కాశీపంచకం (05 శ్లోకాలు)

శ్రీ శంకరాచార్య స్తోత్ర సర్వస్వమ్ –

                                                కాశీపంచకం  ( 05 శ్లోకాలు)

                            (ఉపజాతి,  వారాంగి ఛందస్సు)

                          ( పదవిభాగము, అన్వయము, ప్రతి పదార్థము, తాత్పర్యము,విశేషములతో)

                                                                                            -ఆచార్య తాడేపల్లి పతంజలి

శ్రీ శంకరాచార్యులు రచించిన కాశీపంచకం స్తోత్రం, కాశీ పుణ్యక్షేత్రం మరియు దాని పవిత్ర స్థలాలు (గంగ, మణికర్ణిక వంటివి) అంతర్గత ఆధ్యాత్మిక ప్రయాణాన్ని, ఆత్మజ్ఞానాన్ని సూచిస్తాయని వివరిస్తుంది. సకల తీర్థాలు, పరమ శాంతి, మరియు విశ్వేశ్వరుడి (శివుడి) ఉనికి మన అంతరాత్మలోనే ఉన్నాయని, వాటిని ఆత్మ సాక్షాత్కారంతో, భక్తితో సాధించవచ్చని ఈ స్తోత్రం తెలియజేస్తుంది.

కాశీపంచకం

01 వ శ్లోకం:

మనోనివృత్తిః పరమోపశాంతి

స్సా తీర్థవర్యా మణికర్ణికా చ |

జ్ఞానప్రవాహా విమలాఽఽదిగంగా

 సా కాశికాఽహం నిజబోధరూపా ॥ ౧॥

పదవిభాగము:

మనః-నివృత్తిః, పరమ-ఉపశాంతిః, సా, తీర్థవర్యా, మణికర్ణికా, చ, జ్ఞాన-ప్రవాహా, విమలా, ఆది-గంగా, సా, కాశికా, అహం, నిజ-బోధ-రూపా.

అన్వయము:

మనః-నివృత్తిః పరమ-ఉపశాంతిః సా తీర్థవర్యా మణికర్ణికా చ. విమలా జ్ఞాన-ప్రవాహా ఆది-గంగా. సా కాశికా నిజ-బోధ-రూపా అహం.

ప్రతి పదార్థము:

మనః-నివృత్తిః = మనస్సు యొక్క సంపూర్ణమైన నిశ్చలత్వం, పరమ-ఉపశాంతిః = అత్యుత్తమమైన శాంతి, సా = అది, తీర్థవర్యా = తీర్థాలలో శ్రేష్ఠమైనది, మణికర్ణికా = మణికర్ణిక (ఘట్టం), చ = మరియు, విమలా = నిర్మలమైన, జ్ఞాన-ప్రవాహా = జ్ఞాన ప్రవాహం, ఆది-గంగా = ఆదిగంగ (పవిత్రమైన గంగానది), సా = అటువంటి, కాశికా = కాశీపురి, నిజ-బోధ-రూపా = ఆత్మజ్ఞాన స్వరూపమైనదిగా, అహం = నేను (అయి ఉన్నాను).

తాత్పర్యము:

మనస్సు పూర్తిగా నిశ్చలమై, అత్యంత శాంతిని పొందిన స్థితే అత్యుత్తమమైన తీర్థం; అదే మణికర్ణికా ఘట్టం. నిర్మలమైన జ్ఞానం నిరంతరం ప్రవహించడమే పవిత్రమైన ఆదిగంగ. అటువంటి (అంటే, మనస్సు శాంతించి, జ్ఞానం ప్రవహించే) కాశీపురి నిజానికి నాలో ఉన్న ఆత్మజ్ఞాన స్వరూపమే. అంటే, బయట ఉన్న కాశీని వెతకడం కాదు, మనలోని ఆత్మజ్ఞానమే అసలైన కాశీ అని శంకరాచార్యుల వారు చెబుతున్నారు.

