త్రిపురసుందర్యష్టకము( 08 శ్లోకాలు)

 

   త్రిపురసుందర్యష్టకము( 08 శ్లోకాలు)

(పదచ్ఛేద ము , అన్వయము,   ప్రతి పదార్థము,  తాత్పర్యము ,  విశేషాలు, )

శ్లో! కదంబవన వాసినీం మునికదంబకా దంబినీం

నితంబజిత భూధరాం సురనితంబినీం సేవితాం,

వనాంబురుహలోచనా మభినవాంబుద శ్యామలాం

త్రిలోచన కుటుంబినీం త్రిపురసుందరీ మాశ్రయే. 1

అన్వయము

కదంబవనవాసినీం, మునికదంబకాదంబినీం, నితంబజితభూధరాం, సురనితంబినీం సేవితాం, వనాంబురుహలోచనాం, అభినవాంబుదశ్యామలాం, త్రిలోచన కుటుంబినీం త్రిపురసుందరీం ఆశ్రయే.

ప్రతి పదార్థము

కదంబవన = కదంబ వనమందు; వాసినీం = నివసించునది; మునికదంబకాత్ = మునుల సమూహమునకు; అంబినీం = మేఘమాలిక వంటిది; నితంబజిత = తన నితంబ సౌందర్యముచే గెలిచిన; భూధరాం = కొండలు కలది; సురనితంబినీం = దేవ సుందరులచే; సేవితాం = సేవింపబడునది; వనాంబురుహ = అప్పుడే వికసించిన తామరపువ్వుల వంటి; లోచనాం = కన్నులు కలది; అభినవాంబుద = తొలకరి మబ్బువలె; శ్యామలాం = నల్లని వర్ణము కలది; త్రిలోచన = మూడు కన్నుల సామి (శివుని); కుటుంబినీం = ఇల్లాలైన; త్రిపురసుందరీం = త్రిపురసుందరీదేవిని; ఆశ్రయే = ఆశ్రయించుచున్నాను.

తాత్పర్యము

మూడు కన్నుల సామి శివుని ఇల్లాలైన త్రిపురసుందరీదేవి కదంబ వనంలో నివసించేది. ఆమె ముని సముదాయాలనే కడిమి తోటలకు మేఘమాలిక వంటిది. (వర్షాకాలంలో కడిమి చెట్లు వికసించినట్లు, దేవి చూపులతో మునుల హృదయాలు ఆనందంతో వికసిస్తాయని భావం). తన నితంబ సౌందర్యంతో కొండలను గెలిచిన ఆమెను దేవ సుందరులు సేవిస్తూ ఉంటారు. అప్పుడే వికసించిన తామర పువ్వుల వంటి కన్నులు, తొలకరి మబ్బు వలె శ్యామల వర్ణం గల ఆ తల్లిని నేను ఆశ్రయిస్తున్నాను.

విశేషాలు

• ఉపమాలంకారము: 'మునికదంబకాదంబినీం', 'వనాంబురుహలోచనాం', 'అభినవాంబుద శ్యామలాం' వంటి పదాలలో ఉపమాలంకారం స్పష్టంగా కనబడుతుంది.
• దేవి నివాసం: దేవి కదంబ వనంలో నివసిస్తుందని వర్ణించడం, ఆమె ప్రకృతితో అనుబంధాన్ని తెలియజేస్తుంది.
• భక్తులపై ప్రభావం: ఆమె చూపులు మునుల హృదయాలకు ఆనందాన్ని, వికాసాన్ని కలిగిస్తాయని చెప్పడం దేవి అనుగ్రహ ప్రభావాన్ని సూచిస్తుంది.
• దేవతలచే సేవ: దేవ సుందరులు ఆమెను సేవించడం, ఆమె అనన్యమైన సౌందర్యాన్ని, శ్రేష్ఠత్వాన్ని వెల్లడిస్తుంది.
• శివ పత్ని: 'త్రిలోచన కుటుంబినీం' అనే పదబంధం ఆమె శివుని దేవేరి అని, తద్వారా ఆమె సర్వోన్నత శక్తి అని తెలియజేస్తుంది.

ఛందస్సు

ఈ త్రిపురసుందర్యష్టక శ్లోకాలు ధృతి (పృథ్వి , విలంబితగతి) ఛందస్సునకు సంబంధించిన శ్లోకాలు. ప్రతి పాదములో  జ , స , జ , స , య , వ(లగ) గణములుంటాయి..

