·
.
గంగాష్టకం - 1
శ్లోకం 1:
శ్లో ॥ మాలినీ వృత్తం (ననమయయ)
భగవతి ! భవలీలామౌళిమాలే! తవాంభః కణమణు పరిమాణం ప్రాణినో యేస్పృశంతి అమరనగర నారీ చామర గ్రాహిణీనాం విగత కవి కళంకాతంక మంకే లుఠంతి ॥
పదచ్ఛేదము:
భగవతి!, భవ-లీలా-మౌళి-మాలే!, తవ, అంభః-కణమ్, అణు-పరిమాణం, ప్రాణినః, యే, స్పృశంతి, అమర-నగర-నారీ-చామర-గ్రాహిణీనామ్, విగత-కవి-కళంక-ఆతంకమ్, అంకే, లుఠంతి.
అన్వయము:
భగవతి! భవ-లీలా-మౌళి-మాలే! యే ప్రాణినః తవ అంభః-కణమ్ అణు-పరిమాణం స్పృశంతి, తే విగత-కవి-కళంక-ఆతంకమ్ అమర-నగర-నారీ-చామర-గ్రాహిణీనామ్ అంకే లుఠంతి.
ప్రతి పదార్థము:
భగవతి! = ఓ భగవంతురాలా!, భవ-లీలా-మౌళి-మాలే! = శివుని (భవ) లీలా వినోదాలచే అలంకరించబడిన (మాలే) జటాజూటంలో మల్లెపూల దండ (మౌళి) వలె ప్రకాశించేదానా!, యే = ఏ, ప్రాణినః = ప్రాణులు (మానవులు), తవ = నీ యొక్క, అంభః-కణమ్ = నీటి బిందువును, అణు-పరిమాణం = అణువు అంతటి చిన్న పరిమాణంలోనైనా, స్పృశంతి = స్పృశిస్తారో, తే = వారు, విగత-కవి-కళంక-ఆతంకమ్ = జన్మల నాటి (కవి) పాపముల (కళంక) భయం (ఆతంక) నుండి విముక్తులై, అమర-నగర-నారీ-చామర-గ్రాహిణీనామ్ = దేవలోకంలోని స్త్రీలు వింజామరలు వీస్తుండగా, అంకే = వారి ఒడిలో, లుఠంతి = సుఖంగా ఉంటారు (విహరిస్తారు).
తాత్పర్యము:
ఓ భగవతీ! శివుని లీలావినోదాలచే అలంకరించబడిన జటాజూటంలో మల్లెపూల దండవలె ప్రకాశించే గంగాదేవీ! నీ నీటి యొక్క ఒక చిన్న రేణువును స్పర్శించిన మానవులు కూడా తమ జన్మల నాటి పాపాల నుండి విముక్తులై, దేవలోకంలోని స్త్రీలు వింజామరలు వీస్తుండగా వారి ఒడిలో సుఖంగా ఉంటారు.
విశేషములు:
- ఈ శ్లోకం గంగాదేవి యొక్క మహిమను కొనియాడుతోంది.
- శివుని జటాజూటంలో స్థానం: శివుని జటాజూటంలో ఆమె స్థానాన్ని మల్లెపూల దండతో పోల్చడం ఆమె పవిత్రతను, శోభను, మరియు శివునికి ఆమె ఎంత ప్రియమైనదో తెలియజేస్తుంది.
- అణుమాత్ర స్పర్శ ప్రభావం: గంగాజలం యొక్క ఒక చిన్న రేణువు స్పర్శ కూడా జన్మల నాటి పాపాలను పోగొడుతుందని చెప్పడం ఆమె యొక్క అమోఘమైన శక్తిని, పాపనాశకత్వాన్ని సూచిస్తుంది.
- దివ్యలోక ప్రాప్తి: పాపాలు నశించిన వారు దేవలోకంలో గౌరవంగా, సుఖంగా ఉంటారని వర్ణించడం గంగాదేవి అనుగ్రహం యొక్క గొప్పతనాన్ని తెలియజేస్తుంది. ఇక్కడ "కవి కళంకాతంక" అంటే జన్మల నుండి వచ్చిన పాపాల యొక్క భయం అని అర్థం. ఈ సూక్ష్మమైన స్పర్శతోనే గొప్ప మోక్షఫలం లభిస్తుందని కవి ఉద్ఘాటిస్తున్నాడు.
శ్లోకం 2:
శ్లో II స్రగ్ధరా వృత్తం (మ , ర , భ , న , య , య , య)
బ్రహ్మాండంఖండయంతీ హరశిరసిజటావల్లి ముల్లాసయ న్తీ స్వ ర్లో కా దాపత న్తీ కనకగిరిగుహా గండశైలాత్ స్థల న్తీ ।
క్షోణీపృష్ఠే లుఠంతీ దురితచయచ మూర్నిర్భరం భర్త్సయన్తి పాథోధిం పూరయ న్తీ సురనగరసరిత్ పావనీనః పునాతు ॥
పదచ్ఛేదము:
బ్రహ్మాండమ్, ఖండయంతీ, హర-శిరసి-జటా-వల్లిమ్, ఉల్లాసయంతీ, స్వర్-లోకాత్, ఆపతంతీ, కనక-గిరి-గుహా-గండ-శైలాత్, స్థలంతీ, క్షోణీ-పృష్ఠే, లుఠంతీ, దురిత-చయమ్, నిర్భరమ్, భర్త్సయన్తీ, పాథోధిమ్, పూరయంతీ, సుర-నగర-సరిత్, పావనీ, నః, పునాతు.
