం ఏవ ఏకా సేవ్యా నను = నీవే ఒకే సేవింపదగినదానా కదా!

తాత్పర్యము

ఓ కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! గొప్ప రాజ్యమును పొందుటయందు మిక్కిలి కుతూహలముగలవారికి, అమృతము వంటి మాధుర్యముతో కూడిన రసవంతమైన కవిత్వము, కుతూహలముతో కూడినవారికి, నిత్య సుఖమును కలిగించునది అయిన దేవతా భజనయందు కోరికలు కలవారికి నీవే ఒకే సేవింపదగినదానా కదా!

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారే సకల కోరికలను తీర్చే దేవత అని చెబుతుంది. రాజ్య ప్రాప్తి, కవిత్వ ప్రావీణ్యం, నిత్య సుఖం వంటి అన్ని కోరికలకూ ఆమెనే ఆశ్రయించాలని కవి ఉద్బోధిస్తున్నాడు.

శ్లోకం 85

ఫణీ ముక్తాహారో భవతి భసితం చందనరజో

గిరీంద్రః ప్రాసాదో గరళమమృతం చర్మ సుపటః .

శివే శంభోర్యద్యద్వికృతచరితం తత్తదఖిలం

శుభంజాతం యోగాత్తవ కనకదుర్గే భగవతి .. 85..

పదవిభాగము

ఫణీ, ముక్తా + ఆహారః, భవతి, భసితం, చందన + రజః, గిరి + ఇంద్రః, ప్రాసాదః, గరళం + అమృతం, చర్మ, సు + పటః, శివే, శంభోః + యత్ + యత్ + వికృత + చరితం, తత్ + తత్ + అఖిలం, శుభం + జాతం, యోగాత్ + తవ, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

శివే కనకదుర్గే, భగవతి, శంభోః యత్ యత్ వికృత-చరితం, తత్ తత్ అఖిలం తవ యోగాత్ శుభం జాతం. (యథా) ఫణీ ముక్తా-ఆహారః భవతి, భసితం చందన-రజః (భవతి), గిరి-ఇంద్రః ప్రాసాదః (భవతి), గరళం అమృతం (భవతి), చర్మ సు-పటః (భవతి).

ప్రతి పదార్థము

శివే = శివా, కనకదుర్గే = కనకదుర్గా, భగవతి = ఐశ్వర్యవంతురాలా, శంభోః యద్యద్వికృతచరితం = శివుని ఏ ఏ వికృతమైన చరిత్ర (పామును హారంగా ధరించడం, భస్మం పూసుకోవడం, పర్వతంపై నివసించడం, విషం త్రాగడం, పులి చర్మం ధరించడం వంటివి) కలదో, తత్తదఖిలం తవ యోగాత్ శుభం జాతం = అదంతా నీ యోగము వలన శుభముగా మారెను. (ఉదాహరణకు) ఫణీ ముక్తాహారో భవతి = పాము ముత్యాల హారముగా అగును, భసితం చందనరజః = భస్మము చందనముగా (మారెను), గిరీంద్రః ప్రాసాదః = పర్వత రాజు (మేరువు) భవనముగా (మారెను), గరళం అమృతం = విషము అమృతముగా (మారెను), చర్మ సుపటః = చర్మము మంచి వస్త్రముగా (మారెను).

తాత్పర్యము

ఓ శివా! కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! శివుని ఏ ఏ వికృతమైన చరిత్ర (పామును హారంగా ధరించడం, భస్మం పూసుకోవడం, పర్వతంపై నివసించడం, విషం త్రాగడం, పులి చర్మం ధరించడం వంటివి) కలదో, అదంతా నీ యోగము వలన శుభముగా మారెను. (ఉదాహరణకు) పాము ముత్యాల హారముగా, భస్మము చందనముగా, పర్వతము భవనముగా, విషము అమృతముగా, చర్మము మంచి వస్త్రముగా మారెను.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి శక్తి శివుని అశుభకరమైన లక్షణాలను కూడా శుభప్రదంగా ఎలా మార్చిందో వివరిస్తుంది. శివుని వికృత లక్షణాలన్నింటికీ అమ్మవారి సాంగత్యమే కారణమని, ఆమె సమస్తాన్ని శుభంగా మార్చే శక్తి కలదని కవి ప్రశంసిస్తున్నాడు.

శ్లోకం 86

దరిద్రే వా క్షుద్రే గిరివరసుతే యత్ర మనుజే

సుధాపూరాధారస్తవ శుభకటాక్షో నిపతతి .

బహిర్ద్వారప్రాంతద్విరదమదగంధస్స భవతి

ప్రియే కామారాతేర్నను కనకదుర్గే భగవతి .. 86..

పదవిభాగము

దరిద్రే, వా, క్షుద్రే, గిరివరసుతే, యత్ర, మనుజే, సుధా + పూర + ఆధారః + తవ, శుభ + కటాక్షః, నిపతతి, బహిర్ద్వార + ప్రాంత + ద్విరద + మద + గంధః + సః, భవతి, ప్రియే, కామ + అరాతి + నను, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

గిరివరసుతే ప్రియే కనకదుర్గే, భగవతి, యత్ర దరిద్రే వా క్షుద్రే మనుజే తవ సుధా-పూర-ఆధారః శుభ-కటాక్షః నిపతతి, సః బహిర్-ద్వార-ప్రాంత-ద్విరద-మద-గంధః భవతి నను కామ-అరాతేః.

ప్రతి పదార్థము

గిరివరసుతే ప్రియే కనకదుర్గే = ఓ పర్వత శ్రేష్ఠుని పుత్రీ! ప్రియురాలా! కనకదుర్గా! భగవతి = ఐశ్వర్యవంతురాలా! యత్ర దరిద్రే వా క్షుద్రే మనుజే = దరిద్రుడైన లేదా అల్పుడైన ఏ మానవునిపై, సుధాపూరాధారః తవ శుభకటాక్షః నిపతతి = అమృత ప్రవాహమునకు నిలయమైన నీ శుభకరమైన కటాక్షము పడుతుందో, సః బహిర్ద్వారప్రాంతద్విరదమదగంధః భవతి నను కామారాతేః = అతడు మన్మథుని శత్రువైన శివుని వలె (లేదా శివునికి ప్రియమైన) తన బయటి ద్వారము వద్ద ఏనుగుల మదగంధముతో (ఐశ్వర్యముతో) ప్రకాశిస్తాడు కదా!

తాత్పర్యము

ఓ పర్వత శ్రేష్ఠుని పుత్రీ! ప్రియురాలా! కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! దరిద్రుడైన లేదా అల్పుడైన ఏ మానవునిపై అమృత ప్రవాహమునకు నిలయమైన నీ శుభకరమైన కటాక్షము పడుతుందో, అతడు శివుని మన్మథుని శత్రువైన శివుని వలె (లేదా శివునికి ప్రియమైన) తన బయటి ద్వారము వద్ద ఏనుగుల మదగంధముతో (ఐశ్వర్యముతో) ప్రకాశిస్తాడు కదా!

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి కటాక్ష వీక్షణం యొక్క మహిమను వివరిస్తుంది. ఆమె చూపు సోకిన దరిద్రులు, అల్పులు కూడా రాజుల వలె ఐశ్వర్యవంతులవుతారని, వారి ఇళ్ళ ముందు ఏనుగుల మదగంధం ప్రకాశిస్తుందని కవి ప్రశంసిస్తున్నాడు.

శ్లోకం 87

ప్రభాషంతే వేదాః ప్రకటయతి పౌరాణికవచః

ప్రశస్తం కుర్వంతి ప్రథితబహుశాస్త్రాణ్యవిరతం .

