సద్గురు పాదుకాస్తవము (12 శ్లోకాలు)

 శ్రీ సద్గురు పాదుకాస్తవము 12 శ్లోకాలు

---

శ్లో|| శ్రీ సమంచిత మవ్యయం పరమ ప్రకాశ మగోచరం

భేద వర్జిత మప్రమేయ మనన్త మాద్య మకల్మషం|

నిర్మలం నిగమాన్త మద్వయ మప్రతర్క్య మబోధకం

ప్రాతరేవహి మానసాంతర్భావయేత్‌ గురుపాదుకాం|| ||1||

---

పదవిభాగము

• శ్రీ సమంచితమ్ అవ్యయమ్, పరమ ప్రకాశమ్, అగోచరమ్,
• భేద వర్జితమ్ అప్రమేయమ్, అనన్తమ్, ఆద్యమ్, అకల్మషమ్,
• నిర్మలమ్, నిగమాన్తమ్, అద్వయమ్, అప్రతర్క్యమ్, అబోధకమ్,
• ప్రాతరేవహి (ప్రాతః + ఏవ + హి), మానస+అన్తర్+భావయేత్, గురుపాదుకాం.

అన్వయము

శ్రీ సమంచితమ్, అవ్యయమ్, పరమ ప్రకాశమ్, అగోచరమ్, భేద వర్జితమ్, అప్రమేయమ్, అనన్తమ్, ఆద్యమ్, అకల్మషమ్, నిర్మలమ్, నిగమాన్తమ్, అద్వయమ్, అప్రతర్క్యమ్, అబోధకమ్ అయిన గురుపాదుకాం ప్రాతః ఏవ హి మానస+అన్తః భావయేత్.

ప్రతి పదార్థము

శ్రీ సమంచితమ్ = శుభముతో కూడినది, అవ్యయమ్ = నాశనము లేనిది, పరమ ప్రకాశమ్ = అత్యున్నతమైన కాంతి, అగోచరమ్ = ఇంద్రియములకు అందనిది, భేద వర్జితమ్ = భేదములు లేనిది, అప్రమేయమ్ = కొలవలేనిది, అనన్తమ్ = అంతము లేనిది, ఆద్యమ్ = ఆరంభము లేనిది (లేదా, మొదటిది), అకల్మషమ్ = పాపము లేనిది, నిర్మలమ్ = స్వచ్ఛమైనది, మలినము లేనిది, నిగమాన్తమ్ = వేదాంతము (ఉపనిషత్తులు) చేత తెలియబడునది, అద్వయమ్ = రెండవది లేనిది (అద్వితీయమైనది), అప్రతర్క్యమ్ = తర్కము చేత గ్రహించ శక్యము కానిది, అబోధకమ్ = (సాధారణ) జ్ఞానము చేత తెలియబడనిది (బోధనా అవసరం లేనిది), గురుపాదుకాం = గురువు యొక్క పాదుకలను, ప్రాతః = ఉదయమున, ఏవ = మాత్రమే, హి = నిశ్చయముగా, మానస+అన్తః = మనస్సు లోపల, భావయేత్ = ధ్యానించవలెను.

తాత్పర్యము

శుభములతో కూడినదీ, నాశనము లేనిదీ, అత్యున్నతమైన ప్రకాశము కలిగినదీ, ఇంద్రియములకు అందనిదీ, భేదములు లేనిదీ, కొలవశక్యము కానిదీ, అంతము లేనిదీ, ఆద్యమూ, పాపరహితమైనదీ, మలినము లేనిదీ, వేదాంతముచే తెలియబడునదీ, అద్వితీయమైనదీ, తర్కమునకు అందనిదీ, సాధారణ జ్ఞానముచే తెలియబడనిదీ అయిన గురుపాదుకలను ప్రతి ఉదయమున మనస్సునందు ధ్యానించవలెను.

విశేషములు

ఈ మొదటి శ్లోకం గురుపాదుకల యొక్క ఆత్మస్వరూపాన్ని వివరిస్తుంది. ఇక్కడ గురుపాదుకలు కేవలం భౌతికమైన వస్తువులుగా కాకుండా, పరబ్రహ్మ స్వరూపంగా వర్ణించబడ్డాయి. "శ్రీ సమంచితమ్", "అవ్యయమ్", "పరమ ప్రకాశమ్", "అగోచరమ్", "నిర్మలమ్", "అద్వయమ్" వంటి విశేషణాలు పరబ్రహ్మ తత్వానికి అన్వయించేవి. గురువు పాదుకలు అంటే గురువు యొక్క ఆత్మస్వరూపమే అని, ఆ స్వరూపం వేదాంత జ్ఞానముచేత మాత్రమే గ్రహించబడాలి కానీ ఇంద్రియాల ద్వారా లేదా తర్కం ద్వారా కాదు అని నొక్కి చెబుతుంది. ఉదయం పూట ఈ ధ్యానం చేయడం వల్ల దినమంతా శుభప్రదం అవుతుందని సూచన.

---

శ్లో|| నాదబిన్దు కళాత్మకం దశనాద భేద వినోదకం

మంత్రరాజ విరాజితం నిజమండలాంతర భాసితం|

పంచవర్ణ మఖండ మద్భుత మాదికారణ మచ్యుతం

ప్రాతరేవహి మానసాంతర్భావయేత్‌ గురుపాదుకాం|| ||2||

---

పదవిభాగము

• నాదబిన్దు కళాత్మకమ్, దశనాద భేద వినోదకమ్,
• మంత్రరాజ విరాజితమ్, నిజమండల+అన్తర భాసితమ్,
• పంచవర్ణమ్, అఖండమ్, అద్భుతమ్, ఆది కారణమ్, అచ్యుతమ్,
• ప్రాతరేవహి (ప్రాతః + ఏవ + హి), మానస+అన్తర్+భావయేత్, గురుపాదుకాం.

అన్వయము

నాదబిన్దు కళాత్మకమ్, దశనాద భేద వినోదకమ్, మంత్రరాజ విరాజితమ్, నిజమండల+అన్తర భాసితమ్, పంచవర్ణమ్, అఖండమ్, అద్భుతమ్, ఆది కారణమ్, అచ్యుతమ్ అయిన గురుపాదుకాం ప్రాతః ఏవ హి మానస+అన్తః భావయేత్.