కదంబ వనచారిణీం కనక వల్లకీధారిణీం

మహార్హ మణిహారిణీం ముఖసముల్లస ద్వారుణీం,

దయా విభవకారిణీం విశదరోచనా చారిణీం

త్ర్యంబక కుటుంబినీం త్రిపురసుందరీ మాశ్రయే. 2

త్రిపురసుందర్యష్టకమ్ - శ్లోకం 2

పదచ్ఛేదం

కదంబ, వనచారిణీం, కనక, వల్లకీ, ధారిణీం, మహార్హ, మణి, హారిణీం, ముఖసముల్లసత్, వారుణీం, దయా, విభవకారిణీం, విశద, రోచనా, చారిణీం, త్ర్యంబక, కుటుంబినీం, త్రిపురసుందరీం, ఆశ్రయే.

అన్వయము

కదంబ వనచారిణీం, కనక వల్లకీధారిణీం, మహార్హ మణిహారిణీం, ముఖసముల్లస ద్వారుణీం, దయావిభవకారిణీం, విశదరోచనా చారిణీం, త్ర్యంబక కుటుంబినీం త్రిపురసుందరీం ఆశ్రయే.

ప్రతి పదార్థము

కదంబ = కదంబ; వనచారిణీం = వనమున విహరించునది; కనక = బంగారు; వల్లకీధారిణీం = వీణను ధరించినది; మహార్హ = అమూల్యమైన; మణి = మణుల; హారిణీం = హారములను దాల్చినది; ముఖసముల్లసత్ = ముఖమునుండి వెలువడుచున్న; వారుణీం = వారుణీ (ఉత్తమ మద్యము) పరిమళము కలది; దయా = దయను; విభవకారిణీం = అతిశయమైనదిగా ప్రసరింపజేయునది; విశద = నిర్మలమైన; రోచనా = గోరోచనమును; చారిణీం = మైపూతగా ధరించినది; త్ర్యంబక = మూడు కన్నుల సామి (శివుని); కుటుంబినీం = ఇల్లాలైన; త్రిపురసుందరీం = త్రిపురసుందరీదేవిని; ఆశ్రయే = ఆశ్రయించుచున్నాను.

తాత్పర్యము

శివుని ఇల్లాలైన త్రిపురసుందరీదేవి కదంబ వనంలో విహరిస్తూ ఉంటుంది. బంగారు వీణను ధరించి, అమూల్యమైన మణిహారాలను దాల్చి ఉంటుంది. ఆమె ముఖం నుండి ఉత్తమ మద్యమైన వారుణి పరిమళం వెలువడుతూ ఉంటుంది. తన భక్తులపై అత్యధికమైన దయను ప్రసరింపజేస్తూ, నిర్మలమైన గోరోచనాన్ని మైపూతగా ధరించిన ఆ తల్లిని నేను ఆశ్రయిస్తున్నాను.

విశేషాలు

• దేవి సౌందర్యం: దేవి యొక్క ఆభరణాలు (బంగారు వీణ, మణిహారాలు), మైపూత (గోరోచనం) ఆమె సౌందర్యానికి ప్రతీకలు.
• దివ్యత్వం: ముఖం నుండి వారుణి పరిమళం వెలువడటం అనేది దేవి యొక్క దివ్యత్వాన్ని, ఆమెను దైవశక్తిగా గుర్తించడాన్ని సూచిస్తుంది. ఇది సాధారణ మానవ లక్షణాలకు అతీతమైనది.
• దయానిధి: 'దయావిభవకారిణీం' అనే విశేషణం భక్తుల పట్ల ఆమెకు గల అపారమైన దయను తెలియజేస్తుంది.
• నిత్యానుసంధానం: కదంబ వనచారిణిగా ఆమెను వర్ణించడం, ఆమె ప్రకృతితో, భక్తులతో నిరంతరం అనుసంధానించబడి ఉందని తెలియజేస్తుంది.

 

శ్లో! కదంబవనశాలయా కచభరోల్ల సన్మాలయా

కుచోపమిత శైలయా గురుకృపాల సద్వేలయా,

మదారుణ కపోలయా మధురగీత వాచాలయా

కయాపి ఘననీలయా కవచితా వయంలీలయా.3

పదచ్ఛేదం

కదంబవన, శాలయా, కచభర, ఉల్లసత్, మాలయా, కుచోపమిత, శైలయా, గురుకృపాల, సద్వేలయా, మదారుణ, కపోలయా, మధురగీత, వాచాలయా, కయాపి, ఘననీలయా, కవచితా, వయం, లీలయా.