అన్వయము:
బ్రహ్మాండం ఖండయంతీ, హర-శిరసి-జటా-వల్లిమ్ ఉల్లాసయంతీ, స్వర్-లోకాత్ ఆపతంతీ, కనక-గిరి-గుహా-గండ-శైలాత్ స్థలంతీ, క్షోణీ-పృష్ఠే లుఠంతీ, దురిత-చయమ్ నిర్భరమ్ భర్త్సయన్తీ, పాథోధిమ్ పూరయంతీ, సుర-నగర-సరిత్ పావనీ నః పునాతు.
ప్రతి పదార్థము:
బ్రహ్మాండమ్ = బ్రహ్మాండాన్ని, ఖండయంతీ = చీల్చుకుంటూ (ప్రవహించేదిగా), హర-శిరసి-జటా-వల్లిమ్ = శివుని (హర) తలపై (శిరసి) జటాజూటాన్ని (జటా-వల్లిమ్), ఉల్లాసయంతీ = ఆనందపరిచేదిగా, స్వర్-లోకాత్ = స్వర్గలోకం నుండి, ఆపతంతీ = దిగివచ్చేదిగా, కనక-గిరి-గుహా-గండ-శైలాత్ = బంగారు పర్వతమైన మేరు పర్వతంలోని (కనక-గిరి) గుహల నుండి పెద్ద పెద్ద (గండ) రాళ్ళ (శైలాత్) మీదుగా, స్థలంతీ = జాలువారేదిగా, క్షోణీ-పృష్ఠే = భూమి (క్షోణీ) ఉపరితలంపై (పృష్ఠే), లుఠంతీ = ప్రవహిస్తూ, దురిత-చయమ్ = పాపాల (దురిత) సమూహాలను (చయమ్), నిర్భరమ్ = పూర్తిగా, భర్త్సయన్తీ = నిర్మూలించేదిగా, పాథోధిమ్ = సముద్రాన్ని, పూరయంతీ = నింపేదిగా ఉన్న, సుర-నగర-సరిత్ = దేవనది (సుర-నగర-సరిత్), పావనీ = పవిత్రమైన గంగానది, నః = మమ్మల్ని, పునాతు = పవిత్రులను చేయుగాక.
తాత్పర్యము:
బ్రహ్మాండాన్ని చీల్చుకుంటూ, శివుని జటాజూటాన్ని ఆనందపరిచేదిగా, స్వర్గలోకం నుండి భూమికి దిగివచ్చేదిగా, మేరు పర్వతంలోని గుహల నుండి పెద్ద పెద్ద రాళ్ళ మీదుగా జాలువారేదిగా, భూమిపై ప్రవహిస్తూ పాపాల సమూహాలను నిర్మూలించేదిగా, సముద్రాన్ని నింపేదిగా ఉన్న పవిత్రమైన గంగానది మమ్మల్ని పవిత్రులను చేయుగాక.
విశేషములు:
- ఈ శ్లోకం గంగానది యొక్క ఉద్భవం, ప్రవాహం యొక్క గొప్పతనాన్ని వివరిస్తుంది.
- దివ్యమైన ఆవిర్భావం: ఆమె బ్రహ్మాండాన్ని దాటి శివుని జటాజూటంలో ప్రవేశించడం ఆమె యొక్క అసాధారణమైన శక్తిని, దివ్యత్వాన్ని తెలియజేస్తుంది. స్వర్గం నుండి భూమికి దిగిరావడం భగీరథుని యొక్క గొప్ప తపస్సు ఫలితంగా జరిగిందని పురాణాలు చెబుతున్నాయి.
- ఉధృత ప్రవాహం: గంగానది ప్రవాహం యొక్క వేగం, విస్తృతిని "గుహా గండశైలాత్ స్థలంతీ", "క్షోణీపృష్ఠే లుఠంతీ", "పాథోధిం పూరయంతీ" అనే పదాలు చక్కగా వర్ణిస్తున్నాయి. ఆమె మార్గంలో ఎదురయ్యే ప్రకృతి శక్తులను సైతం తనలో ఇముడ్చుకుంటూ సాగిపోయే ఆమె శక్తిని తెలియజేస్తుంది.
- పాపనాశక శక్తి: "దురితచయమ్ నిర్భరమ్ భర్త్సయన్తీ" అంటే పాపాల సమూహాలను పూర్తిగా నాశనం చేసేది అని అర్థం. గంగానది పాపాలను హరించే శక్తిని ఈ పదం నొక్కి చెబుతుంది, ఆమె యొక్క కరుణా స్వరూపాన్ని ప్రకటిస్తుంది.
శ్లోకం 3:
శ్లో ॥ స్రగ్ధరా వృత్తం (మ , ర , భ , న , య , య , య)
మజ్జన్మాతంగ కుంభచ్యుతమద మదిరా ౽౽మోదమత్తాళి జాలం స్నానైస్సిద్ధాంగనానాం కుచయుగ నిగళత్కుంకు మాపంగ పింగం | సాయంప్రాతర్మునీనాం కుశకుసుమ చయైశ్చన్న తీరస్థనీరం పాయాన్నో గాంగ మంభః కరికరమకరా క్రాంత రంహస్త రంగం ॥
పదచ్ఛేదము:
మజ్జత్-మాతంగ-కుంభ-చ్యుత-మద-మదిరా-ఆమోద-మత్త-అళి-జాలమ్, స్నానైః-సిద్ధ-అంగనానామ్-కుచ-యుగ-నిగళత్-కుంకుమ-ఆపంగ-పింగమ్, సాయం-ప్రాతః-మునీనామ్-కుశ-కుసుమ-చయైః-ఛన్న-తీరస్థ-నీరమ్, పాయాత్-నః, గాంగమ్, అంభః, కరి-కర-మకర-ఆక్రాంత-రంహస్-తరంగమ్.