ప్రతి పదార్థము

నాదబిన్దు కళాత్మకమ్ = నాదము (శబ్దం), బిందువు (సూక్ష్మరూపం), కళ (ప్రకాశం) లతో కూడిన స్వరూపం, దశనాద భేద వినోదకమ్ = పది విధములైన నాద భేదములతో వినోదించునది, మంత్రరాజ విరాజితమ్ = మంత్రములకు రాజు (ప్రణవం) చేత ప్రకాశింపబడినది, నిజమండల+అన్తర భాసితమ్ = తన మండలము (స్థానము) లోపల ప్రకాశించునది, పంచవర్ణమ్ = ఐదు రంగులు (లేదా, ఐదు అక్షరాలు - పంచాక్షరి వంటివి) కలది, అఖండమ్ = విభజించ శక్యము కానిది, అద్భుతమ్ = ఆశ్చర్యకరమైనది, ఆది కారణమ్ = సమస్తమునకు మొదటి కారణమైనది, అచ్యుతమ్ = చ్యుతి లేనిది (నాశము లేనిది/స్థిరమైనది), గురుపాదుకాం = గురువు యొక్క పాదుకలను, ప్రాతః = ఉదయమున, ఏవ = మాత్రమే, హి = నిశ్చయముగా, మానస+అన్తః = మనస్సు లోపల, భావయేత్ = ధ్యానించవలెను.

తాత్పర్యము

నాద, బిందు, కళా స్వరూపమైనదీ, దశ నాద భేదములతో వినోదించునదీ, మంత్రరాజముచే ప్రకాశింపబడినదీ, తన నిజమండలమున ప్రకాశించునదీ, పంచవర్ణమైనదీ, అఖండమైనదీ, అద్భుతమైనదీ, సమస్తమునకు ఆది కారణమైనదీ, నాశనము లేనిదీ అయిన గురుపాదుకలను ప్రతి ఉదయమున మనస్సునందు ధ్యానించవలెను.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం గురుపాదుకల యొక్క సూక్ష్మ మరియు బీజాత్మక స్వరూపాన్ని వివరిస్తుంది. "నాదబిన్దు కళాత్మకమ్" మరియు "దశనాద భేద వినోదకమ్" అనేవి కుండలినీ యోగంలోని నాదబ్రహ్మ ధ్యానానికి సంబంధించినవి. "మంత్రరాజ విరాజితమ్" అనేది ప్రణవనాదం (ఓంకారం) లేదా గురుమంత్రం యొక్క ప్రాధాన్యతను సూచిస్తుంది. "పంచవర్ణమ్" అనేది పంచాక్షరి (నమః శివాయ) వంటి మంత్రాలకు లేదా పంచభూతాలకు, ఐదు రంగులకు అన్వయించవచ్చు. ఇది గురుపాదుకలు సృష్టికి మూలమైన బీజరూపంగా, సర్వవ్యాపకమైన శక్తిగా ఉన్నాయని తెలియజేస్తుంది. గురువు యొక్క అనుగ్రహం లేకుండా ఈ అంతర్గత రహస్యాలు తెలియవు అని సూచన.

---

శ్లో|| వ్యోమ వద్బహిరన్తరస్థిత మక్షరం నిఖిలాత్మకం

కేవలం పరిశుద్ధ మేక మజన్మహి ప్రతి రూపకమ్‌|

బ్రహ్మతత్త్వ వినిశ్చయం నిరతాను మోక్ష సుబోధకం

ప్రాతరేవహి మానసాంతర్భావయేత్‌ గురుపాదుకాం|| ||3||

---

పదవిభాగము

• వ్యోమ వత్+బహిరన్తరస్థితమ్ (వ్యోమ + వత్ + బహిః + అంతర + స్థితమ్), అక్షరమ్, నిఖిల+ఆత్మకమ్,
• కేవలమ్, పరిశుద్ధమ్, ఏకమ్, అజన్మ+హి (అజన్మ + హి), ప్రతి రూపకమ్,
• బ్రహ్మతత్త్వ వినిశ్చయమ్, నిరత+అను మోక్ష సుబోధకమ్,
• ప్రాతరేవహి (ప్రాతః + ఏవ + హి), మానస+అన్తర్+భావయేత్, గురుపాదుకాం.

అన్వయము

వ్యోమ వత్ బహిః అంతర స్థితమ్, అక్షరమ్, నిఖిల+ఆత్మకమ్, కేవలమ్, పరిశుద్ధమ్, ఏకమ్, అజన్మ హి, ప్రతి రూపకమ్, బ్రహ్మతత్త్వ వినిశ్చయమ్, నిరత+అను మోక్ష సుబోధకమ్ అయిన గురుపాదుకాం ప్రాతః ఏవ హి మానస+అన్తః భావయేత్.

ప్రతి పదార్థము

వ్యోమ వత్ = ఆకాశము వలె, బహిరన్తరస్థితమ్ = వెలుపల లోపల నివసించునది, అక్షరమ్ = నాశనము లేనిది, నిఖిలాత్మకమ్ = సమస్తమునకు ఆత్మ అయినది, కేవలమ్ = ఏకాకియైనది, సర్వమునుండి వేరైనది, పరిశుద్ధమ్ = పూర్తిగా స్వచ్ఛమైనది, ఏకమ్ = ఒకటి (అద్వితీయమైనది), అజన్మ హి = జన్మ లేనిది నిశ్చయముగా, ప్రతి రూపకమ్ = ప్రతి రూపము లోనూ ఉన్నది (లేదా, ప్రతిబింబమైనది), బ్రహ్మతత్త్వ వినిశ్చయమ్ = బ్రహ్మ తత్వమును నిశ్చయముగా తెలియజేయునది, నిరత+అను మోక్ష సుబోధకమ్ = నిరంతరము మోక్షమును సులభముగా బోధించునది, గురుపాదుకాం = గురువు యొక్క పాదుకలను, ప్రాతః = ఉదయమున, ఏవ = మాత్రమే, హి = నిశ్చయముగా, మానస+అన్తః = మనస్సు లోపల, భావయేత్ = ధ్యానించవలెను.

తాత్పర్యము

ఆకాశము వలె లోపల వెలుపల వ్యాపించి ఉన్నదీ, నాశనము లేనిదీ, సమస్తమునకు ఆత్మ అయినదీ, కేవలమైనదీ, పరిశుద్ధమైనదీ, ఏకమైనదీ, జన్మము లేనిదీ, ప్రతి రూపమునందున్నదీ, బ్రహ్మతత్వమును నిశ్చయముగా తెలియజేయునదీ, నిరంతరము మోక్షమును సులభముగా బోధించునదీ అయిన గురుపాదుకలను ప్రతి ఉదయమున మనస్సునందు ధ్యానించవలెను.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం గురుపాదుకల యొక్క సర్వవ్యాపకత్వం, అక్షరత్వం మరియు బ్రహ్మజ్ఞాన ప్రదాతృత్వాన్ని నొక్కి చెబుతుంది. "వ్యోమ వద్బహిరన్తరస్థితమ్" అన్నది ఆకాశం వలె సర్వవ్యాపకత్వాన్ని సూచిస్తుంది. గురువు యొక్క అనుగ్రహం బ్రహ్మజ్ఞానాన్ని, మోక్షాన్ని సులభంగా అనుభవంలోకి తెస్తుందని, అజ్ఞానాన్ని తొలగిస్తుందని తెలియజేస్తుంది. గురువు కేవలం ఒక వ్యక్తి కాదని, బ్రహ్మస్వరూపమే అని ఈ శ్లోకం యొక్క అంతరార్థం.