అన్వయము

కదంబవనశాలయా, కచభరోల్లసన్మాలయా, కుచోపమితశైలయా, గురుకృపాలసద్వేలయా, మదారుణకపోలయా, మధురగీతవాచాలయా, ఘననీలయా కయాపి లీలయా వయం కవచితాః.

ప్రతి పదార్థము

కదంబవన = కదంబవనమందున్న; శాలయా = ఇంటిలో నివసించునది; కచభర = కేశకలాపమున; ఉల్లసత్ = ప్రకాశించుచున్న; మాలయా = పూలదండలు కలది; కుచోపమిత = స్తనములతో పోల్చబడిన; శైలయా = కొండలు కలది; గురుకృపా = అధికమైన దయా; లసత్ = ప్రకాశించుచున్న; వేలయా = సముద్రపు తీరము కలది; మదారుణ = మధుమదముచే ఎఱ్ఱనైన; కపోలయా = బుగ్గలు కలది; మధురగీత = మనోహరమైన సంగీతముచే; వాచాలయా = వాచాలమైనది; కయాపి = వర్ణింపశక్యము కాని; ఘననీలయా = మబ్బువలె నల్లనిదైన; లీలయా = అట్టి ఒక లీలచే; వయం = మనము; కవచితాః = కవచము వలె రక్షింపబడితిమి. (త్రిపురసుందరిచే సదా రక్షింపబడుచున్నామని భావము).

తాత్పర్యము

త్రిపురసుందరి కదంబ వనంలోని ఒక ఇంటిలో నివసిస్తుంది. ఆమె కేశకలాపంలో అందమైన పూలదండలు ప్రకాశిస్తూ ఉంటాయి. ఆమె స్తనాలు కొండల వలె ఉంటాయి. అధికమైన దయా సముద్రానికి ఆమె ప్రకాశించే తీరం వంటిది. మధుమదంతో ఆమె బుగ్గలు ఎర్రగా ఉంటాయి. మనోహరమైన సంగీతంతో ఆమె వాచాలమై ఉంటుంది. మబ్బు వలె నల్లనై, వాక్కులచే వర్ణింప శక్యం కాని అట్టి ఒక లీల (దేవి యొక్క లీలా స్వరూపం) మనకు కవచమై రక్షిస్తుంది. (త్రిపురసుందరిచే సదా రక్షింపబడుతున్నామని భావం).

విశేషాలు

• నివాసం: దేవి కదంబ వనంలోని ఒక శాల (ఇల్లు)లో నివసిస్తుందని చెప్పడం, ఆమెకు ఒక స్థిరమైన, పవిత్రమైన నివాసం ఉందని సూచిస్తుంది.
• రూప వర్ణన: కేశభారములోని మాలలు, కుచాలు కొండలతో పోలిక, మధుమదంతో ఎర్రబారిన కపోలాలు వంటివి ఆమె సౌందర్యాన్ని విశదీకరిస్తాయి.
• దయా గుణం: 'గురుకృపాలసద్వేలయా' అనే పదబంధం ఆమె అపారమైన దయను, సముద్రం వలె అనంతమైన కరుణను సూచిస్తుంది. ఆమె దయకు ఎల్లలు లేవని భావం.
• సంగీతాభిరుచి: 'మధురగీత వాచాలయా' ఆమె సంగీత ప్రియత్వం, వాగ్దేవత స్వరూపం అని సూచిస్తుంది.
• రక్షా కవచం: దేవి యొక్క లీలా స్వరూపం భక్తులకు కవచం వలె రక్షణ కల్పిస్తుందని చెప్పడం ఆమె రక్షక శక్తిని, అనుగ్రహాన్ని తెలియజేస్తుంది. 'కయాపి ఘననీలయా' అనే పదబంధం ఆమె వర్ణింపశక్యం కాని, అనంతమైన శక్తిని సూచిస్తుంది.

 

శ్లో ! కదంబవనమధ్యగాం కనక మండపోపస్థితాం

షడంబురుహవాసినీం సతత సిద్ధసౌదామినీం,

విడంబిత జపారుచిం వికచ చంద్రచూడామణిం

త్రిలోచన కుటుంబినీం త్రిపురసుందరీ మాశ్రయే. 4

పదచ్ఛేదం

కదంబవన, మధ్యగాం, కనక, మండప, ఉపస్థితాం, షడంబురుహ, వాసినీం, సతత, సిద్ధ, సౌదామినీం, విడంబిత, జపారుచిం, వికచ, చంద్రచూడామణిం, త్రిలోచన, కుటుంబినీం, త్రిపురసుందరీం, ఆశ్రయే.