అన్వయము:
మజ్జన్మాతంగ కుంభచ్యుతమద మదిరా ౽౽మోదమత్తాళి జాలం, స్నానైస్సిద్ధాంగనానాం కుచయుగ నిగళత్కుంకు మాపంగ పింగం, సాయంప్రాతర్మునీనాం కుశకుసుమ చయైశ్చన్న తీరస్థనీరం, కరికరమకరా క్రాంత రంహస్త రంగం గాంగ మంభః నః పాయాత్.
ప్రతి పదార్థము:
మజ్జత్-మాతంగ-కుంభ-చ్యుత-మద-మదిరా-ఆమోద-మత్త-అళి-జాలమ్ = (గంగానదిలో) స్నానం చేస్తున్న (మజ్జత్) ఏనుగుల (మాతంగ) కుంభస్థలాల (కుంభ) నుండి కారే (చ్యుత) మదజలం (మద-మదిరా) యొక్క పరిమళానికి (ఆమోద) మత్తెక్కిన (మత్త) తుమ్మెదల (అళి) గుంపులు (జాలమ్) ముసురుకుంటున్న గంగానది; స్నానైః-సిద్ధ-అంగనానామ్-కుచ-యుగ-నిగళత్-కుంకుమ-ఆపంగ-పింగమ్ = సిద్ధాంగనలు (సిద్ధ-అంగనానామ్) స్నానం చేస్తుంటే వారి స్తనాల (కుచ-యుగ) నుండి కరిగి (నిగళత్) నీటిలో కలిసిన కుంకుమ (కుంకుమ) రంగుతో ఎర్రగా (ఆపంగ-పింగమ్) కనిపించే గంగానది; సాయం-ప్రాతః-మునీనామ్-కుశ-కుసుమ-చయైః-ఛన్న-తీరస్థ-నీరమ్ = ఉదయం (ప్రాతః), సాయంత్రం (సాయం) మునులు (మునీనామ్) చేసే పూజల కారణంగా దర్భలతో (కుశ), పూలతో (కుసుమ) నిండిన (ఛన్న) తీరాలతో (తీరస్థ) మనోహరంగా ఉండే (నీరమ్) గంగానది; కరి-కర-మకర-ఆక్రాంత-రంహస్-తరంగమ్ = ఏనుగులు (కరి) ఈదుతుంటే వాటి తొండాల (కర) అడ్డు వలన మొసళ్ళ (మకర) వలె ఆగిపోయిన (ఆక్రాంత) వేగవంతమైన (రంహస్) అలలు (తరంగమ్) కలిగిన గంగాజలం; గాంగమ్ = గంగానది యొక్క, అంభః = జలం, నః = మమ్మల్ని, పాయాత్ = రక్షించుగాక.
తాత్పర్యము:
ఏనుగులు స్నానం చేస్తుండగా వాటి కుంభస్థలాల నుండి కారే మదజలం యొక్క పరిమళానికి తుమ్మెదల గుంపులు ముసురుకుంటున్న గంగానది; సిద్ధాంగనలు స్నానం చేస్తుంటే వారి స్తనాల నుండి కరిగి నీటిలో కలిసిన కుంకుమ రంగుతో ఎర్రగా కనిపించే గంగానది; ఉదయం, సాయంత్రం మునులు చేసే పూజల కారణంగా దర్భలతో, పూలతో నిండిన తీరాలతో మనోహరంగా ఉండే గంగానది; ఏనుగులు ఈదుతుంటే వాటి తొండాల అడ్డు వలన మొసళ్ళ వలె ఆగిపోయిన వేగవంతమైన అలలు కలిగిన గంగాజలం మమ్మల్ని రక్షించుగాక.
విశేషములు:
- ఈ శ్లోకం గంగానది యొక్క సహజమైన అందాన్ని, పవిత్రతను అనేక కోణాల్లో వర్ణిస్తుంది.
- పరిసరాల సౌందర్యం: ఏనుగుల మదజలం, సిద్ధాంగనల కుంకుమ వంటి సహజమైన అంశాలు కూడా గంగాజలంతో కలిసి దాని పవిత్రతను తగ్గించకపోగా, మరింత ప్రత్యేకంగా మారుస్తున్నాయని కవి భావిస్తున్నారు. ఇది గంగానది దివ్యత్వాన్ని సూచిస్తుంది.
- ఆధ్యాత్మిక వాతావరణం: మునులు చేసే పూజలు గంగాతీరాలకు ఒక ఆధ్యాత్మికమైన శోభను కలిగిస్తాయి, ఆ ప్రాంతం యొక్క పవిత్రతను పెంచుతాయి.
- ప్రవాహ శక్తి: "కరికరమకరా క్రాంత రంహస్త రంగం" అనే పదం గంగా ప్రవాహంలో ఏర్పడే అడ్డంకులను, వాటి వలన కలిగే మార్పులను సూచిస్తుంది. ఇక్కడ ఏనుగుల తొండాలను పెద్ద మొసళ్ళతో పోల్చడం కవి యొక్క ఊహాశక్తిని, గంగానది ప్రవాహ శక్తిని చక్కగా తెలియజేస్తుంది.
