(పదచ్ఛేదం, అన్వయం, ప్రతి
పదార్థం, తాత్పర్యం మరియు విశేషాలు)
రచన – ఆచార్య తాడేపల్లి పతంజలి
( ఈ స్తోత్ర వివరణకు
ప్రేరకులు శ్రీ ఎస్.వి.నారాయణ మూర్తి గారు, తహసీల్దార్ ,
ఖమ్మం)
ఈ స్తోత్రం 41 శ్లోకాలతో స్రగ్ధరా వృత్తంలో రచించబడింది.( మ , ర , భ , న , య , య , య) మొదటి 1 నుండి 15 శ్లోకాలలో శివుని ఆయుధాలు, ఆయనను అలంకరించే
వస్తువులు, వినాయకుడు, కుమారస్వామి,
పార్వతీదేవి, శివుని పరిచారకులు మరియు ఆయన
పవిత్ర సభా మందిరం యొక్క మహిమను వివరిస్తుంది; 16 నుండి 31
శ్లోకాలలో పాదం నుండి తల వరకు శరీరంలోని వివిధ భాగాల సౌందర్యాన్ని
వర్ణిస్తుంది; మిగిలిన శ్లోకాలలో ఆయన ఇతర లక్షణాలను
తెలియజేస్తుంది.
1. కైలాస వర్ణన
కల్యాణం నో విధత్తాం కటకతటలసత్కల్పవాటీనికుఞ్జ-
క్రీడాసంసక్తవిద్యాధరనికరవధూగీతరుద్రాపదానః ;
తారైర్హేరమ్బనాదైస్తరలితనినదత్తారకారాతికేకీ
కైలాసః శర్వనిర్వృత్యభిజనకపదః సర్వదా పర్వతేన్ద్రః . 1
పదచ్ఛేదము:
కల్యాణం, నః, విధత్తాం, కటకతటలసత్కల్పవాటీనికుఞ్జక్రీడాసంసక్తవిద్యాధరనికరవధూగీతరుద్ర
+ అపదానః, తారైః, హేరమ్బనాదైః, తరలితనినదత్తారక + అరాతి + కేకీ, కైలాసః, శర్వనిర్వృత్యభిజనకపదః, సర్వదా, పర్వత + ఇంద్రః.
అన్వయము:
కటకతటలసత్కల్పవాటీనికుఞ్జక్రీడాసంసక్తవిద్యాధరనికరవధూగీతరుద్ర
+ అపదానః, తారైః హేరమ్బనాదైః తరలితనినదత్తారక + అరాతి + కేకీ, శర్వనిర్వృత్యభిజనకపదః పర్వత + ఇంద్రః కైలాసః, సర్వదా,
నః, కల్యాణం, విధత్తాం.
ప్రతిపదార్థము:
కటకతటలసత్కల్పవాటీనికుఞ్జక్రీడాసంసక్తవిద్యాధరనికరవధూగీతరుద్ర
+ అపదానః = కొండల పార్శ్వభాగాలలో ప్రకాశించే కల్పవృక్షాల
తోటలలోని పొదరిళ్ళలో క్రీడలలో నిమగ్నమైన విద్యాధర సమూహముల వధూవులచే పాడబడిన
రుద్రుని (శివుని) మహిమలు కలది, తారైః = గట్టి, హేరమ్బనాదైః = ఏనుగుల అరుపులచే, తరలితనినదత్తారక + అరాతి
+ కేకీ = తారకునికి శత్రువైన కుమారస్వామి నెమలిని ధ్వనింపజేసేది,
శర్వనిర్వృత్యభిజనకపదః = శివునికి ఆనందాన్ని కలిగించే స్థానం కలదయిన,
పర్వత + ఇంద్రః = పర్వతాలకు రాజయిన, కైలాసః = కైలాసము, సర్వదా = ఎల్లప్పుడూ, నః = మాకు, కల్యాణం = శుభమును, విధత్తాం = కలుగజేయుగాక.
తాత్పర్యము:
కైలాసం, పర్వతాలకు రాజు, ఎల్లప్పుడూ మనకు శుభాలను ప్రసాదించుగాక. అది శర్వునికి
(శివునికి) ఆనందాన్ని కలిగించే వాతావరణాన్ని కలిగి ఉంది. దాని వాలులలో ఉన్న
కల్పవృక్షాల తోటల మధ్య పొదరిళ్లలో విద్యాధర స్త్రీలు క్రీడిస్తూ, రుద్రుని (శివుని) పరాక్రమ గాథలను గానం చేస్తారు. తారకుడి శత్రువు
(కుమారస్వామి) యొక్క అరుపులతో (ఆయన వాహనమైన నెమలి శబ్దాలతో), హేరంబుని (వినాయకుని) బిగ్గరైన ధ్వనులతో (పర్వతం) ప్రతిధ్వనిస్తుంది.
విశేషాలు:
ఈ శ్లోకం కైలాస
పర్వతం యొక్క
వైభవాన్ని, పవిత్రతను
వివరిస్తుంది. ఇది దేవతలు,
విద్యాధరులు నివసించే పుణ్యభూమి అని, శివునికి అత్యంత ప్రియమైన నివాసం
అని తెలియజేస్తుంది. కల్పవృక్షాలు, విద్యాధరులు, ఏనుగులు, కుమారస్వామి
నెమలి వంటి ప్రస్తావనలు కైలాసంలోని దివ్య వాతావరణాన్ని కళ్ళకు కట్టినట్లు చూపుతాయి
కైలాస పర్వతంపై ఉన్న ఏనుగుల అరుపులు ఎంతటి తీవ్రమైనవి, ఎంతటి శక్తివంతమైనవి అంటే, ఆ ధ్వనులు కుమారస్వామి
నెమలిని కూడా ప్రభావితం చేస్తాయి. నెమలి సాధారణంగా కొన్ని రకాల ధ్వనులకు లేదా
వాతావరణ మార్పులకు ప్రతిస్పందిస్తూ అరుస్తుంది. ఇక్కడ ఏనుగుల అరుపుల తీవ్రత,
వాటి ప్రభావాన్ని చెప్పడానికి కుమారస్వామి వాహనమైన నెమలిని ఉదాహరణగా
తీసుకున్నారు.
కైలాసం హిమాలయ పర్వత శిఖరాన్ని సూచిస్తుంది మరియు శివుని
నివాసంగా భావిస్తారు. విద్యాధరులు కళలలో ప్రావీణ్యం పొందిన అర్ధ-దైవిక జీవులు.
తారకుడు అనే రాక్షసుడిని కుమారస్వామి సంహరించాడు.
2. పినాకపు వర్ణన
యస్య ప్రాహుః స్వరూపం సకలదివిషదాం సారసర్వస్వయోగం
యస్యేషుః శార్ఙ్గధన్వా సమజని జగతాం రక్షణే జాగరూకః ;
మౌర్వీ దర్వీకరాణామపి చ పరివృఢః పూస్త్రయీ సా చ లక్ష్యం
సో'వ్యాదవ్యాజమస్మానశివభిదనిశం నాకినాం శ్రీపినాకః .
2 .
పదచ్ఛేదము:
యస్య, ప్రాహుః, స్వరూపం, సకలదివిషదాం, సారసర్వస్వయోగం, యస్య, ఇషుః, శార్ఙ్గధన్వా,
సమజని, జగతాం, రక్షణే, జాగరూకః, మౌర్వీ, దర్వీకరాణాం, అపి, చ, పరివృఢః, పూస్త్రయీ, సా, చ, లక్ష్యం, సః, అవ్యాత్, అవ్యాజం, అస్మాన్, అశివభిదా, అనిశం, నాకినాం, శ్రీపినాకః.
అన్వయము: యస్య స్వరూపం సకలదివిషదాం
సారసర్వస్వయోగం ప్రాహుః,
యస్య ఇషుః శార్ఙ్గధన్వా జగతాం రక్షణే జాగరూకః సమజని, మౌర్వీ చ
దర్వీకరాణాం పరివృఢః,
సా పూః +త్రయీ చ లక్ష్యం, నాకినాం శ్రీపినాకః, సః, అనిశం, అవ్యాజం, అశివభిదా, అస్మాన్, అవ్యాత్.
ప్రతి పదార్థము:
యస్య = ఎవరి, స్వరూపం = రూపమును, సకలదివిషదాం = సమస్త దేవతల, సారసర్వస్వయోగం = సారము
యొక్క సంయోగముగా, ప్రాహుః = (వారు)
చెప్పుదురో, యస్య = ఎవరి, ఇషుః = బాణము, శార్ఙ్గధన్వా = శార్ఙ్గ
ధనుస్సును ధరించిన విష్ణువు, జగతాం = లోకాల, రక్షణే = రక్షణలో, జాగరూకః = మెలకువగా ఉన్నవాడై, సమజని = జనియించెనో, మౌర్వీ = అల్లెత్రాడు, చ = మరియు, దర్వీకరాణాం = పాములలో, పరివృఢః = శ్రేష్ఠుడైన
వాసుకి, సా = ఆ, పూస్త్రయీ = మూడు
పురములు (త్రిపురములు),
చ = మరియు, లక్ష్యం = లక్ష్యముగా
ఉన్నదో, నాకినాం = దేవతల, శ్రీపినాకః = శుభకరమైన
పినాకము, సః = ఆ, అనిశం = ఎల్లప్పుడూ, అవ్యాజం = మోసము
లేకుండా (నిజాయితీగా),
అశివభిదా = అశుభములను
నాశనం చేయుట ద్వారా,
అస్మాన్ = మమ్ములను, అవ్యాత్ = రక్షించుగాక.
తాత్పర్యము:
సమస్త దేవతల శక్తికి సారమే తన
రూపంగా చెప్పబడేది,
లోక రక్షణ కొరకు విష్ణువు బాణంగా అవతరించినది, వాసుకి అనే సర్పరాజు అల్లెత్రాడుగా
కలది, త్రిపురాలను
లక్ష్యంగా చేసుకున్నది అయిన దేవతల శుభకరమైన పినాక ధనుస్సు, ఎల్లప్పుడూ
మోసము లేకుండా అశుభములను నాశనం చేయుట ద్వారా మమ్ములను రక్షించుగాక.
విశేషాలు:
ఈ శ్లోకం శివుని పినాక ధనుస్సు యొక్క
మహిమను వివరిస్తుంది. ఇది కేవలం ఒక ఆయుధం కాదని, సమస్త దేవతల శక్తుల సమ్మేళనం అని
చెబుతుంది. త్రిపుర సంహార ఘట్టంలో ఈ ధనుస్సు యొక్క ప్రాముఖ్యతను, విష్ణువు
బాణంగా, వాసుకి
అల్లెత్రాడుగా మారిన వృత్తాంతాన్ని ఇది స్మరిస్తుంది.
3. కుఠారపు (గొడ్డలి)
వర్ణన
ఆతఙ్కావేగహారీ సకలదివిషదామఙ్ఘ్రిపద్మాశ్రయాణాం
మాతఙ్గాద్యుగ్రదైత్యప్రకరతనుగలద్రక్తధారాక్తధారః ;
క్రూరః శూరాయుతానామపి చ పరిభవం స్వీయభాసా వితన్వ
న్ఘోరాకారః కుఠారో దృఢతరదురితాఖ్యాటవీం పాటయేన్నః . 3 .
పదచ్ఛేదము:
ఆతఙ్కావేగహారీ, సకలదివిషదాం, అఙ్ఘ్రిపద్మాశ్రయాణాం, మాతఙ్గాద్యుగ్రదైత్యప్రకరతనుగలద్రక్తధారాక్తధారః, క్రూరః,
శూరాయుతానాం, అపి, చ,
పరిభవం, స్వీయభాసా, వితన్వన్,
ఘోరాకారః, కుఠారః, దృఢతరదురితాఖ్యాటవీం,
పాటయేత్, నః.
అన్వయము:
అఙ్ఘ్రిపద్మ + ఆశ్రయాణాం, సకలదివిషదాం
ఆతఙ్క + ఆవేగ + హారీ, మాతఙ్గ + ఆది + ఉగ్ర + దైత్య + ప్రకర +
తను + గలత్ + రక్త + ధార + ఆక్త + ధారః, శూర + ఆయుతానాం,
అపి చ స్వీయభాసా పరిభవం వితన్వన్, ఘోర + ఆకారః,
క్రూరః కుఠారః, నః, దృఢతర
+ దురిత + ఆఖ్య + ఆటవీం, పాటయేత్.
ప్రతి పదార్థము:
అఙ్ఘ్రిపద్మ + ఆశ్రయాణాం
= పాదపద్మములను ఆశ్రయించిన, సకలదివిషదాం ఆతఙ్క
+ ఆవేగ + హారీ = భయము యొక్క వేగమును హరించేది, మాతఙ్గ + ఆది + ఉగ్ర + దైత్య + ప్రకర + తను + గలత్ +
రక్త + ధార + ఆక్త + ధారః = మాతంగ మొదలైన ఉగ్రరాక్షసుల
సమూహాల శరీరాల నుండి కారిన రక్తధారలచే అంటిన అంచు కలది, శూర
+ ఆయుతానాం = పదివేల మంది శూరులకు, అపి
= కూడా, చ = మరియు, స్వీయభాసా = తన
కాంతితో, పరిభవం = ఓటమిని, వితన్వన్ =
కలిగించేది, ఘోర + ఆకారః = భయంకరమైన
ఆకారం కలది, క్రూరః = క్రూరమైన, కుఠారః
= గొడ్డలి, నః = మా, దృఢతర + దురిత + ఆఖ్య
+ ఆటవీం = అత్యంత బలమైన పాపమనే అరణ్యమును, పాటయేత్
= నరుకుగాక.
తాత్పర్యము:
శివుని పాదపద్మములను ఆశ్రయించిన సమస్త దేవతల భయమును
తొలగించునది, మాతంగ వంటి భయంకర రాక్షసుల శరీరాల నుండి
కారిన రక్తధారలచే తన అంచు తడిసినది, తన కాంతితో పదివేల మంది
శూరులకు కూడా ఓటమిని కలిగించునది, భయంకరమైన ఆకారం కలది,
క్రూరమైన గొడ్డలి (పరశువు), మా దృఢమైన పాపమనే
అరణ్యమును నరుకుగాక.
విశేషాలు: ఈ శ్లోకం శివుని పరశువు ( గొడ్డలి)యొక్క శక్తిని, దాని భయంకర రూపాన్ని వివరిస్తుంది.
ఇది దేవతలకు రక్షగా నిలుస్తూ, రాక్షసులను సంహరించడంలో దాని
పాత్రను తెలియజేస్తుంది. పాపాలను దట్టమైన అడవితో పోల్చి, ఆ
అడవిని ఛేదించే శక్తి పరశువుకు ఉందని చెప్పడం ద్వారా, అది
భక్తుల పాపాలను నశింపజేస్తుందని తెలియజేస్తుంది.
4. శూల (త్రిశూలము) వర్ణన
కాలారాతేః కరాగ్రే కృతవసతిరురఃశాణశాతో రిపూణాం
కాలే కాలే కులాద్రిప్రవరతనయయా కల్పితస్నేహలేపః ;
పాయాన్నః పావకార్చిఃప్రసరసఖముఖః పాపహన్తా నితాన్తం
శూలః శ్రీపాదసేవాభజనరసజుషాం పాలనైకాన్తశీలః . 4
పదచ్ఛేదము:
కాలారాతేః, కరాగ్రే, కృతవసతిః,
ఉరఃశాణశాతః, రిపూణాం, కాలే,
కాలే, కులాద్రిప్రవరతనయయా, కల్పితస్నేహలేపః, పాయాత్, నః,
పావకార్చిఃప్రసరసఖముఖః, పాపహన్తా, నితాన్తం, శూలః, శ్రీపాదసేవాభజనరసజుషాం,
పాలనైకాన్తశీలః.
అన్వయము:
కాల + అరాతేః కర +
అగ్రే కృతవసతిః, రిపూణాం ఉరఃశాణశాతః, కాలే
కాలే కుల + అద్రి + ప్రవర + తనయయా కల్పితస్నేహలేపః, పావక +
అర్చిః + ప్రసర + సఖముఖః, నితాంతం పాపహన్తా, శ్రీపాదసేవాభజనరసజుషాం పాలన + ఏకాంత + శీలః, శూలః,
నః, పాయాత్.
