షట్పదీస్తోత్రమ్ – (07 శ్లోకాలు)

 శ్రీ షట్పదీస్తోత్రమ్ – (07 శ్లోకాలు)

ఇది విష్ణువును కీర్తిస్తూ, భక్తుడి కోరికలను, ప్రార్థనలను తెలియజేస్తుంది. ఈ స్తోత్రం ద్వారా అజ్ఞానం నుండి విముక్తి, మనస్సును నియంత్రించడం, సంసార సాగరాన్ని దాటడం వంటివి కోరబడతాయి.

---

1. అవినయమపనయ విష్ణో

శ్లోకపాఠం: అవినయమపనయ విష్ణో దమయ మనః శమయ మృగతృష్ణామ్ ; భూతదయాం విస్తారయ తారయ సంసారసాగరతః . ౧ .

పదవిభాగము: అవినయం + అపనయ, విష్ణో, దమయ, మనః, శమయ, మృగతృష్ణామ్; భూత + దయాం, విస్తారయ, తారయ, సంసార + సాగరతః.

అన్వయము: విష్ణో, అవినయమపనయ, మనో దమయ, మృగతృష్ణాంశమయ, భూతదయాం విస్తారయ, సంసారసాగరతః తారయ.

ప్రతి పదార్థము: అవినయం = అహంకారాన్ని (వినయం లేకపోవడాన్ని), అపనయ = తొలగించుము, విష్ణో = ఓ విష్ణువా!; దమయ = అదుపు చేయుము, మనః = మనస్సును, శమయ = శాంతింపజేయుము, మృగతృష్ణామ్ = మృగతృష్ణను (మిథ్యావస్తువులపై ఆశ); భూతదయాం = ప్రాణుల పట్ల దయను, విస్తారయ = విస్తరింపజేయుము, తారయ = దాటించుము, సంసారసాగరతః = సంసారం అనే సముద్రం నుండి.

తాత్పర్యము: ఓ విష్ణువా! నా అహంకారాన్ని (వినయం లేకపోవడాన్ని) తొలగించుము. మనస్సును అదుపు చేయుము. మిథ్యావస్తువులపై ఆశను (మృగతృష్ణను) శాంతింపజేయుము. ప్రాణుల పట్ల దయను పెంపొందించుము. నన్ను సంసారం అనే సముద్రం నుండి దాటించుము.

విశేషములు: ఈ శ్లోకం భక్తుడు విష్ణువును ఆత్మజ్ఞానానికి, మోక్షానికి మార్గదర్శకుడిగా ప్రార్థిస్తున్నాడు. అహంకారం, చంచలత్వం, భౌతిక కోరికలు వంటి అంతర్గత శత్రువులను జయించి, దయను పెంపొందించుకొని, సంసార బంధనాల నుండి విముక్తి పొందాలని కోరుకుంటాడు.

---

2. దివ్యధునీమకరన్దే

శ్లోకపాఠం: దివ్యధునీమకరన్దే పరిమలపరిభోగసచ్చిదానన్దే ; శ్రీపతిపదారవిన్దే భవభయఖేదచ్ఛిదే వన్దే . ౨ .

పదవిభాగము: దివ్య + ధునీ + మకరందే, పరిమల + పరిభోగ + సత్ + చిత్ + ఆనందే; శ్రీపతి + పద + అరవిందే, భవ + భయ + ఖేద + ఛిదే, వందే.

అన్వయము: దివ్యధునీమకరన్దే, పరిమలపరిభోగసచ్చిదానన్దే, భవభయఖేదచ్ఛిదే శ్రీపతిపదారవిన్దే (అహం) వందే.

ప్రతి పదార్థము: దివ్యధునీమకరన్దే = దివ్యమైన గంగానది యొక్క మకరందం వంటి (ఆనందంతో కూడిన), పరిమలపరిభోగసచ్చిదానన్దే = సువాసనతో కూడిన అనుభవమైన సచ్చిదానందంతో నిండిన; శ్రీపతిపదారవిన్దే = లక్ష్మీపతియైన విష్ణువు యొక్క పాదపద్మాన్ని, భవభయఖేదచ్ఛిదే = సంసార భయం, దుఃఖం, అలసటలను నశింపజేసే దానిని, వన్దే = నమస్కరిస్తున్నాను.

