శ్రీ శంకరాచార్య స్తోత్ర సర్వస్వమ్ –
సాంబ దశశ్లోకి ( 10 శ్లోకాలు)
పదవిభాగము, అన్వయము, ప్రతి
పదార్థము, తాత్పర్యము,విశేషములతో
ఆచార్య తాడేపల్లి పతంజలి
-----------------------------------
ఈ దశశ్లోకి
స్తుతి (సాంబ దశశ్లోకి) పరబ్రహ్మ స్వరూపుడైన సాంబ (శివ) మూర్తి
యొక్క సర్వోన్నతత్వాన్ని, ఆయన విశ్వరూపాన్ని, మరియు ఆయన సర్వలోక రక్షణ శక్తిని కీర్తిస్తుంది.
ఈ స్తోత్రం శివునిపై ఏకాంత భక్తిని కలిగి ఉండాలని, ఆయనకు మించిన
దైవం లేదని స్పష్టం చేస్తుంది.
1. సాంబో నః కులదైవతం
పశుపతే సాంబ త్వదీయా వయం |
సాంబం సౌమి సురాసురోరగగణాః సాంబేన సంతారితాః ||
సాంబాయాస్తు నమో మయా విరచితం సాంబాత్పరం నో భజే |
సాంబస్యానుచరోస్మ్యహం మమ రతిః సాంబే పరబ్రహ్మణి || 1
||
పదవిభాగము:
సాంబః (సాంబః + నః), నః, కులదైవతమ్,
పశుపతే, సాంబ, త్వదీయాః, వయం, సాంబం, సౌమి, సురాసురోరగగణాః, సాంబేన, సంతారితాః, సాంబాయ (సాంబాయ
+ అస్తు), అస్తు, నమః, మయా, విరచితం, సాంబాత్ (సాంబాత్ + పరం), పరం, నో, భజే, సాంబస్య
(సాంబస్య + అనుచరః), అనుచరః (అనుచరః + అస్మి), అస్మి, అహం, మమ, రతిః, సాంబే, పరబ్రహ్మణి.
అన్వయము:
పశుపతే సాంబ, సాంబః నః కులదైవతం. వయం త్వదీయాః.
సురాసురోరగగణాః సాంబం సౌమి. సాంబేన సంతారితాః. మయా సాంబాయ నమః అస్తు విరచితం.
సాంబాత్ పరం నో భజే. అహం సాంబస్య అనుచరః అస్మి. మమ రతిః సాంబే పరబ్రహ్మణి.
ప్రతి పదార్థము:
పశుపతే = పశువులకు అధిపతియైన, సాంబ =
సాంబమూర్తీ, సాంబః = సాంబమూర్తియే, నః = మాకు,
కులదైవతమ్ = కులదైవం, వయం = మేము, త్వదీయాః = నీకు సంబంధించినవారము, సురాసురోరగగణాః
= దేవతలు, రాక్షసులు, నాగ సమూహములు, సాంబం = సాంబమూర్తిని, సౌమి =
స్తుతిస్తున్నారు, సాంబేన = సాంబమూర్తిచే, సంతారితాః =
రక్షించబడిన వారము, మయా = నాచే, సాంబాయ = సాంబమూర్తికి, నమః = నమస్కారం,
అస్తు = అగుగాక, విరచితం = చేయబడినది, సాంబాత్ =
సాంబమూర్తికన్నా, పరం = మరొకరిని, నో = నేను, భజే = పూజించను,
అహం = నేను, సాంబస్య = సాంబమూర్తి యొక్క, అనుచరః =
అనుచరుడను, అస్మి = అగుచున్నాను, మమ = నా యొక్క,
రతిః = ప్రీతి, సాంబే = సాంబమూర్తియందు, పరబ్రహ్మణి =
పరబ్రహ్మమందు (ఉన్నది).
తాత్పర్యము:
పశువులకు అధిపతి అయిన సాంబమూర్తియే మా కులదైవం. మేము నీకు
సంబంధించినవారము. దేవతలు, రాక్షసులు, నాగ సమూహాలు అందరూ సాంబమూర్తినే స్తుతిస్తున్నారు.
సాంబమూర్తిచే రక్షించబడిన మాకు, సాంబమూర్తికి నమస్కారం. సాంబమూర్తి కన్నా మరొకరిని నేను
పూజించను. నేను సాంబమూర్తికి అనుచరుడను. నా భక్తి పరబ్రహ్మ స్వరూపుడైన
సాంబమూర్తియందే ఉంది.
విశేషములు:
ఈ శ్లోకం సాంబమూర్తిని (శివుడిని) పరబ్రహ్మ స్వరూపంగా,
కులదైవంగా, మరియు సర్వలోకాలకు రక్షకునిగా స్తుతిస్తుంది. భక్తుని ఏకాంత
భక్తిని తెలియజేస్తుంది.
మీరు అడిగిన స్పష్టీకరణ చాలా ముఖ్యమైనది. శ్లోకంలో దేవతలు
త్రిపురాసురులను జయించలేకపోయారని చెప్పడం, ఆ తరువాత
దేవతలు తమ స్థానాలలో క్షేమంగా ఉన్నారని చెప్పడం శివుని సహాయం
వలననే త్రిపుర విజయం సాధ్యమైందని స్పష్టంగా సూచిస్తుంది.
ప్రతి పదార్థము మరియు తాత్పర్యములో ఆ భావము మరింత స్పష్టంగా
వ్యక్తమయ్యేలా సవరించి కింద ఇవ్వబడింది.