---

శ్లో|| బుద్ధిరూప మబుద్ధికం త్రితయైక కూట నివాసినం

నిశ్చలం నిరత ప్రకాశక నిర్మలం నిజమూలకమ్‌|

పశ్చిమాన్తర ఖేలనం నిజశుద్ధ సంయమి గోచరం

ప్రాతరేవహి మానసాంతర్భావయేత్‌ గురుపాదుకాం|| ||4||

---

పదవిభాగము

• బుద్ధిరూపమ్, అబుద్ధికమ్, త్రితయైక కూట నివాసినమ్,
• నిశ్చలమ్, నిరత ప్రకాశకమ్, నిర్మలమ్, నిజమూలకమ్,
• పశ్చిమ+అన్తర ఖేలనమ్, నిజశుద్ధ సంయమి గోచరమ్,
• ప్రాతరేవహి (ప్రాతః + ఏవ + హి), మానస+అన్తర్+భావయేత్, గురుపాదుకాం.

అన్వయము

బుద్ధిరూపమ్, అబుద్ధికమ్, త్రితయైక కూట నివాసినమ్, నిశ్చలమ్, నిరత ప్రకాశకమ్, నిర్మలమ్, నిజమూలకమ్, పశ్చిమ+అన్తర ఖేలనమ్, నిజశుద్ధ సంయమి గోచరమ్ అయిన గురుపాదుకాం ప్రాతః ఏవ హి మానస+అన్తః భావయేత్.

ప్రతి పదార్థము

బుద్ధిరూపమ్ = బుద్ధి స్వరూపమైనది, అబుద్ధికమ్ = (సాధారణ) బుద్ధి చేత గ్రహించ శక్యము కానిది, త్రితయైక కూట నివాసినమ్ = త్రిమూర్తులలో (బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వర) ఒక్కటిగా ఉన్నది (లేదా, త్రివిధ దోషములకు అతీతమైనది), కూటస్థము (మార్పులేనిది) నందు నివసించునది, నిశ్చలమ్ = చలించనిది, స్థిరమైనది, నిరత ప్రకాశకమ్ = నిరంతరము ప్రకాశించునది, నిర్మలమ్ = మలినము లేనిది, స్వచ్ఛమైనది, నిజమూలకమ్ = తన నిజమైన మూలము అయినది (లేదా, సృష్టికి మూలమైనది), పశ్చిమ+అన్తర ఖేలనమ్ = పశ్చిమ (సుషుమ్న) నాడి లోపల క్రీడించునది, నిజశుద్ధ సంయమి గోచరమ్ = నిజమైన శుద్ధమైన సంయమము కల యోగులకు మాత్రమే గోచరించునది, గురుపాదుకాం = గురువు యొక్క పాదుకలను, ప్రాతః = ఉదయమున, ఏవ = మాత్రమే, హి = నిశ్చయముగా, మానస+అన్తః = మనస్సు లోపల, భావయేత్ = ధ్యానించవలెను.

తాత్పర్యము

బుద్ధి స్వరూపమైనదీ, (అయినప్పటికీ) సాధారణ బుద్ధికి అందనిదీ, త్రిమూర్తులలో ఏకమై కూటస్థమున నివసించునదీ, నిశ్చలమైనదీ, నిరంతరము ప్రకాశించునదీ, నిర్మలమైనదీ, నిజమైన మూలమైనదీ, పశ్చిమ (సుషుమ్న) నాడిలో క్రీడించునదీ, నిజమైన శుద్ధ సంయమము కలిగిన యోగులకే గోచరమైనదీ అయిన గురుపాదుకలను ప్రతి ఉదయమున మనస్సునందు ధ్యానించవలెను.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం గురుపాదుకల యొక్క అంతర్గత, యోగ సంబంధిత స్వరూపాన్ని వివరిస్తుంది. "బుద్ధిరూపమ్ అబుద్ధికమ్" అన్నది అది బుద్ధికి అతీతమైన జ్ఞానస్వరూపమని సూచిస్తుంది. "త్రితయైక కూట నివాసినమ్" అనేది బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరులలో ఏకమై, మార్పులేని కూటస్థ స్థితిలో ఉండటాన్ని సూచిస్తుంది. "పశ్చిమాన్తర ఖేలనం" మరియు "నిజశుద్ధ సంయమి గోచరం" అనేవి యోగమార్గంలో, సుషుమ్న నాడిలో శక్తి ప్రయాణాన్ని, అలాగే అత్యంత పరిశుద్ధమైన మనస్సు కలిగిన యోగులకే అది అనుభవమవుతుందని తెలియజేస్తాయి. ఇది గురుకృప ద్వారానే అత్యున్నతమైన ఆత్మసాక్షాత్కారం లభిస్తుందని సూచన.

---

శ్లో|| హృద్గతం విమలం మనోజ్ఞ విభాసితం పరమాణుకం

నీల మధ్య సునీల సన్నిభ మాది బిన్దు నిజాం శుకమ్‌|

సూక్ష్మ కర్ణిక మధ్యమస్థిత విద్యుదాది విభాసితం

ప్రాతరేవహి మానసాంతర్భావయేత్‌ గురుపాదుకాం|| ||5||

---

పదవిభాగము

• హృద్గతమ్, విమలమ్, మనోజ్ఞ విభాసితమ్, పరమాణుకమ్,
• నీల మధ్య సునీల సన్నిభమ్, ఆది బిన్దు నిజ+అంశుకమ్,
• సూక్ష్మ కర్ణిక మధ్యమస్థిత, విద్యుత్+ఆది విభాసితమ్,
• ప్రాతరేవహి (ప్రాతః + ఏవ + హి), మానస+అన్తర్+భావయేత్, గురుపాదుకాం.

అన్వయము

హృద్గతమ్, విమలమ్, మనోజ్ఞ విభాసితమ్, పరమాణుకమ్, నీల మధ్య సునీల సన్నిభమ్, ఆది బిన్దు నిజ+అంశుకమ్, సూక్ష్మ కర్ణిక మధ్యమస్థిత, విద్యుత్+ఆది విభాసితమ్ అయిన గురుపాదుకాం ప్రాతః ఏవ హి మానస+అన్తః భావయేత్.

ప్రతి పదార్థము

హృద్గతమ్ = హృదయము లోపల ఉన్నది, విమలమ్ = మలినము లేనిది, స్వచ్ఛమైనది, మనోజ్ఞ విభాసితమ్ = మనస్సును ఆకర్షించేలా ప్రకాశించునది, పరమాణుకమ్ = పరమాణువు అంత సూక్ష్మమైనది, నీల మధ్య సునీల సన్నిభమ్ = నీల రంగు మధ్యలో స్వచ్ఛమైన నీల రంగు వలె ప్రకాశించునది, ఆది బిన్దు = ఆది బిందువు (మూల బిందువు), నిజ+అంశుకమ్ = తన స్వంత కిరణములు కలది, సూక్ష్మ కర్ణిక = సూక్ష్మమైన కర్ణిక (హృదయ పద్మ మధ్య భాగం), మధ్యమస్థిత = మధ్యలో ఉన్నది, విద్యుత్+ఆది విభాసితమ్ = మెరుపు వంటి ప్రకాశము చేత ప్రకాశించునది, గురుపాదుకాం = గురువు యొక్క పాదుకలను, ప్రాతః = ఉదయమున, ఏవ = మాత్రమే, హి = నిశ్చయముగా, మానస+అన్తః = మనస్సు లోపల, భావయేత్ = ధ్యానించవలెను.