అన్వయము

కదంబవనమధ్యగాం, కనకమండపోపస్థితాం, షడంబురుహవాసినీం, సతతసిద్ధసౌదామినీం, విడంబితజపారుచిం, వికచచంద్రచూడామణిం, త్రిలోచన కుటుంబినీం త్రిపురసుందరీం ఆశ్రయే.

ప్రతి పదార్థము

కదంబవన = కదంబ వనము; మధ్యగాం = మధ్యమున నివసించునది; కనక = బంగారు; మండప = మండపమున; ఉపస్థితాం = కొలువు దీరినది; షడంబురుహ = మూలాధారము, స్వాధిష్ఠానము, మణిపురము, అనాహతము, విశుద్ధము, ఆజ్ఞ అనెడు ఆరు చక్రములందు; వాసినీం = నివసించునది; సతత = ఎన్నడూ; సిద్ధ = మాయముకాని; సౌదామినీం = మెఱపుతీవయై; విడంబిత = అనుకరించబడిన; జపారుచిం = మంకెన పువ్వు వంటి శరీరచ్ఛాయ గలది; వికచ = అందమైన; చంద్రచూడామణిం = కేశపాశమున చంద్రుని చూడామణిగా ధరించినది; త్రిలోచన = మూడు కన్నుల సామి (శివుని); కుటుంబినీం = ఇల్లాలైన; త్రిపురసుందరీం = త్రిపురసుందరీదేవిని; ఆశ్రయే = ఆశ్రయించుచున్నాను.

తాత్పర్యము

త్రిపురసుందరీదేవి కదంబవన మధ్యలో బంగారు మండపంలో కొలువుదీరి ఉంటుంది. మూలాధారం, స్వాధిష్ఠానం, మణిపూరకం, అనాహతం, విశుద్ధం, ఆజ్ఞాచక్రం - అనే ఆరు చక్రాలలోను ఆమె ఎన్నడూ మాయం కాని మెరుపుతీగ వలె యోగులకు గోచరిస్తూ ఉంటుంది. మంకెన పువ్వు వంటి శరీరచ్ఛాయ గలిగి, అందమైన కేశపాశంలో చంద్రుడిని చూడామణిగా ధరించిన ఆ ముక్కంటి దేవేరిని నేను ఆశ్రయిస్తున్నాను.

విశేషాలు

• యోగిని స్వరూపం: షట్చక్రాలలో దేవి నివాసం ఆమె యోగిని స్వరూపాన్ని, కుండలినీ శక్తిని సూచిస్తుంది. యోగులకు ఆమె నిరంతరం గోచరిస్తుందని చెప్పడం, ఆమె సాక్షాత్కారానికి మార్గం యోగాభ్యాసమని సూచిస్తుంది.
• దివ్య సౌందర్యం: 'కనక మండపోపస్థితాం' ఆమె దివ్యమైన ఆస్థానాన్ని, 'విడంబిత జపారుచిం' (మంకెన పువ్వు వంటి శరీరచ్ఛాయ) ఆమె అద్భుతమైన సౌందర్యాన్ని, 'వికచ చంద్రచూడామణిం' ఆమె శిరోభూషణమైన చంద్రుడిని వర్ణించడం ద్వారా ఆమె దివ్యత్వానికి, సౌందర్యానికి ప్రాముఖ్యతనిస్తుంది.
• మెరుపుతీగతో పోలిక: 'సతత సిద్ధ సౌదామినీం' అనే పదబంధం ఆమె నిరంతర ఉనికిని, ప్రకాశాన్ని, అలాగే ఆమె సూక్ష్మ రూపాన్ని సూచిస్తుంది. యోగులకు ఆమె మెరుపుతీగ వలె ఉన్నట్టుండి దర్శనమిస్తుందని భావం.
• శివ పత్ని: 'త్రిలోచన కుటుంబినీం' అనే పదం దేవి శివునికి దేవేరి అని పునరుద్ఘాటిస్తుంది.

 

కుచాంచిత విపంచికాం కుటిల కుంతలాలంకృతాం

కుశేశయ నివాసినీం కుటిలచిత్త విద్వేషిణీం,

మదారుణ విలోచనాం మన సిజారి సమ్మోహినీం

మతంగమునికన్యకాం మధురభాషిణీ మాశ్రయే. 5

పదచ్ఛేదం

కుచాంచిత, విపంచికాం, కుటిల, కుంతల, అలంకృతాం, కుశేశయ, నివాసినీం, కుటిలచిత్త, విద్వేషిణీం, మదారుణ, విలోచనాం, మనసిజారి, సమ్మోహినీం, మతంగముని, కన్యకాం, మధురభాషిణీం, ఆశ్రయే.

