శివ-పఞ్చాక్షర-స్తోత్రమ్ 05 శ్లోకాలు
ఈ స్తోత్రం జగద్గురువు శ్రీ ఆదిశంకరాచార్యులచే రచింపబడినది.
ఇది పంచాక్షరీ మహా మంత్రమైన 'నమః శివాయ'
లోని ఐదు అక్షరాల (న, మ, శి, వ, య) ప్రాధాన్యతను వివరిస్తూ, శివుని వివిధ
రూపాలను, ఆయన మహిమలను, గుణాలను కీర్తిస్తుంది.
1. నాగేన్ద్రహారాయ త్రిలోచనాయ
శ్లోకపాఠం: నాగేన్ద్రహారాయ
త్రిలోచనాయ భస్మాఙ్గరాగాయ మహేశ్వరాయ ; నిత్యాయ
శుద్ధాయ దిగమ్బరాయ తస్మై నకారాయ నమః శివాయ .
పదవిభాగము: నాగేంద్ర +
హారాయ, త్రిలోచనాయ, భస్మ + అంగరాగాయ, మహేశ్వరాయ, నిత్యాయ,
శుద్ధాయ, దిగంబరాయ, తస్మై, నకారాయ, నమః, శివాయ.
అన్వయము: నాగేంద్రహారాయ,
త్రిలోచనాయ, భస్మాంగరాగాయ, మహేశ్వరాయ, నిత్యాయ,
శుద్ధాయ, దిగంబరాయ తస్మై నకారాయ శివాయ నమః.
ప్రతి పదార్థము: నాగేంద్రహారాయ
= నాగేంద్రుడైన వాసుకిని హారంగా ధరించినవానికి, త్రిలోచనాయ =
మూడు కన్నులు కలవానికి (సూర్య, చంద్ర, అగ్ని నేత్రాలు), భస్మాంగరాగాయ = భస్మంతో శరీరం నిండా
అలంకరించుకున్నవానికి, మహేశ్వరాయ = గొప్ప ఈశ్వరునికి, నిత్యాయ =
శాశ్వతునికి, శుద్ధాయ = స్వచ్ఛమైనవానికి, దిగంబరాయ =
దిక్కులే వస్త్రాలుగా కలవానికి (దిక్కులు ఆవరణగా కలవానికి), తస్మై = అట్టి,
నకారాయ = 'న' కారం (నమః శివాయలోని 'న' అక్షరం)తో
సూచించబడేవానికి, శివాయ = శివునికి, నమః = నమస్కారం.
తాత్పర్యము: నాగేంద్రుడిని
హారంగా ధరించిన, మూడు కన్నులు కల, భస్మంతో
శరీరాన్ని అలంకరించుకున్న, మహేశ్వరుడు, నిత్యుడు, శుద్ధుడు,
దిగంబరుడు అయిన 'న' కార స్వరూపుడైన శివునికి నమస్కారం.
విశేషములు: ఈ శ్లోకం
పంచాక్షరీ మంత్రంలోని మొదటి అక్షరమైన 'న' కారాన్ని సూచిస్తూ, శివుని ముఖ్య లక్షణాలైన నాగభూషణం,
త్రినేత్రత్వం, భస్మలేపనం, దిగంబరత్వం వంటి వాటిని
వర్ణిస్తుంది. ఇవి శివుని వైరాగ్య భావాన్ని, కాలాతీతత్వాన్ని,
సర్వశక్తిమత్తతను సూచిస్తాయి.
2. మన్దాకినీసలిలచన్దనచర్చితాయ
శ్లోకపాఠం: మన్దాకినీసలిలచన్దనచర్చితాయ నన్దీశ్వరప్రమథనాథమహేశ్వరాయ ; మన్దారముఖ్యబహుపుష్పసుపూజితాయ తస్మై మకారాయ నమః శివాయ .
పదవిభాగము: మందాకినీ +
సలిల + చందన + చర్చితాయ, నందీశ్వర + ప్రమథనాథ + మహేశ్వరాయ, మందారముఖ్య +
బహుపుష్ప + సుపూజితాయ, తస్మై, మకారాయ, నమః, శివాయ.
అన్వయము: మందాకినీసలిలచందనచర్చితాయ,
నందీశ్వరప్రమథనాథమహేశ్వరాయ, మందారముఖ్యబహుపుష్పసుపూజితాయ తస్మై మకారాయ శివాయ నమః.
ప్రతి పదార్థము: మందాకినీసలిలచందనచర్చితాయ
= గంగాజలంతో (మందాకిని నదీ జలంతో), చందనంతో (గంధంతో) పూయబడినవానికి, నందీశ్వరప్రమథనాథమహేశ్వరాయ
= నందీశ్వరుడికి, ప్రమథగణాలకు అధిపతి అయిన మహేశ్వరునికి, మందారముఖ్యబహుపుష్పసుపూజితాయ
= మందారపువ్వులతో సహా అనేక పుష్పాలతో చక్కగా పూజించబడినవానికి, తస్మై = అట్టి,
మకారాయ = 'మ' కారం (నమః శివాయలోని 'మ' అక్షరం)తో
సూచించబడేవానికి, శివాయ = శివునికి, నమః = నమస్కారం.