తాత్పర్యము

హృదయములో ఉన్నదీ, స్వచ్ఛమైనదీ, మనస్సును ఆకర్షించేలా ప్రకాశించునదీ, పరమాణువు అంత సూక్ష్మమైనదీ, నీలి రంగు మధ్యలో స్వచ్ఛమైన నీలి రంగు వలె ప్రకాశించునదీ, ఆది బిందువు నుండి వెలువడిన తన స్వంత కిరణములు కలదీ, సూక్ష్మమైన కర్ణిక మధ్యలో ఉన్నదీ, మెరుపు వంటి ప్రకాశముచే వెలుగుచున్నదీ అయిన గురుపాదుకలను ప్రతి ఉదయమున మనస్సునందు ధ్యానించవలెను.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం గురుపాదుకల యొక్క అంతర్గత, సూక్ష్మ మరియు జ్యోతిర్మయ స్వరూపాన్ని వర్ణిస్తుంది. ఇది యోగసాధనలో హృదయ కమలంలో ధ్యానించబడే జ్యోతిర్మయ బిందువును సూచిస్తుంది. "పరమాణుకమ్" అంటే అత్యంత సూక్ష్మమైనది, అంటే అది స్థూల దృష్టికి గోచరం కాదని అర్థం. "నీల మధ్య సునీల సన్నిభమ్" మరియు "విద్యుదాది విభాసితమ్" అన్నవి కుండలినీ శక్తి లేదా ఆత్మజ్యోతి దర్శనంలో కనిపించే ప్రకాశవంతమైన నీలి రంగు, మెరుపు వంటి కాంతిని సూచిస్తాయి. ఇది గురుకృపతోనే ఈ అంతర్గత దివ్య దర్శనాలు కలుగుతాయని తెలియజేస్తుంది.

---

శ్లో|| పంచ పంచ హృషీక దేహ మనశ్చతుష్క పరస్పరం

పంచభూత సకామ షట్క సవిూర శబ్ద ముఖేతరమ్‌|

పంచ కోశ గుణత్రయాది సమస్త ధర్మ విలక్షణం

ప్రాతరేవహి మానసాంతర్భావయేత్‌ గురుపాదుకాం|| ||6||

---

పదవిభాగము

• పంచ పంచ హృషీక దేహ మనశ్చతుష్క పరస్పరమ్,
• పంచభూత సకామ షట్క సవిూర శబ్ద ముఖేతరమ్,
• పంచ కోశ గుణత్రయ+ఆది సమస్త ధర్మ విలక్షణమ్,
• ప్రాతరేవహి (ప్రాతః + ఏవ + హి), మానస+అన్తర్+భావయేత్, గురుపాదుకాం.

అన్వయము

పంచ పంచ హృషీక దేహ మనశ్చతుష్క పరస్పరమ్, పంచభూత సకామ షట్క సవిూర శబ్ద ముఖేతరమ్, పంచ కోశ గుణత్రయ+ఆది సమస్త ధర్మ విలక్షణమ్ అయిన గురుపాదుకాం ప్రాతః ఏవ హి మానస+అన్తః భావయేత్.

ప్రతి పదార్థము

పంచ పంచ హృషీక = ఐదు (జ్ఞానేంద్రియాలు) మరియు ఐదు (కర్మేంద్రియాలు) (మొత్తం పది) ఇంద్రియములు, దేహ = శరీరము, మనశ్చతుష్క = మనస్సు, బుద్ధి, చిత్తము, అహంకారము అను నాలుగు అంతఃకరణములు, పరస్పరమ్ = ఒకదానితో ఒకటి సంబంధము కలవి, పంచభూత = ఐదు భూతములు (పృథివి, అప్పు, తేజస్సు, వాయువు, ఆకాశము), సకామ = కామముతో కూడిన, షట్క = ఆరు (అరిషడ్వర్గాలు - కామ, క్రోధ, లోభ, మోహ, మద, మాత్సర్యములు), సవిూర = గాలి (ప్రాణం), శబ్ద ముఖేతరమ్ = శబ్దము మొదలైన విషయములు (రూప, రస, గంధ, స్పర్శ), పంచ కోశ = ఐదు కోశములు (అన్నమయ, ప్రాణమయ, మనోమయ, విజ్ఞానమయ, ఆనందమయ కోశములు), గుణత్రయ+ఆది = సత్వ, రజో, తమో గుణములు మొదలైనవి, సమస్త ధర్మ విలక్షణమ్ = సమస్త ధర్మములకు అతీతమైనది, భిన్నమైనది, గురుపాదుకాం = గురువు యొక్క పాదుకలను, ప్రాతః = ఉదయమున, ఏవ = మాత్రమే, హి = నిశ్చయముగా, మానస+అన్తః = మనస్సు లోపల, భావయేత్ = ధ్యానించవలెను.

తాత్పర్యము

పది ఇంద్రియములు, దేహము, మనస్సు, బుద్ధి, చిత్తము, అహంకారములతో కూడినదీ, పంచభూతములు, కామము, అరిషడ్వర్గములు, ప్రాణము, శబ్దాది విషయములు, పంచ కోశములు, సత్వ రజో తమో గుణములు మొదలైన సమస్త ధర్మములకు అతీతమైనదీ అయిన గురుపాదుకలను ప్రతి ఉదయమున మనస్సునందు ధ్యానించవలెను.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం గురుపాదుకలు సర్వ ఆవరణలకు అతీతమైన పరమాత్మ స్వరూపమని స్పష్టం చేస్తుంది. మనస్సు, ఇంద్రియాలు, శరీరం, పంచభూతాలు, కోశాలు, గుణాలు - ఇవన్నీ పరిమితమైనవి, నశించేవి. గురుపాదుకలు వీటన్నిటికీ అతీతమైనవి అని, అవి మాయాతీతమైన బ్రహ్మ స్వరూపమే అని చెప్పబడుతోంది. ఈ భావన గురుతత్వం కేవలం భౌతికమైనది కాదని, అది అఖండమైన, అపరిమితమైన చైతన్యమని తెలియజేస్తుంది. గురు అనుగ్రహం వల్లనే ఈ బంధనాల నుండి విముక్తి లభిస్తుంది అని సూచన.