2. విష్ణ్వాద్యాశ్చ పురత్రయం సురగణా జేతుం న శక్తాః స్వయం |
యం శంభుం భగవన్వయం తు పశవోస్మాకం త్వమేవేశ్వరః ||
స్వస్వస్థాననియోజితాః సుమనసః స్వస్థా బభూవుస్తత- |
స్తస్మిన్మే హృదయం సుఖేన రమతాం సాంబే పరబ్రహ్మణి ||
2 ||
పదవిభాగము:
విష్ణ్వాద్యాః (విష్ణు + ఆద్యాః) (విష్ణ్వాద్యాః + చ),
చ, పురత్రయం, సురగణాః, జేతుం, న, శక్తాః,
స్వయం, యం, శంభుం, భగవన్, వయం, తు, పశవః (పశవః +
అస్మాకం), అస్మాకం, త్వమేవ (త్వం + ఏవ), ఈశ్వరః,
స్వస్వస్థాననియోజితాః, సుమనసః, స్వస్థాః, బభూవుః,
తతః, తస్మిన్, మే, హృదయం, సుఖేన, రమతాం, సాంబే, పరబ్రహ్మణి.
అన్వయము:
విష్ణ్వాద్యాః సురగణాః చ పురత్రయం స్వయం జేతుం న శక్తాః.
భగవన్, వయం తు పశవః. అస్మాకం త్వం ఏవ ఈశ్వరః. తతః సుమనసః
స్వస్వస్థాననియోజితాః స్వస్థాః బభూవుః. యం శంభుం, తస్మిన్ సాంబే
పరబ్రహ్మణి మే హృదయం సుఖేన రమతాం.
ప్రతి పదార్థము :
విష్ణ్వాద్యాః = విష్ణువు మొదలైన, సురగణాః =
దేవతల సమూహములు, చ = కూడా, పురత్రయం = మూడు పురములను, స్వయం =
స్వయంగా, జేతుం = జయించడానికి, న శక్తాః =
సమర్థులు కాలేకపోయారు, భగవన్ = ఓ భగవంతుడా, వయం = మేము,
తు = అయితే, పశవః = పశువులము (సాధారణ జీవులము), అస్మాకం = మాకు,
త్వం ఏవ = నీవే, ఈశ్వరః = ఈశ్వరుడవు, తతః = ఆ (నీ
సాయం) వలన, సుమనసః = దేవతలు, స్వస్వస్థాననియోజితాః
= వారి వారి స్థానాలలో తిరిగి నియమించబడి, స్వస్థాః =
క్షేమంగా (త్రిపురాసురులను జయించి), బభూవుః =
అయ్యారు, యం శంభుం = దేవతలు ఏ శంభువును
(ఆశ్రయించారో), తస్మిన్ సాంబే
= ఆ సాంబమూర్తియందు, పరబ్రహ్మణి = పరబ్రహ్మమందు, మే = నా యొక్క,
హృదయం = హృదయము, సుఖేన = సుఖముగా, రమతాం =
రమించుగాక.
తాత్పర్యము
విష్ణువు మొదలైన దేవతలు కూడా స్వయంగా త్రిపురాసురులను
జయించలేకపోయారు. భగవంతుడైన శంభువును ఆశ్రయించిన తరువాతనే, ఆయన సహాయం వలన
దేవతలు త్రిపురాసురులను జయించి, తమ స్థానాలలో తిరిగి క్షేమంగా ఉండగలిగారు. మేము
కేవలం జీవులము, మాకు నీవే ఈశ్వరుడవు. దేవతలు ఏ శివుని ఆశ్రయించారో, అటువంటి పరబ్రహ్మ
స్వరూపుడైన సాంబమూర్తియందు నా హృదయం సుఖముగా రమించుగాక.
విశేషములు:
ఈ శ్లోకం శివుని సర్వోన్నత శక్తిని, త్రిపురాసుర
సంహార ఘట్టాన్ని తెలియజేస్తుంది. జీవులకు శివుడే రక్షకుడు అని స్పష్టం చేయబడింది.
3. క్షోణి యస్య రథొ రథాంగయుగళం చంద్రార్కబింబద్వయం |
కోదండః కనకాచలో హరిరభూద్బాణో విధిః సారథిః ||
తూణీరో జలధిర్హయాః శ్రుతిచయో మౌర్వీ భుజంగాధిప- |
సస్మిన్మే హృదయం సుఖేన రమతాం సాంబే పరబ్రహ్మణి || 3
||
పదవిభాగము:
క్షోణిః, యస్య, రథః, రథాంగయుగళం, చంద్రార్కబింబద్వయం (చంద్ర + అర్క + బింబ + ద్వయం), కోదండః,
కనకాచలః, హరిః, అభూత్, బాణః, విధిః, సారథిః, తూణీరః, జలధిః, హయాః, శ్రుతిచయః, మౌర్వీ, భుజంగాధిపః, తస్మిన్ మే, హృదయం, సుఖేన, రమతాం, సాంబే, పరబ్రహ్మణి.
అన్వయము:
యస్య రథః క్షోణిః, రథాంగయుగళం చంద్రార్కబింబద్వయం, కోదండః కనకాచలః,
హరిః బాణః అభూత్, విధిః సారథిః, జలధిః తూణీరః, శ్రుతిచయః హయాః,
భుజంగాధిపః మౌర్వీ, తస్మిన్ సాంబే పరబ్రహ్మణి మే హృదయం సుఖేన రమతాం.