ప్రతి పదార్థము:
కాల + అరాతేః = యమునికి శత్రువైన
శివుని, కర + అగ్రే = చేతి చివర,
కృతవసతిః = నివాసము ఏర్పరచుకున్నది, రిపూణాం =
శత్రువుల, ఉరఃశాణశాతః = వక్షస్థలమనే సానపై పదును పెట్టబడినది,
కాలే కాలే = సమయానుసారముగా, కుల + అద్రి
+ ప్రవర + తనయయా = పర్వతరాజ పుత్రికయైన పార్వతిచే, కల్పితస్నేహలేపః = అనురాగంతో కూడిన లేపనము పూయబడినది, పావక + అర్చిః + ప్రసర + సఖముఖః = అగ్నిజ్వాలల
వ్యాప్తికి స్నేహితుడైన ముఖం కలది (అనగా అగ్నితో సమానమైన తేజస్సు కలది), పాపహన్తా = పాపాలను నాశనం చేసేది, నితాంతం =
పూర్తిగా, శ్రీపాదసేవాభజనరసజుషాం = శివుని పాదసేవ యొక్క
ఆనందాన్ని అనుభవించే వారికి, పాలన + ఏకాంత + శీలః = రక్షించుటయే ఏకైక స్వభావము కలది, శూలః = త్రిశూలము,
నః = మమ్ములను, పాయాత్ = రక్షించుగాక.
తాత్పర్యము:
యమునికి శత్రువైన శివుని చేతి చివర నివాసమున్నది, శత్రువుల
వక్షస్థలమనే సానపై పదును పెట్టబడినది, సమయానుసారముగా పార్వతిచే అనురాగంతో
లేపనము చేయబడినది, అగ్నిజ్వాలల
వలె తేజస్సు కలది, పాపాలను
పూర్తిగా నాశనం చేసేది,
శివుని పాదసేవను ఆనందించేవారిని రక్షించుటయే ఏకైక స్వభావము కలది అయిన త్రిశూలము మమ్ములను
రక్షించుగాక.
విశేషాలు:
ఈ శ్లోకం శివుని త్రిశూలం యొక్క
ప్రాముఖ్యతను, దాని
శక్తిని వివరిస్తుంది. ఇది శత్రువులను సంహరించే క్రూరమైన ఆయుధంగా మాత్రమే కాకుండా, పార్వతిచే
ప్రేమతో స్పృశించబడేదిగా,
పాపాలను నాశనం చేసేదిగా, భక్తులను రక్షించేదిగా వర్ణించబడింది. ఇది శివుని క్రూరమైన
మరియు దయగల రూపాలను సూచిస్తుంది.
5. కురంగ (జింక) వర్ణన
దేవస్యాఙ్కాశ్రయాయాః కులగిరిదుహితుర్నేత్రకోణప్రచార-
ప్రస్తారానత్యుదారాన్పిపఠిషురివ యో నిత్యమత్యాదరేణ ;
ఆధత్తే భఙ్గితుఙ్గైరనిశమవయవైరన్తరఙ్గం సమోదం
సోమాపీడస్య సో౽యం ప్రదిశతు కుశలం
పాణిరఙ్గః కురఙ్గః ; 5 .
పదచ్ఛేదము: దేవస్య, అఙ్క + ఆశ్రయాయాః,
కులగిరిదుహితుః, నేత్రకోణప్రచారప్రస్తార +
అనత్యుదారాన్, పిపఠిషుః, ఇవ, యః, నిత్యం, అతి + ఆదరేణ,
ఆధత్తే, భఙ్గితుఙ్గైః, అనిశం,
అవయవైః, అన్తరఙ్గం, స +
మోదం, సోమ + అపీడస్య, సః, అయం, ప్రదిశతు, కుశలం, పాణిరఙ్గః, కురఙ్గః.
అన్వయము: అఙ్క + ఆశ్రయాయాః కులగిరిదుహితుః
నేత్రకోణప్రచారప్రస్తార + అనత్యుదారాన్ నిత్యం అతి + ఆదరేణ పిపఠిషుః ఇవ యః, భఙ్గితుఙ్గైః అవయవైః అనిశం అన్తరఙ్గం స + మోదం ఆధత్తే, సోమ + అపీడస్య సః అయం పాణిరఙ్గః కురఙ్గః, కుశలం
ప్రదిశతు.
ప్రతి పదార్థము: దేవస్య = శివుని, అఙ్క + ఆశ్రయాయాః = ఒడిలో ఆశ్రయించిన, కులగిరిదుహితుః = పర్వతరాజ పుత్రికయైన పార్వతి యొక్క, నేత్రకోణప్రచారప్రస్తార + అనత్యుదారాన్ = కంటికొనల
కదలికలలోని అత్యంత గొప్ప వ్యాప్తిని (అనగా చూపులలోని మనోహరమైన భంగిమలను), పిపఠిషుః = నేర్చుకోవాలని కోరుతున్నది, ఇవ = వలె,
యః = ఏ జింక, నిత్యం = ఎల్లప్పుడూ, అతి + ఆదరేణ = అత్యంత ఆదరముతో, ఆధత్తే = ధరించునో, భఙ్గితుఙ్గైః = వంపులు తిరిగిన
ఉన్నతమైన, అనిశం = ఎల్లప్పుడూ, అవయవైః
= అవయవములచే, అన్తరఙ్గం = లోపలి మనస్సుకు, స + మోదం = ఆనందాన్ని, సోమ + అపీడస్య
= చంద్రుని శిరస్సున ధరించిన శివునికి, సః = ఆ,
అయం = ఈ, పాణిరఙ్గః = చేతికి అలంకారమైన,
కురఙ్గః = జింక, కుశలం = శుభమును, ప్రదిశతు = కలుగజేయుగాక,
తాత్పర్యము: శివుని ఒడిలో ఉన్న పర్వతరాజ పుత్రికయైన పార్వతి
యొక్క కంటి చూపులలోని మనోహరమైన భంగిమలను ఎల్లప్పుడూ అత్యంత ఆదరముతో నేర్చుకోవాలని
కోరుతున్నట్లుగా ఉండేది, తన వంపులు తిరిగిన ఉన్నతమైన అవయవములచే
శివునికి ఎల్లప్పుడూ అంతరంగంలో ఆనందాన్ని కలిగించేది అయిన చంద్రశేఖరుని చేతికి
అలంకారమైన ఈ జింక, మాకు శుభమును కలుగజేయుగాక.
విశేషాలు: ఈ శ్లోకం శివుని చేతిలో ఉన్న జింకను వర్ణిస్తుంది.
ఇది కేవలం ఒక చిహ్నం కాదని, పార్వతి చూపులను అనుకరిస్తూ శివునికి
ఆనందాన్ని కలిగించే సజీవమైన ప్రాణిగా చిత్రీకరించబడింది. ఈ వర్ణన శివుడు, పార్వతి మరియు జింక మధ్య ఉన్న సూక్ష్మమైన, ప్రేమపూర్వకమైన
బంధాన్ని తెలియజేస్తుంది, ఇది శివుని ఆశ్రితవాత్సల్యాన్ని
ప్రతిబింబిస్తుంది.
6. నంది వర్ణన
కణ్ఠప్రాన్తావసజ్జత్కనకమయమహాఘణ్టికాఘోరఘోషైః
కణ్ఠారావైరకుణ్ఠైరపి భరితజగచ్చక్రవాలాన్తరాలః
;
చణ్డః ప్రోద్దణ్డశృఙ్గః కకుదకబలితోత్తుఙ్గకైలాసశృఙ్గః
కణ్ఠేకాలస్య వాహః శమయతు
శమలం శాశ్వతః శాక్వరేన్ద్రః . 6
పదచ్ఛేదము:
కణ్ఠప్రాన్త
+ అవసజ్జత్ + కనకమయ + మహా + ఘణ్టికా + ఘోర + ఘోషైః, కణ్ఠ +
ఆరావైః + అకుణ్ఠైః + అపి, భరితజగచ్చక్రవాల + అంతరాలః,
చణ్డః, ప్రోద్దణ్డశృఙ్గః, కకుదకబలిత + ఉత్తుఙ్గ + కైలాసశృఙ్గః, కణ్ఠేకాలస్య
వాహః, శమయతు, శమలం, శాశ్వతః, శాక్వర + ఇంద్రః.
అన్వయము:
కణ్ఠప్రాన్త + అవసజ్జత్ + కనకమయ +
మహా + ఘణ్టికా + ఘోర + ఘోషైః, అకుణ్ఠైః కణ్ఠ + ఆరావైః అపి,
భరితజగచ్చక్రవాల + అంతరాలః, చణ్డః, ప్రోద్దణ్డశృఙ్గః, కకుదకబలిత + ఉత్తుఙ్గ +
కైలాసశృఙ్గః, కణ్ఠేకాలస్య వాహః, శాశ్వతః
శాక్వర + ఇంద్రః, శమలం, శమయతు.
ప్రతి
పదార్థము:
కణ్ఠప్రాన్త + అవసజ్జత్ + కనకమయ +
మహా + ఘణ్టికా + ఘోర + ఘోషైః = కంఠము చివరి భాగములో
వ్రేలాడుతున్న బంగారుమయమైన పెద్ద గంటల భయంకర ధ్వనులచే, అకుణ్ఠైః
= అడ్డులేని, కణ్ఠ + ఆరావైః = కంఠధ్వనులచే, అపి = కూడా,
భరితజగచ్చక్రవాల + అంతరాలః = లోకముల మండలముల
మధ్యభాగాన్ని నింపినది (అనగా బ్రహ్మాండమంతా నిండిన ధ్వని కలది), చణ్డః = భయంకరమైనది, ప్రోద్దణ్డశృఙ్గః
= ఎత్తైన, నిటారైన కొమ్ములు కలది, కకుదకబలిత + ఉత్తుఙ్గ + కైలాసశృఙ్గః = తన మూపురంతో
ఎత్తైన కైలాస పర్వత శిఖరాన్ని కబళించినదా (లేదా కైలాస శిఖరాన్ని మించినది)
అనిపించేది, కణ్ఠేకాలస్య వాహః = నీలకంఠుడైన
శివుని వాహనమైన, శాశ్వతః = శాశ్వతమైన,
శాక్వర + ఇంద్రః = ఎద్దులలో శ్రేష్ఠుడైన
(వృషభం లేదా నంది), శమలం = పాపములను,
శమయతు = నశింపజేయుగాక.
తాత్పర్యము:
కంఠము
చివరి భాగములో వ్రేలాడుతున్న బంగారుమయమైన పెద్ద గంటల భయంకర ధ్వనులచేతను, అడ్డులేని కంఠధ్వనులచేతను లోకముల మధ్యభాగాన్ని (అనగా బ్రహ్మాండమంతటినీ)
నింపినది, భయంకరమైనది, ఎత్తైన నిటారైన
కొమ్ములు కలది, తన మూపురంతో ఎత్తైన కైలాస పర్వత శిఖరాన్ని
కూడా మించినది అనిపించేది అయిన నీలకంఠుడైన శివుని వాహనమైన శాశ్వతుడైన ఎద్దులలో
శ్రేష్ఠుడైన నంది, మా పాపములను నశింపజేయుగాక.
విశేషాలు:
ఈ శ్లోకం నంది
యొక్క గొప్పతనాన్ని, శక్తిని అద్భుతంగా వర్ణిస్తుంది. నంది
కేవలం శివుని వాహనం మాత్రమే కాదని, దాని కంఠంలోని గంటల ధ్వని,
దాని అరుపులు సకల లోకాలను నింపేంత శక్తివంతమైనవిగా చెప్పబడింది.
దాని కొమ్ములు, మూపురం కైలాస శిఖరాన్ని కూడా మించినవిగా
వర్ణించడం ద్వారా నంది యొక్క భవ్యమైన, మహోన్నతమైన రూపాన్ని
ఆవిష్కరించారు. ఇది భక్తుల పాపాలను నశింపజేసే సామర్థ్యం కలది అని చెప్పడం ద్వారా
నంది యొక్క అనుగ్రహ స్వభావాన్ని కూడా తెలియజేస్తుంది.
.
7. గణేశుని వర్ణన
నిర్యద్దానామ్బుధారాపరిమలతరలీభూతరోలమ్బపాలీ-
ఝఙ్కారైః శఙ్కరాద్రేః శిఖరశతదరీః పూరయన్భూరిఘోషైః
;
శార్వః సౌవర్ణశైలప్రతిమపృథువపుః సర్వవిఘ్నాపహర్తా
శర్వాణ్యాః పూర్వసూనుః స భవతు భవతాం స్వస్తిదో
హస్తివక్త్రః 7 .
పదచ్ఛేదము:
నిర్యత్ +
దాన + అంబుధారా + పరిమల + తరలీభూత + రోలమ్బ + పాలీ + ఝఙ్కారైః, శఙ్కర + అద్రేః, శిఖర + శత + దరీః, పూరయన్ + భూరి + ఘోషైః, శార్వః, సౌవర్ణ + శైల + ప్రతిమ + పృథు + వపుః, సర్వ + విఘ్న
+ అపహర్తా, శర్వాణ్యాః పూర్వ + సూనుః, సః,
భవతు, భవతాం, స్వస్తిదః,
హస్తి + వక్త్రః.
అన్వయము:
నిర్యత్ +
దాన + అంబుధారా + పరిమల + తరలీభూత + రోలమ్బ + పాలీ + ఝఙ్కారైః, భూరి + ఘోషైః, శఙ్కర + అద్రేః శిఖర + శత + దరీః
పూరయన్, సౌవర్ణ + శైల + ప్రతిమ + పృథు + వపుః, సర్వ + విఘ్న + అపహర్తా, శర్వాణ్యాః పూర్వ + సూనుః,
సః శార్వః హస్తి + వక్త్రః, భవతాం, స్వస్తిదః, భవతు.
ప్రతి
పదార్థము:
నిర్యత్ +
దాన + అంబుధారా + పరిమల + తరలీభూత + రోలమ్బ + పాలీ + ఝఙ్కారైః = స్రవిస్తున్న
మదజలధారల సువాసనచేత చలించి, కూడిన తుమ్మెదల సమూహాల ఝంకార శబ్దములచే,
భూరి + ఘోషైః = గొప్ప ధ్వనులతో, శఙ్కర +
అద్రేః = శివుని పర్వతమైన కైలాసం యొక్క, శిఖర + శత + దరీః =
వందలాది శిఖరపు గుహలను, పూరయన్ = నింపేవాడు, సౌవర్ణ + శైల + ప్రతిమ + పృథు + వపుః = బంగారు పర్వతంతో సమానమైన విశాల
శరీరం కలవాడు, సర్వ + విఘ్న + అపహర్తా = సమస్త ఆటంకాలను
తొలగించేవాడు, శర్వాణ్యాః పూర్వ + సూనుః = పార్వతీదేవి యొక్క
మొదటి కుమారుడు, సః = ఆ, శార్వః =
శివునికి సంబంధించినవాడు (శివ పుత్రుడు), హస్తి + వక్త్రః =
ఏనుగు ముఖం కలవాడు (గణపతి), భవతాం = మీకు, స్వస్తిదః = శుభాన్ని ప్రసాదించేవాడు, భవతు =
అగుగాక.
తాత్పర్యము:
స్రవిస్తున్న
మదజలధారల సువాసనచేత చలించి, కూడిన తుమ్మెదల సమూహాల ఝంకార శబ్దములతో,
గొప్ప ధ్వనులతో శివుని పర్వతమైన కైలాసం యొక్క వందలాది శిఖరపు గుహలను
నింపేవాడు, బంగారు పర్వతంతో సమానమైన విశాల శరీరం కలవాడు,
సమస్త ఆటంకాలను తొలగించేవాడు, పార్వతీదేవి
యొక్క మొదటి కుమారుడు, శివ పుత్రుడు అయిన హస్తివక్త్రుడు
(గణపతి) మీకు శుభాన్ని ప్రసాదించుగాక.
విశేషాలు:
ఈ శ్లోకం
గణపతిని స్తుతిస్తుంది. ఆయన శరీరం బంగారు పర్వతం వలె విశాలంగా, అద్భుతంగా వర్ణించబడింది. ఆయన మదజలధారల సువాసన తుమ్మెదలను ఆకర్షిస్తుందని,
వాటి ఝంకార శబ్దాలు కైలాస గుహలన్నీ నింపుతాయని చెప్పడం ద్వారా గణపతి
యొక్క దివ్యత్వాన్ని, మహిమను తెలియజేస్తున్నారు. సర్వ
విఘ్నాలను తొలగించేవాడిగా, పార్వతీదేవి తొలి పుత్రుడిగా,
శివ పుత్రుడిగా ఆయనను కీర్తించడం ద్వారా, ఈ
స్తోత్రంలో ఆయన స్థానాన్ని, ప్రాముఖ్యతను నొక్కి చెప్పారు.