స్తువంతః ప్రత్యగ్రం సుకవినిచయాః కావ్యరచనై-

రనంతాం తే కీర్తిం నను కనకదుర్గే భగవతి .. 87..

పదవిభాగము

ప్రభాషంతే, వేదాః, ప్రకటయతి, పౌరాణికవచః, ప్రశస్తం, కుర్వంతి, ప్రథిత + బహు + శాస్త్రాణి + అవిరతం, స్తువంతః, ప్రత్యగ్రం, సుకవి + నిచయాః, కావ్య + రచనైః, అనంతాం, తే, కీర్తిం, నను, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

కనకదుర్గే, భగవతి, వేదాః ప్రభాషంతే, పౌరాణిక-వచః ప్రకటయతి, ప్రథిత-బహు-శాస్త్రాణి అవిరతం ప్రశస్తం కుర్వంతి. సు-కవి-నిచయాః కావ్య-రచనైః ప్రత్యగ్రం తే అనంతాం కీర్తిం స్తువంతః నను.

ప్రతి పదార్థము

కనకదుర్గే = కనకదుర్గా, భగవతి = ఐశ్వర్యవంతురాలా, వేదాః ప్రభాషంతే = వేదములు నీ కీర్తిని పలుకుతాయి, పౌరాణికవచః ప్రకటయతి = పురాణ వాక్కులు ప్రకటించును, ప్రథితబహుశాస్త్రాణి అవిరతం ప్రశస్తం కుర్వంతి = ప్రసిద్ధిచెందిన అనేక శాస్త్రములు నిరంతరము ప్రశంసించును. సుకవినిచయాః కావ్యరచనైః ప్రత్యగ్రం తే అనంతాం కీర్తిం స్తువంతః నను = మంచి కవుల సమూహములు కావ్య రచనలతో కొత్తగా నీ అంతములేని కీర్తిని స్తుతిస్తారు కదా!

తాత్పర్యము

ఓ కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! వేదములు నీ కీర్తిని పలుకుతాయి, పురాణ వాక్కులు ప్రకటించును, ప్రసిద్ధిచెందిన అనేక శాస్త్రములు నిరంతరము ప్రశంసించును. మంచి కవుల సమూహములు కావ్య రచనలతో కొత్తగా నీ అంతములేని కీర్తిని స్తుతిస్తారు కదా!

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి కీర్తి అనంతమైనదని, వేదాలు, పురాణాలు, శాస్త్రాలు, కవులు అందరూ ఆమెను నిరంతరం స్తుతిస్తారని చెబుతుంది.

శ్లోకం 88

అసూయేర్ష్యాదంభాద్యవగుణపరిత్యాగచతురా-

స్సదాచారాసక్తాస్సదయహృదయాస్సత్యవచనాః .

జితస్వాంతాశ్శాంతా విమలచరితా దాననిరతాః

కృపాపాత్రీభూతాస్తవ కనకదుర్గే భగవతి .. 88..

పదవిభాగము

అసూయా + ఈర్ష్యా + దంభ + ఆది + అవగుణ + పరిత్యాగ + చతురాః, సదాచార + ఆసక్తాః, సదయ + హృదయాః, సత్యవచనాః, జిత + స్వాంతాః + శాంతాః, విమల + చరితాః, దాననిరతాః, కృపా + పాత్రీభూతాః + తవ, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

కనకదుర్గే, భగవతి, అసూయా-ఈర్ష్యా-దంభ-ఆది-అవగుణ-పరిత్యాగ-చతురాః, సదాచార-ఆసక్తాః, సదయ-హృదయాః, సత్య-వచనాః, జిత-స్వాంతాః, శాంతాః, విమల-చరితాః, దాన-నిరతాః (జనాః) తవ కృపా-పాత్రీ-భూతాః (భవంతి).

ప్రతి పదార్థము

కనకదుర్గే = కనకదుర్గా, భగవతి = ఐశ్వర్యవంతురాలా, అసూయేర్ష్యాదంభాద్యవగుణపరిత్యాగచతురాః = అసూయ, ఈర్ష్య, దంభము మొదలైన దుర్గుణములను విడిచిపెట్టుటలో నేర్పరులు, సదాచారాసక్తాః = సదాచారమునందు ఆసక్తిగలవారు, సదయహృదయాః = దయగల హృదయముగలవారు, సత్యవచనాః = సత్యము పలికేవారు, జితస్వాంతాశ్శాంతాః = మనస్సును జయించినవారు, శాంతమైనవారు, విమలచరితాః = నిర్మలమైన చరిత్రగలవారు, దాననిరతాః = దానమునందు ఆసక్తిగలవారు అయిన మానవులు, తవ కృపాపాత్రీభూతాః = నీ కృపకు పాత్రులవుతారు.

తాత్పర్యము

ఓ కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! అసూయ, ఈర్ష్య, దంభము మొదలైన దుర్గుణములను విడిచిపెట్టుటలో నేర్పరులు, సదాచారమునందు ఆసక్తిగలవారు, దయగల హృదయముగలవారు, సత్యము పలికేవారు, మనస్సును జయించినవారు, శాంతమైనవారు, నిర్మలమైన చరిత్రగలవారు, దానమునందు ఆసక్తిగలవారు అయిన మానవులు నీ కృపకు పాత్రులవుతారు.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి కృపను పొందేందుకు అవసరమైన సద్గుణాలను వివరిస్తుంది. దుర్గుణాలను విడిచిపెట్టి, సదాచారం, దయ, సత్యం, శాంతం, దానం వంటి సద్గుణాలను అలవర్చుకున్నవారికే అమ్మవారి కృప లభిస్తుందని కవి చెబుతున్నాడు.

శ్లోకం 89

యదీయాంభస్నానాద్దురితచరితానాం సముదయా

మహాపుణ్యాయంతే మహిమవతి తస్యాశ్శుభకరే .

తటే కృష్ణానద్యా విహితమహితానందవసతే

కృపా కర్తవ్యా తే మయి కనకదుర్గే భగవతి .. 89..

పదవిభాగము

యదీయ + అంభః + స్నానాత్ + దురిత + చరితానాం, సముదయా, మహా + పుణ్యాయంతే, మహిమవతి, తస్యాః + శుభకరే, తటే, కృష్ణా + నద్యాః, విహిత + మహిత + ఆనంద + వసతే, కృపా, కర్తవ్యా, తే, మయి, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

మహిమవతి శుభకరే కనకదుర్గే, భగవతి, యదీయ-అంభః-స్నానాత్ దురిత-చరితానాం సముదయాః మహా-పుణ్యాయంతే, తస్యాః కృష్ణా-నద్యాః తటే విహిత-మహిత-ఆనంద-వసతే (తత్ర స్థితాయాః తవ) మయి తే కృపా కర్తవ్యా.

ప్రతి పదార్థము

మహిమవతి శుభకరే కనకదుర్గే = ఓ మహిమగలదానా! శుభకరమైన కనకదుర్గా! భగవతి = ఐశ్వర్యవంతురాలా! యదీయాంభస్నానాత్ దురితచరితానాం సముదయాః మహాపుణ్యాయంతే = ఏ కృష్ణానది యొక్క నీటిలో స్నానముచే పాప చరిత్రగలవారి సమూహములు గొప్ప పుణ్యముగా మారతాయో, తస్యాః కృష్ణానద్యాః తటే విహితమహితానందవసతే = అటువంటి శుభకరమైన కృష్ణానది తీరమున మహత్తరమైన ఆనంద నివాసముగలదానా! మయి తే కృపా కర్తవ్యా = నాయందు నీచే కృప చేయదగినది.