---

శ్లో|| పంచ ముద్ర సులక్ష్య దర్శన భావమాత్ర నిరూపణం

విద్యుదాది ధగద్ధగిత్వ రుచిర్వినోద వివర్థనమ్‌|

చిన్ముఖాన్తర వర్తినం విలసద్విలాస మమాయకం

ప్రాతరేవహి మానసాంతర్భావయేత్‌ గురుపాదుకాం|| ||7||

---

పదవిభాగము

• పంచ ముద్ర సులక్ష్య దర్శన భావమాత్ర నిరూపణమ్,
• విద్యుత్+ఆది ధగత్+ధగిత్వ రుచిర్+వినోద వివర్థనమ్,
• చిన్ముఖ+అన్తర వర్తినమ్, విలసత్+విలాసమ్, అమాయకమ్,
• ప్రాతరేవహి (ప్రాతః + ఏవ + హి), మానస+అన్తర్+భావయేత్, గురుపాదుకాం.

అన్వయము

పంచ ముద్ర సులక్ష్య దర్శన భావమాత్ర నిరూపణమ్, విద్యుత్+ఆది ధగత్+ధగిత్వ రుచిర్+వినోద వివర్థనమ్, చిన్ముఖ+అన్తర వర్తినమ్, విలసత్+విలాసమ్, అమాయకమ్ అయిన గురుపాదుకాం ప్రాతః ఏవ హి మానస+అన్తః భావయేత్.

ప్రతి పదార్థము

పంచ ముద్ర = ఐదు ముద్రలు (యోగినులు చేసే హస్త, శరీర ముద్రలు లేదా పంచ కీర్తనలు వంటివి), సులక్ష్య = సులభంగా లక్ష్యము చేయదగినది, దర్శన = దర్శనము, భావమాత్ర = కేవలము భావన చేతనే, నిరూపణమ్ = తెలియజేయబడునది, విద్యుత్+ఆది = మెరుపు మొదలైన కాంతి, ధగత్+ధగిత్వ = మిరుమిట్లు గొలిపే ప్రకాశము, రుచిర్+వినోద = కాంతితో కూడిన వినోదమును, వివర్థనమ్ = వృద్ధి చేయునది, చిన్ముఖ+అన్తర = జ్ఞాన స్వరూపమైన లోపల, వర్తినమ్ = వర్తించునది, విలసత్+విలాసమ్ = ప్రకాశించు విలాసము కలది, అమాయకమ్ = మాయ లేనిది (నిర్మలమైనది), గురుపాదుకాం = గురువు యొక్క పాదుకలను, ప్రాతః = ఉదయమున, ఏవ = మాత్రమే, హి = నిశ్చయముగా, మానస+అన్తః = మనస్సు లోపల, భావయేత్ = ధ్యానించవలెను.

తాత్పర్యము

పంచ ముద్రలచే సులభంగా లక్ష్యము చేయదగిన దర్శనము, భావనచే మాత్రమే నిరూపించబడునదీ, మెరుపు వంటి మిరుమిట్లు గొలిపే కాంతితో కూడిన వినోదమును వృద్ధి చేయునదీ, జ్ఞాన స్వరూపమైన లోపల వర్తించునదీ, ప్రకాశించు విలాసము కలదీ, మాయ లేనిదీ అయిన గురుపాదుకలను ప్రతి ఉదయమున మనస్సునందు ధ్యానించవలెను.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం గురుపాదుకల యొక్క యోగదృష్టికి గోచరమైన, జ్ఞానమయమైన, మాయారహితమైన స్వరూపాన్ని వివరిస్తుంది. "పంచ ముద్ర సులక్ష్య దర్శన భావమాత్ర నిరూపణం" అనేది యోగసాధనలో వివిధ ముద్రల ద్వారా అంతర్దృష్టితో పొందగలిగే దర్శనాన్ని, కేవలం భావనతోనే దానిని గ్రహించవచ్చని సూచిస్తుంది. "విద్యుదాది ధగద్ధగిత్వ రుచిర్వినోద వివర్థనమ్" అనేది ఆ దివ్య కాంతి యొక్క ప్రకాశాన్ని, ఆనందాన్ని తెలియజేస్తుంది. "చిన్ముఖాన్తర వర్తినం విలసద్విలాస మమాయకం" అంటే అది మాయకు అతీతంగా, చైతన్య స్వరూపంగా, అత్యంత ప్రకాశవంతంగా లోపల నివసిస్తుందని అర్థం. ఇది గురుకృపతోనే అంతర్గత దివ్య జ్ఞానము, ఆనందము ప్రాప్తిస్తాయని సూచన.

---

శ్లో|| పంచ వర్ణ రుచిర్విచిత్ర విశుద్ధ తత్త్వ విచారణం

చంద్ర సూర్య చిదగ్ని మండల మండితం ఘన చిన్మయం|

చిత్కళా పరిపూర్ణ మంతర చిత్‌ సమాధి నిరీక్షణం

ప్రాతరేవహి మానసాంతర్భావయేత్‌ గురుపాదుకాం|| ||8||

---

పదవిభాగము

• పంచ వర్ణ రుచిర్విచిత్ర విశుద్ధ తత్త్వ విచారణమ్,
• చంద్ర సూర్య చిత్+అగ్ని మండల మండితమ్, ఘన చిన్మయమ్,
• చిత్కళా పరిపూర్ణమ్, అంతర చిత్+సమాధి నిరీక్షణమ్,
• ప్రాతరేవహి (ప్రాతః + ఏవ + హి), మానస+అన్తర్+భావయేత్, గురుపాదుకాం.

అన్వయము

పంచ వర్ణ రుచిర్విచిత్ర విశుద్ధ తత్త్వ విచారణమ్, చంద్ర సూర్య చిత్+అగ్ని మండల మండితమ్, ఘన చిన్మయమ్, చిత్కళా పరిపూర్ణమ్, అంతర చిత్+సమాధి నిరీక్షణమ్ అయిన గురుపాదుకాం ప్రాతః ఏవ హి మానస+అన్తః భావయేత్.

ప్రతి పదార్థము

పంచ వర్ణ = ఐదు రంగులు (లేదా, ఐదు అక్షరాలు - పంచాక్షరి), రుచిర్విచిత్ర = విచిత్రమైన కాంతులు కలది, విశుద్ధ = విశేషముగా శుద్ధమైన, స్వచ్ఛమైన, తత్త్వ విచారణమ్ = తత్త్వమును (ఆత్మతత్వమును) విచారించునది, తెలియజేయునది, చంద్ర = చంద్రుడు, సూర్య = సూర్యుడు, చిత్+అగ్ని = జ్ఞానాగ్ని, మండల = మండలములతో (లేదా, చక్రములతో), మండితమ్ = అలంకరించబడినది, ఘన చిన్మయమ్ = దట్టమైన చైతన్యము కలది, చిత్కళా = చైతన్య కళలతో, పరిపూర్ణమ్ = పూర్తిగా నిండినది, అంతర చిత్+సమాధి = అంతర్గతమైన చైతన్య సమాధి, నిరీక్షణమ్ = చూడదగినది, దర్శించదగినది, గురుపాదుకాం = గురువు యొక్క పాదుకలను, ప్రాతః = ఉదయమున, ఏవ = మాత్రమే, హి = నిశ్చయముగా, మానస+అన్తః = మనస్సు లోపల, భావయేత్ = ధ్యానించవలెను.