8. కుమారస్వామి వర్ణన
యః పుణ్యైర్దేవతానాం సమజని శివయోః శ్లాఘ్యవీర్యైకమత్యా-
ద్యన్నామ్ని శ్రూయమాణే దితిజభటఘటా భీతిభారం భజన్తే ;
భూయాత్సో'యం విభూత్యై
నిశితశరశిఖాపాటితక్రౌఞ్చశైలః
సంసారాగాధకూపోదరపతితసముత్తారకస్తారకారిః . 8 .
పదచ్ఛేదము:
యః, పుణ్యైః,
దేవతానాం, సమజని, శివయోః,
శ్లాఘ్య + వీర్య + ఏకమత్యాత్, యత్ + నామ్ని,
శ్రూయమాణే, దితిజ + భట + ఘటాః, భీతి + భారం, భజన్తే, భూయాత్,
సః + అయం, విభూత్యై, నిశిత
+ శర + శిఖా + పాటిత + క్రౌఞ్చ + శైలః, సంసార + అగాధ + కూప +
ఉదర + పతిత + సముత్తారకః, తారక + అరిః.
అన్వయము:
యః పుణ్యైః, దేవతానాం, శివయోః శ్లాఘ్య + వీర్య + ఏకమత్యాత్ సమజని,
యత్ + నామ్ని శ్రూయమాణే దితిజ + భట + ఘటాః భీతి + భారం భజన్తే,
నిశిత + శర + శిఖా + పాటిత + క్రౌఞ్చ + శైలః, సంసార
+ అగాధ + కూప + ఉదర + పతిత + సముత్తారకః, సః అయం తారక + అరిః,
భవతాం, విభూత్యై, భూయాత్.
ప్రతి
పదార్థము:
యః = ఎవడు, పుణ్యైః = పుణ్యములచే,
దేవతానాం = దేవతల, శివయోః
= శివపార్వతుల, శ్లాఘ్య + వీర్య + ఏకమత్యాత్
= ప్రశంసనీయమైన పరాక్రమము యొక్క ఏకాగ్రతచేత, సమజని
= చక్కగా జన్మించెనో, యత్ + నామ్ని = ఎవరి పేరు వినబడుచుండగా, శ్రూయమాణే = వినబడుచున్నప్పుడు, దితిజ + భట + ఘటాః = రాక్షస వీరుల సమూహములు, భీతి + భారం = భయభారమును, భజన్తే = పొందునో,
నిశిత + శర + శిఖా + పాటిత + క్రౌఞ్చ + శైలః = వాడియైన బాణపు అగ్రముచేత చీల్చబడిన క్రౌంచ పర్వతము కలవాడు, సంసార + అగాధ + కూప + ఉదర + పతిత + సముత్తారకః = సంసారమనే
అగాధమైన నూతిలో పడిన వారిని చక్కగా పైకి తీయువాడు, సః + అయం
= ఆ ఇతడు, తారక + అరిః = తారకాసురుని శత్రువు (కుమారస్వామి), భవతాం = మీకు, విభూత్యై = ఐశ్వర్యము
కొరకు, భూయాత్ = అగుగాక.
తాత్పర్యము:
దేవతల పుణ్యములచేతను, శివపార్వతుల ప్రశంసనీయమైన పరాక్రమము యొక్క ఏకాగ్రతచేతను చక్కగా
జన్మించినవాడు, ఎవరి పేరు వినబడుచుండగా రాక్షస వీరుల
సమూహములు భయభారమును పొందునో, వాడియైన బాణపు అగ్రముచేత క్రౌంచ
పర్వతాన్ని చీల్చినవాడు, సంసారమనే అగాధమైన నూతిలో పడిన
వారిని చక్కగా పైకి తీయువాడు అయిన ఆ తారకాసురుని శత్రువు (కుమారస్వామి) మీకు
ఐశ్వర్యము కొరకు అగుగాక.
విశేషాలు:
ఈ శ్లోకం కుమారస్వామిని
(స్కందుడు/కార్తికేయుడు) స్తుతిస్తుంది. ఆయన జన్మ యొక్క దివ్యత్వాన్ని, దేవతల పుణ్యఫలంగా, శివపార్వతుల శక్తి సంయోగంగా
వర్ణిస్తుంది. ఆయన పేరు వినగానే రాక్షసులు భయపడతారని చెప్పడం ద్వారా ఆయన
పరాక్రమాన్ని తెలియజేస్తుంది. క్రౌంచ పర్వత భేదనం అనేది కుమారస్వామి యొక్క
ముఖ్యమైన విజయాలలో ఒకటి, దాని ప్రస్తావన ఆయన వీరత్వాన్ని
నొక్కి చెబుతుంది. సంసార సాగరాన్ని దాటించేవాడిగా, ఐశ్వర్యాన్ని
ప్రసాదించేవాడిగా ఆయనను వర్ణించడం ద్వారా భక్తులకు ఆయన మోక్ష ప్రదాతగా, శ్రేయస్సును కలిగించేవాడిగానూ ఉన్నాడని తెలియజేస్తుంది.
కుమారస్వామి
క్రౌంచ పర్వతాన్ని చీల్చడం వెనుక ఉన్న కథ
క్రౌంచ
పర్వతం అనేది పురాణాలలో ప్రస్తావించబడిన ఒక విశిష్ట పర్వతం. ఈ పర్వతానికి ఒక
ప్రత్యేక శక్తి ఉంది. ఇది సాధారణ పర్వతం కాదు, ఇది శత్రువులకు
ఆశ్రయం ఇచ్చేదిగా, దేవతలకు అడ్డుగా ఉండేదిగా వర్ణించబడింది.
సందర్భం
మరియు కథ:
దేవతలు
రాక్షసుల పీడనుంచి విముక్తి పొందడానికి శివుని పుత్రుడైన కుమారస్వామిని (స్కందుడు, కార్తికేయుడు, షణ్ముఖుడు
అని కూడా అంటారు) సేనాపతిగా నియమించారు. తారకాసురుడు అనే శక్తివంతమైన రాక్షసుడు
దేవతలను తీవ్రంగా బాధించాడు. బ్రహ్మదేవుని వరం వల్ల శివుని తేజస్సు నుంచి
జన్మించిన కుమారుడి చేతిలో మాత్రమే తారకాసురుడికి మరణం ఉంటుందని తెలుసు.
కుమారస్వామి
దేవసేనకు నాయకత్వం వహించి రాక్షసులపై యుద్ధానికి బయలుదేరారు. ఈ యుద్ధమార్గంలో క్రౌంచ
పర్వతం ఒక అడ్డుగా నిలిచింది. ఈ పర్వతం రాక్షసులకు ఒక సురక్షితమైన ఆశ్రయంగా
ఉండేది. దాని గుహలలో దాగి ఉండి రాక్షసులు దేవతలపై దాడులు చేసేవారు. అంతేకాకుండా, ఈ పర్వతం తన మాయాశక్తితో మార్గాన్ని అడ్డుకోవడం లేదా దేవతలకు ఇబ్బందులు
కలిగించడం వంటివి చేసేది.
కుమారస్వామి
తన అద్భుతమైన ఆయుధమైన శక్తి ఆయుధాన్ని (లేదా వేల్) ప్రయోగించారు. ఈ శక్తి ఆయుధం
అత్యంత వేగంగా వెళ్లి క్రౌంచ పర్వతాన్ని చీల్చి వేసింది. పర్వతం చీలిపోవడంతో, దాని గుహలలో దాగి ఉన్న రాక్షసులు బయటపడి, కుమారస్వామి
చేతిలో సంహరించబడ్డారు.
ఈ విజయం
దేవతలకు తారకాసురుడిపై విజయం సాధించడానికి మార్గాన్ని సుగమం చేసింది. క్రౌంచ
పర్వతాన్ని చీల్చడం ద్వారా కుమారస్వామి తన అజేయమైన శక్తిని, దేవతలకు మార్గాన్ని సులభతరం చేసే సామర్థ్యాన్ని నిరూపించుకున్నారు.
దీని వెనుక
ఉన్న ప్రతీకాత్మక అర్థం:
ఈ కథకు ఒక
ప్రతీకాత్మక అర్థం కూడా ఉంది. క్రౌంచ పర్వతం అజ్ఞానం, అడ్డు, లేదా ఆధ్యాత్మిక ప్రగతికి ఆటంకాలను
సూచిస్తుంది. కుమారస్వామి జ్ఞానం, పరాక్రమం, మరియు అడ్డంకులను తొలగించే దైవశక్తికి ప్రతీక. ఆయన బాణం లేదా శక్తి ఆయుధం,
జ్ఞాన ఖడ్గం వలె, అజ్ఞానం అనే అంధకారాన్ని
ఛేదించి, మోక్ష మార్గాన్ని సుగమం చేస్తుందని భావిస్తారు.
ఈ విధంగా, క్రౌంచ పర్వత భేదనం అనేది కేవలం ఒక యుద్ధ ఘట్టం మాత్రమే కాకుండా, అజ్ఞానాన్ని, అడ్డంకులను తొలగించి విజయాన్ని
సాధించడమనే లోతైన సందేశాన్ని కూడా ఇస్తుంది.
9. శివుని శార్దూల రూప వర్ణన (కిరాతార్జునీయ రూపం)
ఆరూఢః ప్రౌఢవేగప్రవిజితపవనం తుఙ్గతుఙ్గం తురఙ్గం
చేలం నీలం వసానః కరతలవిలసత్కాణ్డకోదణ్డదణ్డః ;
రాగద్వేషాదినానావిధమృగపటలీభీతికృద్భూతభర్తా
కుర్వన్నాఖేటలీలాం పరిలసతు మనఃకాననే మామకీనే . 9 .
పదచ్ఛేదము:
ఆరూఢః,
ప్రౌఢవేగప్రవిజితపవనం, తుఙ్గతుఙ్గం, తురఙ్గం, చేలం, నీలం, వసానః, కరతలవిలసత్కాణ్డకోదణ్డదణ్డః, రాగద్వేష + ఆది + నానావిధమృగపటలీభీతికృత్ + భూతభర్తా, కుర్వన్ + ఆఖేటలీలాం, పరిలసతు, మనః + కాననే, మామకీనే.
అన్వయము:
ప్రౌఢవేగప్రవిజితపవనం,
తుఙ్గతుఙ్గం తురఙ్గం ఆరూఢః, నీలం చేలం వసానః,
కరతలవిలసత్కాణ్డకోదణ్డదణ్డః, రాగద్వేష + ఆది +
నానావిధమృగపటలీభీతికృత్ + భూతభర్తా, ఆఖేటలీలాం కుర్వన్,
మామకీనే ,మనః + కాననే, పరిలసతు.
ప్రతి పదార్థము:
ప్రౌఢవేగప్రవిజితపవనం = ప్రౌఢమైన
వేగముచే గాలిని జయించిన, తుఙ్గతుఙ్గం = మిక్కిలి ఉన్నతమైన, తురఙ్గం = గుర్రమును,
ఆరూఢః = అధిరోహించినవాడు, చేలం = వస్త్రమును, నీలం
= నీలమైన (నలుపు), వసానః = ధరించినవాడు, కరతలవిలసత్కాణ్డకోదణ్డదణ్డః = చేతియందు ప్రకాశించుచున్న బాణమును, విల్లును,
దండమును కలవాడు, రాగద్వేష + ఆది = రాగద్వేషాలు మొదలైన, నానావిధమృగపటలీభీతికృత్ +
భూతభర్తా = నానావిధ మృగ సమూహాలకు భయాన్ని కలిగించువాడు,
భూతములకు ప్రభువు, కుర్వన్ + ఆఖేటలీలాం
= వేటలీలను చేయుచున్నవాడు, మామకీనే = నాదైన, మనః + కాననే = మనస్సనే
అడవియందు, పరిలసతు = ప్రకాశించుగాక.
తాత్పర్యము:
ప్రౌఢమైన వేగముతో గాలిని జయించునట్టి మిక్కిలి
ఉన్నతమైన గుర్రాన్ని అధిరోహించి, నీలవర్ణపు వస్త్రాలను ధరించి, చేతిలో ప్రకాశించుచున్న బాణమును, విల్లును, దండమును ధరించినవాడు, రాగద్వేషాలు మొదలైన అనేక రకాల
మృగ సమూహాలకు భయాన్ని కలిగించువాడు, భూతములకు ప్రభువు,
వేటలీలను చేయుచున్నవాడు అయిన శివుడు, నా
మనస్సనే అడవియందు ప్రకాశించుగాక.
విశేషాలు: ఈ శ్లోకం శివుని కిరాత (బోయవాడి) రూపం
లేదా అశ్వారూఢ రూపం యొక్క వర్ణన. ఇది ముఖ్యంగా మహాభారతంలోని కిరాతార్జునీయ
ఘట్టాన్ని గుర్తుకు తెస్తుంది, ఇక్కడ శివుడు కిరాత రూపంలో అర్జునుడికి
ప్రత్యక్షమై పాశుపతాస్త్రాన్ని ప్రసాదించాడు.
- వేగవంతమైన గుర్రం: శివుని చురుకుదనాన్ని,
వేగాన్ని సూచిస్తుంది.
- నీల వస్త్రాలు: వేటగాడి రూపానికి తగ్గట్టుగా ప్రకృతితో
మమేకమయ్యే రంగు.
- బాణం, విల్లు, దండం:
శివుని ఆయుధాలు, ఆయన సంహారక శక్తిని
ప్రదర్శిస్తాయి.
- రాగద్వేషాలనే మృగాలకు భీతికారుడు: ఇది ఒక
ప్రతీకాత్మక వివరణ. మృగాలను వేటాడటం ద్వారా శివుడు రాగద్వేషాలు వంటి మానసిక
వికారాలను నాశనం చేస్తాడని, వాటిపై విజయం సాధిస్తాడని
అర్థం. ఇది మానవుల అంతరంగంలోని దుర్గుణాలను నాశనం చేసే శివుని సామర్థ్యాన్ని
తెలియజేస్తుంది.
- మనస్సనే అడవి: భక్తుని మనస్సును ఒక అడవితో పోల్చి,
ఆ అడవిలో శివుడు వేటగాని రూపంలో ప్రకాశిస్తూ, అంతర్గత శత్రువులైన రాగద్వేషాలను తొలగిస్తాడని ప్రార్థించడం ఇక్కడ
కవి ఉద్దేశం.
ఈ శ్లోకం ద్వారా భక్తుడు శివుని తన మనస్సులో
స్థిర నివాసం ఏర్పరచుకోవాలని, తనలోని దుర్గుణాలను తొలగించి, శుభాన్ని ప్రసాదించాలని కోరుకుంటున్నాడు.
10. పార్వతి యొక్క వర్ణన
అమ్భోజాభ్యాం చ రమ్భారథచరణలతాద్వన్ద్వకుమ్భీన్ద్రకుమ్భై-
ర్బిమ్బేనేన్దోశ్చ కమ్బోరుపరి విలసతా
విద్రుమేణోత్పలాభ్యామ్ ;
అమ్భోదేనాపి సమ్భావితముపజనితాడమ్బరం శమ్బరారేః
శమ్భోః సమ్భోగయోగ్యం కిమపి ధనమిదం సమ్భవేత్సమ్పదే
నః . 10 .
పదచ్ఛేదము:
అమ్భోజాభ్యాం, చ, రమ్భారథచరణలతాద్వన్ద్వకుమ్భీన్ద్రకుమ్భైః, బిమ్బేన, ఇన్దోః, చ, కమ్బోః + ఉపరి, విలసతా, విద్రుమేణ +
ఉత్పలాభ్యామ్, అమ్భోదేన + అపి, సమ్భావితమ్ + ఉపజనిత + ఆడమ్బరం, శమ్బర + అరేః, శమ్భోః, సమ్భోగయోగ్యం, కిమ్ + అపి, ధనమ్ + ఇదం, సమ్భవేత్ + సమ్పదే, నః.