విశేషములు:

• ఈ శ్లోకంలో శంకరాచార్యుల వారు భౌతికమైన కాశీ క్షేత్రం కంటే ఆధ్యాత్మికమైన అంతరంగాన్ని గొప్పగా వర్ణించారు.
• మనశ్శాంతి = మణికర్ణిక: సాధారణంగా కాశీలోని మణికర్ణికా ఘట్టంలో మరణిస్తే మోక్షం వస్తుందని భావిస్తారు. కానీ ఇక్కడ శంకరులు మనస్సు పూర్తిగా శాంతించి, లయం కావడమే నిజమైన మణికర్ణిక అని చెబుతున్నారు. మనోనాశనమే అత్యున్నతమైన మోక్ష సాధన మార్గమని సూచిస్తున్నారు.
• జ్ఞాన ప్రవాహం = గంగ: భౌగోళికంగా కాశీ గంగానది తీరాన ఉంది. గంగాస్నానం పాపాలను హరిస్తుందని నమ్మకం. ఇక్కడ జ్ఞాన ప్రవాహాన్ని గంగతో పోల్చడం ద్వారా, ఆత్మజ్ఞానం అనే ప్రవాహంలో మునిగితేనే నిజమైన పరిశుద్ధత, ముక్తి లభిస్తుందని వివరిస్తున్నారు.
• ఆత్మజ్ఞానమే కాశీ: బయట కనిపించే కాశీ కేవలం ఒక ప్రతీక మాత్రమేనని, మన లోపల ఉన్న స్వచ్ఛమైన ఆత్మజ్ఞానమే నిజమైన కాశీ అనీ, అటువంటి ఆత్మస్వరూపాన్నే తానున్నానని శంకరులు ఈ శ్లోకంలో తమ అనుభవాన్ని తెలియజేస్తున్నారు.
• మొత్తంగా, ఈ శ్లోకం బాహ్య తీర్థయాత్రల కంటే అంతరంగ శుద్ధికి, ఆత్మజ్ఞానానికి ప్రాధాన్యతను ఇస్తుంది. మనలోపలే మోక్ష మార్గం ఉందని బోధిస్తుంది.

---

02 వ శ్లోకం:

యస్యామిదం కల్పితమింద్రజాలం

చరాచరం భాతి మనోవిలాసమ్ |

సచ్చిత్సుఖైకా పరమాత్మరూపా

సా కాశికాఽహం నిజబోధరూపా ॥ ౨॥

పదవిభాగము:

యస్యాం, ఇదం, కల్పితం, ఇంద్రజాలం, చర-అచరం, భాతి, మనో-విలాసమ్, సత్-చిత్-సుఖ-ఏకా, పరమాత్మ-రూపా, సా, కాశికా, అహం, నిజ-బోధ-రూపా.

అన్వయము:

యస్యాం ఇదం కల్పితం ఇంద్రజాలం చర-అచరం మనో-విలాసం భాతి. సా సత్-చిత్-సుఖ-ఏకా పరమాత్మ-రూపా కాశికా. నిజ-బోధ-రూపా అహం.

ప్రతి పదార్థము:

యస్యాం = దేనియందు, ఇదం = ఈ, కల్పితం = కల్పించబడిన, ఇంద్రజాలం = ఇంద్రజాలము వలె, చర-అచరం = కదిలే మరియు కదలని (సమస్త ప్రపంచం), మనో-విలాసమ్ = మనస్సు యొక్క ఒక లీలతో, భాతి = ప్రకాశిస్తుందో (కనిపిస్తుందో), సా = ఆ, సత్-చిత్-సుఖ-ఏకా = సత్-చిత్-ఆనంద స్వరూపమైన, ఏకైకమైన, పరమాత్మ-రూపా = పరమాత్మ రూపమే, కాశికా = అసలైన కాశీ, నిజ-బోధ-రూపా = ఆత్మజ్ఞాన రూపంలో, అహం = నేను (అయి ఉన్నాను).

తాత్పర్యము:

దేని యందు ఈ కనిపించే కదిలే (చర) మరియు కదలని (అచర) సమస్త ప్రపంచం ఒక ఇంద్రజాలం వలె, మనస్సు యొక్క కేవలం ఒక లీలతో (విలాసం) ప్రకాశిస్తుందో; ఆ సత్-చిత్-ఆనంద స్వరూపమైన, ఏకైకమైన, పరమాత్మ రూపమే అసలైన కాశీ. నేను నా యొక్క ఆత్మజ్ఞాన రూపంలో ఆ కాశీనే అయి ఉన్నాను. అంటే, ఈ ప్రపంచమంతా ఒక భ్రమ అనీ, దాని ఆధారమైన సత్-చిత్-ఆనంద పరమాత్మయే నిజమైన కాశీ అనీ, ఆ పరమాత్మయే తానున్న ఆత్మజ్ఞాన స్వరూపమనీ శంకరులు చెబుతున్నారు.