తాత్పర్యము: గంగాజలం,
చందనంతో పూయబడిన, నందీశ్వరుడు, ప్రమథగణాలకు
అధిపతి అయిన మహేశ్వరుడు, మందార పుష్పాలతో సహా అనేక పుష్పాలతో చక్కగా పూజించబడే 'మ' కార స్వరూపుడైన
శివునికి నమస్కారం.
విశేషములు: ఈ శ్లోకం
పంచాక్షరీ మంత్రంలోని రెండవ అక్షరమైన 'మ' కారాన్ని సూచిస్తుంది. శివుని పూజా
విధానాన్ని (గంగాజలం, చందనం, పుష్పాలు), ఆయన
పరివారాన్ని (నంది, ప్రమథగణాలు) వర్ణిస్తుంది.
ఇది శివునిపై భక్తులు చూపే ప్రేమను, ఆయనపై జరిగే ఆరాధనను తెలియజేస్తుంది.
3. శివాయ గౌరీవదనారవిన్ద-
శ్లోకపాఠం: శివాయ
గౌరీవదనారవిన్ద- సూర్యాయ దక్షాధ్వరనాశకాయ ; శ్రీనీలకణ్ఠాయ
వృషధ్వజాయ తస్మై శికారాయ నమః శివాయ .
పదవిభాగము: శివాయ, గౌరీవదనా +
అరవింద + సూర్యాయ, దక్ష + అధ్వర + నాశకాయ, శ్రీ +
నీలకణ్ఠాయ, వృషధ్వజాయ, తస్మై, శికారాయ, నమః, శివాయ.
అన్వయము: శివాయ, గౌరీవదనారవిందసూర్యాయ,
దక్షాధ్వరనాశకాయ, శ్రీనీలకణ్ఠాయ, వృషధ్వజాయ తస్మై శికారాయ శివాయ నమః.
ప్రతి పదార్థము: శివాయ =
శివునికి (శుభాన్ని ప్రసాదించేవానికి), గౌరీవదనారవిందసూర్యాయ = గౌరీదేవి ముఖపద్మానికి
సూర్యుని వంటివానికి (గౌరీ ముఖం సూర్యకాంతిచే కమలం వలె వికసించేలా చేసేవానికి),
దక్షాధ్వరనాశకాయ = దక్షుని యజ్ఞాన్ని నాశనం చేసినవానికి, శ్రీనీలకణ్ఠాయ
= శ్రీ నీలకంఠునికి (విషాన్ని సేవించి కంఠం నీలమైనవానికి), వృషధ్వజాయ =
వృషభాన్ని ధ్వజంగా కలవానికి, తస్మై = అట్టి, శికారాయ = 'శి' కారం (నమః
శివాయలోని 'శి' అక్షరం)తో సూచించబడేవానికి, శివాయ =
శివునికి, నమః = నమస్కారం.
తాత్పర్యము: శుభప్రదుడు,
గౌరీదేవి ముఖపద్మానికి సూర్యుని వంటివాడు (ఆమెకు ఆనందం కలిగించేవాడు), దక్షుని
యజ్ఞాన్ని నాశనం చేసినవాడు, శ్రీ నీలకంఠుడు, వృషభాన్ని
ధ్వజంగా కలవాడు అయిన 'శి' కార స్వరూపుడైన శివునికి నమస్కారం.
విశేషములు: ఈ శ్లోకం
పంచాక్షరీ మంత్రంలోని మూడవ అక్షరమైన 'శి' కారాన్ని సూచిస్తుంది. శివునికి పార్వతీదేవి (గౌరి)తో ఉన్న అనుబంధం,
ఆయన సంహార లీలలో దక్షయజ్ఞ నాశనం,
నీలకంఠత్వం (సముద్ర మథనంలో విషం సేవించడం), వృషభ ధ్వజం వంటి లక్షణాలు వర్ణించబడ్డాయి.
4. వసిష్ఠకుమ్భోద్భవగౌతమాది-
శ్లోకపాఠం: వసిష్ఠకుమ్భోద్భవగౌతమాది- మునీన్ద్రదేవార్చితశేఖరాయ ; చన్ద్రార్కవైశ్వానరలోచనాయ తస్మై వకారాయ నమః శివాయ .
పదవిభాగము: వసిష్ఠ +
కుంభోద్భవ + గౌతమ + ఆది + మునీంద్ర + దేవ + అర్చిత + శేఖరాయ, చంద్ర + అర్క +
వైశ్వానర + లోచనాయ, తస్మై, వకారాయ, నమః, శివాయ.