అన్వయము:
అమ్భోజాభ్యాం, చ, రమ్భారథచరణలతాద్వన్ద్వకుమ్భీన్ద్రకుమ్భైః, ఇన్దోః బిమ్బేన చ, కమ్బోః + ఉపరి విలసతా, విద్రుమేణ +
ఉత్పలాభ్యామ్, అమ్భోదేన + అపి, శమ్బర + అరేః ఉపజనిత + ఆడమ్బరం, సమ్భావితం, శమ్భోః
సమ్భోగయోగ్యం, ఇదం కిమ్ + అపి ధనం, నః సమ్భవేత్
సమ్పదే.
ప్రతి
పదార్థము:
అమ్భోజాభ్యాం = రెండు పద్మాలచే (పాదాలు), చ
= మరియు, రమ్భారథచరణలతాద్వన్ద్వకుమ్భీన్ద్రకుమ్భైః = అరటి చెట్టు, రథచక్రం, తీగె, జంట, ఏనుగు కుంభస్థలం - వీటితో పోల్చబడినవి (తొడలు, పిరుదులు, స్తనాలు), బిమ్బేన = ప్రతిబింబముచే
(ముఖం),
ఇన్దోః = చంద్రుని, చ = మరియు, కమ్బోః + ఉపరి = శంఖముపైన (మెడ), విలసతా = ప్రకాశించుచున్న, విద్రుమేణ + ఉత్పలాభ్యామ్ = పగడముచే (పెదవులు), నల్లకలువలచే (కళ్ళు), అమ్భోదేన + అపి = మేఘముచే కూడా
(జుట్టు),
శమ్బర + అరేః = మన్మథునికి శత్రువైన శివునికి, ఉపజనిత + ఆడమ్బరం = గొప్ప వైభవాన్ని
కలిగించేది, సమ్భావితం = సంభావింపబడినది (పోల్చబడినది), శమ్భోః = శంభునికి
(శివునికి), సమ్భోగయోగ్యం = సంభోగమునకు తగినది, ఇదం
= ఇది, కిమ్ + అపి = ఏదో ఒక, ధనమ్ = ధనము, నః = మాకు, సమ్పదే = సంపద కొరకు, సమ్భవేత్ = కలుగుగాక.
తాత్పర్యము: పద్మాలచే (పాదాలు), అరటి చెట్టు, రథచక్రం, తీగె, జంట, ఏనుగు కుంభస్థలం వంటి వాటితో పోల్చబడిన తొడలు, పిరుదులు, స్తనాలు కలది, చంద్రబింబము వంటి ముఖము కలది, శంఖము వంటి మెడపై ప్రకాశించుచున్నది, పగడము వంటి పెదవులు, నల్లకలువల వంటి
కళ్ళు కలది, మేఘము వంటి జుట్టు కలది, మన్మథునికి శత్రువైన శివునికి గొప్ప వైభవాన్ని కలిగించేదిగా
సంభావింపబడినది, శంభునికి సంభోగమునకు తగినది అయిన
ఏదో ఒక ధనము వంటి ఈ పార్వతి, మాకు సంపద కొరకు
కలుగుగాక.
విశేషాలు:
ఈ శ్లోకం పార్వతీదేవి సౌందర్యాన్ని వర్ణిస్తుంది. ఆమె శరీరంలోని వివిధ భాగాలను పద్మాలు, అరటి చెట్లు, రథచక్రాలు, ఏనుగు కుంభస్థలాలు, చంద్రుడు, శంఖం, పగడాలు, నల్లకలువలు, మేఘాలతో పోల్చడం ద్వారా ఆమె అద్భుతమైన, దివ్యమైన రూపాన్ని ఆవిష్కరిస్తున్నారు. ఆమె శివునికి అత్యంత
ప్రియమైనదని, ఆయనకు సంభోగ యోగ్యమైనదని, ఆమె సాక్షాత్తు శివుని ఐశ్వర్యమే అని చెప్పబడింది. ఈ వర్ణన
ద్వారా,
భక్తుడు పార్వతీదేవి అనుగ్రహం ద్వారా ఐశ్వర్యాన్ని, శ్రేయస్సును కోరుకుంటున్నాడు. ఆమె శివుని శక్తి స్వరూపిణి
కాబట్టి,
ఆమె అనుగ్రహం సమస్త సంపదలను ప్రసాదిస్తుందని భావం.
11. శివుని కన్నుల వర్ణన
వేణీసౌభాగ్యవిస్మాపితతపనసుతాచారువేణీవిలాసా-
న్వాణీనిర్ధూతవాణీకరతలవిధృతోదారవీణావిరావాన్ ;
ఏణీనేత్రాన్తభఙ్గీనిరసననిపుణాపాఙ్గకోణానుపాసే
శోణాన్ప్రాణానుదూఢప్రతినవసుషమాకన్దలానిన్దుమౌలేః
. 11 .
పదచ్ఛేదము:
వేణీసౌభాగ్యవిస్మాపితతపనసుతాచారువేణీవిలాసాన్,
వాణీనిర్ధూతవాణీకరతలవిధృతోదారవీణావిరావాన్, ఏణీనేత్రాన్తభఙ్గీనిరసననిపుణ
+ అపాఙ్గకోణాన్ + ఉపాసే, శోణాన్, ప్రాణాన్
+ ఉదూఢప్రతినవసుషమాకన్దలాన్ + ఇన్దుమౌలేః.
అన్వయము:
ఇన్దుమౌలేః, వేణీసౌభాగ్యవిస్మాపితతపనసుతాచారువేణీవిలాసాన్, వాణీనిర్ధూతవాణీకరతలవిధృత+ఉదారవీణావిరావాన్, ఏణీనేత్రాన్తభఙ్గీనిరసననిపుణ + అపాఙ్గకోణాన్, ప్రాణాన్
+ ఉదూఢప్రతినవసుషమాకన్దలాన్, శోణాన్, ఉపాసే.
ప్రతి పదార్థము:
ఇన్దుమౌలేః = చంద్రుని శిరస్సున ధరించిన శివుని యొక్క, వేణీసౌభాగ్యవిస్మాపితతపనసుతాచారువేణీవిలాసాన్ = జడల
సౌందర్యముచే సూర్యపుత్రి యమున యొక్క అందమైన జడల విలాసములను కూడా ఆశ్చర్యపరచేవి,
వాణీనిర్ధూతవాణీకరతలవిధృత+ఉదారవీణావిరావాన్
= సరస్వతి చేతిలో ధరించిన గొప్ప వీణాధ్వనులను కూడా తిరస్కరించేవి
(అనగా మించినవి), ఏణీనేత్రాన్తభఙ్గీనిరసననిపుణ +
అపాఙ్గకోణాన్ = జింక కనుకొనల భంగిమలను కూడా నిరసించడంలో
(మించిపోవడంలో) నేర్పరియైన కనుకొనలు కలవి, ప్రాణాన్ +
ఉదూఢప్రతినవసుషమాకన్దలాన్ = ప్రాణములను, నూతన సౌందర్యపు మొలకలను వహించేవి, శోణాన్ = ఎర్రనైనవాటిని (లేదా రమణీయమైనవి), ఉపాసే = నేను సేవిస్తాను.
తాత్పర్యము:
చంద్రుని
శిరస్సున ధరించిన శివుని యొక్క జడల సౌందర్యముచే యమున యొక్క అందమైన జడల విలాసములను
కూడా ఆశ్చర్యపరచేవి, సరస్వతి చేతిలో
ధరించిన గొప్ప వీణాధ్వనులను కూడా మించినవి, జింక కనుకొనల
భంగిమలను కూడా మించిపోవడంలో నేర్పరియైన కనుకొనలు కలవి, ప్రాణములను,
నూతన సౌందర్యపు మొలకలను వహించేవి, రమణీయమైన
ఎర్రనైన కన్నులను నేను సేవిస్తాను.
విశేషాలు:
ఈ శ్లోకం శివుని
కన్నుల (లేదా చూపుల) అద్భుత సౌందర్యాన్ని, శక్తిని వర్ణిస్తుంది. ఇక్కడ కవి శివుని కన్నులను అనేక ఉపమానాలతో పోల్చి,
వాటి గొప్పతనాన్ని తెలియజేస్తున్నారు:
- జడల సౌందర్యం యమునను
మించినది: శివుని జడల సౌందర్యం
యమునానది యొక్క ప్రవాహ విలాసాన్ని కూడా మించిందని చెప్పడం, ఆయన కేశాల దివ్యత్వాన్ని, వాటిలోని గంభీరతను
సూచిస్తుంది. (కొన్ని వ్యాఖ్యానాలలో 'వేణీ'ని కనుబొమ్మలుగా కూడా అన్వయిస్తారు, అయితే 'వేణీవిలాసాన్' జడల సౌందర్యాన్నే సూచిస్తుంది).
- వీణాధ్వనులను మించినవి: శివుని చూపులు లేదా కన్నుల నుండి
వెలువడే ప్రభావం సరస్వతి వీణాధ్వనుల మాధుర్యాన్ని కూడా మించిపోతుందని చెప్పడం,
ఆయన కన్నుల ద్వారా వ్యక్తమయ్యే భావాల లోతును, వాటి ఆకర్షణ శక్తిని తెలియజేస్తుంది.
- జింక కనుకొనలను మించినవి: జింక కన్నులు వాటి అందానికి, చంచలత్వానికి ప్రసిద్ధి. శివుని కనుకొనలు వాటిని కూడా మించి అందంగా,
చంచలమైన భంగిమలను కలిగి ఉన్నాయని చెప్పడం, ఆయన కన్నుల అద్భుతమైన సౌందర్యాన్ని, వాటిలో
దాగి ఉన్న లోతైన భావాలను సూచిస్తుంది.
- ప్రాణములను, నూతన సౌందర్యపు మొలకలను వహించేవి:
శివుని కన్నులు కేవలం అందమైనవి కాదని, అవి
జీవశక్తిని, నిత్య నూతనత్వాన్ని ప్రసాదించేవి అని ఈ
వాక్యం ద్వారా తెలుస్తుంది.
- శోణాన్: 'శోణ' అంటే
ఎరుపు. శివుని కన్నులు ఎర్రగా ఉండటం ఆయన తపస్సు, కోపం
లేదా యోగ స్థితిని సూచించవచ్చు, లేదా కేవలం రమణీయతను
కూడా సూచించవచ్చు.
ఈ శ్లోకం
ద్వారా భక్తుడు శివుని దివ్యమైన కన్నులను సేవించడం ద్వారా ఆధ్యాత్మిక ప్రగతిని, సౌందర్యాన్ని, జీవశక్తిని పొందాలని
ఆశిస్తున్నాడు.
12. నంది మరియు ప్రమథగణాల వర్ణన
నృత్తారమ్భేషు హస్తాహతమురజధిమిద్ధిఙ్కృతైరత్యుదారై-
శ్చిత్తానన్దం విధత్తం సదసి భగవతః సన్తతం యః స
నన్దీ ;
చణ్డీశాద్యాస్తథాన్యే
చతురగుణగణప్రీణితస్వామిసత్కా-
రోత్కర్షోద్యత్ప్రసాదాః ప్రమథపరివృఢాః పాన్తు
సన్తోషిణో నః . 12 .
పదచ్ఛేదము:
నృత్త
+ ఆరమ్భేషు, హస్త + ఆహత + మురజ + ధిమిత్ + ధిఙ్కృతైః + అతి +
ఉదారైః, చిత్త + ఆనన్దం, విధత్తం,
సదసి, భగవతః, సన్తతం,
యః, సః, నన్దీ, చణ్డీశ + ఆద్యాః, తథా + అన్యే, చతురగుణగణప్రీణితస్వామిసత్కార + ఉత్కర్ష + ఉద్యత్ + ప్రసాదాః, ప్రమథపరివృఢాః, పాన్తు, సన్తోషిణః,
నః.
అన్వయము:
యః, నృత్త + ఆరమ్భేషు, హస్త + ఆహత + మురజ +
ధిమిత్ + ధిఙ్కృతైః + అతి + ఉదారైః, సన్తతం, భగవతః సదసి చిత్త + ఆనన్దం విధత్తం, సః నన్దీ,
తథా + అన్యే చణ్డీశ + ఆద్యాః, చతురగుణగణప్రీణితస్వామిసత్కార
+ ఉత్కర్ష + ఉద్యత్ + ప్రసాదాః, సన్తోషిణః ప్రమథపరివృఢాః,
నః, పాన్తు.
ప్రతి
పదార్థము:
యః = ఎవడు, నృత్త + ఆరమ్భేషు = నాట్య ఆరంభములందు, హస్త + ఆహత + మురజ + ధిమిత్ +
ధిఙ్కృతైః + అతి + ఉదారైః = చేతులతో కొట్టబడిన మృదంగముల
ధిమిత్ ధిం అనే శబ్దములచే అత్యంత ఉదారమైన, సన్తతం = నిరంతరము, భగవతః = భగవంతుడైన
శివుని, సదసి = సభలో, చిత్త + ఆనన్దం = మనస్సుకు ఆనందాన్ని, విధత్తం = కలిగించునో, సః
= ఆ, నన్దీ = నంది,
తథా + అన్యే = మరియు ఇతర, చణ్డీశ + ఆద్యాః = చండీశుడు మొదలైన, చతురగుణగణప్రీణితస్వామిసత్కార + ఉత్కర్ష + ఉద్యత్ + ప్రసాదాః = చతురత్వముతో కూడిన గుణముల సమూహములచే స్వామి (శివుని) సత్కారమును పొంది,
దాని ఉత్కర్షచే (గొప్పదనముచే) ఉద్భవించిన ప్రసాదము (అనుగ్రహము)
కలవారు, సన్తోషిణః = సంతోషము కలవారైన,
ప్రమథపరివృఢాః = ప్రమథగణాలకు అధిపతులు,
నః = మమ్ములను, పాన్తు
= రక్షించుగాక.
తాత్పర్యము:
నాట్య
ఆరంభములందు చేతులతో కొట్టబడిన మృదంగముల ధిమిత్ ధిం అనే అత్యంత ఉదారమైన శబ్దములచే
నిరంతరము భగవంతుడైన శివుని సభలో మనస్సుకు ఆనందాన్ని కలిగించునట్టి ఆ నంది, మరియు చండీశుడు మొదలైన ఇతర ప్రమథగణాధిపతులు, తమ చతురత్వముతో కూడిన గుణములచే స్వామి (శివుని) సత్కారమును పొంది, దాని గొప్పదనముచే ఉద్భవించిన అనుగ్రహముతో సంతోషము కలవారై, మమ్ములను రక్షించుగాక.
విశేషాలు:
ఈ శ్లోకం నందిని
మరియు ప్రమథగణాలను స్తుతిస్తుంది.
- నంది: శివుని నృత్యానికి (తాండవానికి)
మృదంగనాదం చేస్తూ, ఆయనకు నిరంతరం ఆనందాన్ని కలిగించే
ప్రధాన గణంగా నందిని ఇక్కడ వర్ణించారు. ఇది నందికి శివునితో ఉన్న సన్నిహిత సంబంధాన్ని,
ఆయనకు నందిపై ఉన్న అనుగ్రహాన్ని తెలియజేస్తుంది.
- ప్రమథగణాలు: చండీశుడు వంటి ప్రమథగణాధిపతులు తమ
ప్రత్యేక గుణగణాలతో శివుని ప్రీతిని చూరగొన్నారని, దాని
ఫలితంగా శివుని నుండి గొప్ప అనుగ్రహాన్ని పొందారని చెప్పబడింది. ఈ గణాలకు
శివుని అనుగ్రహం ఉండటం వల్లనే వారు సంతోషంగా ఉన్నారని, అటువంటి
ప్రమథగణాధిపతులు భక్తులను రక్షించాలని ప్రార్థన.
- సన్తోషిణః: సంతోషంగా ఉన్న ప్రమథగణాలు ఇతరులకు
కూడా సంతోషాన్ని, రక్షణను ప్రసాదించగలరని ఇక్కడ
సూచిస్తుంది.
ఈ శ్లోకం
ద్వారా భక్తుడు శివుని పరివారమైన నంది మరియు ప్రమథగణాల అనుగ్రహాన్ని
కోరుకుంటున్నాడు, తద్వారా వారు తమను
రక్షించి, శుభాలను ప్రసాదిస్తారని విశ్వసిస్తున్నాడు.
13. శివుని నివాస వర్ణన
ముక్తామాణిక్యజాలైః పరికలితమహాసాలమాలోకనీయం
ప్రత్యుప్తానర్ఘరత్నైర్దిశి దిశి భవనైః
కల్పితైర్దిక్పతీనామ్ ;
ఉద్యానైరద్రికన్యాపరిజనవనితామాననీయైః పరీతం
హృద్యం హృద్యస్తు నిత్యం మమ భువనపతేర్ధామ
సోమార్ధమౌలేః . 13 .