విశేషములు:

• ఈ శ్లోకం ద్వారా శంకరాచార్యుల వారు అద్వైత వేదాంత సిద్ధాంతాన్ని వివరిస్తున్నారు.
• ప్రపంచం ఇంద్రజాలం, మనోవిలాసం: బయట కనిపించే ఈ స్థావర (కదలని), జంగమ (కదిలే) జగత్తు అంతా నిజం కాదని, కేవలం ఒక ఇంద్రజాలం లాంటిదని, అది మనస్సు యొక్క సృష్టి లేదా ఆట (విలాసం) మాత్రమేనని చెబుతున్నారు. ఇది ప్రపంచం యొక్క మిథ్యాత్వాన్ని (అసత్య స్వభావాన్ని) సూచిస్తుంది.
• సత్-చిత్-ఆనందమే పరమాత్మ: ప్రపంచం దేనిపై ఆధారపడి కనిపిస్తుందో ఆ సత్యమైన వస్తువును సత్ (ఉనికి), చిత్ (జ్ఞానం/చైతన్యం), ఆనందం (పరమ సుఖం) అనే లక్షణాలతో కూడిన ఏకైక పరమాత్మగా వర్ణిస్తున్నారు. ఇదే బ్రహ్మం యొక్క స్వరూపం.
• పరమాత్మయే కాశీ, ఆత్మజ్ఞానమే కాశీ: ఆ ఇంద్రజాలం వలె కనిపించే ప్రపంచానికి ఆధారమైన, ఏకైక సచ్చిదానంద స్వరూపమైన ఆ పరమాత్మయే నిజమైన కాశీ అని, ఆ పరమాత్మ తనలో ఉన్న ఆత్మజ్ఞాన స్వరూపమేనని దృఢంగా చెబుతున్నారు. ఇది "అహం బ్రహ్మాస్మి" (నేనే బ్రహ్మాన్ని) అనే మహావాక్యం యొక్క భావాన్ని తెలియజేస్తుంది.
• మనస్సు సృష్టించే భ్రమల నుండి విడివడి, సచ్చిదానంద స్వరూపమైన ఆత్మను తెలుసుకోవడమే అసలైన కాశీ యాత్ర అని, అదే ముక్తి అని ఈ శ్లోకం యొక్క అంతరార్థం. భౌతిక కాశీ స్థానం కేవలం ఆ అంతరంగ యాత్రకు గుర్తుగా భావించవచ్చని సూచిస్తుంది.

---

03 వ శ్లోకం:

కోశేషు పంచస్వధిరాజమానా

బుద్ధిర్భవానీ ప్రతిదేహగేహమ్ |

సాక్షీ శివస్సర్వగతోఽన్తరాత్మా

సా కాశికాఽహం నిజబోధరూపా ॥3॥

పదవిభాగము:

కోశేషు, పంచసు, అధిరాజమానా, బుద్ధిః, భవానీ, ప్రతి-దేహ-గేహమ్, సాక్షీ, శివః, సర్వ-గతః, అంతరాత్మా, సా, కాశికా, అహం, నిజ-బోధ-రూపా.

అన్వయము:

పంచసు కోశేషు ప్రతి-దేహ-గేహం అధిరాజమానా బుద్ధిః భవానీ. సర్వ-గతః అంతరాత్మా శివః సాక్షీ. సా కాశికా నిజ-బోధ-రూపా అహం.

ప్రతి పదార్థము:

పంచసు = ఐదు, కోశేషు = కోశములనే (అన్నమయ, ప్రాణమయ, మనోమయ, విజ్ఞానమయ, ఆనందమయ కోశములు), ప్రతి-దేహ-గేహమ్ = ప్రతి శరీరమనే ఇంటిలో, అధిరాజమానా = నివసిస్తున్న, బుద్ధిః = బుద్ధియే, భవానీ = భవాని దేవి, సర్వ-గతః = అన్నిచోట్లా నిండియున్న, అంతరాత్మా = లోపలి ఆత్మ, శివః = శివుడు, సాక్షీ = సమస్తమునకు సాక్షిగా ఉన్నవాడు, సా = అట్టి, కాశికా = కాశీపురి, నిజ-బోధ-రూపా = ఆత్మజ్ఞాన స్వరూపమైనదిగా, అహం = నేను (అయి ఉన్నాను).