తాత్పర్యము: దివ్యమైన గంగానది యొక్క మకరందం వంటి (ఆనందంతో కూడిన), సువాసనతో కూడిన అనుభవమైన సచ్చిదానందంతో నిండిన, సంసార భయం, దుఃఖం, అలసటలను నశింపజేసే లక్ష్మీపతియైన విష్ణువు యొక్క పాదపద్మానికి నేను నమస్కరిస్తున్నాను.

విశేషములు: ఈ శ్లోకం విష్ణుపాదాల మహిమను కీర్తిస్తుంది. విష్ణువు పాదాలు దివ్యమైన ఆనందాన్ని, సచ్చిదానంద అనుభూతిని ఇస్తాయని, అవి సంసార భయాలు, దుఃఖాలు, అలసటలను తొలగిస్తాయని వర్ణిస్తుంది.

---

3. సత్యపి భేదాపగమే

శ్లోకపాఠం: సత్యపి భేదాపగమే నాథ తవాహం న మామకీనస్త్వమ్ ; సాముద్రో హి తరఙ్గః క్వచన సముద్రో న తారఙ్గః . ౩ .

పదవిభాగము: సతి + అపి, భేద + అపగమే, నాథ, తవ + అహం, న, మామకీనః + త్వమ్; సాముద్రః, హి, తరంగః, క్వచన, సముద్రః, న, తారంగః.

అన్వయము: నాథ, భేదాపగమే సత్యపి అహం తవ (అస్మి), త్వం మామకీనో న (అసి). హి తరఙ్గః సాముద్రః (అస్తి), సముద్రః క్వచన న తారఙ్గః.

ప్రతి పదార్థము: సత్యపి భేదాపగమే = భేదం తొలగిపోయినప్పటికీ (అద్వైత స్థితిలో), నాథ = ఓ స్వామీ!, తవాహం = నేను నీవాడిని, న మామకీనస్త్వమ్ = నీవు నావాడివి కాదు; సాముద్రో హి తరఙ్గః = సముద్రానికి చెందినది కదా తరంగం, క్వచన సముద్రో న తారఙ్గః = ఎక్కడైనా సముద్రం తరంగానికి చెందినది కాదు కదా.

తాత్పర్యము: ఓ స్వామీ! భేదం తొలగిపోయినప్పటికీ (అద్వైత స్థితిలో), నేను నీవాడిని కానీ నీవు నావాడివి కాదు. తరంగం సముద్రానికి చెందినది కదా, కానీ సముద్రం తరంగానికి చెందినది కాదు కదా.

విశేషములు: ఈ శ్లోకం భగవంతునికి, జీవికి మధ్య గల సంబంధాన్ని అద్వైత దృక్పథంలో వివరిస్తుంది. జీవి భగవంతునిలో భాగం అయినప్పటికీ, భగవంతుడు జీవికి లోబడి ఉండడు. తరంగం సముద్రంలో భాగం, కానీ సముద్రం తరంగంలో భాగం కాదు అనే ఉపమానం ద్వారా ఈ సిద్ధాంతం వివరించబడింది.

---

4. ఉద్ఘృతనగ నగభిదనుజ

శ్లోకపాఠం: ఉద్ఘృతనగ నగభిదనుజ దనుజకులామిత్ర మిత్రశశిదృష్టే ; దృష్టే భవతి ప్రభవతి న భవతి కిం భవతిరస్కారః . ౪ .

పదవిభాగము: ఉద్ఘృత + నగ, నగభిత్ + అనుజ, దనుజ + కుల + అమిత్ర, మిత్ర + శశి + దృష్టే; దృష్టే, భవతి, ప్రభవతి, న, భవతి, కిం, భవ + తిరస్కారః.