పదచ్ఛేదము:
ముక్తామాణిక్యజాలైః,
పరికలితమహాసాలమ్ + ఆలోకనీయం, ప్రత్యుప్త +
అనర్ఘరత్నైః, దిశి దిశి భవనైః, కల్పితైర్దిక్పతీనామ్,
ఉద్యానైః + అద్రికన్యాపరిజనవనితామాననీయైః, పరీతం,
హృద్యం, హృద్యః + తు, నిత్యం,
మమ భువనపతేః + ధామ, సోమ + అర్ధమౌలేః.
అన్వయము:
ముక్తామాణిక్యజాలైః
పరికలితమహాసాలమ్ + ఆలోకనీయం, ప్రత్యుప్త +
అనర్ఘరత్నైః దిశి దిశి, దిక్పతీనాం కల్పితైః భవనైః, అద్రికన్యాపరిజనవనితామాననీయైః ఉద్యానైః + పరీతం, సోమ
+ అర్ధమౌలేః మమ భువనపతేః ధామ, నిత్యం హృద్యం, హృద్యః + తు.
ప్రతి
పదార్థము:
ముక్తామాణిక్యజాలైః = ముత్యాలు, మాణిక్యాల సమూహాలతో, పరికలితమహాసాలమ్ + ఆలోకనీయం = కూడిన గొప్ప ప్రాకారం
కలది, చూడదగినది, ప్రత్యుప్త +
అనర్ఘరత్నైః = ప్రతి దిశలో అమర్చబడిన అమూల్య రత్నాలతో కూడిన,
దిశి దిశి = దిక్కుదిక్కున, దిక్పతీనామ్ = దిక్పతుల కొరకు, కల్పితైః = కల్పించబడిన, భవనైః
= భవనాలతో, అద్రికన్యాపరిజనవనితామాననీయైః
= పర్వతరాజ పుత్రి (పార్వతి) పరిజనులైన స్త్రీలకు పూజనీయమైన,
ఉద్యానైః + పరీతం = ఉద్యానవనాలతో చుట్టబడినది,
సోమ + అర్ధమౌలేః = చంద్రుని సగభాగాన్ని
శిరస్సున ధరించినవాడు (శివుని), మమ భువనపతేః + ధామ = నా లోకనాథుని నివాసం, నిత్యం = ఎల్లప్పుడూ, హృద్యం = మనోహరమైనది,
హృద్యః + తు = హృదయంలో నిలుచుగాక.
తాత్పర్యము:
ముత్యాలు, మాణిక్యాల సమూహాలతో కూడిన గొప్ప ప్రాకారం కలది, చూడదగినది, ప్రతి దిశలో అమర్చబడిన అమూల్య రత్నాలతో
కూడిన భవనాలతో, దిక్పతుల కొరకు కల్పించబడినది, పర్వతరాజ పుత్రి (పార్వతి) పరిజనులైన స్త్రీలకు పూజనీయమైన ఉద్యానవనాలతో
చుట్టబడినది అయిన చంద్రుని సగభాగాన్ని శిరస్సున ధరించిన నా లోకనాథుని నివాసం
(కైలాసం), ఎల్లప్పుడూ మనోహరమైనదిగా నా హృదయంలో నిలుచుగాక.
విశేషాలు:
ఈ శ్లోకం శివుని
నివాసమైన కైలాసం యొక్క అద్భుతమైన వైభవాన్ని వర్ణిస్తుంది. ఇది కేవలం ఒక పర్వతం
కాదని, అది దివ్యమైన శక్తులతో, అద్భుతమైన నిర్మాణాలతో కూడిన ఒక స్వర్గధామం అని తెలియజేస్తుంది:
- ముత్యాలు, మాణిక్యాలు, రత్నాలు:
కైలాసంలోని ప్రాకారాలు, భవనాలు అత్యంత
విలువైన రత్నాలతో నిర్మించబడ్డాయని చెప్పడం ద్వారా దాని అపారమైన ఐశ్వర్యాన్ని,
దివ్యత్వాన్ని సూచిస్తుంది.
- దిక్పతుల భవనాలు: దిక్పాలకులు (ఇంద్రుడు, అగ్ని, యముడు మొదలైనవారు) కూడా కైలాసంలో
నివాసాలు కలిగి ఉన్నారని చెప్పడం, శివుని సర్వోన్నత
స్థానాన్ని, ఆయన సార్వభౌమత్వాన్ని తెలియజేస్తుంది.
- పార్వతి పరిజన స్త్రీలకు
పూజనీయమైన ఉద్యానవనాలు: కైలాసంలోని
ఉద్యానవనాలు ఎంతటి సౌందర్యం, పవిత్రత కలిగి ఉన్నాయంటే,
అవి పార్వతి పరిచారికలకు కూడా పూజనీయమైనవిగా ఉన్నాయని చెప్పడం
ద్వారా, ఆ ప్రదేశం యొక్క దివ్యత్వాన్ని, అక్కడి వాతావరణం యొక్క పవిత్రతను నొక్కి చెబుతుంది.
- హృద్యం హృద్యస్తు నిత్యం: కవి తన మనస్సులో శివుని ఈ
దివ్యధామాన్ని నిరంతరం నిలుపుకోవాలని కోరుకుంటున్నారు. ఇది భక్తుని ఏకాగ్రతను,
శివుని పట్ల ఉన్న అచంచల భక్తిని తెలియజేస్తుంది.
ఈ శ్లోకం
ద్వారా భక్తుడు శివుని నివాసాన్ని తన హృదయంలో ప్రతిష్ఠించుకోవడం ద్వారా
ఆధ్యాత్మికంగా ఉన్నతిని పొందాలని ఆశిస్తున్నాడు.
14. శివుని సభామండప వర్ణన
స్తమ్భైర్జమ్భారిరత్నప్రవరవిరచితైః సమ్భృతోపాన్తభాగం
శుమ్భత్సోపానమార్గం
శుచిమణినిచయైర్గుమ్భితానల్పశిల్పమ్ ;
కుమ్భైః సమ్పూర్ణశోభం శిరసి సుఘటితైః
శాతకుమ్భైరపఙ్కైః
శమ్భోః సమ్భావనీయం సకలమునిజనైః స్వస్తిదం
స్యాత్సదో నః . 14 .
పదచ్ఛేదము:
స్తమ్భైః,
జమ్భారిరత్నప్రవరవిరచితైః, సమ్భృత +
ఉపాన్తభాగం, శుమ్భత్ + సోపానమార్గం, శుచిమణినిచయైః,
గుమ్భిత + అనల్పశిల్పమ్, కుమ్భైః, సమ్పూర్ణశోభం, శిరసి, సుఘటితైః,
శాతకుమ్భైః + అపఙ్కైః, శమ్భోః, సమ్భావనీయం, సకలమునిజనైః, స్వస్తిదం,
స్యాత్ + సదః, నః.
అన్వయము:
జమ్భారిరత్నప్రవరవిరచితైః
స్తమ్భైః సమ్భృత + ఉపాన్తభాగం, శుమ్భత్ +
సోపానమార్గం, శుచిమణినిచయైః గుమ్భిత + అనల్పశిల్పమ్, శిరసి సుఘటితైః శాతకుమ్భైః + అపఙ్కైః కుమ్భైః సమ్పూర్ణశోభం, సకలమునిజనైః సమ్భావనీయం, శమ్భోః సదః, నః స్వస్తిదం స్యాత్.
ప్రతి
పదార్థము:
స్తమ్భైః = స్తంభములచే, జమ్భారిరత్నప్రవరవిరచితైః
= ఇంద్రనీలమణి వంటి శ్రేష్ఠమైన రత్నములతో నిర్మించబడిన, సమ్భృత + ఉపాన్తభాగం = నింపబడిన (అలంకరించబడిన)
చుట్టుపక్కల భాగములు కలది, శుమ్భత్ + సోపానమార్గం = ప్రకాశించుచున్న మెట్ల మార్గము కలది, శుచిమణినిచయైః
= స్వచ్ఛమైన మణుల సమూహములచే, గుమ్భిత +
అనల్పశిల్పమ్ = అల్లబడిన (పొదగబడిన) గొప్ప శిల్పకళ కలది,
కుమ్భైః = కుంభములచే, సమ్పూర్ణశోభం
= సంపూర్ణ శోభ కలది, శిరసి = శిరస్సున (పైభాగమున), సుఘటితైః = చక్కగా అమర్చబడిన, శాతకుమ్భైః + అపఙ్కైః = స్వచ్ఛమైన బంగారు కుంభములచే, సకలమునిజనైః = సమస్త మునిజనులచే, సమ్భావనీయం = గౌరవింపదగినది,.స్వస్తిదం = శుభాన్ని
ప్రసాదించేది, శమ్భోః = శంభుని
(శివుని), సదః
= సభామండపము స్యాత్ =అగుగాక,
తాత్పర్యము:
ఇంద్రనీలమణి
వంటి శ్రేష్ఠమైన రత్నములతో నిర్మించబడిన స్తంభములచే చుట్టూ అలంకరించబడినది, ప్రకాశించుచున్న మెట్ల మార్గము కలది, స్వచ్ఛమైన
మణుల సమూహములచే గొప్ప శిల్పకళతో అల్లబడినది, పైభాగమున చక్కగా
అమర్చబడిన స్వచ్ఛమైన బంగారు కుంభములచే సంపూర్ణ శోభ కలది, సమస్త
మునిజనులచే గౌరవింపదగినది అయిన శంభుని (శివుని) సభామండపము, మాకు
శుభాన్ని ప్రసాదించుగాక.
విశేషాలు:
ఈ శ్లోకం శివుని సభామండపం యొక్క
దివ్యమైన, అద్భుతమైన నిర్మాణాన్ని వర్ణిస్తుంది. ఇది
కైలాసంలోని శివుని నివాస ప్రాంగణంలో ఉన్న ఒక ముఖ్యమైన భాగం.
- ఇంద్రనీలమణి స్తంభాలు: సభామండపం యొక్క స్తంభాలు
ఇంద్రనీలమణులతో నిర్మించబడ్డాయని చెప్పడం, దాని అపారమైన
విలువను, దివ్యత్వాన్ని సూచిస్తుంది.
- ప్రకాశించే మెట్లు, మణిశిల్పాలు: మెట్ల
మార్గం ప్రకాశవంతంగా ఉండటం, స్వచ్ఛమైన మణులతో అద్భుతమైన
శిల్పకళతో అలంకరించబడి ఉండటం ఆ సభ యొక్క వైభవాన్ని తెలియజేస్తుంది.
- బంగారు కుంభాలు: పైభాగంలో అమర్చబడిన స్వచ్ఛమైన బంగారు
కుంభాలు ఆ సభ యొక్క శోభను, పవిత్రతను మరింత పెంచుతాయి.
- మునిజనులచే గౌరవింపదగినది: సమస్త మునులు, ఋషులు
ఈ సభను గౌరవిస్తారని చెప్పడం, దాని ఆధ్యాత్మిక
ప్రాముఖ్యతను, అక్కడ జరిగే దివ్య కార్యకలాపాలను
సూచిస్తుంది.
- శుభాన్ని ప్రసాదించేది: అటువంటి దివ్యమైన సభ భక్తులకు
శుభాన్ని ప్రసాదించాలని ప్రార్థించడం, ఆ ప్రదేశం యొక్క
పవిత్ర శక్తిని, అనుగ్రహ స్వభావాన్ని తెలియజేస్తుంది.
ఈ శ్లోకం
ద్వారా భక్తుడు శివుని దివ్య సభామండపాన్ని మనస్సులో ధ్యానించి, దాని అనుగ్రహం ద్వారా శుభాలను పొందాలని ఆశిస్తున్నాడు.
15. శివపార్వతుల ఆసన వర్ణన
న్యస్తో మధ్యే సభాయాః పరిసరవిలసత్పాదపీఠాభిరామో
హృద్యః పాదైశ్చతుర్భిః
కనకమణిమయైరుచ్చకైరుజ్జ్వలాత్మా ;
వాసోరత్నేన కేనాప్యధికమృదుతరేణాస్తృతో
విస్తృతశ్రీః
పీఠః పీడాభరం నః శమయతు శివయోః స్వైరసంవాసయోగ్యః .
15 ॥
పదచ్ఛేదము:
న్యస్తః, మధ్యే, సభాయాః,
పరిసరవిలసత్పాదపీఠాభిరామః, హృద్యః, పాదైః, చతుర్భిః, కనకమణిమయైః,
ఉచ్చకైః, ఉజ్జ్వలాత్మా, వాసః
+ రత్నేన, కేన + అపి + అధికమృదుతరేణ + ఆస్తృతః, విస్తృతశ్రీః, పీఠః, పీడాభరం,
నః, శమయతు, శివయోః,
స్వైరసంవాసయోగ్యః.
అన్వయము:
సభాయాః మధ్యే న్యస్తః, పరిసరవిలసత్పాదపీఠాభిరామః, కనకమణిమయైః ఉచ్చకైః
చతుర్భిః పాదైః హృద్యః, ఉజ్జ్వలాత్మా, కేన
+ అపి అధికమృదుతరేణ వాసః + రత్నేన ఆస్తృతః, విస్తృతశ్రీః,
శివయోః స్వైరసంవాసయోగ్యః పీఠః, నః పీడాభరం,
శమయతు.
ప్రతి
పదార్థము:
సభాయాః = సభ యొక్క, మధ్యే = మధ్యలో, న్యస్తః = ఉంచబడినది,
పరిసరవిలసత్పాదపీఠాభిరామః = చుట్టూ
ప్రకాశించుచున్న పాదపీఠాలతో అందమైనది, కనకమణిమయైః = బంగారు మణులతో కూడిన, ఉచ్చకైః = ఎత్తైన, చతుర్భిః = నాలుగు,
పాదైః = పాదములచే, హృద్యః
= మనోహరమైనది, ఉజ్జ్వలాత్మా = ప్రకాశవంతమైన స్వరూపం కలది, కేన + అపి = ఏదో ఒక, అధికమృదుతరేణ = అత్యంత
మృదువైన, వాసః + రత్నేన = వస్త్రమనే
రత్నముచే, ఆస్తృతః = కప్పబడినది,
విస్తృతశ్రీః = విస్తరించిన శోభ కలది, శివయోః = శివపార్వతులకు, స్వైరసంవాసయోగ్యః
= స్వేచ్ఛగా కూర్చుండుటకు తగినది అయిన, పీఠః
= ఆసనము, నః = మా,
పీడాభరం = బాధల భారమును, శమయతు = నశింపజేయుగాక.
తాత్పర్యము:
సభ మధ్యలో ఉంచబడినది, చుట్టూ ప్రకాశించుచున్న పాదపీఠాలతో అందమైనది, బంగారు
మణులతో కూడిన ఎత్తైన నాలుగు పాదములచే మనోహరమైనది, ప్రకాశవంతమైన
స్వరూపం కలది, ఏదో ఒక అత్యంత మృదువైన వస్త్రమనే రత్నముచే
కప్పబడి విస్తరించిన శోభ కలది, శివపార్వతులకు స్వేచ్ఛగా
కూర్చుండుటకు తగినది అయిన ఆ ఆసనము, మా బాధల భారమును
నశింపజేయుగాక.
విశేషాలు:
ఈ శ్లోకం
శివపార్వతులు కూర్చునే దివ్యమైన ఆసనాన్ని వర్ణిస్తుంది. ఇది కేవలం ఒక ఆసనం కాదని, అత్యంత విలువైన వస్తువులతో నిర్మించబడిన, దివ్యశక్తితో కూడిన పీఠం అని తెలియజేస్తుంది.
- సభ మధ్యలో స్థానం: ఈ ఆసనం సభ మధ్యలో ఉండటం దాని
ప్రాముఖ్యతను, శివపార్వతుల కేంద్ర స్థానాన్ని
సూచిస్తుంది.
- పాదపీఠాలతో అందం: ఆసనం చుట్టూ ఉన్న పాదపీఠాలు దాని
వైభవాన్ని, సౌందర్యాన్ని పెంచుతాయి.
- బంగారు మణులు, ఎత్తైన పాదాలు: ఆసనం
యొక్క పాదాలు బంగారు మణులతో నిర్మించబడి, ఎత్తుగా ఉండటం
దాని దివ్యత్వాన్ని, రాజసత్వాన్ని సూచిస్తుంది.