తాత్పర్యము:

ఐదు కోశములనే (అన్నమయ, ప్రాణమయ, మనోమయ, విజ్ఞానమయ, ఆనందమయ కోశములు) ఇళ్లలో ప్రతి శరీరంలోనూ నివసించే బుద్ధియే భవాని దేవి. అన్నిచోట్లా నిండియుండి, లోపల ఆత్మస్వరూపమై, సమస్తమునకు సాక్షిగా ఉండేవాడే శివుడు. ఇట్టి ఆత్మజ్ఞాన స్వరూపమైన కాశీ నేనే అయి ఉన్నాను.

విశేషములు:

• ఈ శ్లోకం ద్వారా శంకరాచార్యులవారు భౌతికమైన కాశీ కంటే ఆత్మ స్వరూపమైన అసలైన కాశీని గురించి వివరిస్తున్నారు.
• మన శరీరమే ఒక ఇల్లు వంటిదని, అందులోని బుద్ధియే దేవి భవాని అని పోలుస్తున్నారు.
• మనలోని అంతరాత్మయే సర్వవ్యాపి అయిన శివుడు అని తెలియజేస్తున్నారు. ఈ శివుడు సమస్త క్రియలకు, అనుభవాలకు సాక్షిగా ఉంటాడు.
• అంటే, మనలోని బుద్ధి భవాని స్వరూపమైతే, మనలోని ఆత్మ శివుని స్వరూపం. ఈ బుద్ధి-ఆత్మల ఏకత్వ స్వరూపమే, స్వచ్ఛమైన జ్ఞాన రూపమైన కాశీ అని చెబుతున్నారు.
• బాహ్య తీర్థయాత్రల కంటే, మన లోపల ఉన్న ఈ ఆత్మజ్ఞానాన్ని పొందడమే నిజమైన కాశీ దర్శనం, ముక్తికి మార్గం అని ఈ శ్లోకం యొక్క లోతైన భావం.
• ఈ విధంగా, శంకరాచార్యులవారు కాశీని ఒక భౌగోళిక ప్రదేశంగా కాకుండా, ప్రతి మనిషి అంతరంగంలో ఉండే చైతన్య స్వరూపంగా దర్శించమని బోధిస్తున్నారు.

---

4 వ శ్లోకం:

కాశ్యాం హి కాశతే కాశీ కాశీ సర్వప్రకాశికా |

సా కాశీ విదితా యేన తేన ప్రాప్తా హి కాశికా ॥4॥

పదవిభాగము:

కాశ్యాం, హి, కాశతే, కాశీ, కాశీ, సర్వ-ప్రకాశికా, సా, కాశీ, విదితా, యేన, తేన, ప్రాప్తా, హి, కాశికా.

అన్వయము:

కాశ్యాం హి కాశీ కాశతే. కాశీ సర్వ-ప్రకాశికా. యేన సా కాశీ విదితా, తేన హి కాశికా ప్రాప్తా.

ప్రతి పదార్థము:

కాశ్యాం = ఆత్మ స్వరూపమైన కాశీలోనే (చైతన్యంలోనే), హి = నిశ్చయంగా, కాశతే = ప్రకాశిస్తుంది, కాశీ = నిజమైన కాశీ, కాశీ = ఆ కాశీయే (ఆత్మ చైతన్యమే), సర్వ-ప్రకాశికా = సమస్తాన్నీ ప్రకాశింపజేసేది, యేన = ఎవడిచేత  సా = ఆ, కాశీ = ఆత్మ స్వరూపమైన కాశీ,  విదితా = తెలుసుకోబడిందో  , తేన = వాడిచేత, హి = నిశ్చయంగా, కాశికా = అసలైన కాశీ.  ప్రాప్తా = పొందబడింది,

తాత్పర్యము:

ఆత్మ స్వరూపమైన కాశీలోనే (చైతన్యంలోనే) నిజమైన కాశీ ప్రకాశిస్తుంది. ఆ కాశీయే (ఆత్మ చైతన్యమే) సమస్తాన్నీ ప్రకాశింపజేస్తుంది. ఎవడు ఆ ఆత్మ స్వరూపమైన కాశీని తెలుసుకుంటాడో, వాడే నిజంగా కాశీని పొందినవాడు.