తాత్పర్యము

ఓ మహిమగలదానా! శుభకరమైన కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! ఏ కృష్ణానది యొక్క నీటిలో స్నానముచే పాప చరిత్రగలవారి సమూహములు గొప్ప పుణ్యముగా మారతాయో, అటువంటి శుభకరమైన కృష్ణానది తీరమున మహత్తరమైన ఆనంద నివాసముగలదానా! నీచే నాయందు కృప చేయదగినది.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం కృష్ణానది యొక్క పవిత్రతను, కనకదుర్గాదేవి నివాసాన్ని వివరిస్తుంది. కృష్ణానదిలో స్నానం చేస్తే పాపాలు పోతాయని, అలాంటి పవిత్రమైన నది తీరాన నివసించే అమ్మవారి కృప తనకు కావాలని కవి ప్రార్థిస్తున్నాడు.

శ్లోకం 90

యథా పుష్పశ్రేణీవిలసితకదంబద్రుమవనే

తనోర్భాగే నాగేశ్వరవలయినః శ్రీమతి యథా .

తథా భక్తౌఘానాం హృది కృతవిహారే గిరిసుతే

దయా కర్తవ్యా తే మయి కనకదుర్గే భగవతి .. 90..

పదవిభాగము

యథా, పుష్ప + శ్రేణీ + విలసిత + కదంబ + ద్రుమ + వనే, తనోః + భాగే, నాగ + ఈశ్వర + వలయినః, శ్రీమతి, యథా, తథా, భక్త + ఓఘానాం, హృది, కృత + విహారే, గిరిసుతే, దయా, కర్తవ్యా, తే, మయి, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

శ్రీమతి గిరిసుతే కనకదుర్గే, భగవతి, యథా పుష్ప-శ్రేణీ-విలసిత-కదంబ-ద్రుమ-వనే (త్వద్విహారః), యథా నాగ-ఈశ్వర-వలయినః (శంభోః) తనోః భాగే (త్వద్విహారః), తథా భక్త-ఓఘానాం హృది కృత-విహారే మయి తే దయా కర్తవ్యా.

ప్రతి పదార్థము

శ్రీమతి గిరిసుతే కనకదుర్గే = ఓ సంపదలుగలదానా! పర్వత పుత్రీ! కనకదుర్గా! భగవతి = ఐశ్వర్యవంతురాలా! యథా పుష్పశ్రేణీవిలసితకదంబద్రుమవనే = ఎలా పుష్ప సమూహములతో ప్రకాశించుచున్న కదంబ వృక్షముల అడవియందు నీవు విహరించినట్లు, యథా నాగేశ్వరవలయినః తనోర్భాగే = ఎలా నాగేంద్రుని వలయముగా కల శివుని శరీర భాగమున నీవు విహరించినట్లు, తథా భక్తౌఘానాం హృది కృతవిహారే = అలా భక్తుల సమూహాల హృదయమున విహరించినదానా! మయి తే దయా కర్తవ్యా = నాయందు నీచే దయ చేయదగినది.

తాత్పర్యము

ఓ సంపదలుగలదానా! పర్వత పుత్రీ! కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! పుష్ప సమూహములతో ప్రకాశించుచున్న కదంబ వృక్షముల అడవియందు నీవు విహరించినట్లు, నాగేంద్రుని వలయముగా కల శివుని శరీర భాగమున నీవు విహరించినట్లు, అలా భక్తుల సమూహాల హృదయమున విహరించినదానా! నీచే నాయందు దయ చేయదగినది.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి విహార స్థలాలను, ఆమె భక్తుల హృదయాల్లో నివసించే విధానాన్ని వివరిస్తుంది. ఆమె కదంబ వనంలో, శివుని శరీరంలో విహరించినట్లుగానే, తన హృదయంలో కూడా దయతో విహరించాలని కవి ప్రార్థిస్తున్నాడు.

శ్లోకం 91

సమారుహ్యాభంగం మృగపతితురంగం జనయుతం

గళాగ్రే ధూమ్రాక్షప్రముఖబలబర్హిర్ముఖరిపూన్ .

నిహత్య ప్రత్యక్షం జగదవనలీలాం కృతవతీ

ప్రసన్నా భూయాస్త్వం మయి కనకదుర్గే భగవతి .. 91..

పదవిభాగము

సమారుహ్య, అభంగం, మృగపతి + తురంగం, జనయుతం, గల + అగ్రే, ధూమ్రాక్ష + ప్రముఖ + బల + బర్హిర్ముఖ + రిపూన్, నిహత్య, ప్రత్యక్షం, జగత్ + అవన + లీలాం, కృతవతీ, ప్రసన్నా, భూయాః + త్వం, మయి, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

కనకదుర్గే, భగవతి, అభంగం మృగపతి-తురంగం సమాసరుహ్య, ధూమ్రాక్ష-ప్రముఖ-బల-బర్హిర్ముఖ-రిపూన్ గల-అగ్రే నిహత్య, ప్రత్యక్షం జగత్-అవన-లీలాం కృతవతీ త్వం మయి ప్రసన్నా భూయాః.

ప్రతి పదార్థము

కనకదుర్గే = కనకదుర్గా, భగవతి = ఐశ్వర్యవంతురాలా, అభంగం మృగపతితురంగం సమారుహ్య = విరగని సింహమును వాహనముగా ఎక్కి, జనయుతం = ప్రజలతో కూడిన, ధూమ్రాక్షప్రముఖబలబర్హిర్ముఖరిపూన్ గళాగ్రే నిహత్య = ధూమ్రాక్షుడు మొదలైన బలమైన దేవతలకు శత్రువులను తన కంఠము ముందు (యుద్ధభూమిలో) సంహరించి, ప్రత్యక్షం జగదవనలీలాం కృతవతీ = లోకములను రక్షించు లీలలను ప్రత్యక్షముగా చేసినదానా, త్వం మయి ప్రసన్నా భూయాః = నీవు నాయందు ప్రసన్నురాలివి అగుదువు గాక!

తాత్పర్యము

ఓ కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! విరగని సింహమును వాహనముగా ఎక్కి, ప్రజలతో కూడిన, ధూమ్రాక్షుడు మొదలైన బలమైన దేవతలకు శత్రువులను తన కంఠము ముందు (యుద్ధభూమిలో) సంహరించి, లోకములను రక్షించు లీలలను ప్రత్యక్షముగా చేసినదానా! నీవు నాయందు ప్రసన్నురాలివి అగుదువు గాక!

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి పరాక్రమాన్ని, దుష్ట సంహారక రూపాన్ని వర్ణిస్తుంది. ధూమ్రాక్షుడిని సంహరించి లోకాలను రక్షించిన అమ్మవారి లీలలను స్మరిస్తూ, తనపై ప్రసన్నం కావాలని కవి ప్రార్థిస్తున్నాడు.

శ్లోకం 92

పరాభూయ త్ర్యక్షం సవనకరణే యత్రసహితం

దురాత్మానం దక్షం పితరమపి సంత్యజ్య తరసా .

గృహే నీహారాద్రేర్నిజజననమంగీకృతవతీ

ప్రసన్నా భూయాస్త్వం మయి కనకదుర్గే భగవతి .. 92..