- ప్రకాశవంతమైన స్వరూపం: ఆసనం స్వతహాగా ప్రకాశవంతమైనదిగా
వర్ణించబడటం, దానిలోని దైవిక శక్తిని తెలియజేస్తుంది.
- మృదువైన వస్త్ర రత్నం: అత్యంత మృదువైన, రత్నప్రాయమైన వస్త్రంతో కప్పబడి ఉండటం ఆ ఆసనం యొక్క సౌకర్యాన్ని,
విలాసాన్ని సూచిస్తుంది.
- శివపార్వతులకు తగినది: ఈ ఆసనం శివపార్వతులు స్వేచ్ఛగా,
సౌకర్యంగా కూర్చునేందుకు తగినదని చెప్పడం, దాని పవిత్రతను, వారి దివ్య సంయోగానికి అది ఎంత
అనుకూలమో తెలియజేస్తుంది.
- పీడాభరం నశింపజేయుగాక: అటువంటి పవిత్రమైన ఆసనం భక్తుల బాధలను
తొలగించాలని ప్రార్థించడం, ఆ ఆసనం యొక్క దివ్యశక్తిని,
దాని అనుగ్రహ స్వభావాన్ని తెలియజేస్తుంది.
ఈ శ్లోకం
ద్వారా భక్తుడు శివపార్వతుల దివ్య ఆసనాన్ని ధ్యానించి, దాని అనుగ్రహం ద్వారా తమ బాధల నుండి విముక్తి పొందాలని
ఆశిస్తున్నాడు.
16. శివుని పాదముల వర్ణన
ఆసీనస్యాధిపీఠం త్రిజగదధిపతేరఙ్ఘ్రిపీఠానుషక్తౌ
పాథోజాభోగభాజౌ పరిమృదులతలోల్లాసిపద్మాదిరేఖౌ ;
పాతాం పాదావుభౌ తౌ నమదమరకిరీటోల్లసచ్చారుహీర-
శ్రేణీశోణాయమానోన్నతనఖదశకోద్భాసమానౌ సమానౌ . 16 .
పదచ్ఛేదము:
ఆసీనస్య + అధిపీఠం, త్రిజగత్ +
అధిపతేః + అఙ్ఘ్రిపీఠానుషక్తౌ, పాథోజ + ఆభోగభాజౌ, పరిమృదులతలోల్లాసిపద్మ + ఆది + రేఖౌ, పాతాం, పాదౌ + ఉభౌ, తౌ, నమత్ + అమరకిరీటోల్లసచ్చారుహీరశ్రేణీశోణాయమాన
+ ఉన్నత + నఖదశక + ఉద్భాసమానౌ, సమానౌ.
అన్వయము:
అధిపీఠం ఆసీనస్య, త్రిజగత్ + అధిపతేః, అఙ్ఘ్రిపీఠానుషక్తౌ, పాథోజ + ఆభోగభాజౌ, పరిమృదులతల+ఉల్లాసిపద్మ + ఆది + రేఖౌ, నమత్ + అమరకిరీట+ఉల్లసత్ +చారుహీరశ్రేణీశోణాయమాన + ఉన్నత + నఖదశక +
ఉద్భాసమానౌ, సమానౌ, తౌ ఉభౌ పాదౌ,
పాతాం.
ప్రతి
పదార్థము:
అధిపీఠం = ఆసనంపై, ఆసీనస్య = కూర్చున్న, త్రిజగత్ + అధిపతేః = మూడు లోకాలకు అధిపతియైన (శివుని), అఙ్ఘ్రిపీఠానుషక్తౌ
= పాదపీఠానికి అంటిపెట్టుకొని ఉన్నవి, పాథోజ +
ఆభోగభాజౌ = పద్మము యొక్క విస్తృతిని పొందినవి (అనగా పద్మము
వలె విశాలమైనవి), పరిమృదులతలోల్లాసిపద్మ + ఆది + రేఖౌ
= అత్యంత మృదువైన అరికాళ్ళలో ప్రకాశించుచున్న పద్మము మొదలైన
శుభరేఖలు కలవి, నమత్ + అమరకిరీటోల్లసచ్చారుహీరశ్రేణీశోణాయమాన
+ ఉన్నత + నఖదశక + ఉద్భాసమానౌ = నమస్కరించుచున్న దేవతల
కిరీటములలో ప్రకాశించుచున్న అందమైన వజ్రాల సమూహాలచే ఎర్రగా చేయబడిన
(ప్రకాశింపజేయబడిన) ఉన్నతమైన పది గోళ్ళచే ప్రకాశించుచున్నవి, సమానౌ = సమానమైనవి (రెండు పాదాలు), తౌ = ఆ, ఉభౌ = రెండు, పాదౌ = పాదములు,
పాతాం = రక్షించుగాక.
తాత్పర్యము:
ఆసనంపై
కూర్చున్న మూడు లోకాలకు అధిపతియైన శివుని, పాదపీఠానికి
అంటిపెట్టుకొని ఉన్నవి, పద్మము వలె విశాలమైనవి, అత్యంత మృదువైన అరికాళ్ళలో ప్రకాశించుచున్న పద్మము మొదలైన శుభరేఖలు కలవి,
నమస్కరించుచున్న దేవతల కిరీటములలో ప్రకాశించుచున్న అందమైన వజ్రాల
సమూహాలచే ఎర్రగా చేయబడిన (ప్రకాశింపజేయబడిన) ఉన్నతమైన పది గోళ్ళచే
ప్రకాశించుచున్నవి, సమానమైన ఆ రెండు పాదములు మమ్ములను
రక్షించుగాక.
విశేషాలు:
ఈ శ్లోకం శివుని
పాదాల దివ్యత్వాన్ని, సౌందర్యాన్ని
వర్ణిస్తుంది. శివుని పాదాలు కేవలం భౌతికమైనవి కావు, అవి
భక్తులకు రక్షణను, శుభాలను ప్రసాదించేవిగా ఇక్కడ కవి
తెలియజేస్తున్నారు.
- పద్మము వంటి పాదాలు: పాదాలు పద్మము వలె విశాలంగా, మృదువుగా, శుభరేఖలతో (పద్మము, చక్రము వంటి గుర్తులు) ఉన్నాయని చెప్పడం, అవి
అత్యంత పవిత్రమైనవని, శుభప్రదమైనవని సూచిస్తుంది.
- దేవతల కిరీటాల స్పర్శ: దేవతలు శివునికి నమస్కరించినప్పుడు
వారి కిరీటాలపై ఉన్న వజ్రాలు శివుని పాదాలను స్పృశించడం వల్ల, ఆ పాదగోళ్ళు ఎర్రగా ప్రకాశిస్తున్నాయని చెప్పడం, శివుని సర్వోన్నత స్థానాన్ని, దేవతలకు కూడా ఆయన
పూజనీయుడని తెలియజేస్తుంది. ఇది శివుని పాదాలకు ఉన్న మహిమను, వాటి పవిత్రతను నొక్కి చెబుతుంది.
- రక్షణ: అటువంటి మహిమాన్వితమైన పాదాలు
భక్తులను రక్షించాలని ప్రార్థించడం, శివుని పాదాల
శరణాగతి ప్రాముఖ్యతను తెలియజేస్తుంది.
ఈ శ్లోకం
ద్వారా భక్తుడు శివుని పాదాలను ధ్యానించి, వాటి
అనుగ్రహం ద్వారా రక్షణను, శుభాలను పొందాలని ఆశిస్తున్నాడు.
17. శివుని నూపురముల వర్ణన
యన్నాదో వేదవాచాం నిగదతి నిఖిలం లక్షణం పక్షికేతో-
ర్లక్ష్మీసమ్భోగసౌఖ్యం విరచయతి యయోశ్చాపరో
రూపభేదః ;
శమ్భోః సమ్భావనీయే పదకమలసమాసఙ్గతస్తుఙ్గశోభే
మాఙ్గల్యం నః సమగ్రం సకలసుఖకరే నూపురే పూరయేతామ్
. 17 .
పదచ్ఛేదము:
యత్ + నాదః, వేదవాచాం, నిగదతి, నిఖిలం, లక్షణం,
పక్షికేతోః, లక్ష్మీసమ్భోగసౌఖ్యం, విరచయతి, యయోః + చ + అపరః, రూపభేదః,
శమ్భోః, సమ్భావనీయే, పదకమలసమాసఙ్గతః
+ తుఙ్గశోభే, మాఙ్గల్యం, నః, సమగ్రం, సకలసుఖకరే, నూపురే,
పూరయేతామ్.
అన్వయము:
యత్ + నాదః
వేదవాచాం నిఖిలం లక్షణం నిగదతి, యయోః + చ +
అపరః రూపభేదః పక్షికేతోః లక్ష్మీసమ్భోగసౌఖ్యం విరచయతి, శమ్భోః
సమ్భావనీయే, పదకమలసమాసఙ్గతః + తుఙ్గశోభే, సకలసుఖకరే నూపురే, నః సమగ్రం మాఙ్గల్యం పూరయేతామ్.
ప్రతి
పదార్థము:
యత్ + నాదః = ఏ ధ్వని, వేదవాచాం = వేద వాక్కుల యొక్క, నిఖిలం = సమస్త,
లక్షణం = లక్షణమును (సారమును), నిగదతి = తెలియజేయునో, యయోః +
చ + అపరః రూపభేదః = మరియు ఏ వాటి యొక్క మరొక రూపభేదము,
పక్షికేతోః = గరుడధ్వజుడైన విష్ణువు యొక్క,
లక్ష్మీసమ్భోగసౌఖ్యం = లక్ష్మీదేవితో కూడిన
సంభోగ సుఖమును, విరచయతి = కలుగజేయునో,
శమ్భోః = శంభుని (శివుని) చే, సమ్భావనీయే = గౌరవింపదగినవి, పదకమలసమాసఙ్గతః
+ తుఙ్గశోభే = పాదపద్మములకు చక్కగా అంటిపెట్టుకొని ఉన్నవి,
ఉన్నతమైన శోభ కలవి, సకలసుఖకరే = సమస్త సుఖములను కలిగించునట్టి, నూపురే = రెండు నూపురములు (అందెలు), నః = మాకు, సమగ్రం = సంపూర్ణమైన,
మాఙ్గల్యం = మంగళమును, పూరయేతామ్
= నింపుగాక (ప్రసాదించుగాక).
తాత్పర్యము:
ఏ వాటి ధ్వని వేద వాక్కుల సమస్త
లక్షణమును తెలియజేయునో, మరియు ఏ వాటి యొక్క మరొక రూపభేదము
గరుడధ్వజుడైన విష్ణువు యొక్క లక్ష్మీదేవితో కూడిన సంభోగ సుఖమును కలుగజేయునో,
శంభునిచే గౌరవింపదగినవి, పాదపద్మములకు చక్కగా
అంటిపెట్టుకొని ఉన్నవి, ఉన్నతమైన శోభ కలవి, సమస్త సుఖములను కలిగించునట్టి ఆ రెండు నూపురములు (అందెలు), మాకు సంపూర్ణమైన మంగళమును ప్రసాదించుగాక.
విశేషాలు:
ఈ శ్లోకం శివుని
పాదాలకు అలంకరించబడిన నూపురాల (అందెల) మహిమను వర్ణిస్తుంది. ఈ నూపురాలు కేవలం
ఆభరణాలు కావు, వాటికి లోతైన ఆధ్యాత్మిక ప్రాముఖ్యత
ఉంది:
- వేద సారము: నూపురాల ధ్వని వేద వాక్కుల సమస్త
సారమును తెలియజేస్తుందని చెప్పడం, ఆ ధ్వని యొక్క
పవిత్రతను, జ్ఞాన ప్రదాతృత్వాన్ని సూచిస్తుంది. ఇది
శివుని నాట్యంతో వెలువడే ధ్వని బ్రహ్మాండ సృష్టికి, వేదాల
ఆవిర్భావానికి మూలమని కూడా పరోక్షంగా సూచిస్తుంది.
- లక్ష్మీ-విష్ణువుల సంభోగ
సుఖం: నూపురాల మరొక రూపభేదం
(లేదా వాటిలోని శక్తి) విష్ణువు మరియు లక్ష్మీదేవిల సంభోగ సుఖాన్ని
కలుగజేస్తుందని చెప్పడం, శివుని శక్తి సర్వవ్యాపకమని,
అది సకల దేవతలకు, సృష్టికి మూలమని
తెలియజేస్తుంది.
- శంభునిచే గౌరవింపదగినవి: సాక్షాత్తు శివునిచే గౌరవింపదగినవి
కాబట్టి, ఈ నూపురాలు అత్యంత పవిత్రమైనవి, శక్తివంతమైనవి.
- పాదకమలాలకు అలంకారం: శివుని పాదపద్మాలకు అంటిపెట్టుకొని
ఉండటం వల్ల వాటి శోభ మరింత పెరుగుతుంది.
- సమస్త సుఖాలను
ప్రసాదించేవి: ఈ నూపురాలు
సమస్త సుఖాలను కలిగించేవిగా వర్ణించబడ్డాయి, కాబట్టి
భక్తుడు వాటి అనుగ్రహం ద్వారా సంపూర్ణ మంగళాన్ని కోరుకుంటున్నాడు.
ఈ శ్లోకం
ద్వారా భక్తుడు శివుని నూపురాలను ధ్యానించి, వాటి
దివ్య ధ్వని మరియు శక్తి ద్వారా తమకు సంపూర్ణ శుభాలు, సుఖాలు
కలగాలని ప్రార్థిస్తున్నాడు.
18. శివుని పిక్కల వర్ణన
అఙ్గే శృఙ్గారయోనేః సపది శలభతాం నేత్రవహ్నౌ ప్రయాతే
శత్రోరుద్ధృత్య తస్మాదిషుధియుగమధో న్యస్తమగ్రే
కిమేతత్ ;
శఙ్కామిత్థం నతానామమరపరిషదామన్తరఙ్కూరయత్త-
త్సఙ్ఘాతం చారు జఙ్ఘాయుగమఖిలపతేరంహసాం సంహరేన్నః 18 .
పదచ్ఛేదము:
అఙ్గే,
శృఙ్గారయోనేః, సపది, శలభతాం,
నేత్రవహ్నౌ, ప్రయాతే, శత్రోః
+ ఉద్ధృత్య, తస్మాత్ + ఇషుధియుగమ్ + అధః, న్యస్తమ్ + అగ్రే, కిమ్ + ఏతత్, శఙ్కామ్ + ఇత్థం, నతానామ్ + అమరపరిషదామ్ + అంతరఙ్క +
ఊరయత్ + తత్ + సఙ్ఘాతం, చారు, జఙ్ఘాయుగమ్,
అఖిలపతేః + అంహసాం, సంహరేత్ + నః.
అన్వయము:
శృఙ్గారయోనేః అఙ్గే, నేత్రవహ్నౌ సపది శలభతాం ప్రయాతే, తస్మాత్ శత్రోః
ఉద్ధృత్య, అధః అగ్రే న్యస్తమ్, కిమ్ +
ఏతత్ + ఇతి నతానామ్ + అమరపరిషదామ్ + అంతరఙ్క + ఊరయత్ + తత్ + సఙ్ఘాతం, చారు జఙ్ఘాయుగమ్, అఖిలపతేః, నః
అంహసాం, సంహరేత్.
ప్రతి
పదార్థము:
శృఙ్గారయోనేః = మన్మథుని యొక్క, అఙ్గే = శరీరము, నేత్రవహ్నౌ = (శివుని)
నేత్రమందలి అగ్నియందు, సపది = వెంటనే,
శలభతాం = మిడతగా మారినప్పుడు, ప్రయాతే = వెళ్ళిపోయినప్పుడు, తస్మాత్
= ఆ (మన్మథుని) నుండి, శత్రోః + ఉద్ధృత్య
= శత్రువు (మన్మథుడు) నుండి పైకి తీసి, అధః
= క్రింద, అగ్రే = ముందు,
న్యస్తమ్ = ఉంచబడినది, కిమ్
+ ఏతత్ + ఇతి = ఇది ఏమిటి అని, నతానామ్
+ అమరపరిషదామ్ + అంతరఙ్క + ఊరయత్ + తత్ + సఙ్ఘాతం = నమస్కరించుచున్న
దేవతల సమూహముల మనస్సులలో సందేహమును కలిగించునట్టి, చారు
= అందమైన, జఙ్ఘాయుగమ్ = పిక్కల
జంట, అఖిలపతేః = సకల లోకాలకు ప్రభువైన
(శివుని), నః = మా, అంహసాం = పాపములను, సంహరేత్
= నశింపజేయుగాక.