ప్రతి పదార్థము:
యస్య = ఎవనికి, రథః = రథము, క్షోణిః = భూమి,
రథాంగయుగళం = రథ చక్రముల జత, చంద్రార్కబింబద్వయం = చంద్ర, సూర్య బింబములు
రెండు, కోదండః = ధనుస్సు, కనకాచలః = మేరు పర్వతము, హరిః =
విష్ణువు, బాణః = బాణము, అభూత్ = అయ్యెను, విధిః = బ్రహ్మ,
సారథిః = సారథి, జలధిః = సముద్రము, తూణీరః = అమ్ములపొది, శ్రుతిచయః =
వేద సమూహము, హయాః = గుఱ్ఱములు, భుజంగాధిపః = ఆదిశేషుడు, మౌర్వీ =
వింటినారి, తస్మిన్ = ఆ, సాంబే = సాంబమూర్తియందు, పరబ్రహ్మణి =
పరబ్రహ్మమందు, మే = నా యొక్క, హృదయం = హృదయము, సుఖేన =
సుఖముగా, రమతాం = రమించుగాక.
తాత్పర్యము:
భూమి రథముగా, చంద్రుడు మరియు సూర్యుడు రథ చక్రాలుగా, మేరు పర్వతం
ధనుస్సుగా, విష్ణువు బాణముగా, బ్రహ్మ సారథిగా, సముద్రం
అమ్ములపొదిగా, వేదాలు గుఱ్ఱాలుగా, ఆదిశేషుడు వింటినారిగా కలిగిన పరబ్రహ్మ
స్వరూపుడైన సాంబమూర్తియందు నా హృదయం సుఖముగా రమించుగాక.
విశేషములు:
ఈ శ్లోకం త్రిపురాసుర సంహార సమయంలో శివుడు ధరించిన మహా
రూపాన్ని, ఆయన విశ్వమంతా విస్తరించిన సర్వవ్యాపకత్వాన్ని
వర్ణిస్తుంది.
4. యేనాపాదితమంగజాంగభసితం దివ్యాంగరాగైః సమం |
యేన స్వీకృతమబ్జసంభవశిరః సౌవర్ణపాత్రైః సమమ్ ||
యేనాంగీకృతమచ్యుతస్య నయనం పూజారవిందైః సమం |
తస్మిన్మే హృదయం సుఖేన రమతాం సాంబే పరబ్రహ్మణి || 4
||
పదవిభాగము:
యేన (యేన + ఆపాదితం), ఆపాదితం,
అంగజాంగభసితం (అంగజ + అంగ + భసితం), దివ్యాంగరాగైః (దివ్య + అంగరాగైః), సమం, యేన, స్వీకృతం,
అబ్జసంభవశిరః (అబ్జ + సంభవ + శిరః), సౌవర్ణపాత్రైః, సమం, యేన, అంగీకృతం,
అచ్యుతస్య, నయనం, పూజారవిందైః (పూజా + అరవిందైః), సమం, తస్మిన్,
మే, హృదయం, సుఖేన, రమతాం, సాంబే, పరబ్రహ్మణి.
అన్వయము:
యేన అంగజాంగభసితం దివ్యాంగరాగైః సమం ఆపాదితం. యేన
అబ్జసంభవశిరః సౌవర్ణపాత్రైః సమం స్వీకృతం. యేన అచ్యుతస్య నయనం పూజారవిందైః సమం
అంగీకృతం. తస్మిన్ సాంబే పరబ్రహ్మణి మే హృదయం సుఖేన రమతాం.
ప్రతి పదార్థము:
యేన = ఎవనిచే, అంగజాంగభసితం = మన్మథుని శరీర భస్మము, దివ్యాంగరాగైః
= దివ్యమైన అంగరాగములతో, సమం = సమానంగా, ఆపాదితం = చేయబడినది, యేన = ఎవనిచే,
అబ్జసంభవశిరః = బ్రహ్మ యొక్క శిరస్సు, సౌవర్ణపాత్రైః = బంగారు పాత్రలతో, సమం = సమానంగా,
స్వీకృతం = స్వీకరించబడినది, యేన = ఎవనిచే, అచ్యుతస్య = విష్ణువు యొక్క, నయనం = నేత్రము,
పూజారవిందైః = పూజకు ఉపయోగించే పద్మములతో, సమం = సమానంగా,
అంగీకృతం = అంగీకరించబడినది, తస్మిన్ = ఆ, సాంబే = సాంబమూర్తియందు, పరబ్రహ్మణి =
పరబ్రహ్మమందు, మే = నా యొక్క, హృదయం = హృదయము, సుఖేన =
సుఖముగా, రమతాం = రమించుగాక.
తాత్పర్యము:
మన్మథుని భస్మాన్ని దివ్యమైన అంగరాగముగా ధరించినవాడు,
బ్రహ్మ శిరస్సును బంగారు పాత్రగా స్వీకరించినవాడు, విష్ణువు యొక్క
నేత్రాన్ని పూజా పద్మంగా అంగీకరించిన పరబ్రహ్మ స్వరూపుడైన సాంబమూర్తియందు నా హృదయం
సుఖముగా రమించుగాక.
విశేషములు:
ఈ శ్లోకం శివుని భిక్షాటన లీల, బ్రహ్మ కపాలం
ధరించడం, మన్మథ సంహారం, మరియు విష్ణువు శివుని పూజించడం వంటి ప్రముఖ
ఘట్టాలను ప్రస్తావిస్తుంది.