అన్వయము: వసిష్ఠకుంభోద్భవగౌతమాదిమునీంద్రదేవార్చితశేఖరాయ,
చంద్రార్కవైశ్వానరలోచనాయ తస్మై వకారాయ శివాయ నమః.
ప్రతి పదార్థము: వసిష్ఠకుంభోద్భవగౌతమాదిమునీంద్రదేవార్చితశేఖరాయ
= వసిష్ఠుడు, అగస్త్యుడు (కుంభోద్భవ), గౌతముడు మొదలైన
గొప్ప మునులచే, దేవతలచే పూజింపబడే శిరస్సు కలవానికి, చంద్రార్కవైశ్వానరలోచనాయ
= చంద్రుడు, సూర్యుడు, అగ్ని అనే కన్నులు కలవానికి, తస్మై = అట్టి,
వకారాయ = 'వ' కారం (నమః శివాయలోని 'వ' అక్షరం)తో
సూచించబడేవానికి, శివాయ = శివునికి, నమః = నమస్కారం.
తాత్పర్యము: వసిష్ఠుడు,
అగస్త్యుడు, గౌతముడు మొదలైన గొప్ప మునులు, దేవతలచే
పూజింపబడే శిరస్సు కలవాడు, చంద్రుడు, సూర్యుడు, అగ్ని అనే
కన్నులు కలవాడు అయిన 'వ' కార స్వరూపుడైన శివునికి నమస్కారం.
విశేషములు: ఈ శ్లోకం
పంచాక్షరీ మంత్రంలోని నాలుగవ అక్షరమైన 'వ' కారాన్ని సూచిస్తుంది. శివుని పూజనీయతను,
ఆయనను పూజించే మహర్షులను, దేవతలను ప్రస్తావిస్తుంది.
ఆయన త్రిలోచనుడని (సూర్య, చంద్ర, అగ్ని కన్నులు) పునరుద్ఘాటించబడింది.
5. యక్షస్వరూపాయ జటాధరాయ
శ్లోకపాఠం: యక్షస్వరూపాయ
జటాధరాయ పినాకహస్తాయ సనాతనాయ ; దివ్యాయ దేవాయ
దిగమ్బరాయ తస్మై యకారాయ నమః శివాయ .
పదవిభాగము: యక్షస్వరూపాయ,
జటాధరాయ, పినాకహస్తాయ, సనాతనాయ, దివ్యాయ,
దేవాయ, దిగంబరాయ, తస్మై, యకారాయ, నమః, శివాయ.
అన్వయము: యక్షస్వరూపాయ,
జటాధరాయ, పినాకహస్తాయ, సనాతనాయ, దివ్యాయ,
దేవాయ, దిగంబరాయ తస్మై యకారాయ శివాయ నమః.
ప్రతి పదార్థము: యక్షస్వరూపాయ =
యక్ష రూపంలో ఉన్నవానికి (లేదా యక్షులకు అధిపతి అయినవానికి), జటాధరాయ =
జటలను ధరించినవానికి, పినాకహస్తాయ = పినాకమనే ధనుస్సును చేతిలో కలవానికి, సనాతనాయ =
శాశ్వతునికి, దివ్యాయ = దివ్యమైనవానికి, దేవాయ =
దేవునికి, దిగంబరాయ = దిక్కులే వస్త్రాలుగా కలవానికి, తస్మై = అట్టి,
యకారాయ = 'య' కారం (నమః శివాయలోని 'య' అక్షరం)తో
సూచించబడేవానికి, శివాయ = శివునికి, నమః = నమస్కారం.
తాత్పర్యము: యక్ష స్వరూపుడు,
జటలను ధరించినవాడు, పినాకమనే ధనుస్సును చేతిలో కలవాడు, సనాతనుడు,
దివ్యుడు, దేవుడు, దిగంబరుడు అయిన 'య' కార స్వరూపుడైన
శివునికి నమస్కారం.
విశేషములు: ఈ శ్లోకం
పంచాక్షరీ మంత్రంలోని చివరి అక్షరమైన 'య' కారాన్ని సూచిస్తుంది. శివుని వివిధ
రూపాంతరాలను (యక్ష స్వరూపం), ఆయన ఆయుధాన్ని (పినాకం), నిత్యత్వాన్ని
(సనాతనం), దిగంబరత్వాన్ని మరోసారి నొక్కి
చెబుతుంది. ఈ పంచాక్షరీ మంత్రం యొక్క ప్రతి అక్షరం శివుని ఒక లక్షణాన్ని సూచిస్తూ,
భక్తులకు ఆయన సర్వవ్యాపకత్వాన్ని, సర్వశక్తిమత్తతను గుర్తు చేస్తుంది.