శ్లోకం 4:
శ్లో ॥ శార్దూలము (మసజసతతగ)
ఆదావాది పితామహస్య నియమవ్యాపారపాత్రే జలం పశ్చాత్పన్నగశాయినో భగవతః పాదోదకం పావనం భూయశ్శంభుజటాలి భూషణ మణిర్ణహ్నూర్మహర్షేరియం కన్యాకల్మష నాశినీ భగవతీ భాగీరథీ పాతుమాం ॥
పదచ్ఛేదము:
ఆదౌ, ఆది-పితామహస్య, నియమ-వ్యాపార-పాత్రే, జలమ్, పశ్చాత్, పన్నగ-శాయినః, భగవతః, పాద-ఉదకమ్, పావనమ్, భూయః, శంభు-జటాలి-భూషణ-మణిః, జహ్నోః-మహర్షేః, ఇయం, కన్యా, కల్మష-నాశినీ, భగవతీ, భాగీరథీ, పాతు, మామ్.
అన్వయము:
ఆదౌ ఆది-పితామహస్య నియమ-వ్యాపార-పాత్రే జలం, పశ్చాత్ పన్నగ-శాయినః భగవతః పావనం పాద-ఉదకమ్, భూయః శంభు-జటాలి-భూషణ-మణిః, జహ్నోః-మహర్షేః ఇయం కన్యా, కల్మష-నాశినీ భగవతీ భాగీరథీ మామ్ పాతు.
ప్రతి పదార్థము:
ఆదౌ = మొదట, ఆది-పితామహస్య = సృష్టికర్తయైన బ్రహ్మదేవుని యొక్క, నియమ-వ్యాపార-పాత్రే = నిత్యకర్మల కోసం ఆయన కమండలంలో ఉన్న, జలమ్ = జలం (గా), పశ్చాత్ = తరువాత, పన్నగ-శాయినః = ఆదిశేషునిపై పవళించిన, భగవతః = భగవంతుడైన విష్ణువు యొక్క, పాద-ఉదకమ్ = పాదాలను కడిగిన జలం (గా), పావనమ్ = పవిత్రమైనది, భూయః = ఆ తరువాత, శంభు-జటాలి-భూషణ-మణిః = శివుని (శంభు) జటాజూటాన్ని (జటాలి) అలంకరించిన (భూషణ) రత్నం (మణి) వంటిది (గా), జహ్నోః-మహర్షేః = జహ్ను మహర్షి యొక్క, ఇయం = ఈ, కన్యా = పుత్రిక (గా), కల్మష-నాశినీ = పాపాలను నాశనం చేసేది (గా), భగవతీ = భగవంతురాలు అయిన, భాగీరథీ = భాగీరథి (గంగాదేవి), మామ్ = నన్ను, పాతు = రక్షించుగాక.
తాత్పర్యము:
మొదట సృష్టికర్తయైన బ్రహ్మదేవుని నిత్యకర్మల కోసం ఆయన కమండలంలో ఉన్న జలం; తరువాత ఆదిశేషునిపై పవళించిన విష్ణువు యొక్క పాదాలను కడిగిన పవిత్రమైన జలం; ఆ తరువాత శివుని జటాజూటాన్ని అలంకరించిన రత్నం వంటిది; భగీరథుని ప్రార్థనతో భూమికి దిగివచ్చినది; జహ్ను మహర్షి యొక్క కమండలంలో నింపబడి తిరిగి విడుదల చేయబడినది; పాపాలను నాశనం చేసే భగవతి అయిన భాగీరథి నన్ను రక్షించుగాక.
విశేషములు:
- ఈ శ్లోకం గంగానది యొక్క పవిత్రమైన మూలాలను, వివిధ సందర్భాలలో ఆమెకున్న ప్రాముఖ్యతను తెలియజేస్తుంది.
- త్రిమూర్తుల సంబంధం: బ్రహ్మదేవుని కమండలంలోని జలం కావడం ఆమె యొక్క ఆదిమమైన పవిత్రతను సూచిస్తుంది. విష్ణువు పాదాలను కడగడం ఆమెను విష్ణుపాదోద్భవిగా చేస్తుంది, ఇది ఆమె పవిత్రతకు మరొక కారణం. శివుని జటాజూటంలో ఆమె స్థానం ఆమెను శివునికి అత్యంత ప్రియమైనదిగా చేస్తుంది. ఈ విధంగా త్రిమూర్తుల సంబంధంతో ఆమె పవిత్రతను కవి ఉద్ఘాటిస్తున్నాడు.
- భగీరథుని తపస్సు: భగీరథుని తపస్సు ద్వారా భూమికి రావడం మానవులకు ఆమె యొక్క అనుగ్రహాన్ని, ఆమె అవతరణకు కారణమైన భగీరథుని కృషిని తెలియజేస్తుంది.
- జహ్ను మహర్షి కథ: జహ్ను మహర్షి కథ గంగానది యొక్క ప్రవాహానికి సంబంధించిన ఒక ఆసక్తికరమైన పురాణ గాథ. ఆయన కోపంతో గంగానదిని తన కమండలంలో బంధించగా, దేవతల ప్రార్థన మేరకు తిరిగి విడుదల చేశారు. అందుకే ఆమెను జాహ్నవి అని కూడా అంటారు.
శ్లోకం 5:
శ్లో ॥ శార్దూలము (మసజసతతగ)
శైలేంద్రాదవతారిణీ నిజజలే మజ్జిజ్జనోత్తారిణీ పారావార విహారిణీభవభయ శ్రేణీ సముత్సారిణీ | శేషాంగైరనుకారిణీ హరశిరో వల్లీ దళాకారిణీ కాశీప్రాంత విహారిణీ విజయతే గంగా మనోహారిణీ ॥
పదచ్ఛేదము:
శైలేంద్రాత్, అవతారిణీ, నిజ-జలే, మజ్జిత్-జన-ఉత్తారిణీ, పారావార-విహారిణీ, భవ-భయ-శ్రేణీ-సముత్సారిణీ, శేష-అంగైః-అనుకారిణీ, హర-శిరః-వల్లీ-దళ-ఆకారిణీ, కాశీ-ప్రాంత-విహారిణీ, విజయతే, గంగా, మనోహారిణీ.