తాత్పర్యము:
మన్మథుని శరీరము శివుని
నేత్రమందలి అగ్నిలో వెంటనే మిడతగా మారిపోయినప్పుడు, ఆ
శత్రువు (మన్మథుడు) నుండి పైకి తీసి, క్రింద ముందు ఉంచబడినవా
అని నమస్కరించుచున్న దేవతల సమూహముల మనస్సులలో సందేహమును
కలిగించునట్టి, సకల లోకాలకు ప్రభువైన శివుని అందమైన పిక్కల
జంట, మా పాపములను నశింపజేయుగాక.
విశేషాలు:
ఈ శ్లోకం శివుని
పిక్కల (జంఘలు) వర్ణనను అద్భుతమైన ఉపమానంతో
అందిస్తుంది. ఇక్కడ మన్మథ దహనం అనే పురాణ ఘట్టాన్ని ప్రస్తావిస్తూ శివుని పిక్కల
సౌందర్యాన్ని, వాటి శక్తిని తెలియజేస్తున్నారు.
- మన్మథ దహనం: శివుడు తన మూడవ కంటి అగ్నితో
మన్మథుడిని భస్మం చేసినప్పుడు, ఆయన పిక్కలు మన్మథుని
అమ్ములపొదులు (ఇషుధియుగము) వలె కనిపించాయని, ఇది
దేవతలకు కూడా ఆశ్చర్యం కలిగించిందని కవి ఊహిస్తున్నారు. మన్మథుడు భస్మమైనా,
అతని అమ్ములపొదులు శివుని పిక్కల రూపంలో మిగిలి ఉన్నాయా అనే
సందేహం దేవతలకు కలిగిందని చెప్పడం, శివుని పిక్కల
సౌందర్యాన్ని, వాటికి మన్మథుని అమ్ములపొదులతో పోల్చడం
ద్వారా వాటి ఆకర్షణీయతను నొక్కి చెబుతుంది.
- పాపనాశనం: అటువంటి దివ్యమైన పిక్కల జంట భక్తుల
పాపాలను నశింపజేయాలని ప్రార్థించడం, శివుని శరీరంలోని
ప్రతి భాగం పవిత్రమైనదని, శుభప్రదమైనదని, పాపాలను తొలగించే శక్తి కలదని తెలియజేస్తుంది.
ఈ శ్లోకం
ద్వారా భక్తుడు శివుని దివ్య స్వరూపాన్ని, ముఖ్యంగా
ఆయన పిక్కల సౌందర్యాన్ని ధ్యానించి, వాటి అనుగ్రహం ద్వారా తమ
పాపముల నుండి విముక్తి పొందాలని ఆశిస్తున్నాడు.
19. శివుని తొడల వర్ణన
జానుద్వన్ద్వేన మీనధ్వజనృవరసముద్గోపమానేన సాకం
రాజన్తౌ రాజరమ్భాకరికరకనకస్తమ్భసమ్భావనీయౌ ;
ఊరూ గౌరీకరామ్భోరుహసరససమామర్దనానన్దభాజౌ
చారూ దూరీక్రియాస్తాం దురితముపచితం
జన్మజన్మాన్తరే నః . 19 .
పదచ్ఛేదము:
జానుద్వన్ద్వేన,
మీనధ్వజనృవరసముద్గ + ఉపమానేన, సాకం, రాజన్తౌ, రాజరమ్భాకరికరకనకస్తమ్భసమ్భావనీయౌ, ఊరూ, గౌరీకరామ్భోరుహసరససమామర్దన + ఆనన్దభాజౌ,
చారూ, దూరీక్రియాస్తాం, దురితమ్
+ ఉపచితం, జన్మజన్మ + అన్తరే, నః.
అన్వయము:
మీనధ్వజనృవరసముద్గ
+ ఉపమానేన జానుద్వన్ద్వేన సాకం రాజన్తౌ, రాజరమ్భాకరికరకనకస్తమ్భసమ్భావనీయౌ,
గౌరీకర+అమ్భోరుహసరససమామర్దన + ఆనన్దభాజౌ,
చారూ ఊరూ, నః జన్మజన్మ + అన్తరే ఉపచితం దురితం,
దూరీక్రియాస్తాం.
ప్రతి
పదార్థము:
మీనధ్వజనృవరసముద్గ + ఉపమానేన
= మన్మథ రాజ శ్రేష్ఠుని యొక్క నిధి పెట్టెతో
పోల్చదగిన, జానుద్వన్ద్వేన = రెండు
మోకాళ్ళతో, సాకం = కూడి, రాజన్తౌ = ప్రకాశించుచున్నవి, రాజరమ్భాకరికరకనకస్తమ్భసమ్భావనీయౌ
= శ్రేష్ఠమైన అరటి చెట్టు, ఏనుగు తొండము,
బంగారు స్తంభములతో పోల్చదగినవి, గౌరీకరామ్భోరుహసరససమామర్దన
+ ఆనన్దభాజౌ = పార్వతి యొక్క పద్మము వంటి చేతులచే సరసముగా
స్పృశించుట వలన ఆనందాన్ని పొందేవి, చారూ = అందమైన, ఊరూ = రెండు తొడలు,
నః = మా, జన్మజన్మ +
అన్తరే = అనేక జన్మలలో, ఉపచితం
= పోగుపడిన, దురితం = పాపమును,
దూరీక్రియాస్తాం = దూరం చేయుగాక.
తాత్పర్యము:
మన్మథుని
రాజుల శ్రేష్ఠుని నిధి పెట్టెతో పోల్చదగిన రెండు మోకాళ్ళతో కూడి ప్రకాశించుచున్నవి, శ్రేష్ఠమైన అరటి చెట్టు, ఏనుగు తొండము,
బంగారు స్తంభములతో పోల్చదగినవి, పార్వతి యొక్క
పద్మము వంటి చేతులచే సరసముగా స్పృశించుట వలన ఆనందాన్ని పొందేవి అయిన అందమైన శివుని
రెండు తొడలు, మా అనేక జన్మలలో పోగుపడిన పాపమును దూరం
చేయుగాక.
విశేషాలు:
ఈ శ్లోకం శివుని
తొడల (ఊరువులు) సౌందర్యాన్ని, వాటికి ఉన్న
మహిమను వర్ణిస్తుంది. ఇక్కడ కవి శివుని తొడలను అనేక ఉపమానాలతో పోల్చి, వాటి గొప్పతనాన్ని తెలియజేస్తున్నారు:
- మన్మథుని నిధి పెట్టె
వంటి మోకాళ్ళు: శివుని
మోకాళ్ళు మన్మథుని నిధి పెట్టె వలె విలువైనవి, ఆకర్షణీయమైనవిగా
వర్ణించబడ్డాయి. ఇది శివుని రూపంలోని ఆకర్షణీయతను సూచిస్తుంది.
- అరటి చెట్టు, ఏనుగు తొండం, బంగారు
స్తంభాలతో పోలిక: ఈ పోలికలు శివుని తొడలు ఎంత దృఢంగా,
గుండ్రంగా, బంగారు కాంతితో, అందంగా ఉన్నాయో తెలియజేస్తాయి. ఈ ఉపమానాలు పురుషుల తొడల అందాన్ని
వర్ణించడానికి సంస్కృత సాహిత్యంలో సాధారణంగా వాడబడతాయి.
- పార్వతి స్పర్శతో ఆనందం: పార్వతి పద్మము వంటి చేతులతో
స్పృశించడం వల్ల ఆనందాన్ని పొందేవిగా తొడలను వర్ణించడం, శివపార్వతుల మధ్య ఉన్న ప్రేమను, వారి సన్నిహిత
సంబంధాన్ని తెలియజేస్తుంది. ఇది శివుని దివ్యరూపంలోని మాధుర్యాన్ని కూడా
సూచిస్తుంది.
- పాపనాశనం: అటువంటి దివ్యమైన, అందమైన తొడలు భక్తుల అనేక జన్మల పాపాలను దూరం చేయాలని ప్రార్థించడం,
శివుని శరీరంలోని ప్రతి భాగం పవిత్రమైనదని, పాపాలను తొలగించే శక్తి కలదని తెలియజేస్తుంది.
ఈ శ్లోకం
ద్వారా భక్తుడు శివుని దివ్యమైన తొడలను ధ్యానించి, వాటి అనుగ్రహం ద్వారా తమ జన్మజన్మాంతర పాపముల నుండి విముక్తి పొందాలని
ఆశిస్తున్నాడు.
20. శివుని పిరుదుల వర్ణన
ఆముక్తానర్ఘరత్నప్రకరకరపరిష్వక్తకల్యాణకాఞ్చీ-
దామ్నా బద్ధేన దుగ్ధద్యుతినిచయముషా
చీనపట్టామ్బరేణ ;
సంవీతే శైలకన్యాసుచరితపరిపాకాయమాణే నితమ్బే
నిత్యం నర్నర్తు చిత్తం మమ నిఖిలజగత్స్వామినః
సోమమౌలేః . 20 .
పదచ్ఛేదము:
ఆముక్త +
అనర్ఘరత్నప్రకరకరపరిష్వక్తకల్యాణకాఞ్చీదామ్నా, బద్ధేన, దుగ్ధద్యుతినిచయముషా,
చీనపట్టామ్బరేణ, సంవీతే, శైలకన్యాసుచరితపరిపాకాయమాణే, నితమ్బే, నిత్యం, నర్నర్తు, చిత్తం,
మమ, నిఖిలజగత్స్వామినః, సోమమౌలేః.
అన్వయము:
దుగ్ధద్యుతినిచయముషా, చీనపట్టామ్బరేణ, ఆముక్త +
అనర్ఘరత్నప్రకరకరపరిష్వక్తకల్యాణకాఞ్చీదామ్నా బద్ధేన, సంవీతే,
శైలకన్యాసుచరితపరిపాకాయమాణే, నిఖిలజగత్స్వామినః
సోమమౌలేః నితమ్బే, మమ చిత్తం, నిత్యం,
నర్నర్తు.
ప్రతి
పదార్థము:
దుగ్ధద్యుతినిచయముషా = పాల కాంతి సమూహాన్ని దొంగిలించే (అనగా పాల వలె తెల్లని),
చీనపట్టామ్బరేణ = పట్టు వస్త్రముచే, ఆముక్త + అనర్ఘరత్నప్రకరకరపరిష్వక్తకల్యాణకాఞ్చీదామ్నా = ధరించబడిన అమూల్య రత్నాల సమూహపు కాంతులచే చుట్టబడిన శుభకరమైన ఒడ్డాణముచే,
బద్ధేన = కట్టబడిన, సంవీతే
= కప్పబడిన, శైలకన్యాసుచరితపరిపాకాయమాణే
= పర్వతరాజ పుత్రి (పార్వతి) యొక్క సుచరిత్రకు పరిపక్వమైనదిగా
భావించబడే, నిఖిలజగత్స్వామినః = సమస్త
లోకాలకు ప్రభువైన, సోమమౌలేః = చంద్రుని
శిరస్సున ధరించిన శివుని యొక్క, నితమ్బే = పిరుదుల భాగమున, మమ = నా,
చిత్తం = మనస్సు, నిత్యం
= ఎల్లప్పుడూ, నర్నర్తు = నృత్యం చేయుగాక (ఆనందించుగాక).
తాత్పర్యము:
పాల కాంతి
సమూహాన్ని దొంగిలించే (అనగా పాల వలె తెల్లని) పట్టు వస్త్రముచే, మరియు ధరించబడిన అమూల్య రత్నాల సమూహపు కాంతులచే చుట్టబడిన
శుభకరమైన ఒడ్డాణముచే కట్టబడి, కప్పబడినది, పర్వతరాజ పుత్రి (పార్వతి) యొక్క సుచరిత్రకు పరిపక్వమైనదిగా భావించబడే
సమస్త లోకాలకు ప్రభువైన, చంద్రుని శిరస్సున ధరించిన శివుని
యొక్క పిరుదుల భాగమున, నా మనస్సు ఎల్లప్పుడూ నృత్యం చేయుగాక
(ఆనందించుగాక).
విశేషాలు:
ఈ శ్లోకం శివుని
పిరుదుల (నితంబం) సౌందర్యాన్ని, దాని
ఆధ్యాత్మిక ప్రాముఖ్యతను వర్ణిస్తుంది.
- తెల్లని పట్టు వస్త్రం
మరియు రత్నాల ఒడ్డాణం: పాల కాంతిని
దొంగిలించే తెల్లని పట్టు వస్త్రం, అమూల్య రత్నాలతో
కూడిన శుభకరమైన ఒడ్డాణంతో కట్టబడి ఉండటం శివుని రూపం యొక్క దివ్య
సౌందర్యాన్ని, పవిత్రతను సూచిస్తుంది.
- పార్వతి సుచరిత్రకు
పరిపక్వమైనది: శివుని
పిరుదుల భాగం పార్వతీదేవి యొక్క సుచరిత్రకు పరిపక్వమైనదిగా భావించబడుతుందని
చెప్పడం, శివపార్వతుల మధ్య ఉన్న లోతైన ఆధ్యాత్మిక
అనుబంధాన్ని, పార్వతి భక్తి యొక్క పరాకాష్ఠను
తెలియజేస్తుంది. ఆమె తపస్సు, భక్తి ఫలితంగా శివుని
శరీరంలోని ఈ భాగం అత్యంత పవిత్రమైనదిగా, ఆనందదాయకమైనదిగా
మారింది అని భావం.
- మనస్సు నృత్యం చేయుగాక: భక్తుడు తన మనస్సు శివుని ఈ దివ్య
భాగంపై నిరంతరం నృత్యం చేయాలని కోరుకుంటున్నాడు. ఇది కేవలం భౌతిక సౌందర్య
ఆరాధన కాదు, అంతర్గతమైన ఆనందాన్ని, ఆధ్యాత్మిక సంతుష్టిని పొందేందుకు చేసే ధ్యానం. ఈ భాగంపై మనస్సు
లగ్నం చేయడం ద్వారా భక్తుడు పరమానందాన్ని పొందుతాడని సూచిస్తుంది.
- సమస్త లోకాలకు ప్రభువు, చంద్రశేఖరుడు: శివుని
సర్వోన్నత స్థానాన్ని, ఆయన దివ్యత్వాన్ని ఈ విశేషణాలు
మరింత నొక్కి చెబుతాయి.
ఈ శ్లోకం
ద్వారా భక్తుడు శివుని దివ్య రూపాన్ని, ముఖ్యంగా
ఆయన పిరుదుల భాగంపై ధ్యానం చేయడం ద్వారా ఆధ్యాత్మిక ఆనందాన్ని, మోక్షాన్ని పొందాలని ఆశిస్తున్నాడు.
21. శివుని నడుము భాగపు వర్ణన
సన్ధ్యాకాలానురజ్యద్దినకరసరుచా కాలధౌతేన గాఢం
వ్యానద్ధః స్నిగ్ధముగ్ధః సరసముదరబన్ధేన వీతోపమేన ;
ఉద్దీపైః స్వప్రకాశైరుపచితమహిమా మన్మథారేరుదారో
మధ్యో మిథ్యార్థసధ్ర్యఙ్మమ దిశతు సదా సఙ్గతిం
మఙ్గలానామ్ 21 .
పదచ్ఛేదము:
సన్ధ్యాకాలానురజ్యత్
+ దినకరసరుచా, కాలధౌతేన, గాఢం, వ్యానద్ధః, స్నిగ్ధముగ్ధః, సరసమ్
+ ఉదరబన్ధేన, వీత + ఉపమేన, ఉద్దీపైః,
స్వప్రకాశైః + ఉపచితమహిమా, మన్మథ + అరేః,
ఉదారః, మధ్యః, మిథ్యార్థసధ్ర్యఙ్,
మమ, దిశతు, సదా, సఙ్గతిం, మఙ్గలానామ్.
అన్వయము:
సన్ధ్యాకాలానురజ్యత్
+ దినకరసరుచా కాలధౌతేన గాఢం వ్యానద్ధః, స్నిగ్ధముగ్ధః,
వీత + ఉపమేన సరసమ్ + ఉదరబన్ధేన, ఉద్దీపైః
స్వప్రకాశైః + ఉపచితమహిమా, మన్మథ + అరేః ఉదారః మధ్యః,
సదా నః మిథ్యార్థసధ్ర్యఙ్, మఙ్గలానాం సఙ్గతిం
మమ దిశతు.