అన్వయము: ఉద్ఘృతనగ, నగభిదనుజ, దనుజకులామిత్ర, మిత్రశశిదృష్టే, భవతి దృష్టే సతి భవతిరస్కారః కిం న ప్రభవతి? (ప్రభవతి ఏవ).

ప్రతి పదార్థము: ఉద్ఘృతనగ = పర్వతాన్ని ఎత్తినవాడా (గోవర్ధన గిరిధారి), నగభిదనుజ = ఇంద్రుడికి తమ్ముడా (ఉపేంద్ర), దనుజకులామిత్ర = రాక్షస కులానికి శత్రువా, మిత్రశశిదృష్టే = సూర్య చంద్రులు కళ్ళుగా కలవాడా (ప్రకాశవంతమైన కళ్ళ కలవాడా); దృష్టే = చూడబడగా, భవతి = నీవు, ప్రభవతి = సంభవించును, న భవతి కిం = కాదా, భవతిరస్కారః = సంసార బంధాల తిరస్కరణ.

తాత్పర్యము: ఓ పర్వతాన్ని ఎత్తినవాడా (గోవర్ధన గిరిధారి)! ఇంద్రుడికి తమ్ముడా (ఉపేంద్ర)! రాక్షస కులానికి శత్రువా! సూర్య చంద్రులు కళ్ళుగా కలవాడా (ప్రకాశవంతమైన కళ్ళ కలవాడా)! నీవు చూడబడగా, సంసార బంధాల తిరస్కరణ ఎందుకు సంభవించదు? (సంభవిస్తుంది కదా!)

విశేషములు: ఈ శ్లోకం విష్ణువు యొక్క వివిధ అవతారాలు, ఆయన లీలలు మరియు ఆయనను దర్శించడం వల్ల లభించే ప్రయోజనాలను వివరిస్తుంది. విష్ణు దర్శనం సంసార బంధాల నుండి విముక్తిని ఇస్తుందని నొక్కి చెబుతుంది.

---

5. మత్స్యాదిభిరవతారైరవతారవతావతా సదా వసుధామ్ ;

శ్లోకపాఠం: మత్స్యాదిభిరవతారైరవతారవతావతా సదా వసుధామ్ ; పరమేశ్వర పరిపాల్యో భవతా భవతాపభీతో’హమ్ . ౫ .

పదవిభాగము: మత్స్య + ఆదిభిః + అవతారైః, అవతార + వతా + అవతా, సదా, వసుధామ్; పరమేశ్వర, పరిపాల్యః, భవతా, భవ + తాప + భీతః + అహం.

అన్వయము: పరమేశ్వర, మత్స్యాదిభిరవతారైరవతారవతా సదా వసుధావతా (త్వం అసి). భవతా భవతాపభీతో’హం పరిపాల్యః.

ప్రతి పదార్థము: మత్స్యాదిభిరవతారైరవతారవతా = మత్స్యాది అవతారాలతో అవతరించినవాడా, అవతా సదా వసుధామ్ = ఎల్లప్పుడూ భూమిని రక్షించేవాడా; పరమేశ్వర = ఓ పరమేశ్వరా!, పరిపాల్యో = రక్షింపదగినవాడు, భవతా = నీచే, భవతాపభీతో’హమ్ = సంసార తాపంతో భయపడిన నేను.

తాత్పర్యము: ఓ పరమేశ్వరా! మత్స్యాది అవతారాలతో అవతరించి, ఎల్లప్పుడూ భూమిని రక్షించేవాడా! సంసార తాపంతో భయపడిన నన్ను నీవు రక్షించుము.

విశేషములు: ఈ శ్లోకం విష్ణువు యొక్క దశావతారాలను ప్రస్తావిస్తూ, ఆయన లోకాన్ని రక్షించే ధర్మాన్ని కీర్తిస్తుంది. సంసార తాపాల నుండి భయపడిన భక్తుడిని రక్షించమని ప్రార్థిస్తుంది.