పదవిభాగము

పరాభూయ, త్ర్యక్షం, సవన + కరణే, యత్ర + సహితం, దురాత్మానం, దక్షం, పితరం + అపి, సంత్యజ్య, తరసా, గృహే, నీహార + అద్రేః, నిజ + జననం + అంగీకృతవతీ, ప్రసన్నా, భూయాః + త్వం, మయి, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

కనకదుర్గే, భగవతి, యత్ర సవన-కరణే త్ర్యక్షం సహితం దురాత్మానం దక్షం పితరం అపి తరసా సంత్యజ్య, నీహార-అద్రేః గృహే నిజ-జననం అంగీకృతవతీ త్వం మయి ప్రసన్నా భూయాః.

ప్రతి పదార్థము

కనకదుర్గే = కనకదుర్గా, భగవతి = ఐశ్వర్యవంతురాలా, యత్ర సవనకరణే త్ర్యక్షం పరాభూయ = యజ్ఞము చేయుటలో మూడు కన్నులుగల శివుని తిరస్కరించి, దురాత్మానం దక్షం పితరమపి తరసా సంత్యజ్య = దుర్బుద్ధిగల తన తండ్రి దక్షుని కూడా వేగముగా విడిచిపెట్టి, నీహారాద్రేః గృహే నిజజననమంగీకృతవతీ = హిమ పర్వతము ఇంటియందు తన పుట్టుకను అంగీకరించినదానా, త్వం మయి ప్రసన్నా భూయాః = నీవు నాయందు ప్రసన్నురాలివి అగుదువు గాక!

తాత్పర్యము

ఓ కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! యజ్ఞము చేయుటలో మూడు కన్నులుగల శివుని తిరస్కరించిన, దుర్బుద్ధిగల తన తండ్రి దక్షుని కూడా వేగముగా విడిచిపెట్టి, హిమ పర్వతము ఇంటియందు తన పుట్టుకను అంగీకరించినదానా! నీవు నాయందు ప్రసన్నురాలివి అగుదువు గాక!

విశేషములు

ఈ శ్లోకం దక్ష యజ్ఞం, సతీదేవి ఆత్మాహుతి, హిమవంతుని కుమార్తెగా పార్వతి పుట్టుకను సూచిస్తుంది. తన భర్తను అవమానించిన తండ్రిని విడిచి, పునర్జన్మలో పర్వతరాజు కుమార్తెగా జన్మించిన అమ్మవారి లీలను స్మరిస్తూ, తనపై ప్రసన్నం కావాలని కవి కోరుతున్నాడు.

శ్లోకం 93

తపః కృత్వా యస్మిన్ సురపతిసుతోఽనన్యసులభం

భవాదస్త్రం లేభే ప్రబలరిపుసంహారకరణం .

కిరాతేఽస్మిన్ ప్రీత్యా సహవిహరణే కౌతుకవతీ

ప్రసన్నా భూయాస్త్వం మయి కనకదుర్గే భగవతి .. 93..

పదవిభాగము

తపః, కృత్వా, యస్మిన్, సురపతి + సుతః + అనన్య + సులభం, భవాత్ + అస్త్రం, లేభే, ప్రబల + రిపు + సంహార + కరణం, కిరాతే + అస్మిన్, ప్రీత్యా, సహ + విహరణే, కౌతుకవతీ, ప్రసన్నా, భూయాః + త్వం, మయి, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

కనకదుర్గే, భగవతి, యస్మిన్ తపః కృత్వా సురపతి-సుతః అనన్య-సులభం ప్రబల-రిపు-సంహార-కరణం అస్త్రం భవాత్ లేభే. కిరాతే అస్మిన్ ప్రీత్యా సహ-విహరణే కౌతుకవతీ త్వం మయి ప్రసన్నా భూయాః.

ప్రతి పదార్థము

కనకదుర్గే = కనకదుర్గా, భగవతి = ఐశ్వర్యవంతురాలా, యస్మిన్ తపః కృత్వా సురపతిసుతః అనన్యసులభం ప్రబలరిపుసంహారకరణం భవాదస్త్రం లేభే = ఏ కిరాత రూపంలోని శివునియందు తపస్సు చేసి ఇంద్రుని పుత్రుడైన అర్జునుడు ఇతరులకు సులభముకాని, బలమైన శత్రువులను సంహరించుటకు కారణమైన అస్త్రమును శివునినుండి పొందెనో, అస్మిన్ కిరాతే ప్రీత్యా సహవిహరణే కౌతుకవతీ = ఆ కిరాత రూపమునందున్న శివునితో కలిసి విహరించుటలో ప్రేమతో కుతూహలముగలదానా, త్వం మయి ప్రసన్నా భూయాః = నీవు నాయందు ప్రసన్నురాలివి అగుదువు గాక!

తాత్పర్యము

ఓ కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! ఏ కిరాత రూపంలోని శివునియందు తపస్సు చేసి ఇంద్రుని పుత్రుడైన అర్జునుడు ఇతరులకు సులభముకాని, బలమైన శత్రువులను సంహరించుటకు కారణమైన అస్త్రమును పొందెనో, ఆ శివునితో కలిసి విహరించుటలో ప్రేమతో కుతూహలముగలదానా! నీవు నాయందు ప్రసన్నురాలివి అగుదువు గాక!

విశేషములు

ఈ శ్లోకం కిరాతార్జునీయం కథను సూచిస్తుంది, ఇక్కడ శివుడు కిరాత రూపంలో వచ్చి అర్జునునికి పాశుపతాస్త్రాన్ని ప్రసాదిస్తాడు. అమ్మవారు శివునితో కలిసి ఆ లీలలో భాగమైందని, ఆమె అర్జునునికి ఆశీస్సులు ఇచ్చిందని, తనపై కూడా ప్రసన్నం కావాలని కవి వేడుకుంటున్నాడు.

శ్లోకం 94

శరచ్చంద్రాలోకప్రతిమరుచిమందస్మితయుతే

సురశ్రీసంగీతశ్రవణకుతుకాలంకృతమతే .

కృపాపాత్రీభూతప్రణమదమరాభ్యర్చితపదే

ప్రసన్నా భూయాస్త్వం మయి కనకదుర్గే భగవతి .. 94..

పదవిభాగము

శరత్ + చంద్ర + ఆలోక + ప్రతిమ + రుచి + మందస్మిత + యుతే, సుర + శ్రీ + సంగీత + శ్రవణ + కుతుక + అలంకృత + మతే, కృపా + పాత్రీభూత + ప్రణమత్ + అమర + అభ్యర్చిత + పదే, ప్రసన్నా, భూయాః + త్వం, మయి, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

కనకదుర్గే, భగవతి, శరత్-చంద్ర-ఆలోక-ప్రతిమ-రుచి-మందస్మిత-యుతే, సుర-శ్రీ-సంగీత-శ్రవణ-కుతుక-అలంకృత-మతే, కృపా-పాత్రీ-భూత-ప్రణమత్-అమర-అభ్యర్చిత-పదే త్వం మయి ప్రసన్నా భూయాః.

ప్రతి పదార్థము

కనకదుర్గే = కనకదుర్గా, భగవతి = ఐశ్వర్యవంతురాలా, శరచ్చంద్రాలోకప్రతిమరుచిమందస్మితయుతే = శరత్కాల చంద్రుని కాంతికి సమానమైన కాంతితో కూడిన మందహాసముతో కూడినదానా, సురశ్రీసంగీతశ్రవణకుతుకాలంకృతమతే = దేవతా స్త్రీల సంగీతమును వినుటయందు కుతూహలముతో అలంకరించబడిన మనస్సుగలదానా, కృపాపాత్రీభూతప్రణమదమరాభ్యర్చితపదే = కృపకు పాత్రులైన, నమస్కరించుచున్న దేవతలచే పూజింపబడిన పాదములుగలదానా, త్వం మయి ప్రసన్నా భూయాః = నీవు నాయందు ప్రసన్నురాలివి అగుదువు గాక!