5. గోవిందాదధికం న దైవతమితి ప్రోచ్చార్య హస్తావుభా- |
వుద్ధృత్యాథ శివస్య సంనిధిగతో వ్యాసో మునీనాం వరః ||
యస్య స్తంభితపాణిరానతికృతా నందీశ్వరేణాభవ- |
తస్మిన్మే హృదయం సుఖేన రమతాం సాంబే పరబ్రహ్మణి || 5
||
పదవిభాగము:
గోవిందాత్ (గోవిందాత్ + అధికం), అధికం, న, దైవతమ్,
ఇతి, ప్రోచ్చార్య, హస్తౌ (హస్తౌ + ఉభౌ), ఉభౌ, ఉద్ధృత్య
(ఉద్ధృత్య + అథ), అథ, శివస్య, సంనిధిగతః, వ్యాసః, మునీనాం, వరః, యస్య, స్తంభితపాణిః, ఆనతికృతా (ఆనతి + కృతా), నందీశ్వరేణ,
అభవత్, తస్మిన్, మే, హృదయం, సుఖేన, రమతాం, సాంబే, పరబ్రహ్మణి.
అన్వయము:
మునీనాం వరః వ్యాసః "గోవిందాత్ అధికం దైవతం న"
ఇతి ప్రోచ్చార్య, అథ ఉభౌ హస్తౌ ఉద్ధృత్య శివస్య సంనిధిగతః. యస్య (వ్యాసస్య)
స్తంభితపాణిః నందీశ్వరేణ ఆనతికృతా అభవత్. తస్మిన్ సాంబే పరబ్రహ్మణి మే హృదయం సుఖేన
రమతాం.
ప్రతి పదార్థము:
మునీనాం = మునులలో, వరః = శ్రేష్ఠుడైన, వ్యాసః =
వ్యాసముని, గోవిందాత్ = గోవిందునికన్నా, అధికం =
ఎక్కువైన, దైవతమ్ = దైవం, న = లేదు, ఇతి = అని,
ప్రోచ్చార్య = గట్టిగా పలికి, అథ = ఆ తరువాత, ఉభౌ = రెండు, హస్తౌ =
చేతులను, ఉద్ధృత్య = పైకెత్తి, శివస్య =
శివుని యొక్క, సంనిధిగతః = సన్నిధికి వెళ్ళెను, యస్య = ఎవని
(వ్యాసుని) యొక్క, స్తంభితపాణిః = స్తంభించబడిన (నిలిచిపోయిన) చేయి, నందీశ్వరేణ =
నందీశ్వరునిచే, ఆనతికృతా = నమస్కారం చేయబడినది, అభవత్ =
అయ్యెను, తస్మిన్ = ఆ, సాంబే = సాంబమూర్తియందు, పరబ్రహ్మణి =
పరబ్రహ్మమందు, మే = నా యొక్క, హృదయం = హృదయము, సుఖేన =
సుఖముగా, రమతాం = రమించుగాక.
తాత్పర్యము:
మునులలో శ్రేష్ఠుడైన వ్యాసమహర్షి "గోవిందునికన్నా
గొప్ప దైవం లేదు" అని గట్టిగా పలికి, రెండు చేతులు పైకెత్తి శివుని సన్నిధికి
వెళ్ళాడు. అప్పుడు వ్యాసుని చేయి స్తంభించిపోయింది. నందీశ్వరుడు నమస్కారం చేసి
వ్యాసునికి దైవత్వం గురించి జ్ఞానోపదేశం చేసాడు. అటువంటి పరబ్రహ్మ స్వరూపుడైన
సాంబమూర్తియందు నా హృదయం సుఖముగా రమించుగాక.
విశేషములు:
ఈ శ్లోకం శివుని సర్వోన్నతత్వాన్ని నిరూపిస్తుంది. వ్యాసుడు
శివుని గొప్పతనాన్ని తెలుసుకోలేక, నంది ద్వారా జ్ఞానోపదేశం పొందిన వృత్తాంతాన్ని
ప్రస్తావిస్తుంది.
6. ఆకాశశ్చికురాయతే దశదిశాభోగో దుకూలాయతే |
శీతాంశుః ప్రసవాయతే స్థిరతరానందః స్వరూపాయతే ||
వేదాంతో నిలయాయతే సువినయో యస్య స్వభావాయతే |
తస్మిన్మే హృదయం సుఖేన రమతాం సాంబే పరబ్రహ్మణి || 6
||
పదవిభాగము:
ఆకాశః, చికురాయతే, దశదిశాభోగః (దశ + దిశా + భోగః), దుకూలాయతే,
శీతాంశుః, ప్రసవాయతే, స్థిరతరానందః, స్వరూపాయతే, వేదాంతః,
నిలయాయతే, సువినయః, యస్య, స్వభావాయతే, తస్మిన్, మే, హృదయం, సుఖేన, రమతాం, సాంబే, పరబ్రహ్మణి.
అన్వయము:
యస్య ఆకాశః చికురాయతే, దశదిశాభోగః
దుకూలాయతే, శీతాంశుః ప్రసవాయతే, స్థిరతరానందః
స్వరూపాయతే, వేదాంతః నిలయాయతే, సువినయః స్వభావాయతే, తస్మిన్ సాంబే
పరబ్రహ్మణి మే హృదయం సుఖేన రమతాం.