అన్వయము

కుచాంచితవిపంచికాం, కుటిలకుంతలాలంకృతాం, కుశేశయనివాసినీం, కుటిలచిత్తవిద్వేషిణీం, మదారుణవిలోచనాం, మనసిజారిసమ్మోహినీం, మతంగమునికన్యకాం, మధురభాషిణీం ఆశ్రయే.

ప్రతి పదార్థము

కుచాంచిత = వక్షమందు ఒప్పుచున్న; విపంచికాం = వీణతో కూడినది; కుటిల = వక్రమైన; కుంతల = కేశకలాపముతో; అలంకృతాం = అలంకరించబడినది; కుశేశయ = సహస్రార పద్మమునందు; నివాసినీం = నివసించునది; కుటిలచిత్త = దుష్టచిత్తులను; విద్వేషిణీం = ద్వేషించునది; మదారుణ = మదముచే ఎఱ్ఱనైన; విలోచనాం = కన్నులు గలది; మనసిజారి = మన్మథుని గెలిచిన (శివుని); సమ్మోహినీం = చిత్తమున మోహమును రేకెత్తించునది; మతంగముని = మతంగమునికి; కన్యకాం = కూతురై అవతరించినది; మధురభాషిణీం = తీయగా పల్కు దేవిని; ఆశ్రయే = ఆశ్రయించుచున్నాను.

తాత్పర్యము

అంబిక వక్షస్థలంపై వీణతో ఒప్పుతూ, వక్రమైన కేశకలాపంతో అలంకరించబడి, సహస్రార పద్మంలో నివసిస్తూ ఉంటుంది. ఆమె దుష్టచిత్తులను ద్వేషిస్తుంది. మదముచే ఎర్రబారిన కన్నులు గలదై, మన్మథుడిని గెలిచిన శివుడి చిత్తంలో కూడా మోహాన్ని రేకెత్తించే ఆ త్రిపురసుందరిని - మతంగ మునికి కూతురై అవతరించిన, తీయగా పలికే దేవిని నేను ఆశ్రయిస్తున్నాను.

విశేషాలు

• కళాభిరుచి: 'కుచాంచిత విపంచికాం' ఆమె సంగీత ప్రియత్వం, కళలకు అధిదేవత అని సూచిస్తుంది.
• నివాసం: 'కుశేశయ నివాసినీం' ఆమె సహస్రార పద్మంలో నివసిస్తుందని చెప్పడం, ఆమె అత్యున్నత చక్రంలో, అంటే ఉన్నతమైన ఆధ్యాత్మిక స్థితిలో ఉంటుందని తెలియజేస్తుంది.
• శిష్ట రక్షణ, దుష్ట శిక్షణ: 'కుటిలచిత్త విద్వేషిణీం' అనేది ఆమె దుష్టులను ద్వేషించి, శిష్టులను రక్షిస్తుందనే స్వభావాన్ని తెలియజేస్తుంది.
• శివుడిని మోహింపజేసిన శక్తి: 'మనసిజారి సమ్మోహినీం' అనే విశేషణం ఆమె శక్తిని, సౌందర్యాన్ని ఉద్ఘాటిస్తుంది. మన్మథుడిని జయించిన శివుడినే ఆమె మోహింపజేయగలదని చెప్పడం ద్వారా ఆమె అపారమైన శక్తిని, అనన్యమైన సౌందర్యాన్ని చాటిచెబుతుంది.
• అవతారం: 'మతంగమునికన్యకాం' అనే పదం ఆమె మతంగ మహర్షి కుమార్తెగా అవతరించిన విషయాన్ని గుర్తు చేస్తుంది.
• వాగ్దేవత: 'మధురభాషిణీం' అనేది ఆమె మధురమైన వాక్కులు కలిగి ఉందని, వాగ్దేవత స్వరూపమని సూచిస్తుంది.