తాత్పర్యము

ఓ కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! శరత్కాల చంద్రుని కాంతికి సమానమైన కాంతితో కూడిన మందహాసముతో ప్రకాశించుదానా, దేవతా స్త్రీల సంగీతమును వినుటయందు కుతూహలముతో అలంకరించబడిన మనస్సుగలదానా, కృపకు పాత్రులైన, నమస్కరించుచున్న దేవతలచే పూజింపబడిన పాదములుగలదానా! నీవు నాయందు ప్రసన్నురాలివి అగుదువు గాక!

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి సుందరమైన రూపం, ఆమె మందహాసం, సంగీత ప్రీతి, దేవతలచే పూజింపబడే పాదాలను వర్ణిస్తుంది. ఇటువంటి అమ్మవారి ప్రసన్నతను కవి కోరుతున్నాడు.

శ్లోకం 95

కపాలస్రగ్ధారీ కఠినగజచర్మాంబరధరః

స్మరద్వేషీ శంభుర్బహుభవనభిక్షాటనపరః .

అవిజ్ఞాతోత్పత్తిర్జనని తవ పాణిగ్రహణతో

జగత్సేవ్యో జాతః ఖలు కనకదుర్గే భగవతి .. 95..

పదవిభాగము

కపాల + స్రక్ + ధారీ, కఠిన + గజ + చర్మ + అంబర + ధరః, స్మర + ద్వేషీ, శంభుః, బహు + భవన + భిక్షాటన + పరః, అవిజ్ఞాత + ఉత్పత్తిః + జనని, తవ, పాణి + గ్రహణతః, జగత్ + సేవ్యః, జాతః, ఖలు, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

జనని కనకదుర్గే, భగవతి, కపాల-స్రక్-ధారీ, కఠిన-గజ-చర్మ-అంబర-ధరః, స్మర-ద్వేషీ, బహు-భవన-భిక్షాటన-పరః అవిజ్ఞాత-ఉత్పత్తిః శంభుః, తవ పాణి-గ్రహణతః ఖలు జగత్-సేవ్యః జాతః.

ప్రతి పదార్థము

జనని కనకదుర్గే = ఓ జననీ! కనకదుర్గా! భగవతి = ఐశ్వర్యవంతురాలా! కపాలస్రగ్ధారీ = పుర్రెల మాలను ధరించినవాడు, కఠినగజచర్మాంబరధరః = కఠినమైన ఏనుగు చర్మాన్ని వస్త్రముగా ధరించినవాడు, స్మరద్వేషీ = మన్మథుని శత్రువు, బహుభవనభిక్షాటనపరః = అనేక భవనములలో భిక్షాటన చేయుటయందు ఆసక్తిగలవాడు, అవిజ్ఞాతోత్పత్తిః శంభుః = తెలియబడని పుట్టుకగలవాడు అయిన శంభువు, తవ పాణిగ్రహణతః ఖలు జగత్సేవ్యః జాతః = నీ పాణిగ్రహణము వలన లోకములచే సేవింపదగినవాడు అయ్యెను కదా!

తాత్పర్యము

ఓ జననీ! కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! పుర్రెల మాలను ధరించినవాడు, కఠినమైన ఏనుగు చర్మాన్ని వస్త్రముగా ధరించినవాడు, మన్మథుని శత్రువు, అనేక భవనములలో భిక్షాటన చేయుటయందు ఆసక్తిగలవాడు, తెలియబడని పుట్టుకగలవాడు అయిన శంభువు నీ పాణిగ్రహణము వలన లోకములచే సేవింపదగినవాడు అయ్యెను కదా!

విశేషములు

ఈ శ్లోకం శివుని వికృత లక్షణాలను, అమ్మవారితో వివాహం వల్ల ఆయనకు లభించిన గౌరవాన్ని వివరిస్తుంది. శివుడు భిక్షాటకుడు, అనాదిగా ఉన్నవాడు అయినప్పటికీ, అమ్మవారితో సంబంధం ఏర్పడిన తర్వాతే ఆయనకు లోకసేవ్యత్వం వచ్చిందని కవి ప్రశంసిస్తున్నాడు.

శ్లోకం 96

పదాభ్యాం ప్రత్యూషస్ఫుటవికచశోణాబ్జవిలసత్-

ప్రభాభ్యాం భక్తానామభయవరదాభ్యాం తవ శివే .

చరద్భ్యాం నీహారాచలపదశిలాభంగసరణౌ

నమః కుర్మః కామేశ్వరి కనకదుర్గే భగవతి .. 96..

పదవిభాగము

పదాభ్యాం, ప్రత్యూష + స్ఫుట + వికచ + శోణ + అబ్జ + విలసత్ + ప్రభాభ్యాం, భక్తానాం + అభయ + వరదాభ్యాం, తవ, శివే, చరద్భ్యాం, నీహార + అచల + పద + శిలా + భంగ + సరణౌ, నమః, కుర్మః, కామేశ్వరి, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

శివే కామేశ్వరి కనకదుర్గే, భగవతి, ప్రత్యూష-స్ఫుట-వికచ-శోణ-అబ్జ-విలసత్-ప్రభాభ్యాం, భక్తానాం అభయ-వరదాభ్యాం, నీహార-అచల-పద-శిలా-భంగ-సరణౌ చరద్భ్యాం తవ పదాభ్యాం నమః కుర్మః.

ప్రతి పదార్థము

శివే కామేశ్వరి కనకదుర్గే = ఓ శివా! కామేశ్వరీ! కనకదుర్గా! భగవతి = ఐశ్వర్యవంతురాలా! ప్రత్యూషస్ఫుటవికచశోణాబ్జవిలసత్ప్రభాభ్యాం = ఉదయమున వికసించిన ఎర్రని పద్మమువలె ప్రకాశించుచున్న కాంతిగల, భక్తానామభయవరదాభ్యాం = భక్తులకు అభయమును, వరములను ఇచ్చునట్టి, నీహారాచలపదశిలాభంగసరణౌ చరద్భ్యాం తవ పదాభ్యాం = హిమ పర్వతము యొక్క రాళ్ళను పగలగొట్టే మార్గమునందు సంచరించుచున్న నీ పాదములకు, నమః కుర్మః = మేము నమస్కరించుచున్నాము.

తాత్పర్యము

ఓ శివా! కామేశ్వరీ! కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! ఉదయమున వికసించిన ఎర్రని పద్మమువలె ప్రకాశించుచున్న కాంతిగల, భక్తులకు అభయమును, వరములను ఇచ్చునట్టి, హిమ పర్వతము యొక్క రాళ్ళను పగలగొట్టే మార్గమునందు సంచరించుచున్న నీ పాదములకు మేము నమస్కరించుచున్నాము.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి పాదాల సౌందర్యాన్ని, శక్తిని వివరిస్తుంది. ఆమె పాదాలు ఉదయ పద్మాల వలె సుందరంగా, భక్తులకు అభయ ప్రదాతలుగా ఉంటాయని, హిమ పర్వత రాళ్ళను కూడా చీల్చుకుపోయే శక్తి కలవని కవి ప్రశంసిస్తున్నాడు.

శ్లోకం 97

మదీయే హృత్పద్మే నివసతు పదాంభోజయుగళం

జగద్వంద్యం రేఖాధ్వజకులిశవజ్రాంకితమిదం .

స్ఫురత్కాంతిజ్యోత్స్నా వితతమణిమంజీరమహితం

దయాఽఽధేయాఽమేయా మయి కనకదుర్గే భగవతి .. 97..