తాత్పర్యము

ఐదు రంగుల విచిత్రమైన కాంతులు కలదీ, విశుద్ధమైన తత్త్వమును విచారించునదీ, చంద్ర, సూర్య, చిదగ్ని మండలములతో అలంకరించబడినదీ, దట్టమైన చైతన్యమయమైనదీ, చైతన్య కళలతో పరిపూర్ణమైనదీ, అంతర్గత చైతన్య సమాధిలో దర్శించదగినదీ అయిన గురుపాదుకలను ప్రతి ఉదయమున మనస్సునందు ధ్యానించవలెను.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం గురుపాదుకల యొక్క దివ్యమైన, చైతన్యమయమైన మరియు యోగ సంబంధిత విశేషాలను తెలియజేస్తుంది. "పంచ వర్ణ రుచిర్విచిత్ర" అనేది వివిధ రకాలైన ప్రకాశాలను, జ్ఞాన స్థితులను సూచిస్తుంది. "చంద్ర సూర్య చిదగ్ని మండల మండితమ్" అనేది యోగ చక్రాలలో చంద్ర, సూర్య నాడుల (ఇడ, పింగళ) మరియు సుషుమ్నలో వెలిగే జ్ఞానాగ్నిని సూచిస్తుంది, ఇది కుండలినీ జాగృతికి సంబంధించినది. "ఘన చిన్మయం", "చిత్కళా పరిపూర్ణమ్" అంటే అది అఖండ చైతన్య స్వరూపమే అని స్పష్టం చేస్తుంది. "అంతర చిత్సమాధి నిరీక్షణం" అంటే లోపల ధ్యానం ద్వారా, చైతన్యంలో లీనమైనప్పుడు మాత్రమే దీనిని దర్శించగలమని తెలియజేస్తుంది. గురు అనుగ్రహం వల్లనే ఈ ఉన్నతమైన సమాధి స్థితిని పొందగలమని సూచన.

---

శ్లో|| హంసచార మఖణ్డనాద మనేక వర్ణ మరూపకం

శబ్ద జాలమయం చరాచర జన్తు దేహ నివాసినమ్‌|

చక్రరాజ మనాహతోద్భవ మేక వర్ణ మతః పరం

ప్రాతరేవహి మానసాంతర్భావయేత్‌ గురుపాదుకాం|| ||9||

---

పదవిభాగము

• హంసచారమ్, అఖండ+నాదమ్, అనేక వర్ణమ్, అర రూపకమ్,
• శబ్ద జాలమయమ్, చరాచర జన్తు దేహ నివాసినమ్,
• చక్రరాజమ్, అనాహత+ఉద్భవమ్, ఏక వర్ణమ్, అతః పరమ్,
• ప్రాతరేవహి (ప్రాతః + ఏవ + హి), మానస+అన్తర్+భావయేత్, గురుపాదుకాం.

అన్వయము

హంసచారమ్, అఖండ+నాదమ్, అనేక వర్ణమ్, అర రూపకమ్, శబ్ద జాలమయమ్, చరాచర జన్తు దేహ నివాసినమ్, చక్రరాజమ్, అనాహత+ఉద్భవమ్, ఏక వర్ణమ్, అతః పరమ్ అయిన గురుపాదుకాం ప్రాతః ఏవ హి మానస+అన్తః భావయేత్.

ప్రతి పదార్థము

హంసచారమ్ = హంస (సోహం) శ్వాస లో సంచరించునది, అఖండ+నాదమ్ = ఖండించబడని నాదము (అనాహతనాదము) కలది, అనేక వర్ణమ్ = అనేక రంగులు కలది, అర రూపకమ్ = రూపము లేనిది (లేదా, సగం రూపం - అరూపమైనది), శబ్ద జాలమయమ్ = శబ్ద సమూహము (మంత్రములు) కలది, చరాచర = కదిలే, కదలని (సమస్త), జన్తు = జీవుల, దేహ నివాసినమ్ = శరీరములందు నివసించునది, చక్రరాజమ్ = చక్రములకు రాజు (ఆజ్ఞా చక్రం లేదా అనాహత చక్రం), అనాహత+ఉద్భవమ్ = అనాహత (హృదయ) చక్రము నుండి ఉద్భవించినది, ఏక వర్ణమ్ = ఒకే అక్షరము (లేదా, ఒకే రంగు) కలది, అతః పరమ్ = దీనికి అతీతమైనది, గురుపాదుకాం = గురువు యొక్క పాదుకలను, ప్రాతః = ఉదయమున, ఏవ = మాత్రమే, హి = నిశ్చయముగా, మానస+అన్తః = మనస్సు లోపల, భావయేత్ = ధ్యానించవలెను.

తాత్పర్యము

హంసచారమున (సోహం శ్వాసలో) సంచరించునదీ, అఖండ నాదము కలదీ, అనేక వర్ణములు కలదీ, రూపము లేనిదీ, శబ్దజాలమయమైనదీ, చరాచర జీవుల దేహములందు నివసించునదీ, చక్రరాజమైనదీ, అనాహత చక్రము నుండి ఉద్భవించినదీ, ఏకవర్ణమైనదీ, వీటన్నిటికీ అతీతమైనదీ అయిన గురుపాదుకలను ప్రతి ఉదయమున మనస్సునందు ధ్యానించవలెను.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం గురుపాదుకల యొక్క ప్రాణశక్తి, నాదబ్రహ్మ మరియు సర్వవ్యాపక స్వరూపాన్ని వివరిస్తుంది. "హంసచారమ్" అనేది శ్వాసలో జరిగే "సోహం" జపాన్ని సూచిస్తుంది, ఇది ప్రాణాయామ సాధనలో ముఖ్యమైనది. "అఖండ నాదమ్" అనేది అంతర్గత అనాహత ధ్వని, అనగా అనాహత చక్రంలో వినబడే నిరంతర శబ్దం. "శబ్ద జాలమయం" అనేది ప్రణవం లేదా సకల మంత్రాలకు మూలం అని సూచిస్తుంది. "చరాచర జన్తు దేహ నివాసినమ్" అన్నది అది ప్రతి జీవిలో ఆత్మ రూపంలో ఉంటుందని తెలియజేస్తుంది. "చక్రరాజమ్ అనాహతోద్భవమ్" అనేది హృదయ చక్రం (అనాహత) యొక్క ప్రాముఖ్యతను నొక్కి చెబుతుంది, ఇది ప్రేమ మరియు కరుణకు కేంద్రం. గురుకృపతోనే ఈ అంతర్గత ఆధ్యాత్మిక అనుభవాలు, సత్య దర్శనం కలుగుతాయని సూచన.