అన్వయము:
శైలేంద్రాత్ అవతారిణీ, నిజ-జలే మజ్జిజ్జన-ఉత్తారిణీ, పారావార-విహారిణీ, భవ-భయ-శ్రేణీ-సముత్సారిణీ, శేష-అంగైః-అనుకారిణీ, హర-శిరః-వల్లీ-దళ-ఆకారిణీ, కాశీ-ప్రాంత-విహారిణీ మనోహారిణీ గంగా విజయతే.
ప్రతి పదార్థము:
శైలేంద్రాత్ = పర్వతరాజు అయిన హిమాలయాల నుండి, అవతారిణీ = అవతరించినది; నిజ-జలే = తన స్వచ్ఛమైన జలాలలో, మజ్జిత్-జన-ఉత్తారిణీ = మునిగిన వారిని (జన) సంసార సాగరం నుండి తరింపజేసేది; పారావార-విహారిణీ = సముద్రం (పారావార) వరకు ప్రవహించేది; భవ-భయ-శ్రేణీ-సముత్సారిణీ = సంసార (భవ) భయాల (భయ) సమూహాలను (శ్రేణీ) తొలగించేది (సముత్సారిణీ); శేష-అంగైః-అనుకారిణీ = ఆదిశేషుని శరీరం (అంగైః) వలె తెల్లగా (అనుకారిణీ), అలలతో కదులుతూ ఉండేది; హర-శిరః-వల్లీ-దళ-ఆకారిణీ = శివుని (హర) జటాజూటంలో (శిరః-వల్లీ) ఒక ఆకు (దళ) వలె ప్రకాశించేది (ఆకారిణీ); కాశీ-ప్రాంత-విహారిణీ = కాశీ ప్రాంతంలో విహరించేది, మనోహారిణీ = మనోహరమైన, గంగా = గంగానది, విజయతే = సర్వోత్కృష్టంగా విజయం పొందుగాక.
తాత్పర్యము:
పర్వతరాజు అయిన హిమాలయాల నుండి అవతరించినది; తన స్వచ్ఛమైన జలాలలో మునిగిన వారిని సంసార సాగరం నుండి తరింపజేసేది; సముద్రం వరకు ప్రవహించేది; సంసార భయాల శ్రేణిని తొలగించేది; ఆదిశేషుని శరీరం వలె తెల్లగా, అలలతో కదులుతూ ఉండేది; శివుని జటాజూటంలో ఒక ఆకు వలె ప్రకాశించేది; కాశీ ప్రాంతంలో విహరించే మనోహరమైన గంగానది సర్వోత్కృష్టంగా విజయం పొందుగాక.
విశేషములు:
- ఈ శ్లోకం గంగానది యొక్క వివిధ లక్షణాలను, ఆమె యొక్క శక్తిని వివరిస్తుంది.
- మోక్ష ప్రదాతృత్వం: హిమాలయాల నుండి ఉద్భవించడం ఆమె యొక్క స్వచ్ఛతను, పవిత్రతను సూచిస్తుంది. తన జలాలలో మునిగిన వారిని సంసార బంధాల నుండి విముక్తి చేయడం ఆమె యొక్క మోక్ష ప్రదాతృత్వాన్ని తెలియజేస్తుంది.
- విశాల ప్రవాహం: సముద్రం వరకు ప్రవహించడం ఆమె యొక్క నిరంతరమైన ప్రవాహాన్ని, విశాలత్వాన్ని సూచిస్తుంది.
- దివ్య పోలికలు: ఆదిశేషునితో పోల్చడం ఆమె యొక్క పవిత్రతను, అనంతత్వాన్ని తెలియజేస్తుంది. శివుని జటాజూటంలో ఆకు వలె ప్రకాశించడం ఆమె యొక్క సుందరమైన, ప్రత్యేకమైన స్థానాన్ని, శివునితో ఆమెకున్న అనుబంధాన్ని తెలియజేస్తుంది.
- కాశీతో అనుబంధం: కాశీలో ఆమె యొక్క ప్రవాహం ఆ క్షేత్రానికి మరింత పవిత్రతను, ప్రాముఖ్యతను చేకూరుస్తుంది. ఈ శ్లోకం ద్వారా గంగానది కేవలం ఒక నది కాదని, అది దివ్య శక్తి స్వరూపం, మోక్ష ప్రదాయిని అని కవి ఉద్ఘాటిస్తున్నాడు.
శ్లోకం 6:
శ్లో ॥ శిఖరిణి య , మ , న , స , భ , వ(లగ)
కుతో వీచీవీచిస్తవ యదిగతా లోచనపథం త్వమాపీతా పీతాంబరపుర నివాసం వితరసి | త్వదుత్సంగే గంగే ! పతతి యది కాయస్త నుభృతాం తదామాత శ్శాత క్రితవ పదలాభోప్యతిలఘుః ||
పదచ్ఛేదము:
కుతః, వీచీవీచిః, తవ, యది, గతా, లోచన-పథమ్, త్వమ్, ఆపీతా, పీతాంబర-పుర-నివాసమ్, వితరసి, త్వత్-ఉత్సంగే, గంగే!, పతతి, యది, కాయః, తనుభృతామ్, తదా, మాతః!, శాత-క్రితవ-పద-లాభః, అపి, అతి-లఘుః.