పదవిభాగము

మదీయే, హృత్ + పద్మే, నివసతు, పద + అంభోజ + యుగళం, జగత్ + వంద్యం, రేఖా + ధ్వజ + కులిశ + వజ్ర + అంకితం + ఇదం, స్ఫురత్ + కాంతి + జ్యోత్స్నా, వితత + మణి + మంజీర + మహితం, దయా + ఆధేయా + అమేయా, మయి, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

కనకదుర్గే, భగవతి, జగత్-వంద్యం, రేఖా-ధ్వజ-కులిశ-వజ్ర-అంకితం ఇదం, స్ఫురత్-కాంతి-జ్యోత్స్నా-వితత-మణి-మంజీర-మహితం తవ పద-అంభోజ-యుగళం మదీయే హృత్-పద్మే నివసతు. మయి తే దయా ఆధేయా అమేయా.

ప్రతి పదార్థము

కనకదుర్గే = కనకదుర్గా, భగవతి = ఐశ్వర్యవంతురాలా, జగద్వంద్యం = లోకములచే పూజింపదగినది, రేఖాధ్వజకులిశవజ్రాంకితమిదం = రేఖలు, జెండాలు, వజ్రాయుధాలు, వజ్రాలు వంటి గుర్తులు కలది, స్ఫురత్కాంతిజ్యోత్స్నా వితతమణిమంజీరమహితం = ప్రకాశించుచున్న కాంతి వెన్నెలను వెదజల్లుచున్న రత్న అందెలచే పూజింపబడినది అయిన, తవ పదాంభోజయుగళం మదీయే హృత్పద్మే నివసతు = నీ పాదపద్మ జంట నాయొక్క హృదయ పద్మమునందు నివసించుగాక! మయి తే దయా ఆధేయా అమేయా = నాయందు నీ అమేయమైన దయ ఉంచబడుగాక!

తాత్పర్యము

ఓ కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! లోకములచే పూజింపదగినది, రేఖలు, జెండాలు, వజ్రాయుధాలు, వజ్రాలు వంటి గుర్తులు కలది, ప్రకాశించుచున్న కాంతి వెన్నెలను వెదజల్లుచున్న రత్న అందెలచే పూజింపబడినది అయిన నీ పాదపద్మ జంట నాయొక్క హృదయ పద్మమునందు నివసించుగాక! నాయందు నీ అమేయమైన దయ ఉంచబడుగాక!

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి పాదపద్మాల దివ్యత్వాన్ని, ఆమె పాదచిహ్నాలను వివరిస్తుంది. ఆమె పాదాలు భక్తుల హృదయంలో నివసించాలని, ఆమె అమేయమైన దయ తనపై ఉండాలని కవి ప్రార్థిస్తున్నాడు.

శ్లోకం 98

సదాఽహం సేవే త్వత్పదకమలపీఠీపరిసరే

స్తువన్ భక్తిశ్రద్ధాపరిచయపవిత్రీకృతధియా .

భవంతీం కల్యాణీం ప్రచురతరకల్యాణచరితాం

దయాఽఽధేయాఽమేయా మయి కనకదుర్గే భగవతి .. 98..

పదవిభాగము

సదా + అహం, సేవే, త్వత్ + పద + కమల + పీఠీ + పరిసరే, స్తువన్, భక్తి + శ్రద్ధా + పరిచయ + పవిత్రీకృత + ధియా, భవంతీం, కల్యాణీం, ప్రచుర + తర + కల్యాణ + చరితాం, దయా + ఆధేయా + అమేయా, మయి, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

కనకదుర్గే, భగవతి, అహం సదా త్వత్-పద-కమల-పీఠీ-పరిసరే, భక్తి-శ్రద్ధా-పరిచయ-పవిత్రీకృత-ధియా స్తువన్, ప్రచుర-తర-కల్యాణ-చరితాం భవంతీం కల్యాణీం సేవే. మయి తే దయా ఆధేయా అమేయా.

ప్రతి పదార్థము

కనకదుర్గే = కనకదుర్గా, భగవతి = ఐశ్వర్యవంతురాలా, అహం సదా త్వత్పదకమలపీఠీపరిసరే భక్తిశ్రద్ధాపరిచయపవిత్రీకృతధియా స్తువన్ సేవే = నేను ఎల్లప్పుడూ నీ పాదపద్మ పీఠము సమీపమున, భక్తి శ్రద్ధల పరిచయముచే పవిత్రము చేయబడిన బుద్ధితో నిన్ను స్తుతిస్తూ సేవింతును. ప్రచురతరకల్యాణచరితాం భవంతీం కల్యాణీం = మిక్కిలి అధికమైన శుభకరమైన చరిత్రగల కల్యాణిని (నిన్ను), మయి తే దయా ఆధేయా అమేయా = నాయందు నీ అమేయమైన దయ ఉంచబడుగాక!

తాత్పర్యము

ఓ కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! నేను ఎల్లప్పుడూ నీ పాదపద్మ పీఠము సమీపమున, భక్తి శ్రద్ధల పరిచయముచే పవిత్రము చేయబడిన బుద్ధితో నిన్ను స్తుతిస్తూ, మిక్కిలి అధికమైన శుభకరమైన చరిత్రగల కల్యాణిని సేవింతును. నాయందు నీ అమేయమైన దయ ఉంచబడుగాక!

విశేషములు

ఈ శ్లోకం కవి అమ్మవారిని నిరంతరం భక్తితో సేవించాలని, ఆమె అమేయమైన దయ తనపై ఉండాలని ప్రార్థిస్తున్నాడు. ఆమె శుభకరమైన చరిత్రను స్మరిస్తూ, తన బుద్ధిని పవిత్రం చేసుకోవాలని కోరుకుంటున్నాడు.

శ్లోకం 99

హరశ్శూలీ చైకః పితృవననివాసీ పశుపతి-

ర్దిశావాసో హాలాహలకబళనవ్యగ్రధృతిమాన్ .

గిరీశోఽభూదేవంవిధగుణచరిత్రోఽపి హి భవత్

సుసాంగత్యాత్ శ్లాఘ్యో నను కనకదుర్గే భగవతి .. 99..

పదవిభాగము

హరః + శూలీ, చ + ఏకః, పితృ + వన + నివాసీ, పశుపతిః, దిశా + వాసః, హాలాహల + కబళన + వ్యగ్ర + ధృతిమాన్, గిరి + ఈశః + అభూత్ + ఏవం + విధ + గుణ + చరిత్రః + అపి, హి, భవత్, సు + సాంగత్యాత్, శ్లాఘ్యః, నను, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

కనకదుర్గే, భగవతి, హరః శూలీ చ ఏకః పితృ-వన-నివాసీ పశుపతిః, దిశా-వాసః, హాలాహల-కబళన-వ్యగ్ర-ధృతిమాన్ గిరి-ఈశః ఏవం-విధ-గుణ-చరిత్రః అపి హి భవత్-సు-సాంగత్యాత్ నను శ్లాఘ్యః అభూత్.

ప్రతి పదార్థము

కనకదుర్గే = కనకదుర్గా, భగవతి = ఐశ్వర్యవంతురాలా, హరః శూలీ చ ఏకః పితృవననివాసీ పశుపతిః = శూలము కలవాడు, ఒంటరిగా స్మశానమునందు నివసించువాడు, పశుపతి, దిశావాసః = దిక్కులే వస్త్రముగా కలవాడు, హాలాహలకబళనవ్యగ్రధృతిమాన్ = హాలాహలమును మింగుటయందు నిమగ్నమైన ధైర్యముగలవాడు, గిరీశః ఏవంవిధగుణచరిత్రః అపి హి = పర్వత అధిపతి అయిన శివుడు, ఇటువంటి గుణములు, చరిత్రగలవాడు కూడా, భవత్ సుసాంగత్యాత్ నను శ్లాఘ్యః అభూత్ = నీ మంచి సాంగత్యము వలన ప్రశంసించదగినవాడు అయ్యెను కదా!