 

 

శ్లో! స్మరే త్ప్రథమ పుష్పిణీం రుధిరబిందు నీలాంబరాం

గృహీత మధుపాత్రికాం మధువిఘూర్ణనేత్రాం చలాం,

ఘనస్తనభరోన్నతాం గళితచూళికాం శ్యామలాం

త్రిలోచన కుటుంబినీం త్రిపురసుందరీ మాశ్రయే.6

పదచ్ఛేదం

స్మరేత్, ప్రథమ, పుష్పిణీం, రుధిరబిందు, నీలాంబరాం, గృహీత, మధుపాత్రికాం, మధువిఘూర్ణ, నేత్రాం, చలాం, ఘనస్తన, భరోన్నతాం, గళిత, చూళికాం, శ్యామలాం, త్రిలోచన, కుటుంబినీం, తriపురసుందరీం, ఆశ్రయే.

అన్వయము

ప్రథమపుష్పిణీం, రుధిరబిందునీలాంబరాం, గృహీతమధుపాత్రికాం, మధువిఘూర్ణనేత్రాం చలాం, ఘనస్తనభరోన్నతాం, గళితచూళికాం, శ్యామలాం, త్రిలోచన కుటుంబినీం త్రిపురసుందరీం స్మరేత్ / ఆశ్రయే.

ప్రతి పదార్థము

స్మరేత్ = ధ్యానించాలి / స్మరించాలి (తాత్పర్యంలో 'ఆశ్రయే' అనే పదాన్ని అనుసరించి 'ఆశ్రయించుచున్నాను' అని భావం); ప్రథమ = ప్రథమ; పుష్పిణీం = రజస్వలయై; రుధిరబిందు = రక్త బిందువులు; నీలాంబరాం = అంటియున్న నల్లని వస్త్రము కట్టినది; గృహీత = చేత పట్టుకొన్న; మధుపాత్రికాం = మధుపాత్ర కలది; మధువిఘూర్ణ = మధుమదముచే ఎఱ్ఱనై తిరుగుచున్న; నేత్రాం = కనుగొనలు కలది; చలాం = చంచలమైనది; ఘనస్తన = గొప్పవైన స్తనముల; భరోన్నతాం = బరువుచే ఉన్నతమైనది; గళిత = జారుచున్న; చూళికాం = జడముడి గలది; శ్యామలాం = శ్యామల వర్ణము కలది; త్రిలోచన = మూడు కన్నుల (శివుని); కుటుంబినీం = ఇల్లాలైన; త్రిపురసుందరీం = త్రిపురసుందరిని; ఆశ్రయే = ఆశ్రయించుచున్నాను.

తాత్పర్యము

ప్రథమ రజస్వలయై, రక్త బిందువులు అంటిన నల్లని వస్త్రము కట్టినదై, మధుపాత్రను చేత ధరించినదై, మధుమదముచే ఎర్రనై తిరుగుచున్న చంచలమైన కనుగొనలు కలదై, గొప్పవైన స్తనముల బరువుచే ఉన్నతయై, జారుచున్న జడముడి గలదై, శ్యామల వర్ణము గలదైన ముక్కంటి శివుని ఇంటి పడతి త్రిపురసుందరిని నేను ఆశ్రయిస్తున్నాను.

విశేషాలు

• బాలా స్వరూపం: ఈ శ్లోకం దేవిని బాలాత్రిపురసుందరిగా, ప్రథమ రజస్వలగా వర్ణించడం ద్వారా ఆమెలోని 'బాల' భావాన్ని, యవ్వన శక్తిని సూచిస్తుంది. ఇది దేవి యొక్క వివిధ రూపాలలో ఒకటి.
• శృంగార రసం: 'రుధిరబిందు నీలాంబరాం', 'మధువిఘూర్ణనేత్రాం', 'ఘనస్తనభరోన్నతాం', 'గళితచూళికాం' వంటి వర్ణనలు శృంగార రసాన్ని, దేవి యొక్క సౌందర్య శక్తిని ఉద్ఘాటిస్తాయి. ఈ వర్ణనలు దేవి లీలా స్వరూపానికి ప్రతీకలు.
• మధు పాత్ర: మధుపాత్రను ధరించడం ఆనందాన్ని, దివ్యమైన అనుభూతిని సూచిస్తుంది. ఇది శక్తి ఉపాసనలో ఒక భాగం.
• శ్యామల వర్ణం: 'శ్యామలాం' అనే వర్ణన దేవి యొక్క శ్యామల వర్ణాన్ని సూచిస్తుంది, ఇది సాధారణంగా శక్తి స్వరూపాలకు ఆపాదించబడుతుంది.
• త్రిలోచన కుటుంబినీ: దేవి శివునికి ఇల్లాలని పునరుద్ఘాటించడం ద్వారా ఆమె సర్వోన్నత శక్తిని తెలియజేస్తుంది.