ప్రతి పదార్థము:
యస్య = ఎవని యొక్క, ఆకాశః = ఆకాశము, చికురాయతే =
శిరస్సుపై జుట్టుగా ఉండును, దశదిశాభోగః = పది దిక్కుల ప్రదేశము, దుకూలాయతే =
వస్త్రముగా ఉండును, శీతాంశుః = చంద్రుడు, ప్రసవాయతే =
పువ్వుగా ఉండును, స్థిరతరానందః = అత్యంత స్థిరమైన ఆనందము, స్వరూపాయతే =
స్వరూపముగా ఉండును, వేదాంతః = వేదాంతము (జ్ఞానము), నిలయాయతే =
నిలయముగా ఉండును, సువినయః = మంచి వినయము, స్వభావాయతే =
స్వభావముగా ఉండును, తస్మిన్ = ఆ, సాంబే = సాంబమూర్తియందు, పరబ్రహ్మణి =
పరబ్రహ్మమందు, మే = నా యొక్క, హృదయం = హృదయము, సుఖేన =
సుఖముగా, రమతాం = రమించుగాక.
తాత్పర్యము:
ఆకాశము జుట్టుగా, పది దిక్కులు వస్త్రాలుగా, చంద్రుడు
పువ్వుగా, స్థిరమైన ఆనందం స్వరూపంగా, వేదాంతం
నిలయంగా, మంచి వినయం స్వభావంగా కలిగిన పరబ్రహ్మ స్వరూపుడైన
సాంబమూర్తియందు నా హృదయం సుఖముగా రమించుగాక.
విశేషములు:
ఈ శ్లోకం శివుని విశ్వరూపాన్ని, ఆయన
సర్వవ్యాపకత్వాన్ని, మరియు ఆయన స్వభావ స్వరూపాన్ని వర్ణిస్తుంది.
7. విష్ణుర్యస్య సహస్రనామనియమాదంభోరుహాణ్యర్చయ- |
న్నేకోనోపచితేషు నేత్రకమలం నైజం పదాబ్జద్వయే ||
సంపూజ్యాసురసంహతిం విదలయంస్త్రైలోక్యపాలోఒభవ- |
తస్మిన్మే హృదయం సుఖేన రమతాం సాంబే పరబ్రహ్మణి || 7
||
పదవిభాగము:
విష్ణుః, యస్య, సహస్రనామనియమాత్ (సహస్ర + నామ + నియమాత్), అంభోరుహాణి,
అర్చయన్, ఏకోనోపచితేషు (ఏక + ఊన + ఉపచితేషు), నేత్రకమలం,
నైజం, పదాబ్జద్వయే (పద + అబ్జ + ద్వయే), సంపూజ్య
(సంపూజ్య + అసుర + సంహతిం), అసురసంహతిం, విదలయన్ (విదలయన్ + త్రైలోక్యపాలాః), త్రైలోక్యపాలః
(త్రైలోక్యపాలః + అభవత్), అభవత్, తస్మిన్, మే, హృదయం, సుఖేన, రమతాం, సాంబే, పరబ్రహ్మణి.
అన్వయము:
విష్ణుః యస్య సహస్రనామనియమాత్ అంభోరుహాణి అర్చయన్, ఏకోనోపచితేషు
నైజం నేత్రకమలం పదాబ్జద్వయే సంపూజ్య, అసురసంహతిం విదలయన్, త్రైలోక్యపాలః
అభవత్. తస్మిన్ సాంబే పరబ్రహ్మణి మే హృదయం సుఖేన రమతాం.
ప్రతి పదార్థము:
విష్ణుః = విష్ణువు, యస్య = ఎవనిని,
సహస్రనామనియమాత్ = సహస్ర నామాలతో నియమంగా, అంభోరుహాణి =
పద్మములను, అర్చయన్ = పూజిస్తూ, ఏకోనోపచితేషు =
ఒక పద్మం తక్కువ అయినప్పుడు, నైజం = తన, నేత్రకమలం = కన్ను పద్మాన్ని, పదాబ్జద్వయే =
పాదపద్మముల రెండు యందు, సంపూజ్య = పూజించి, అసురసంహతిం = రాక్షస సమూహమును, విదలయన్ =
సంహరించుచు, త్రైలోక్యపాలః = మూడు లోకాలకు పాలకుడు, అభవత్ =
అయ్యెను, తస్మిన్ = ఆ, సాంబే = సాంబమూర్తియందు, పరబ్రహ్మణి =
పరబ్రహ్మమందు, మే = నా యొక్క, హృదయం = హృదయము, సుఖేన =
సుఖముగా, రమతాం = రమించుగాక.
తాత్పర్యము:
విష్ణువు శివుని సహస్రనామాలతో పద్మములను పూజిస్తూ, ఒక పద్మం
తక్కువైనప్పుడు తన కన్నునే శివుని పాదపద్మాలకు సమర్పించి, రాక్షస
సమూహాలను సంహరించి, మూడు లోకాలకు పాలకుడు అయ్యాడు. అటువంటి పరబ్రహ్మ స్వరూపుడైన
సాంబమూర్తియందు నా హృదయం సుఖముగా రమించుగాక.
విశేషములు:
ఈ శ్లోకం శివ పూజ యొక్క ప్రాముఖ్యతను, శివుడు
విష్ణువుకు లోకపాలకునిగా స్థితిని ఎలా ప్రసాదించాడో వివరిస్తుంది.