---

శ్లో|| జన్మకర్మ విలీన కారణ హేతుభూత మభూతకం

జన్మకర్మ నివారకం రుచి పూరకం భవతారకం|

నామరూప వివర్జితం నిజ నాయకం శుభదాయకం

ప్రాతరేవహి మానసాంతర్భావయేత్‌ గురుపాదుకాం|| ||10||

---

పదవిభాగము

• జన్మకర్మ విలీన కారణ హేతుభూతమ్, అభూతకమ్,
• జన్మకర్మ నివారకమ్, రుచి పూరకమ్, భవతారకమ్,
• నామరూప వివర్జితమ్, నిజ నాయకమ్, శుభదాయకమ్,
• ప్రాతరేవహి (ప్రాతః + ఏవ + హి), మానస+అన్తర్+భావయేత్, గురుపాదుకాం.

అన్వయము

జన్మకర్మ విలీన కారణ హేతుభూతమ్, అభూతకమ్, జన్మకర్మ నివారకమ్, రుచి పూరకమ్, భవతారకమ్, నామరూప వివర్జితమ్, నిజ నాయకమ్, శుభదాయకమ్ అయిన గురుపాదుకాం ప్రాతః ఏవ హి మానస+అన్తః భావయేత్.

ప్రతి పదార్థము

జన్మకర్మ = జన్మలు కర్మలు, విలీన కారణ = లయమునకు కారణము, హేతుభూతమ్ = మూలకారణము అయినది, అభూతకమ్ = పుట్టుక లేనిది, జన్మకర్మ నివారకమ్ = జన్మలను కర్మలను నివారించునది, రుచి పూరకమ్ = కాంతులను నింపునది (లేదా, ఆనందమును కలుగజేయునది), భవతారకమ్ = సంసారము నుండి తరింపజేయునది, నామరూప వివర్జితమ్ = పేరు రూపము లేనిది, విడచినది, నిజ నాయకమ్ = నిజమైన నాయకుడు (ఆత్మ నాయకుడు) అయినది, శుభదాయకమ్ = శుభములను ఇచ్చునది, గురుపాదుకాం = గురువు యొక్క పాదుకలను, ప్రాతః = ఉదయమున, ఏవ = మాత్రమే, హి = నిశ్చయముగా, మానస+అన్తః = మనస్సు లోపల, భావయేత్ = ధ్యానించవలెను.

తాత్పర్యము

జన్మ కర్మల లయమునకు మూలకారణమైనదీ, పుట్టుక లేనిదీ, జన్మలను కర్మలను నివారించునదీ, కాంతులను నింపునదీ, సంసారము నుండి తరింపజేయునదీ, నామరూపములు లేనిదీ, నిజమైన నాయకుడైనదీ, శుభములను ఇచ్చునదీ అయిన గురుపాదుకలను ప్రతి ఉదయమున మనస్సునందు ధ్యానించవలెను.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం గురుపాదుకల యొక్క మోక్షప్రదాతృత్వాన్ని, అనాదిత్వాన్ని మరియు సకల శుభదాయకత్వాన్ని వివరిస్తుంది. ఇది జీవిని సంసార చక్రం నుండి విముక్తి చేసి, జన్మరాహిత్యాన్ని ప్రసాదించే శక్తిని గురుపాదుకలకు ఆపాదిస్తుంది. "నామరూప వివర్జితమ్" అనేది అది భౌతిక ప్రపంచంలోని పరిమితులకు అతీతమైనదని, కేవలం ఒక పేరు లేదా రూపం ద్వారా వర్ణించబడదని సూచిస్తుంది. గురుపాదుకలు (గురువు యొక్క అనుగ్రహం) కేవలం ఆధ్యాత్మిక విముక్తికి మాత్రమే కాకుండా, సమస్త శుభాలను ప్రసాదించే శక్తికి కూడా మూలమని ఈ శ్లోకం తెలియజేస్తుంది. గురువు యొక్క అనుగ్రహం వల్లనే మోక్షం సుసాధ్యం అని సూచన.

---

శ్లో|| తప్తకాంచన దీప్యమాన మహాణు మాత్ర మరూపకం

చన్ద్రికాన్తర తారకైరవ ముజ్జ్వలం పరమాస్పదమ్‌|

నీల నీరద మధ్యమస్థిత విద్యుదాది విభాసితం

ప్రాతరేవహి మానసాంతర్భావయేత్‌ గురుపాదుకాం|| ||11||

---

పదవిభాగము

• తప్తకాంచన దీప్యమాన మహాణు మాత్రమ్, అర రూపకమ్,
• చన్ద్రికా+అన్తర తారక+ఐరవమ్, ఉజ్జ్వలమ్, పరమ+ఆస్పదమ్,
• నీల నీరద మధ్యమస్థిత, విద్యుత్+ఆది విభాసితమ్,
• ప్రాతరేవహి (ప్రాతః + ఏవ + హి), మానస+అన్తర్+భావయేత్, గురుపాదుకాం.

అన్వయము

తప్తకాంచన దీప్యమాన మహాణు మాత్రమ్, అర రూపకమ్, చన్ద్రికా+అన్తర తారక+ఐరవమ్, ఉజ్జ్వలమ్, పరమ+ఆస్పదమ్, నీల నీరద మధ్యమస్థిత, విద్యుత్+ఆది విభాసితమ్ అయిన గురుపాదుకాం ప్రాతః ఏవ హి మానస+అన్తః భావయేత్.

ప్రతి పదార్థము

తప్తకాంచన = కరిగిన బంగారము వలె, దీప్యమాన = ప్రకాశించునది, మహాణు మాత్రమ్ = గొప్ప అణువు వలె సూక్ష్మమైనది, అర రూపకమ్ = రూపము లేనిది (లేదా, అరూపమైనది), చన్ద్రికా+అన్తర = చంద్రకాంతి లోపల, తారక+ఐరవమ్ = నక్షత్రములు వలె (లేదా, ఐరావతము వలె తెల్లనిది), ఉజ్జ్వలమ్ = మిక్కిలి ప్రకాశవంతమైనది, పరమ+ఆస్పదమ్ = అత్యున్నతమైన స్థానము (ఆశ్రయము), నీల నీరద = నల్లని మేఘముల, మధ్యమస్థిత = మధ్యలో ఉన్న, విద్యుత్+ఆది విభాసితమ్ = మెరుపు మొదలైన కాంతి చేత ప్రకాశించునది, గురుపాదుకాం = గురువు యొక్క పాదుకలను, ప్రాతః = ఉదయమున, ఏవ = మాత్రమే, హి = నిశ్చయముగా, మానస+అన్తః = మనస్సు లోపల, భావయేత్ = ధ్యానించవలెను.