అన్వయము: గంగే! తవ వీచీవీచిః యది లోచన-పథం గతా, కుతః (అస్తి)? త్వం ఆపీతా పీతాంబర-పుర-నివాసం వితరసి. మాతః! యది త్వత్-ఉత్సంగే తనుభృతాం కాయః పతతి, తదా శాత-క్రితవ-పద-లాభః అపి అతి-లఘుః.
ప్రతి పదార్థము: గంగే! = ఓ గంగా!, తవ = నీ యొక్క, వీచీవీచిః = వీచి అనే నరకం, యది = ఒకవేళ, లోచన-పథం = కంటికి కనిపించినంత మాత్రాన (నీ అలలు) గతా = చేరినట్లయితే, కుతః = ఎక్కడ ఉంది (లేదు)?; త్వం = నీవు, ఆపీతా = (కొద్దిగా) త్రాగబడితే, పీతాంబర-పుర-నివాసం = విష్ణువు ఉండే వైకుంఠంలో నివాసం, వితరసి = ప్రసాదిస్తావు. మాతః! = ఓ తల్లి!, యది = ఒకవేళ, త్వత్-ఉత్సంగే = నీ ఒడిలో, తనుభృతాం = మానవుల యొక్క, కాయః = శరీరం, పతతి = పడితే (ప్రాణం విడిస్తే), తదా = అప్పుడు, శాత-క్రితవ-పద-లాభః = వంద యజ్ఞాలు (క్రితవ) చేసిన పుణ్యంతో (పద) లభించేది (లాభః), అపి = కూడా, అతి-లఘుః = చాలా చిన్నది (అల్పమైనది).
తాత్పర్యము:
ఓ గంగా! నీ అలలు కంటికి కనిపించినంత మాత్రాన "వీచి" అనే నరకం ఉండదు. నీ నీటిని కొద్దిగా త్రాగినా చాలు, విష్ణువు ఉండే వైకుంఠంలో నివాసం లభిస్తుంది. ఓ గంగమ్మా! నీ ఒడిలో ప్రాణం విడిచిన వారికి ఇంద్రలోకం యొక్క పదవి కూడా చాలా చిన్నదిగా అనిపిస్తుంది.
విశేషములు:
- ఈ శ్లోకం గంగానది యొక్క దర్శనం, స్పర్శ, పానం మరియు ఆమె ఒడిలో మరణించడం యొక్క గొప్ప ఫలితాలను వివరిస్తుంది.
- అత్యంత పాపనాశక శక్తి: గంగానదిని చూడటం కూడా పాపాలను నశింపజేస్తుందని, నరక భయాన్ని తొలగిస్తుందని చెప్పడం ఆమె యొక్క దివ్యత్వాన్ని, సాటిలేని పాపనాశకత్వాన్ని సూచిస్తుంది. 'వీచి' అనేది ఒక నరక లోకం.
- మోక్ష ప్రదాయిని: గంగాజలం తాగడం వైకుంఠ ప్రాప్తిని కలిగిస్తుందని చెప్పడం ఆమె యొక్క మోక్షప్రదాతృత్వాన్ని తెలియజేస్తుంది.
- మహోన్నత ఫలం: గంగానది ఒడ్డున మరణించడం అత్యంత పుణ్యప్రదమైనది, అది ఇంద్రలోకం (శాత క్రితవ పదలాభః) కంటే కూడా గొప్ప ఫలితాలను ఇస్తుందని చెప్పడం ఆమె యొక్క మహిమను మరింతగా తెలియజేస్తుంది. ఇది దేహత్యాగానికి అత్యంత పవిత్రమైన స్థలంగా గంగా తీరాన్ని వర్ణిస్తుంది.
శ్లోకం 7:
శ్లో ॥ మాలినీ (న , న , మ , య , య)
భగవతి | తవతీరే నీరమాత్రాశనోహం విగతవిషయతృష్ణఃకృష్ణ మారాధయామి | సకల కతిషభంగే ! స్వర్గసోపాన సంగే | తరళుతర తరంగే | దేవి | గంగే ప్రసీద |
పదచ్ఛేదము:
భగవతి!, తవ-తీరే, నీర-మాత్ర-అశనః, అహమ్, విగత-విషయ-తృష్ణః, కృష్ణమ్, ఆరాధయామి, సకల-కతిష-భంగే!, స్వర్గ-సోపాన-సంగే!, తరళుతర-తరంగే!, దేవి!, గంగే!, ప్రసీద.
అన్వయము:
భగవతి! తవ-తీరే నీర-మాత్ర-అశనః అహం విగత-విషయ-తృష్ణః కృష్ణమ్ ఆరాధయామి. సకల-కతిష-భంగే! స్వర్గ-సోపాన-సంగే! తరళుతర-తరంగే! దేవి! గంగే! ప్రసీద.
ప్రతి పదార్థము:
భగవతి! = ఓ భగవంతురాలా!, తవ-తీరే = నీ ఒడ్డున, నీర-మాత్ర-అశనః = నీ నీటిని మాత్రమే ఆహారంగా తీసుకుంటూ, అహమ్ = నేను, విగత-విషయ-తృష్ణః = విషయాల (విషయ) పట్ల కోరికలను (తృష్ణః) విడిచిపెట్టి (విగత), కృష్ణమ్ = కృష్ణపరమాత్మను, ఆరాధయామి = ఆరాధిస్తున్నాను, సకల-కతిష-భంగే! = సమస్త పాపాలను (కతిష) నశింపజేసేదానవు (భంగే)! (ఇక్కడ 'కతిష' అంటే దోషం, పాపం అని అర్థం), స్వర్గ-సోపాన-సంగే! = స్వర్గానికి మెట్ల (సోపాన) వంటిదానవు (సంగే)! (సంగే అంటే ఆశ్రయం, కలిగిన అని అర్థం), తరళుతర-తరంగే! = మిక్కిలి కదులుతున్న అలలు (తరంగే) కలిగిన దానవు!, దేవి! = ఓ దేవి!, గంగే! = ఓ గంగా!, ప్రసీద = నాపై దయ చూపు.