8. శౌరీం సత్యగిరం వరాహవపుషం పాదాంబుజాదర్శనే |
చక్రే యో దయయా సమస్తజగతాం నాథం శిరోదర్శనే ||
మిథ్యావాచమపూజ్యమేవ సతతం హంసస్వరూపం విధిం |
తస్మిన్నే హృదయం సుఖేన రమతాం సాంబే పరబ్రహ్మణి || 8
||
పదవిభాగము:
శౌరీం, సత్యగిరం, వరాహవపుషం, పాదాంబుజాదర్శనే (పాద + అంబుజ + అదర్శనే), చక్రే, యః, దయయా, సమస్తజగతాం,
నాథం, శిరోదర్శనే (శిరః + దర్శనే), మిథ్యావాచమ్,
అపూజ్యం, ఏవ, సతతం, హంసస్వరూపం, విధిం, తస్మిన్, మే, హృదయం, సుఖేన, రమతాం, సాంబే, పరబ్రహ్మణి.
అన్వయము:
యః దయయా పాదాంబుజాదర్శనే వరాహవపుషం శౌరీం సత్యగిరం చక్రే.
శిరోదర్శనే సమస్తజగతాం నాథం చక్రే. హంసస్వరూపం విధిం సతతం మిథ్యావాచం అపూజ్యం ఏవ
(చక్రే). తస్మిన్ సాంబే పరబ్రహ్మణి మే హృదయం సుఖేన రమతాం.
ప్రతి పదార్థము:
యః = ఎవడు (శివుడు), దయయా = దయతో,
పాదాంబుజాదర్శనే = పాదపద్మమును చూడలేనప్పుడు, వరాహవపుషం =
వరాహ రూపుడైన, శౌరీం = విష్ణువును, సత్యగిరం =
సత్యం పలికేవాడిగా, చక్రే = చేసెను, శిరోదర్శనే = శిరస్సును చూడలేనప్పుడు, సమస్తజగతాం =
సమస్త లోకాలకు, నాథం = అధిపతిగా, చక్రే = చేసెను, హంసస్వరూపం =
హంస రూపంలో ఉన్న, విధిం = బ్రహ్మను, సతతం = ఎల్లప్పుడూ, మిథ్యావాచం =
అబద్ధం పలికినవాడిగా, అపూజ్యం = పూజించబడనివానిగా, ఏవ = మాత్రమే,
(చక్రే = చేసెను), తస్మిన్ = ఆ, సాంబే = సాంబమూర్తియందు, పరబ్రహ్మణి =
పరబ్రహ్మమందు, మే = నా యొక్క, హృదయం = హృదయము, సుఖేన =
సుఖముగా, రమతాం = రమించుగాక.
తాత్పర్యము:
శివలింగం యొక్క ఆది, అంతాలను
తెలుసుకోవడానికి ప్రయత్నించిన విష్ణువు వరాహ రూపంలో పాదాలను చూడలేకపోయినప్పుడు
దయతో విష్ణువును సత్యం పలికేవాడిగా, సమస్త లోకాలకు అధిపతిగా చేశాడు. అబద్ధం పలికిన
బ్రహ్మను ఎల్లప్పుడూ పూజించబడనివానిగా చేశాడు. అటువంటి పరబ్రహ్మ స్వరూపుడైన
సాంబమూర్తియందు నా హృదయం సుఖముగా రమించుగాక.
విశేషములు:
ఈ శ్లోకం లింగోద్భవ వృత్తాంతాన్ని ప్రస్తావిస్తూ, శివుని యొక్క
ఆది, అంతము లేని స్వరూపాన్ని, మరియు శివుని సర్వోన్నతత్వాన్ని వివరిస్తుంది.
9. యస్యాసన్ధరణీజలాగ్నిపవనవ్యోమార్కచంద్రాదయో |
విఖ్యాతాస్తనవోఒష్టధా పరిణతా నాన్యత్తతో వర్తతే ||
ఓంకారార్థవివేచనీ శ్రుతిరియం చాచష్ట తుర్యం శివం |
తస్మిన్నే హృదయం సుఖేన రమతాం సాంబే పరబ్రహ్మణి || 9
||
పదవిభాగము:
యస్య (యస్య + ఆసన్), ఆసన్, ధరణీజలాగ్నిపవనవ్యోమార్కచంద్రాదయః
(ధరణీ + జల + అగ్ని + పవన + వ్యోమ + అర్క + చంద్ర + ఆదయః), విఖ్యాతాః,
తనవః (తనవః + అష్టధా), అష్టధా, పరిణతాః, న, అన్యత్, తతః, వర్తతే, ఓంకారార్థవివేచనీ, శ్రుతిః (శ్రుతిః + ఇయం), ఇయం, చ, ఆచష్ట, తుర్యం,
శివం, తస్మిన్, మే, హృదయం, సుఖేన, రమతాం, సాంబే, పరబ్రహ్మణి.
అన్వయము:
యస్య ధరణీజలాగ్నిపవనవ్యోమార్కచంద్రాదయః విఖ్యాతాః తనవః
అష్టధా పరిణతాః ఆసన్. తతః అన్యత్ న వర్తతే. ఇయం ఓంకారార్థవివేచనీ శ్రుతిః చ తుర్యం
శివం ఆచష్ట. తస్మిన్ సాంబే పరబ్రహ్మణి మే హృదయం సుఖేన రమతాం.