తాత్పర్యము

ఓ కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! శూలము కలవాడు, ఒంటరిగా శ్మశానమునందు నివసించువాడు, పశుపతి, దిక్కులే వస్త్రముగా కలవాడు, హాలాహలమును మింగుటయందు నిమగ్నమైన ధైర్యముగలవాడు అయిన శివుడు, నీ మంచి సాంగత్యము వలన ప్రశంసించదగినవాడు అయ్యెను కదా!

విశేషములు

ఈ శ్లోకం శివుని విచిత్ర లక్షణాలను, అమ్మవారితో సాంగత్యం వల్ల ఆయనకు లభించిన ఔన్నత్యాన్ని వివరిస్తుంది. శివుని అసాధారణ గుణాలు అమ్మవారి ప్రభావంతోనే ప్రశంసనీయంగా మారాయని కవి ప్రశంసిస్తున్నాడు.

శ్లోకం 100

సమస్తాశాధీశ ప్రముఖ సురవర్యైః ప్రణమితా-

మహర్నాథజ్వాలాపతిహరణపాలీ త్రినయనాం .

సదా ధ్యాయేఽహం త్వాం సకలవిబుధాభీష్టకలనే

రతాం తాం కల్యాణీం హృది కనకదుర్గే భగవతి .. 100..

పదవిభాగము

సమస్త + ఆశా + అధీశ, ప్రముఖ, సుర + వర్యైః, ప్రణమితామ్, అహర్నాథ + జ్వాలా + పతి + హరణ + పాలీ, త్రి + నయనాం, సదా, ధ్యాయే + అహం, త్వాం, సకల + విబుధ + అభీష్ట + కలనే, రతాం, తాం, కల్యాణీం, హృది, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

కనకదుర్గే, భగవతి, సమస్త-ఆశా-అధీశ-ప్రముఖ-సుర-వర్యైః ప్రణమితాం, అహర్నాథ-జ్వాలా-పతి-హరణ-పాలీం, త్రి-నయనాం, సకల-విబుధ-అభీష్ట-కలనే రతాం తాం కల్యాణీం త్వాం అహం సదా హృది ధ్యాయే.

ప్రతి పదార్థము

కనకదుర్గే = కనకదుర్గా, భగవతి = ఐశ్వర్యవంతురాలా, సమస్తాశాధీశ ప్రముఖ సురవర్యైః ప్రణమితాం = సమస్త దిక్కుల అధిపతులు, మొదలైన దేవతలలో శ్రేష్ఠులచే నమస్కరించబడినదానా, అహర్నాథజ్వాలాపతిహరణపాలీ = సూర్యుని జ్వాలలను (లేదా సూర్యుని) కూడా అణచివేసే పాలనా శక్తి కలదానా, త్రినయనాం = మూడు కన్నులు కలదానా, సకలవిబుధాభీష్టకలనే రతాం = సమస్త దేవతల కోరికలను నెరవేర్చుటయందు ఆసక్తిగల, తాం కల్యాణీం త్వాం అహం సదా హృది ధ్యాయే = ఆ కల్యాణివైన నిన్ను నేను ఎల్లప్పుడూ హృదయమునందు ధ్యానింతును.

తాత్పర్యము

ఓ కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! సమస్త దిక్కుల అధిపతులు, మొదలైన దేవతలలో శ్రేష్ఠులచే నమస్కరించబడినదానా, సూర్యుని జ్వాలలను (లేదా సూర్యుని) కూడా అణచివేసే పాలనా శక్తి కలదానా, మూడు కన్నులు కలదానా, సమస్త దేవతల కోరికలను నెరవేర్చుటయందు ఆసక్తిగల ఆ కల్యాణివైన నిన్ను నేను ఎల్లప్పుడూ హృదయమునందు ధ్యానింతును.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అమ్మవారి సర్వోన్నతత్వాన్ని, ఆమె శక్తిని, ఆమె కోరికలు తీర్చే స్వభావాన్ని వివరిస్తుంది. దేవతలచే పూజింపబడే, సూర్యుని కూడా నియంత్రించే శక్తి గల అమ్మవారిని కవి నిరంతరం ధ్యానిస్తున్నాడు.

శ్లోకం 101

సుసంతోషం యో వా జపతి నియమాదూహితశత-

జ్వలద్వృత్తైశ్శ్రావ్యాం నిశి కనకదుర్గాస్తుతిమిమాం .

మహాలక్ష్మీపాత్రం భవతి సదనం తస్య వదనం

గిరాం దేవీపాత్రం కులమపి విధేః కల్పశతకం .. 101..

పదవిభాగము

సుసంతోషం, యో, వా, జపతి, నియమాత్ + ఊహిత + శత + జ్వలత్ + వృత్తైః + శ్రావ్యాం, నిశి, కనకదుర్గా + స్తుతిం + ఇమాం, మహాలక్ష్మీ + పాత్రం, భవతి, సదనం, తస్య, వదనం, గిరాం, దేవీ + పాత్రం, కులం + అపి, విధేః, కల్ప + శతకం.

అన్వయము

యో వా సు-సంతోషం నియమాత్ ఊహిత-శత-జ్వలత్-వృత్తైః శ్రావ్యాం ఇమాం కనకదుర్గా-స్తుతిం నిశి జపతి, తస్య సదనం మహాలక్ష్మీ-పాత్రం భవతి. వదనం గిరాం దేవీ-పాత్రం (భవతి), కులం అపి విధేః కల్ప-శతకం (భవతి).

ప్రతి పదార్థము

యః వా సుసంతోషం = ఎవడు గొప్ప సంతోషముతో, నియమాదూహితశతజ్వలద్వృత్తైశ్శ్రావ్యాం ఇమాం కనకదుర్గాస్తుతిం నిశి జపతి = నియమముతో, ఊహించబడిన, వందల ప్రకాశవంతమైన వృత్తములతో వినదగిన ఈ కనకదుర్గా స్తుతిని రాత్రిపూట జపిస్తాడో, తస్య సదనం మహాలక్ష్మీపాత్రం భవతి = వాని ఇల్లు మహాలక్ష్మికి పాత్రమైనది అవుతుంది. వదనం గిరాం దేవీపాత్రం = వాని ముఖము సరస్వతికి పాత్రమైనది అవుతుంది, కులమపి విధేః కల్పశతకం = వాని వంశము కూడా బ్రహ్మకు వందల కల్పముల పాటు (చిరకాలం) ప్రియమైనది అవుతుంది.

తాత్పర్యము

ఎవడు గొప్ప సంతోషముతో, నియమముతో, ఊహించబడిన, వందల ప్రకాశవంతమైన వృత్తములతో వినదగిన ఈ కనకదుర్గా స్తుతిని రాత్రిపూట జపిస్తాడో, వాని ఇల్లు మహాలక్ష్మికి పాత్రమైనది అవుతుంది. వాని ముఖము సరస్వతికి పాత్రమైనది అవుతుంది, వాని వంశము కూడా బ్రహ్మకు వందల కల్పముల పాటు (చిరకాలం) ప్రియమైనది అవుతుంది.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం ఈ స్తోత్రాన్ని పఠించడం వల్ల కలిగే ఫలశ్రుతిని వివరిస్తుంది. ఈ స్తోత్రాన్ని నియమంగా పఠించే వారికి మహాలక్ష్మి, సరస్వతి అనుగ్రహాలు లభిస్తాయని, వారి వంశం చిరకాలం వర్ధిల్లుతుందని కవి చెబుతున్నాడు.