తాత్పర్యము:
ఓ భగవంతురాలా! నీ ఒడ్డున నీ నీటిని మాత్రమే ఆహారంగా తీసుకుంటూ, విషయాల పట్ల కోరికలను విడిచిపెట్టి కృష్ణపరమాత్మను ఆరాధిస్తున్నాను. సమస్త పాపాలను నశింపజేసేదానవు! స్వర్గానికి మెట్ల వంటిదానవు! కదులుతున్న అలలు కలిగిన ఓ గంగాదేవీ! నాపై దయ చూపు.
విశేషములు:
- ఈ శ్లోకంలో భక్తుడు గంగానది ఒడ్డున నివసిస్తూ, విషయ వాంఛలను విడిచిపెట్టి ఆధ్యాత్మిక సాధన చేయాలనే తన కోరికను వ్యక్తం చేస్తున్నాడు.
- వైరాగ్య పూరిత జీవనం: 'నీరమాత్రాశనః' మరియు 'విగతవిషయతృష్ణః' అనే పదాలు సన్యాసికి ఉండవలసిన వైరాగ్యం, అల్పసంతోషం వంటి లక్షణాలను సూచిస్తాయి.
- గంగాదేవి స్తుతి: గంగానది పాపాలను నశింపజేసి, స్వర్గానికి మార్గం చూపే తల్లిగా వర్ణించబడింది. "సకల కతిషభంగే" అంటే అన్ని పాపాలను నశింపజేసేది అని అర్థం. "స్వర్గసోపాన సంగే" అంటే స్వర్గానికి మెట్ల వంటిది అని అర్థం.
- కరుణార్ద్ర ప్రార్థన: కదులుతున్న అలలు గంగానది యొక్క నిరంతరమైన ప్రవాహాన్ని, శక్తిని సూచిస్తాయి. చివరిగా భక్తుడు గంగాదేవి అనుగ్రహాన్ని, ఆమె యొక్క కరుణను కోరుతున్నాడు, తన భక్తిని ప్రదర్శిస్తున్నాడు.
శ్లోకం 8:
శ్లో ॥ శార్దూలము ( మసజసతతగ)
మాతర్జాహ్నవి ! శంభుసంగమిళితే మౌళౌ నిధాయాం జలిం త్వత్తీరే వపుషోవసాన సమయే నారాయణాంఘ్రి ద్వయం | సాఽ౽నందం స్మరతో భవిష్యతి మమప్రాణప్రయాణోత్సవే భూయాద్భక్తి రవిచ్యుతా హరిహరాఽద్వైతాత్మికా శాశ్వతీ | ||
పదచ్ఛేదము:
మాతః!, జాహ్నవి!, శంభు-సంగమిళితే, మౌళౌ, నిధాయ, అంజలిమ్, త్వత్-తీరే, వపుషః-అవసాన-సమయే, నారాయణ-అంఘ్రి-ద్వయమ్, స-ఆనందమ్, స్మరతః, భవిష్యతి, మమ, ప్రాణ-ప్రయాణ-ఉత్సవే, భూయాత్, భక్తిః, అవిచ్యుతా, హరి-హర-అద్వైత-ఆత్మికా, శాశ్వతీ.
అన్వయము:
మాతః జాహ్నవి! శంభు-సంగమిళితే మౌళౌ అంజలిం నిధాయ, త్వత్-తీరే వపుషః-అవసాన-సమయే, ప్రాణ-ప్రయాణ-ఉత్సవే మమ నారాయణ-అంఘ్రి-ద్వయం స-ఆనందం స్మరతః శాశ్వతీ హరి-హర-అద్వైత-ఆత్మికా అవిచ్యుతా భక్తిః భూయాత్.
ప్రతి పదార్థము:
మాతః! = ఓ తల్లీ!, జాహ్నవి! = ఓ జహ్నుముని పుత్రీ!, శంభు-సంగమిళితే = శివునితో (శంభు) కలిసి (సంగ) ఉన్న (మిళితే) (లేదా శివునిలో ఐక్యమైన), మౌళౌ = తలపై (జటాజూటంలో), నిధాయ = ఉంచి, అంజలిమ్ = చేతులు జోడించి నమస్కరిస్తూ, త్వత్-తీరే = నీ ఒడ్డున, వపుషః-అవసాన-సమయే = శరీరం (వపుషః) అంతమయ్యే (అవసాన) సమయంలో (సమయే), నారాయణ-అంఘ్రి-ద్వయమ్ = నారాయణుని యొక్క రెండు పాదాలను, స-ఆనందమ్ = ఆనందంతో, స్మరతః = స్మరించుకుంటూ, భవిష్యతి = ఉన్న నాకు, మమ = నా, ప్రాణ-ప్రయాణ-ఉత్సవే = ప్రాణాలు విడుచు (ప్రయాణ) అనే ఉత్సవంలో (అంటే మరణ సమయంలో), భూయాత్ = కలుగుగాక, భక్తిః = భక్తి, అవిచ్యుతా = చలించనిది, హరి-హర-అద్వైత-ఆత్మికా = హరి (విష్ణువు) మరియు హరుడు (శివుడు) ఒక్కరే అనే (అద్వైత) భావనతో కూడినది (ఆత్మికా), శాశ్వతీ = శాశ్వతమైనది.