.

 

సకుంకుమ విలేపనా మలకచుంబి కస్తూరికాం

సమందహసితేక్షణాం సశరచాప పాశాంకుశాం,

అశేషజనమోహినీ మరుణమాల్య భూషాంబరాం

జపాకుసుమభాసురాం జపవిధౌ స్మరామ్యంబికాం !!7

పదచ్ఛేదం

సకుంకుమ, విలేపనాం, అలకచుంబి, కస్తూరికాం, సమందహసిత, ఈక్షణాం, సశరచాప, పాశాంకుశాం, అశేషజన, మోహినీం, అరుణమాల్య, భూషాంబరాం, జపాకుసుమ, భాసురాం, జపవిధౌ, స్మరామి, అంబికాం.

అన్వయము

సకుంకుమవిలేపనాం, అలకచుంబికస్తూరికాం, సమందహసితేక్షణాం, సశరచాపపాశాంకుశాం, అశేషజనమోహినీం, అరుణమాల్యభూషాంబరాం, జపాకుసుమభాసురాం అంబికాం జపవిధౌ స్మరామి.

ప్రతి పదార్థము

సకుంకుమ = కుంకుమతో కూడిన; విలేపనాం = మైపూత కలది; అలకచుంబి = ముంగురులచే తాకబడుచున్న; కస్తూరికాం = కస్తూరీతిలకము కలది; సమందహసిత = చిఱునవ్వులు చిందించు; ఈక్షణాం = కన్నులు గలది; సశరచాప = చెఱకువిల్లును, పువ్వుటమ్మును; పాశాంకుశాం = పాశము, అంకుశములను ధరించినది; అశేషజన = సమస్త జనులను; మోహినీం = భ్రాంతిలో బడవేయునది; అరుణమాల్య = ఎఱ్ఱని పూలదండలను; భూషాంబరాం = ఆభరణములను, వస్త్రమును దాల్చినది; జపాకుసుమ = జపాకుసుమము (మంకెన పువ్వు) వలె; భాసురాం = ప్రకాశించునది; అంబికాం = జగదంబను. జపవిధౌ = జపముచేయుచు; స్మరామి = స్మరింతును;

తాత్పర్యము

అంబిక కుంకుమతో కూడిన మైపూతను, ముంగురులచే తాకబడుతున్న కస్తూరీతిలకాన్ని కలిగి, చిరునవ్వులు చిందించే కన్నులతో ఉంటుంది. ఆమె చెరకువిల్లును, పువ్వుటమ్మును, పాశాంకుశాలను ధరించి, సమస్త జనులను భ్రాంతిలో పడవేస్తుంది. ఎర్రని పూలదండలు, ఆభరణాలు, వస్త్రాలు దాల్చి, మంకెన పువ్వు వలె ప్రకాశిస్తూ ఉంటుంది. అటువంటి జగదంబను నేను జపం చేసేటప్పుడు స్మరిస్తాను.

విశేషాలు

• శక్తి స్వరూపం: దేవిని ధ్యాన రూపంలో వర్ణించడం ఈ శ్లోకం యొక్క ప్రధాన ఉద్దేశ్యం. ఆమె ధరించిన ఆయుధాలు (శరచాప, పాశాంకుశాలు) ఆమె శక్తిని, నియంత్రణను సూచిస్తాయి.
• మోహన శక్తి: 'అశేషజనమోహినీం' అనే విశేషణం ఆమె సర్వలోకాలను మోహింపజేయగల శక్తిని, ఆమె మాయా స్వరూపాన్ని తెలియజేస్తుంది.
• రంగుల ప్రాధాన్యత: 'అరుణమాల్య భూషాంబరాం', 'జపాకుసుమభాసురాం' వంటి వర్ణనలు ఎరుపు రంగుకు ప్రాముఖ్యతనిస్తాయి. ఎరుపు రంగు శక్తికి, ప్రేమకు, రజస్సునకు ప్రతీక.
• శృంగార, సౌందర్య వర్ణన: కుంకుమ విలేపనం, కస్తూరీ తిలకం, చిరునవ్వుల కన్నులు వంటివి దేవి సౌందర్యాన్ని, శృంగార రసాన్ని ప్రస్ఫుటం చేస్తాయి.
• జప ధ్యానం: 'జపవిధౌ స్మరామ్యంబికాం' అనేది భక్తుడు జపం చేసేటప్పుడు దేవిని ఎలా ధ్యానించాలో, ఆమె రూపం ఎలా ఉంటుందో తెలియజేస్తుంది.