---

6. దామోదర గుణమన్దిర సున్దరవదనారవిన్ద గోవిన్ద ;

శ్లోకపాఠం: దామోదర గుణమన్దిర సున్దరవదనారవిన్ద గోవిన్ద ; భవజలధిమథనమన్దర పరమం దరమపనయ త్వం మే . ౬ .

పదవిభాగము: దామోదర, గుణ + మందిర, సుందర + వదన + అరవింద, గోవింద; భవ + జలధి + మథన + మందర, పరమం, దరం + అపనయ, త్వం, మే.

అన్వయము: దామోదర, గుణమన్దిర, సున్దరవదనారవిన్ద, గోవిన్ద, భవజలధిమథనమన్దర, త్వం మే పరమం దరమపనయ.

ప్రతి పదార్థము: దామోదర = దామోదరా (తాడు కట్టబడిన పొట్ట కలవాడా), గుణమన్దిర = గుణాలకు నిలయమా, సున్దరవదనారవిన్ద = అందమైన పద్మం వంటి ముఖం కలవాడా, గోవిన్ద = గోవిందా!; భవజలధిమథనమన్దర = సంసారం అనే సముద్రాన్ని మథించడానికి మందర పర్వతం వంటివాడా, పరమం దరమపనయ = గొప్ప భయాన్ని తొలగించుము, త్వం = నీవు, మే = నా యొక్క.

తాత్పర్యము: ఓ దామోదరా! గుణాలకు నిలయమా! అందమైన పద్మం వంటి ముఖం కలవాడా! గోవిందా! సంసారం అనే సముద్రాన్ని మథించడానికి మందర పర్వతం వంటివాడా! నా గొప్ప భయాన్ని నీవు తొలగించుము.

విశేషములు: ఈ శ్లోకం విష్ణువు యొక్క వివిధ నామాలను, విశేషణాలను ప్రస్తావిస్తుంది. ఆయనను సంసార సాగరాన్ని దాటించే శక్తిగా, భయాలను తొలగించే శక్తిగా కీర్తిస్తుంది.

---

7. నారాయణ కరుణామయ శరణం కరవాణి తావకౌ చరణౌ ;

శ్లోకపాఠం: నారాయణ కరుణామయ శరణం కరవాణి తావకౌ చరణౌ ; ఇతి షట్పదీ మదీయే వదనసరోజే సదా వసతు . ౭ . . షట్పదీస్తోత్రం సమ్పూర్ణమ్ .

పదవిభాగము: నారాయణ, కరుణా + మయ, శరణం, కరవాణి, తావకౌ, చరణౌ; ఇతి, షట్పదీ, మదీయే, వదన + సరోజే, సదా, వసతు.

అన్వయము: నారాయణ, కరుణామయ, తావకౌ చరణౌ శరణం కరవాణి. ఇతి షట్పదీ మదీయే వదనసరోజే సదా వసతు.

ప్రతి పదార్థము: నారాయణ = ఓ నారాయణా!, కరుణామయ = కరుణామయుడా!, శరణం కరవాణి = శరణు పొందుతాను, తావకౌ చరణౌ = నీ రెండు పాదాలను; ఇతి షట్పదీ = ఈ షట్పది (ఆరు పాదాల స్తోత్రం), మదీయే వదనసరోజే = నా ముఖం అనే పద్మంలో, సదా వసతు = ఎల్లప్పుడూ నివసించుగాక.

తాత్పర్యము: ఓ నారాయణా! కరుణామయుడా! నీ రెండు పాదాలను శరణు పొందుతాను. ఈ షట్పది (ఆరు పాదాల స్తోత్రం) నా ముఖం అనే పద్మంలో ఎల్లప్పుడూ నివసించుగాక.

విశేషములు: ఈ చివరి శ్లోకం స్తోత్రం యొక్క ముగింపును, మరియు భక్తుడు తన జీవితాంతం ఈ స్తోత్రాన్ని పఠిస్తూ, విష్ణు పాదాలను ఆశ్రయించి ఉండాలని కోరుకుంటాడు. ఇది భక్తి యొక్క స్థిరత్వాన్ని, నిరంతర ధ్యానాన్ని సూచిస్తుంది.