తాత్పర్యము

కరిగిన బంగారము వలె ప్రకాశించునదీ, మహాణువు అంత సూక్ష్మమైనదీ, రూపము లేనిదీ, చంద్రకాంతిలోని నక్షత్రముల వలె మిక్కిలి ప్రకాశవంతమైనదీ, అత్యున్నతమైన స్థానమైనదీ, నల్లని మేఘముల మధ్య మెరుపు వలె ప్రకాశించునదీ అయిన గురుపాదుకలను ప్రతి ఉదయమున మనస్సునందు ధ్యానించవలెను.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం గురుపాదుకల యొక్క దివ్యమైన, తేజోవంతమైన మరియు సూక్ష్మ స్వరూపాన్ని మరొకసారి వివరిస్తుంది. "తప్తకాంచన దీప్యమాన మహాణు మాత్రమ్" అనేది దాని ప్రకాశాన్ని, సూక్ష్మత్వాన్ని తెలియజేస్తుంది. "చన్ద్రికాన్తర తారకైరవ ముజ్జ్వలం" మరియు "నీల నీరద మధ్యమస్థిత విద్యుదాది విభాసితం" అన్నవి యోగ దర్శనంలో కనిపించే దివ్య కాంతులను, వాటి విలక్షణమైన స్వభావాలను వర్ణిస్తాయి. ఈ వర్ణనలు గురుపాదుకలు కేవలం భౌతికమైనవి కావు, అవి అత్యంత సూక్ష్మమైన, దివ్యమైన శక్తి స్వరూపాలని, అత్యున్నతమైన జ్ఞాన స్థితికి మార్గమని స్పష్టం చేస్తాయి. గురుకృపతోనే ఈ దివ్య అనుభవాలు సాధ్యమవుతాయి అని సూచన.

---

శ్లో|| స్థూల సూక్ష్మ సకారణాన్తర ఖేలనం పరిపాలనం

విశ్వతైజస ప్రాజ్ఞచేతస మన్తరాత్మ నిజాంశుకమ్‌|

సర్వకారణ మీశ్వరం నిటలాన్తరాళ విహారకమ్‌

ప్రాతరేవహి మానసాంతర్భావయేత్‌ గురుపాదుకాం|| ||12||

---

పదవిభాగము

• స్థూల సూక్ష్మ సకారణ+అన్తర ఖేలనమ్, పరిపాలనమ్,
• విశ్వతైజస ప్రాజ్ఞచేతసమ్, అన్తరాత్మ, నిజ+అంశుకమ్,
• సర్వకారణమ్, ఈశ్వరమ్, నిటల+అన్తరాళ విహారకమ్,
• ప్రాతరేవహి (ప్రాతః + ఏవ + హి), మానస+అన్తర్+భావయేత్, గురుపాదుకాం.

అన్వయము

స్థూల సూక్ష్మ సకారణ+అన్తర ఖేలనమ్, పరిపాలనమ్, విశ్వతైజస ప్రాజ్ఞచేతసమ్, అన్తరాత్మ, నిజ+అంశుకమ్, సర్వకారణమ్, ఈశ్వరమ్, నిటల+అన్తరాళ విహారకమ్ అయిన గురుపాదుకాం ప్రాతః ఏవ హి మానస+అన్తః భావయేత్.

ప్రతి పదార్థము

స్థూల = స్థూల శరీరము, సూక్ష్మ = సూక్ష్మ శరీరము, సకారణ+అన్తర = కారణ శరీరము లోపల, ఖేలనమ్ = క్రీడించునది (ప్రకాశించునది), పరిపాలనమ్ = పరిపాలించునది, రక్షించునది, విశ్వతైజస = విశ్వ (జాగ్రత్), తైజస (స్వప్న), ప్రాజ్ఞ (సుషుప్తి) అవస్థలలో, ప్రాజ్ఞచేతసమ్ = చైతన్యము కలది, అన్తరాత్మ = అంతరాత్మ (లోపలి ఆత్మ), నిజ+అంశుకమ్ = తన స్వంత కిరణములు కలది, సర్వకారణమ్ = సమస్తమునకు కారణమైనది, ఈశ్వరమ్ = ఈశ్వరుడు అయినది, నిటల+అన్తరాళ విహారకమ్ = భ్రూమధ్యము (ఆజ్ఞా చక్రము) లోపల విహరించునది, గురుపాదుకాం = గురువు యొక్క పాదుకలను, ప్రాతః = ఉదయమున, ఏవ = మాత్రమే, హి = నిశ్చయముగా, మానస+అన్తః = మనస్సు లోపల, భావయేత్ = ధ్యానించవలెను.

తాత్పర్యము

స్థూల, సూక్ష్మ, కారణ శరీరముల లోపల క్రీడించునదీ, వాటిని పరిపాలించునదీ, జాగ్రత్, స్వప్న, సుషుప్తి అవస్థలలో చైతన్యము కలదీ, అంతరాత్మ అయినదీ, తన స్వంత కిరణములు కలదీ, సమస్తమునకు కారణమైనదీ, ఈశ్వరుడైనదీ, భ్రూమధ్యము (ఆజ్ఞా చక్రము) లోపల విహరించునదీ అయిన గురుపాదుకలను ప్రతి ఉదయమున మనస్సునందు ధ్యానించవలెను.

విశేషములు

ఈ చివరి శ్లోకం గురుపాదుకల యొక్క సర్వాంతర్యామిత్వం, సకల అవస్థాతీతత్వం మరియు ఈశ్వర స్వరూపాన్ని స్థిరపరుస్తుంది. అది కేవలం స్థూలమైన దేహాలకు మాత్రమే కాకుండా, సూక్ష్మ (ప్రాణమయ, మనోమయ, విజ్ఞానమయ) మరియు కారణ (ఆనందమయ) శరీరాలలో కూడా వ్యాపించి ఉంటుందని చెబుతుంది. "విశ్వతైజస ప్రాజ్ఞచేతసమ్" అనేది అది జాగ్రత్ (విశ్వ), స్వప్న (తైజస), సుషుప్తి (ప్రాజ్ఞ) అవస్థలకు సాక్షిగా, వాటికి అతీతమైన తురీయ స్థితికి సంకేతంగా ఉంటుందని తెలియజేస్తుంది. "సర్వకారణ మీశ్వరం" అన్నది గురుపాదుకలు (గురుతత్వం) స్వయంగా ఈశ్వర స్వరూపమే అని, సృష్టికి మూలమని నొక్కి చెబుతుంది. "నిటలాన్తరాళ విహారకమ్" అనేది భ్రూమధ్యంలో (ఆజ్ఞా చక్రంలో) దాని ధ్యానాన్ని సూచిస్తుంది, ఇది జ్ఞానం మరియు అంతర్దృష్టికి కేంద్రం. ఈ స్తవం గురుపాదుకలను సాక్షాత్ పరబ్రహ్మ స్వరూపంగా స్తుతించి, వాటి ధ్యానం వల్ల సర్వశుభాలు, మోక్షం లభిస్తాయని ముగిస్తుంది.

---