శ్లోకం 102

స్తుతిం దుర్గాదేవ్యాస్సతతమఘసంహారకరణే

సుశక్తాం వా లోకే పఠతి సుధియా బుద్ధికుశలః .

శ్రియం మాతః తస్మై వితరసి సుతానాంచ జగతాం

పతిత్వం వాగ్మిత్వం బహు కనకదుర్గే భగవతి .. 102..

పదవిభాగము

స్తుతిం, దుర్గా + దేవ్యాః + సతతం + అఘ + సంహార + కరణే, సుశక్తాం, వా, లోకే, పఠతి, సు + ధియా, బుద్ధికుశలః, శ్రియం, మాతః, తస్మై, వితరసి, సుతానాం + చ, జగతాం, పతిత్వం, వాగ్మిత్వం, బహు, కనకదుర్గే, భగవతి.

అన్వయము

మాతః కనకదుర్గే, భగవati, యః లోకే సతతం అఘ-సంహార-కరణే సు-శక్తాం దుర్గా-దేవ్యాః స్తుతిం సు-ధియా బుద్ధి-కుశలః పఠతి వా, తస్మై త్వం శ్రియం, సుతానాం చ జగతాం పతిత్వం బహు వాగ్మిత్వం వితరసి.

ప్రతి పదార్థము

మాతః కనకదుర్గే = ఓ మాతా! కనకదుర్గా! భగవతి = ఐశ్వర్యవంతురాలా! లోకే యః దుర్గాదేవ్యాః స్తుతిం సతతం అఘసంహారకరణే సుశక్తాం వా సుధియా బుద్ధికుశలః పఠతి = లోకమునందు ఎవడు నిరంతరము పాపములను సంహరించుటలో మిక్కిలి సమర్థమైన దుర్గాదేవి స్తుతిని మంచి బుద్ధితో, బుద్ధియందు నేర్పరియై పఠిస్తాడో, తస్మై త్వం శ్రియం = అటువంటి వానికి నీవు సంపదను, సుతానాం చ = పుత్రులను మరియు, జగతాం పతిత్వం = లోకములకు అధిపత్యమును, బహు వాగ్మిత్వం వితరసి = అనేక వాక్పటిమను ఇత్తువు.

తాత్పర్యము

ఓ మాతా! కనకదుర్గా! ఐశ్వర్యవంతురాలా! లోకమునందు ఎవడు నిరంతరము పాపములను సంహరించుటలో మిక్కిలి సమర్థమైన దుర్గాదేవి స్తుతిని మంచి బుద్ధితో, బుద్ధియందు నేర్పరియై పఠిస్తాడో, అటువంటి వానికి నీవు సంపదను, పుత్రులను, లోకములకు అధిపత్యమును, అనేక వాక్పటిమను ఇత్తువు.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం కూడా స్తోత్ర పఠనం యొక్క గొప్ప ఫలాలను వివరిస్తుంది. ఈ స్తోత్రాన్ని పఠించే వారికి సంపదలు, పుత్రులు, లోక నాయకత్వం, వాక్పటిమ లభిస్తాయని కవి చెబుతున్నాడు. ఇది సకల శుభాల ప్రదాయిని అని నొక్కి చెబుతుంది.

శ్లోకం 103

శతశ్లోకీబద్ధం నను కనకదుర్గాంకితపదం

గురూపన్యస్తం తద్భువి కనకదుర్గాస్తవమిదం .

నిబద్ధం మాణిక్యైః కనకశతమానం భవతి తే

యథా హృద్యం దేవి స్ఫుటపదవిభక్తం విజయతాం .. 103..

పదవిభాగము

శత + శ్లోకీ + బద్ధం, నను, కనకదుర్గా + అంకిత + పదం, గురు + ఉపన్యస్తం, తత్ + భువి, కనకదుర్గా + స్తవం + ఇదం, నిబద్ధం, మాణిక్యైః, కనక + శతమానం, భవతి, తే, యథా, హృద్యం, దేవి, స్ఫుట + పద + విభక్తం, విజయతాం.

అన్వయము

దేవి, శత-శ్లోకీ-బద్ధం, కనకదుర్గా-అంకిత-పదం, గురు-ఉపన్యస్తం తత్ ఇదం కనకదుర్గా-స్తవం భువి నను. మాణిక్యైః నిబద్ధం తే కనక-శతమానం యథా హృద్యం (భవతి), తథా స్ఫుట-పద-విభక్తం (ఇదం స్తోత్రం) విజయతాం.

ప్రతి పదార్థము

దేవి = ఓ దేవీ! శతశ్లోకీబద్ధం = వంద శ్లోకములతో కూర్చబడినది, కనకదుర్గాంకితపదం = 'కనకదుర్గా' అని అంకితము చేయబడిన పదములుగలది, గురూపన్యస్తం = గురువుచే ఉపన్యసించబడినది అయిన, తద్భువి కనకదుర్గాస్తవమిదం = భూమియందున్న ఈ కనకదుర్గా స్తోత్రము, మాణిక్యైః నిబద్ధం కనకశతమానం యథా తే హృద్యం భవతి = మాణిక్యములతో కూర్చబడిన, నూరు బంగారు నాణెములతో సమానమైన హారము నీకు ఎంత ప్రియమైనదో, తథా స్ఫుటపదవిభక్తం విజయతాం = అలా స్పష్టమైన పదములతో విభజించబడిన ఈ స్తోత్రము విజయం పొందుగాక!

తాత్పర్యము

ఓ దేవీ! వంద శ్లోకములతో కూర్చబడిన, 'కనకదుర్గా' అని అంకితము చేయబడిన పదములుగల, గురువుచే ఉపన్యసించబడిన ఈ కనకదుర్గా స్తోత్రము భూమియందు నిత్యము ప్రకాశించుగాక! మాణిక్యములతో కూర్చబడిన, నూరు బంగారు నాణెములతో సమానమైన హారము నీకు ఎంత ప్రియమైనదో, అలా స్పష్టమైన పదములతో విభజించబడిన ఈ స్తోత్రము విజయం పొందుగాక!

విశేషములు

ఈ శ్లోకం ఈ స్తోత్రం యొక్క లక్షణాలను, దాని ప్రత్యేకతను వివరిస్తుంది. ఇది వంద శ్లోకాలతో కూడి, కనకదుర్గా నామంతో అంకితం చేయబడి, గురువుచే చెప్పబడినదని, మాణిక్యాల వలె, బంగారు నాణాల హారమువలె విలువైనదని, అమ్మవారికి ప్రియమైనదని కవి చెబుతున్నాడు. ఈ స్తోత్రం జగత్ప్రసిద్ధమై విజయవంతం కావాలని ఆకాంక్షిస్తున్నాడు.

శ్రీమత్కనకదుర్గాఽఽనందలహరీ స్తోత్రము సంపూర్ణము.

శ్రీ శంకరాచార్యుల సమస్త స్తోత్ర సాహిత్యం అర్థాలతో

Labels

Thursday, July 3, 2025

కనకదుర్గానందలహరీ స్తోత్రం ( 103 శ్లోకాలు)

No comments:

హరిమీడే ( హరిస్తుతిః) (43 శ్లోకాలు)

Search This Blog