విశేషములు:

• ఈ శ్లోకం కాశీ పట్టణం యొక్క అసలు స్వరూపాన్ని వివరిస్తుంది. భౌగోళికంగా మనం చూసే కాశీ నగరం కాదు అసలైన కాశీ అని, అది మనలోని ఆత్మ చైతన్యమే అని శంకరాచార్యులవారు స్పష్టం చేస్తున్నారు.
• మనలోని ఆత్మ ప్రకాశం వలనే అంతా ప్రకాశిస్తుంది. మన మనస్సు, బుద్ధి, ఇంద్రియాలు, బయట ప్రపంచం అన్నీ ఆత్మ చైతన్యం వలనే ప్రకాశవంతమవుతాయి, తెలుసుకోబడతాయి.
• ఈ అంతర్గత కాశీని, అంటే ఆత్మ స్వరూపాన్ని, ఎవరు జ్ఞానం ద్వారా తెలుసుకుంటారో, వాళ్ళే నిజమైన కాశీ యాత్ర చేసినవారని, కాశీని చేరుకున్నారని ఇక్కడ అర్థం.
• కేవలం కాశీ పట్టణాన్ని సందర్శించడం కంటే, ఆత్మజ్ఞానాన్ని పొందడమే అత్యంత ముఖ్యం మరియు అదే నిజమైన కాశీ ఫలాన్ని ఇస్తుంది అని ఈ శ్లోకం యొక్క సందేశం. ఇది ఆత్మజ్ఞానం యొక్క గొప్పదనాన్ని చాటి చెబుతుంది.

---

5 వ శ్లోకం:

కాశీక్షేత్రం శరీరం త్రిభువనజననీ వ్యాపినీ జ్ఞానగంగా

భక్తిః శ్రద్ధా గయేయం నిజగురుచరణధ్యానయోగః ప్రయాగః |

విశ్వేశో౽యం తురీయః ససకలాజనమనస్సాక్షిభూతో౽న్తరాత్మా

దేహే సర్వం మదీయే యది వసతి పునస్తీర్థమన్యత్కిమస్తి ॥5॥

పదవిభాగము:

కాశీ-క్షేత్రం, శరీరం, త్రిభువన-జననీ, వ్యాపినీ, జ్ఞాన-గంగా, భక్తిః, శ్రద్ధా, గయా, ఇయం, నిజ-గురు-చరణ-ధ్యాన-యోగః, ప్రయాగః, విశ్వేశః, అయం, తురీయః, స-సకల-అజన-మనస్-సాక్షిభూతః, అంతరాత్మా, దేహే, సర్వం, మదీయే, యది, వసతి, పునః, తీర్థం, అన్యత్, కిం, అస్తి.

అన్వయము:

శరీరం కాశీ-క్షేత్రం. త్రిభువన-జననీ వ్యాపినీ జ్ఞాన-గంగా. ఇయం భక్తిః శ్రద్ధా గయా. నిజ-గురు-చరణ-ధ్యాన-యోగః ప్రయాగః. అయం స-సకల-అజన-మనస్-సాక్షిభూతః తురీయః అంతరాత్మా విశ్వేశః. మదీయే దేహే యది సర్వం వసతి, పునః అన్యత్ తీర్థం కిం అస్తి?

ప్రతి పదార్థము:

శరీరం = శరీరమే, కాశీ-క్షేత్రం = కాశీ క్షేత్రం, త్రిభువన-జననీ = మూడు లోకాలకు తల్లి అయిన, వ్యాపినీ = అంతటా వ్యాపించి ఉన్న, జ్ఞాన-గంగా = జ్ఞాన ప్రవాహమే గంగా నది, ఇయం = ఈ, భక్తిః = భక్తి, శ్రద్ధా = శ్రద్ధ (ఇవే), గయా = గయ (తీర్థం), నిజ-గురు-చరణ-ధ్యాన-యోగః = స్వంత గురువు పాదాలను ధ్యానించే యోగమే, ప్రయాగః = ప్రయాగ (తీర్థం), అయం = ఈ, స-సకల-అజన-మనస్-సాక్షిభూతః = సమస్త అజ్ఞానుల మనస్సులకు సాక్షిగా ఉన్న, తురీయః = తురీయ స్థితిలోని, అంతరాత్మా = అంతరాత్మ, విశ్వేశః = విశ్వేశ్వరుడు, మదీయే = నా, దేహే = శరీరంలో, యది = గనుక, సర్వం = అన్నీ, వసతి = నివసిస్తున్నట్లయితే, పునః = ఇంక, అన్యత్ = వేరే, తీర్థం = తీర్థం, కిం = ఏమిటి, అస్తి = ఉంది? (అంటే ఇంకేమీ అవసరం లేదు).