ప్రతి పదార్థము:
యస్య = ఎవని యొక్క, ధరణీజలాగ్నిపవనవ్యోమార్కచంద్రాదయః = భూమి,
జలం, అగ్ని, వాయువు, ఆకాశం, సూర్యుడు, చంద్రుడు మొదలైనవి, విఖ్యాతాః = ప్రసిద్ధమైన, తనవః =
శరీరములు, అష్టధా = ఎనిమిది విధాలుగా, పరిణతాః =
పరిణామం చెందినవి, ఆసన్ = ఉన్నాయి, తతః = దానికన్నా (శివునికన్నా), అన్యత్ =
మరొకటి, న = లేదు, వర్తతే = ఉన్నది, ఇయం = ఈ, ఓంకారార్థవివేచనీ
= ఓంకార అర్థాన్ని వివరించే, శ్రుతిః = వేదము, చ = మరియు, తుర్యం =
తురీయావస్థను, శివం = శివుని, ఆచష్ట = చెప్పుచున్నది, తస్మిన్ = ఆ,
సాంబే = సాంబమూర్తియందు, పరబ్రహ్మణి = పరబ్రహ్మమందు, మే = నా యొక్క,
హృదయం = హృదయము, సుఖేన = సుఖముగా, రమతాం = రమించుగాక.
తాత్పర్యము:
భూమి, జలం, అగ్ని, వాయువు, ఆకాశం, సూర్యుడు, చంద్రుడు, యజమానుడు అనే ఎనిమిది ప్రసిద్ధ శరీరాలను (అష్టమూర్తులను)
కలిగినవాడు శివుడు. శివునికన్నా వేరే ఏదీ లేదు. ఓంకార అర్థాన్ని వివరించే వేదం
కూడా శివుని తురీయావస్థగా వర్ణిస్తుంది. అటువంటి పరబ్రహ్మ స్వరూపుడైన
సాంబమూర్తియందు నా హృదయం సుఖముగా రమించుగాక.
విశేషములు:
ఈ శ్లోకం శివుని అష్టమూర్తి స్వరూపాన్ని, మరియు శివుడు
ఓంకార స్వరూపమని, తురీయావస్థ అని వివరిస్తుంది.
శివుడిని ఓంకార
స్వరూపుడుగా, తురీయావస్థగా వేదం వర్ణించడం అనేది ఉపనిషత్తుల మరియు
వేదాంత తత్వశాస్త్రం యొక్క లోతైన అంశం.
ఓంకారం మరియు శివుడు
ఓం (ప్రణవం) అనేది హిందూ తత్వశాస్త్రంలో విశ్వం యొక్క ఆది
శబ్దం మరియు పరబ్రహ్మ స్వరూపం. ఓం మూడు అక్షరాల కలయిక: 'అ', 'ఉ', 'మ'.
- 'అ' కారం (జా గ్రదావస్థ -
మేల్కొలుపు స్థితి): ఇది భౌతిక
ప్రపంచాన్ని, స్థూలమైన వస్తువులను మరియు మన ఇంద్రియ అనుభవాలను
సూచిస్తుంది.
- 'ఉ' కారం (స్వప్నావస్థ -
కలల స్థితి): ఇది అంతర
ప్రపంచాన్ని, సూక్ష్మమైన విషయాలను మరియు స్వప్న అనుభవాలను
సూచిస్తుంది.
- 'మ' కారం (సుషుప్త్యవస్థ -
గాఢ నిద్రా స్థితి): ఇది కారణ
శరీరానికి, అజ్ఞానానికి మరియు స్పృహ లేని గాఢ నిద్రకు
సంబంధించినది.
ఈ మూడు అవస్థలు (అ, ఉ, మ) వ్యక్తిగత చైతన్యం యొక్క వివిధ దశలను
సూచిస్తాయి.
తురీయావస్థ
ఓంకారంలో ఈ మూడు అక్షరాలు కాకుండా, నాలుగవ స్థితి
(అమాత్ర) ఉంది, దీనినే తురీయావస్థ అంటారు. ఇది నిశ్శబ్ద స్థితి, లేదా ఈ మూడు
అవస్థలకు అతీతమైన స్థితి.
తురీయావస్థ అంటే:
- జాగ్రత్త, స్వప్న,
సుషుప్తి అవస్థలకు అతీతమైన, సాక్షి
భూతమైన స్థితి.
- ఇది అన్ని అనుభవాలకు మించి, అఖండమైన,
శాశ్వతమైన చైతన్యం.
- ఇది ప్రశాంతమైన, నిరాకారమైన,
శుద్ధ చైతన్య స్థితి.
వేదాంతం మరియు శివుని తురీయావస్థ
వేదాంతం మరియు ఉపనిషత్తులు (ముఖ్యంగా మాండూక్య ఉపనిషత్తు)
ఓంకారాన్ని మరియు తురీయావస్థను పరబ్రహ్మ స్వరూపంగా వర్ణిస్తాయి. శివుడు పరబ్రహ్మ
స్వరూపుడు కాబట్టి, ఆయన ఈ తురీయావస్థకు ప్రతీకగా భావిస్తారు.
ఈ దశశ్లోకి
స్తుతిలో (శ్లోకం 9) "ఓంకారార్థవివేచనీ
శ్రుతిరియం చాచష్ట తుర్యం శివం" అని చెప్పబడింది. అంటే, ఓంకారంలోని
గంభీరమైన అర్థాన్ని వివరించే వేదం (శ్రుతి) శివుడినే
తురీయావస్థగా, అఖండమైన మరియు సర్వశ్రేష్ఠమైన చైతన్యంగా వర్ణిస్తుంది.