తాత్పర్యము:
తల్లీ! శివునితో కలిసి ఆనందించే ఓ జహ్నుముని పుత్రీ! నా చివరి క్షణాలలో నీ ఒడ్డున చేతులు జోడించి నమస్కరిస్తూ, నారాయణుని పాదాలను ఆనందంగా స్మరించుకుంటూ ప్రాణాలు విడువాలని ఉంది. నీ ఒడ్డున ఉన్న మహిమ వలన శివుడు మరియు విష్ణువు ఒక్కరే అనే శాశ్వతమైన, అచంచలమైన భక్తి నాకు కలుగుగాక.
విశేషములు:
- ఈ శ్లోకంలో భక్తుడు గంగానది ఒడ్డున మరణించాలనే తన ఆకాంక్షను, మోక్షాపేక్షను వ్యక్తం చేస్తున్నాడు.
- ముక్తిదాయక తీరం: గంగా తీరం మరణానికి పవిత్రమైన స్థలంగా భావించబడుతుంది. భక్తుడు తన మరణ సమయంలో నారాయణుని స్మరించుకోవడం మోక్షానికి మార్గమని విశ్వసిస్తున్నాడు.
- హరిహరాద్వైత భావన: ఈ శ్లోకం యొక్క ప్రత్యేకత హరిహరాద్వైత భావనను (శివుడు మరియు విష్ణువు ఒక్కరే అనే అద్వైత భావన) నొక్కి చెప్పడం. గంగానది ఒడ్డున మరణించడం వలన ఈ జ్ఞానం, అచంచలమైన భక్తి కలుగుతాయని భక్తుడు ఆశిస్తున్నాడు. ఇది శంకరాచార్యుల అద్వైత సిద్ధాంతానికి అనుగుణంగా ఉంది.
- ఆఖరి కోరిక: 'ప్రాణప్రయాణోత్సవే' అనే పదం మరణాన్ని ఒక భయానక సంఘటనగా కాకుండా, ఆత్మకు పరమాత్మతో లయమయ్యే ఒక పవిత్రమైన ఉత్సవంగా భావించడాన్ని సూచిస్తుంది.
శ్లోకం 9:
శ్లో ॥ గంగాష్టక మిదం పుణ్యం యః పఠేత్ప్రయతో నరః సర్వపాప వినిర్ముక్తస్సన్ విష్ణులోకం సగచ్ఛతి || ఇతి శ్రీ మచ్ఛంకరాచార్య కృత గంగాష్టకం సంపూర్ణమ్.
పదచ్ఛేదము:
గంగాష్టకమ్, ఇదమ్, పుణ్యమ్, యః, పఠేత్, ప్రయతః, నరః, సర్వ-పాప-వినిర్ముక్తః, సన్, విష్ణు-లోకమ్, సః, గచ్ఛతి.
అన్వయము:
యః ప్రయతః నరః ఇదం పుణ్యం గంగాష్టకమ్ పఠేత్, సః సర్వ-పాప-వినిర్ముక్తః సన్ విష్ణు-లోకమ్ గచ్ఛతి.
ప్రతి పదార్థము:
యః = ఎవరైతే, ప్రయతః== నియమంతో (శుచిగా, శ్రద్ధతో), నరః = మానవుడు, ఇదమ్ = ఈ, పుణ్యమ్ = పుణ్యప్రదమైన, గంగాష్టకమ్ = గంగాష్టక స్తోత్రాన్ని, పఠేత్ = చదువుతారో , సః = అతడు, సర్వ-పాప-వినిర్ముక్తః = సమస్త పాపాల నుండి విముక్తుడై, సన్ = అయి, విష్ణు-లోకమ్ = విష్ణులోకానికి, గచ్ఛతి = చేరుకుంటాడు
తాత్పర్యము:
ఈ పుణ్యప్రదమైన గంగాష్టకాన్ని ఎవరైతే నియమంతో చదువుతారో, వారు సమస్త పాపాల నుండి విముక్తులై విష్ణులోకానికి చేరుకుంటారు. ఇది శ్రీ శంకరాచార్యులచే రచించబడిన గంగాష్టకం సంపూర్ణం.
విశేషములు:
- ఈ శ్లోకం గంగాష్టకం పఠించడం యొక్క ఫలితాన్ని తెలియజేస్తుంది.
- స్తోత్ర పఠన మహిమ: నియమంతో, భక్తితో ఈ స్తోత్రాన్ని పఠించిన వారు అన్ని పాపాల నుండి విముక్తులై విష్ణులోకాన్ని పొందుతారని చెప్పడం దీని యొక్క ప్రాముఖ్యతను, స్తోత్ర మహిమను తెలియజేస్తుంది.
- ఫలశ్రుతి: ఈ శ్లోకం ఫలశ్రుతిని (స్తోత్రం పఠించిన వారికి లభించే ఫలితం) వివరిస్తుంది. ఇది శ్రోతలకు, పఠించేవారికి ప్రోత్సాహాన్ని, విశ్వాసాన్ని అందిస్తుంది.
- శ్రీ శంకరాచార్యుల వంటి గొప్ప తత్వవేత్తచే రచించబడటం ఈ స్తోత్రానికి మరింత ప్రామాణికతను, పవిత్రతను చేకూరుస్తుంది.
No comments:
Post a Comment