 

 

 పురందర పురంధ్రికా చికురబంధ సైరంధ్రికాం

పితామహ పతివ్రతా పటుపటీర చర్యాతతాం,

ముకుందర మణీ మణీ లసదలంక్రియా కారిణీం

భజామి భువనాంబికాం సురవధూటికా చేటికాం!! 8

పదచ్ఛేదం

పురందర, పురంధ్రికా, చికురబంధ, సైరంధ్రికాం, పితామహ, పతివ్రతా, పటుపటీర, చర్యాతతాం, ముకుంద, రమణీ, మణీ, లసత్, అలంక్రియా, కారిణీం, భజామి, భువనాంబికాం, సురవధూటికా, చేటికాం.

అన్వయము

పురందరపురంధ్రికాచికురబంధసైరంధ్రికాం, పితామహపతివ్రతాపటుపటీరచర్యాతతాం, ముకుందరమణీమణీలసదలక్రియాకారిణీం, సురవధూటికాచేటికాం భువనాంబికాం భజామి.

ప్రతి పదార్థము

పురందర = ఇంద్రుని; పురంధ్రికా = ఇల్లాలగు శచీదేవి; చికురబంధ = కురులు దువ్వి ముడివైచు; సైరంధ్రికాం = సైరంధ్రి (సేవకురాలు) అయినది; పితామహ = బ్రహ్మయొక్క; పతివ్రతా = ఇల్లాలైన సరస్వతి; పటుపటీర = చక్కని మంచిగంధమును; చర్యాతతాం = శరీరమునందు అలదుచుండునది; ముకుంద = విష్ణుపత్నియైన; రమణీ = లక్ష్మీదేవి; మణీ = రత్నములతో; లసత్ = ప్రకాశించు; అలంక్రియా = అలంకారములను; కారిణీం = చేయునది; సురవధూటికా = దేవతల భార్యలు; చేటికాం = చేటికలై చరించునది. భువనాంబికాం = అనంత భువనములకు తల్లియై విలసిల్లు ఆ తల్లిని  ; భజామి = సేవింతును;

తాత్పర్యము

ఇంద్రుని ఇల్లాలైన శచీదేవి త్రిపురసుందరీదేవికి కురులు దువ్వి ముడివేసే సైరంధ్రి (సేవకురాలు). బ్రహ్మ యొక్క ఇల్లాలైన సరస్వతి ఆమెకు చక్కని మంచిగంధాన్ని శరీరానికి అద్దుతూ ఉంటుంది. విష్ణుపత్ని అయిన లక్ష్మీదేవి ఆమెను రత్నాలతో మనోహరంగా అలంకరిస్తూ ఉంటుంది. ఈ విధంగా దేవతల భార్యలు సేవకురాళ్ళై చరిస్తుండగా, అనంత భువనాలకు కన్నతల్లియై విలసిల్లు ఆ తల్లిని నేను సేవిస్తున్నాను.

విశేషాలు

• దేవి సర్వోన్నత స్థానం: ఈ శ్లోకం దేవి యొక్క అత్యున్నత స్థానాన్ని, ఆమె సర్వశక్తిమంతత్వాన్ని స్పష్టంగా తెలియజేస్తుంది. త్రిమూర్తుల పత్నులు (శచి, సరస్వతి, లక్ష్మి) ఆమెకు సేవకురాళ్ళుగా ఉండటం ఆమె యొక్క అనంతమైన అధికారాన్ని, సార్వభౌమత్వాన్ని చాటిచెబుతుంది.
• సేవకుల వర్ణన: శచి సైరంధ్రిగా, సరస్వతి గంధం అలదేదిగా, లక్ష్మి అలంకరించేదిగా వర్ణించడం ద్వారా దేవి నిత్యం ఎలా సేవించబడుతుందో తెలియజేస్తుంది.
• భగవత్పాదుల వైభవం: శంకరాచార్యులు దేవిని ఎంత గొప్పగా భావించారో, ఆమెకు సకల దేవతలు కూడా దాసులే అని చెప్పడం ద్వారా ఈ స్తోత్రం యొక్క ప్రాముఖ్యత పెరుగుతుంది.
• భువనాంబిక: 'భువనాంబికాం' అనే పదం ఆమె సమస్త లోకాలకు తల్లి అని, పోషకురాలిని తెలియజేస్తుంది.

.

ఇది శ్రీ శంకరాచార్యకృత శ్రీ త్రిపురసుందర్యష్టకము.