శివుడు (పరబ్రహ్మం) ఈ మూడు స్థితులకు (జాగ్రత్, స్వప్న,
సుషుప్తి) అతీతంగా ఉంటాడు, అందువల్ల ఆయన తురీయావస్థ స్వరూపుడు. భక్తులకు మోక్షాన్ని,
ముక్తిని ప్రసాదించే ఆయన తురీయ స్థితిలోనే ఉంటాడు.
ఈ వివరణ ద్వారా, శివుడు కేవలం భౌతిక రూపంలో ఉండే దైవం మాత్రమే
కాదు, ఓంకారానికి మూలమైన, అన్ని అవస్థలకు అతీతమైన, శాశ్వతమైన
పరబ్రహ్మ స్వరూపం అని తెలుసుకోవచ్చు.
10. విష్ణుబ్రహ్మసురాధిపప్రభృతయః సర్వేఒపి దేవా యదా |
సంభూతాజ్జలధేర్విషాత్పరిభవం ప్రాప్తాస్తదా సత్వరమ్ ||
తానార్తాంశరణాగతానితి సురాన్యోఒరక్షదర్థక్షణా- |
తస్మిన్నే హృదయం సుఖేన రమతాం సాంబే పరబ్రహ్మణి || 10
||
పదవిభాగము:
విష్ణుబ్రహ్మసురాధిపప్రభృతయః (విష్ణు + బ్రహ్మ + సుర + అధిప
+ ప్రభృతయః), సర్వే (సర్వే + అపి), అపి, దేవాః, యదా, సంభూతాత్,
జలధేః, విషాత్, పరిభవం, ప్రాప్తాః (ప్రాప్తాః + తదా), తదా, సత్వరమ్,
తాన్, ఆర్తాన్, శరణాగతాన్, ఇతి, సురాన్, యః (యః + అరక్షత్), అరక్షత్, అర్ధక్షణాత్
(అర్ధ + క్షణాత్), తస్మిన్ (తస్మిన్ + మే), మే, హృదయం, సుఖేన, రమతాం, సాంబే, పరబ్రహ్మణి.
అన్వయము:
యదా విష్ణుబ్రహ్మసురాధిపప్రభృతయః సర్వే అపి దేవాః జలధేః
సంభూతాత్ విషాత్ పరిభవం ప్రాప్తాః, తదా యః ఆర్తాన్ శరణాగతాన్ ఇతి తాన సురాన్ అర్ధక్షణాత్
సత్వరం అరక్షత్. తస్మిన్ సాంబే పరబ్రహ్మణి మే హృదయం సుఖేన రమతాం.
ప్రతి పదార్థము:
యదా = ఎప్పుడు, విష్ణుబ్రహ్మసురాధిపప్రభృతయః = విష్ణువు,
బ్రహ్మ, ఇంద్రుడు మొదలైన, సర్వే = అందరు, అపి = కూడా,
దేవాః = దేవతలు, జలధేః = సముద్రము నుండి, సంభూతాత్ =
పుట్టిన, విషాత్ = విషం వలన, పరిభవం = బాధను, ప్రాప్తాః =
పొందారో, తదా = అప్పుడు, యః = ఎవడు (శివుడు), ఆర్తాన్ =
బాధపడిన, శరణాగతాన్ = శరణు పొందిన, ఇతి = అని,
తాన = ఆ, సురాన్ = దేవతలను, అర్ధక్షణాత్ = అర్ధ క్షణంలో, సత్వరం =
వెంటనే, అరక్షత్ = రక్షించెను, తస్మిన్ = ఆ,
సాంబే = సాంబమూర్తియందు, పరబ్రహ్మణి = పరబ్రహ్మమందు, మే = నా యొక్క,
హృదయం = హృదయము, సుఖేన = సుఖముగా, రమతాం = రమించుగాక.
తాత్పర్యము:
విష్ణువు, బ్రహ్మ, ఇంద్రుడు మొదలైన దేవతలందరూ సముద్ర మథనం నుండి పుట్టిన విషం
(హాలాహలం) వలన బాధపడినప్పుడు, శరణు కోరిన ఆ బాధిత దేవతలను శివుడు వెంటనే, అర్ధ క్షణంలో
రక్షించాడు. అటువంటి పరబ్రహ్మ స్వరూపుడైన సాంబమూర్తియందు నా హృదయం సుఖముగా
రమించుగాక.
విశేషములు:
ఈ శ్లోకం సముద్ర మథన సమయంలో శివుడు హాలాహలాన్ని తాగి
దేవతలను రక్షించిన వృత్తాంతాన్ని ప్రస్తావిస్తుంది. శివుని కరుణను, సర్వలోక రక్షణ
శక్తిని తెలియజేస్తుంది.
ఫలశ్రుతి
ఇతి శ్రీమత్పరమహంసపరివ్రాజకాచార్యస్య
శ్రీగోవిందభగవత్పూజ్యపాదశిష్యస్య శ్రీమచ్ఛంకరభగవతః కృతౌ దశశ్లోకీస్తుతిః సంపూర్ణా ||
తాత్పర్యము:
ఇది శ్రీ పరమహంస పరివ్రాజకాచార్యులైన శ్రీ గోవింద
భగవత్పాదుల శిష్యులైన శ్రీ శంకర భగవత్పాదులచే రచింపబడిన దశశ్లోకి స్తుతి సంపూర్ణం.
No comments:
Post a Comment