తాత్పర్యము:

ఈ శ్లోకంలో శంకరాచార్యులవారు మానవ శరీరాన్ని ఒక పవిత్ర తీర్థంగా వర్ణిస్తూ, ఆధ్యాత్మిక సాధనలను దానిలోని వివిధ తీర్థాలతో పోల్చారు. దీని సారాంశం ఇలా ఉంది:

1. శరీరం - కాశీక్షేత్రం: మన శరీరమే కాశీ అనే పవిత్ర క్షేత్రం. కాశీ ఎలా మోక్షాన్ని ప్రసాదిస్తుందో, అలాగే శరీరంలోని ఆత్మను సాక్షాత్కరించుకోవడం ద్వారా మోక్షం పొందవచ్చు.
2. జ్ఞానగంగా: మనలోని జ్ఞానప్రవాహం (ఆత్మజ్ఞానం) పవిత్ర గంగానదితో సమానం. ఈ జ్ఞానం మూడు లోకాలకు (భూ, భువః, స్వః) జననిగా, అంతటా వ్యాపించి ఉంటుంది.
3. భక్తి, శ్రద్ధ - గయ: మనలోని భక్తి మరియు శ్రద్ధలు గయా తీర్థంతో సమానం. గయలో పితృదేవతలకు పిండప్రదానం చేస్తే మోక్షం కలిగినట్లే, భక్తి శ్రద్ధలతో ఆత్మను శుద్ధి చేసుకోవచ్చు.
4. గురుచరణ ధ్యానం - ప్రయాగః: గురువు పాదాలపై ధ్యానం చేయడం ప్రయాగ తీర్థంతో సమానం. ప్రయాగంలో గంగా, యమునా, సరస్వతీ సంగమం ఎలా పవిత్రమో, అలాగే గురుధ్యానం జ్ఞానం మరియు భక్తిని సమన్వయం చేస్తుంది.
5. విశ్వేశః - అంతరాత్మా: మనలోని అంతరాత్మ (ఆత్మ) విశ్వేశ్వరుడైన శివునితో సమానం. ఇది తురీయ స్థితిలో (చతుర్థ స్థితి - జాగ్రత్, స్వప్న, సుషుప్తి తర్వాత) ఉంటూ, అందరి మనస్సులకు సాక్షిగా నిలుస్తుంది.
6. తీర్థం ఇంకేమి కావాలి?: ఈ అన్ని పవిత్ర తీర్థాలు (కాశీ, గంగా, గయా, ప్రయాగ, విశ్వేశ్వరుడు) మన శరీరంలోనే ఉన్నాయి కాబట్టి, ఇంకా వేరే తీర్థం ఎందుకు అవసరం? అని శంకరాచార్యులు ప్రశ్నిస్తారు.

విశేషములు:

• ఆధ్యాత్మిక దృక్పథం: ఈ శ్లోకం బాహ్య తీర్థయాత్రల కంటే అంతరంగికమైన ఆత్మసాక్షాత్కారమే అసలైన తీర్థమని బోధిస్తుంది.
• అద్వైత సిద్ధాంతం: శరీరంలోని ఆత్మనే పరమాత్మగా చూడమని, అన్నీ ఒకటేనని అద్వైత తత్వాన్ని సూచిస్తుంది.
• సులభ శైలి: శంకరాచార్యులు సంక్లిష్టమైన ఆధ్యాత్మిక సత్యాలను సరళమైన తీర్థాల ఉపమానంతో వివరించారు, తద్వారా సామాన్యులకు కూడా అర్థమవుతుంది.
• గురుభక్తి: గురుధ్యానాన్ని ప్రయాగంతో పోల్చడం ద్వారా గురువు యొక్క ప్రాముఖ్యతను ఉద్ఘాటించారు.
• ఈ శ్లోకం మనలోని ఆత్మను గుర్తించి, భక్తి, జ్ఞానం, శ్రద్ధలతో జీవన్ముక్తిని పొందమని ఉద్బోధిస్తుంది.

కాశీపంచకం సంపూర్ణమయింది.