ప్రతి
పదార్థము:
సన్ధ్యాకాలానురజ్యత్
+ దినకరసరుచా = సంధ్యా సమయంలో ప్రకాశించే
సూర్యుని కాంతి వంటి కాంతి గల, కాలధౌతేన = బంగారు పట్టీచే (వస్త్రముచే), గాఢం = గట్టిగా, వ్యానద్ధః = చుట్టబడినది,
స్నిగ్ధముగ్ధః = మృదువైన మరియు అందమైనది,
వీత + ఉపమేన = సాటిలేని, సరసమ్ + ఉదరబన్ధేన = సరసమైన ఉదరబంధముచే (పొట్టపై
కట్టే పట్టీ), ఉద్దీపైః = ప్రకాశించుచున్న,
స్వప్రకాశైః + ఉపచితమహిమా = తన స్వంత కాంతులచే
పెంచబడిన గొప్ప మహిమ కలది, మన్మథ + అరేః = మన్మథునికి శత్రువైన శివుని యొక్క, ఉదారః = గొప్పదైన, మధ్యః = నడుము భాగము,
సదా = ఎల్లప్పుడూ, మిథ్యార్థసధ్ర్యఙ్
= మిథ్యా వస్తువులకు (అశాశ్వతమైన వాటికి) దూరమైనది, మఙ్గలానాం = మంగళముల యొక్క, సఙ్గతిం
= సాంగత్యాన్ని (ప్రాప్తిని), మమ = నాకు, దిశతు = ప్రసాదించుగాక.
తాత్పర్యము:
సంధ్యా సమయంలో ప్రకాశించే
సూర్యుని కాంతి వంటి కాంతి గల బంగారు పట్టీచే గట్టిగా చుట్టబడినది, మృదువైన మరియు అందమైనది, సాటిలేని సరసమైన ఉదరబంధముచే
(పొట్టపై కట్టే పట్టీచే) కప్పబడినది, తన స్వంత కాంతులచే
గొప్ప మహిమను పెంచుకున్నది అయిన మన్మథునికి శత్రువైన శివుని యొక్క గొప్పదైన నడుము
భాగము, ఎల్లప్పుడూ అశాశ్వతమైన వాటికి దూరమైనదిగా, నాకు మంగళముల యొక్క సాంగత్యాన్ని ప్రసాదించుగాక.
విశేషాలు:
ఈ శ్లోకం శివుని నడుము భాగాన్ని వర్ణిస్తూ,
దాని సౌందర్యాన్ని, ఆధ్యాత్మిక ప్రాముఖ్యతను
తెలియజేస్తుంది.
- సంధ్యాసూర్యుని కాంతి
వంటి బంగారు పట్టీ: శివుని నడుము
చుట్టూ సంధ్యా సూర్యుని కాంతి వంటి బంగారు పట్టీ కట్టబడి ఉందని వర్ణించడం,
ఆ భాగం యొక్క దివ్య కాంతిని, శుభప్రదమైన
స్వభావాన్ని సూచిస్తుంది. ఇది ఆయన తేజస్సును ప్రతిబింబిస్తుంది.
- మృదుత్వం, అందం, సాటిలేని
ఉదరబంధం: నడుము మృదువుగా, అందంగా
ఉండటంతో పాటు, దానికి సాటిలేని, సరసమైన
ఉదరబంధం ఉందని చెప్పడం శివుని రూపంలోని శోభను, ఆకర్షణీయతను
తెలియజేస్తుంది.
- స్వయం ప్రకాశంతో మహిమ
వృద్ధి: శివుని నడుము భాగం తన
స్వంత కాంతుల ద్వారానే గొప్ప మహిమను పొందిందని వర్ణించడం, అది ఏ ఇతర అలంకారాలపై ఆధారపడకుండానే స్వయం ప్రకాశితమైనదని, అపారమైన శక్తిని కలిగి ఉన్నదని సూచిస్తుంది.
- మిథ్యార్థసధ్ర్యక్
(అశాశ్వతమైన వాటికి దూరం): ఈ భాగం
మిథ్యా వస్తువులకు, అంటే అశాశ్వతమైన ప్రాపంచిక విషయాలకు
దూరమైనదిగా పేర్కొనబడింది. దీని అర్థం శివుని నడుము భాగం మోక్షానికి, శాశ్వత సత్యానికి ప్రతీక. దానిపై ధ్యానం చేయడం వల్ల భక్తుడు
ప్రాపంచిక బంధాల నుండి విముక్తి పొంది, శాశ్వతమైన
ఆనందాన్ని పొందుతాడని భావం.
- మంగళ ప్రదానం: శివుని నడుము భాగం భక్తులకు నిరంతరం
శుభాలను, మంగళాలను ప్రసాదించాలని ప్రార్థించబడింది.
ఈ శ్లోకం
ద్వారా భక్తుడు శివుని నడుము భాగాన్ని ధ్యానించి, అశాశ్వతమైన విషయాల నుండి విముక్తి పొంది, శాశ్వతమైన
మంగళాలను, శుభాలను పొందాలని ఆశిస్తున్నాడు.
22. శివుని రోమవల్లి వర్ణన
నాభీచక్రాలవాలాన్నవనవసుషమాదోహదశ్రీపరీతా-
దుద్గచ్ఛన్తీ పురస్తాదుదరపథమతిక్రమ్య వక్షః
ప్రయాన్తీ ;
శ్యామా కామాగమార్థప్రకథనలిపివద్భాసతే యా నికామం
సా మాం సోమార్ధమౌలేః సుఖయతు సతతం రోమవల్లీమతల్లీ . 22 .
పదచ్ఛేదము:
నాభీచక్రాలవాలాత్, నవనవసుషమాదోహదశ్రీపరీతాత్ + ఉద్గచ్ఛన్తీ, పురస్తాత్ + ఉదరపథమ్ + అతిక్రమ్య, వక్షః ప్రయాన్తీ,
శ్యామా, కామాగమార్థప్రకథనలిపివత్ + భాసతే,
యా, నికామం, సా, మాం,
సోమ + అర్ధమౌలేః, సుఖయతు, సతతం, రోమవల్లీమతల్లీ.
అన్వయము:
నాభీచక్రాలవాలాత్, నవనవసుషమాదోహదశ్రీపరీతాత్ + ఉద్గచ్ఛన్తీ, పురస్తాత్
+ ఉదరపథమ్ + అతిక్రమ్య, వక్షః ప్రయాన్తీ, శ్యామా, యా నికామం కామాగమార్థప్రకథనలిపివత్ + భాసతే,
సా సోమ + అర్ధమౌలేః రోమవల్లీమతల్లీ, మాం, సతతం
సుఖయతు.
ప్రతి
పదార్థము:
నాభీచక్రాలవాలాత్ = నాభిచక్రమనే మొక్కకు ఆధారం నుండి, నవనవసుషమాదోహదశ్రీపరీతాత్
+ ఉద్గచ్ఛన్తీ = ఎప్పటికప్పుడు నూతన సౌందర్య దోహద లక్ష్మిచే
చుట్టబడినదై ఉద్భవించుచున్న, పురస్తాత్ = ముందు భాగమున, ఉదరపథమ్ + అతిక్రమ్య = ఉదరం (పొట్ట) మార్గమును దాటి, వక్షః ప్రయాన్తీ
= వక్షస్థలం వైపు వెళ్ళుచున్న, శ్యామా
= నల్లని వర్ణము గలది, యా = ఏదైతే, నికామం = మిక్కిలి,
కామాగమార్థప్రకథనలిపివత్ + భాసతే = కామశాస్త్రము
యొక్క అర్థమును తెలియజేయు లిపి వలె ప్రకాశించుచున్నదో, సా
= అట్టి, సోమ + అర్ధమౌలేః = చంద్రుని సగభాగాన్ని శిరస్సున ధరించిన శివుని యొక్క, రోమవల్లీమతల్లీ = శ్రేష్ఠమైన రోమముల పంక్తి
(రోమవల్లి), మాం = నన్ను, సతతం
= నిరంతరము, సుఖయతు = సుఖపెట్టుగాక.
తాత్పర్యము:
నాభిచక్రమనే
మొక్కకు ఆధారం నుండి ఎప్పటికప్పుడు నూతన సౌందర్య దోహద లక్ష్మిచే చుట్టబడినదై
ఉద్భవించుచున్నది, ముందు భాగమున పొట్ట
మార్గమును దాటి, వక్షస్థలం వైపు వెళ్ళుచున్నది, నల్లని వర్ణము గలది, ఏదైతే మిక్కిలి కామశాస్త్రము
యొక్క అర్థమును తెలియజేయు లిపి వలె ప్రకాశించుచున్నదో, అట్టి
చంద్రుని సగభాగాన్ని శిరస్సున ధరించిన శివుని యొక్క శ్రేష్ఠమైన రోమముల పంక్తి
(రోమవల్లి), నన్ను నిరంతరము సుఖపెట్టుగాక.
విశేషాలు:
ఈ శ్లోకం శివుని
రోమవల్లిని (నాభి నుండి వక్షస్థలం వరకు వ్యాపించిన రోమముల వరుసను) వర్ణిస్తుంది.
ఇది శివుని దివ్య రూపాన్ని, దానిలోని సూక్ష్మ
సౌందర్యాన్ని ఆవిష్కరిస్తుంది.
- నాభి నుండి ఉద్భవం, సౌందర్యవృద్ధి: రోమవల్లి
నాభిచక్రం (బొడ్డు) నుండి ఒక మొక్క వలె ఉద్భవించి, ఎప్పటికప్పుడు
నూతన సౌందర్యాన్ని పొందుతున్నదని వర్ణించడం, శివుని
రూపం యొక్క నిత్యనూతనత్వాన్ని, నిరంతరం అభివృద్ధి
చెందుతున్న శోభను సూచిస్తుంది.
- శ్యామ వర్ణం: నల్లని వర్ణంలో ఉన్న రోమవల్లి,
తెల్లని శివుని శరీరానికి భిన్నంగా ఉండి, దాని ప్రత్యేకతను పెంచుతుంది.
- కామశాస్త్ర లిపి వంటిది: ఇది చాలా అసాధారణమైన, లోతైన పోలిక. రోమవల్లి కామశాస్త్ర గ్రంథంలోని అర్థాన్ని తెలియజేసే
లిపి వలె ఉందని వర్ణించడం ద్వారా, అది అత్యంత
సూక్ష్మమైనది, గంభీరమైనది, రహస్య
అర్థాలను కలిగి ఉన్నది అని సూచిస్తుంది. సాధారణంగా కామశాస్త్రం ప్రేమ,
సంభోగ విషయాలను వివరిస్తుంది. ఇక్కడ శివుని రోమవల్లిని దీనితో
పోల్చడం ద్వారా, శివుని రూపంలోని ఆధ్యాత్మిక ఆనందాన్ని,
దివ్యమైన ప్రేమను, రహస్య శక్తులను కవి
సూచిస్తున్నాడు. ఇది కేవలం భౌతికమైన సౌందర్యం కాదని, లోతైన
ఆధ్యాత్మిక, తాంత్రిక అర్థాలు కూడా ఉన్నాయని
ధ్వనిస్తుంది.
- నిరంతర సుఖ ప్రదాత: అటువంటి శ్రేష్ఠమైన రోమవల్లి తనను
నిరంతరం సుఖపెట్టాలని భక్తుడు ప్రార్థిస్తున్నాడు. ఇది ఆ రోమవల్లి ధ్యానం
ద్వారా లభించే ఆనందాన్ని, ఆధ్యాత్మిక సంతుష్టిని
తెలియజేస్తుంది.
ఈ శ్లోకం
ద్వారా భక్తుడు శివుని దివ్యమైన రోమవల్లిని ధ్యానించి, దాని సూక్ష్మ సౌందర్యం, గంభీర అర్థాలు,
ఆధ్యాత్మిక శక్తి ద్వారా నిరంతర ఆనందాన్ని పొందాలని ఆశిస్తున్నాడు.
23. శివుని వక్షస్థల వర్ణన
ఆశ్లేషేష్వద్రిజాయాః కఠినకుచతటీలిప్తకాశ్మీరపఙ్క-
వ్యాసఙ్గాదుద్యదర్కద్యుతిభిరుపచితస్పర్ధముద్దామహృద్యమ్
;
దక్షారాతేరుదూఢప్రతినవమణిమాలావలీభాసమానం
వక్షో విక్షోభితాఘం సతతనతిజుషాం రక్షతాదక్షతం నః
. 23 .
పదచ్ఛేదము:
ఆశ్లేషేషు
+ అద్రిజాయాః, కఠినకుచతటీలిప్తకాశ్మీరపఙ్కవ్యాసఙ్గాత్ +
ఉద్యత్ + అర్కద్యుతిభిః + ఉపచితస్పర్ధం + ఉద్దామహృద్యమ్, దక్ష
+ అరాతేః + ఉదూఢప్రతినవమణిమాలావలీభాసమానం, వక్షః, విక్షోభితాఘం, సతతనతిజుషాం, రక్షతాత్
+ అక్షతం, నః.
అన్వయము:
అద్రిజాయాః ఆశ్లేషేషు, కఠినకుచతటీలిప్తకాశ్మీరపఙ్కవ్యాసఙ్గాత్ + ఉద్యత్ + అర్కద్యుతిభిః +
ఉపచితస్పర్ధం + ఉద్దామహృద్యమ్, దక్ష + అరాతేః +
ఉదూఢప్రతినవమణిమాలావలీభాసమానం, విక్షోభిత+అఘం, వక్షః,
సతతనతిజుషాం నః అక్షతం రక్షతాత్.
ప్రతి
పదార్థము:
అద్రిజాయాః = పార్వతీదేవి యొక్క, ఆశ్లేషేషు = కౌగిలింతలందు, కఠినకుచతటీలిప్తకాశ్మీరపఙ్కవ్యాసఙ్గాత్
= గట్టి వక్షస్థలమున అంటుకున్న కుంకుమపువ్వు పూతల సంబంధముచే,
ఉద్యత్ + అర్కద్యుతిభిః = ఉదయించుచున్న
సూర్యుని కాంతులతో, ఉపచితస్పర్ధం = పెరిగిన
పోటీ కలది (అనగా సూర్యకాంతిని మించినది), ఉద్దామహృద్యమ్
= మిక్కిలి మనోహరమైనది, దక్ష + అరాతేః
= దక్షుని శత్రువైన శివుని యొక్క, ఉదూఢప్రతినవమణిమాలావలీభాసమానం
= ధరించబడిన నిత్యనూతనమైన మణిమాలల పంక్తులచే ప్రకాశించుచున్నది,
విక్షోభిత+అఘం = పాపములను
పూర్తిగా నశింపజేయునదయిన , వక్షః = శివుని వక్షస్థలము, సతతనతిజుషాం = నిరంతరము నమస్కరించుచున్న, నః = మాకు, అక్షతం = ఎటువంటి హాని
లేకుండా, రక్షతాత్ = రక్షించుగాక.
తాత్పర్యము:
పార్వతీదేవి కౌగిలింతలందు,
ఆమె గట్టి వక్షస్థలమున అంటుకున్న కుంకుమపువ్వు పూతల సంబంధముచే
ఉదయించుచున్న సూర్యుని కాంతులతో పోటీపడునంతటి (అనగా సూర్యకాంతిని మించిన) గొప్ప
కాంతి కలది, మిక్కిలి మనోహరమైనది, దక్షుని
శత్రువైన శివుని యొక్క ధరించబడిన నిత్యనూతనమైన మణిమాలల పంక్తులచే ప్రకాశించుచున్న,
పాపములను పూర్తిగా నశింపజేయునట్టి వక్షస్థలము, నిరంతరము నమస్కరించుచున్న మమ్ములను ఎటువంటి హాని లేకుండా రక్షించుగాక.
విశేషాలు:
ఈ శ్లోకం శివుని
వక్షస్థలాన్ని వర్ణిస్తుంది, దాని
సౌందర్యాన్ని, పవిత్రతను, రక్షణ
శక్తిని నొక్కి చెబుతుంది.
- పార్వతి కుంకుమ అంటుకున్న
వక్షస్థలం: పార్వతీదేవి కౌగిలింతల
వల్ల ఆమె వక్షస్థలంపై పూసుకున్న కుంకుమపువ్వు శివుని వక్షానికి అంటుకుందని,
అది ఉదయించే సూర్యుని కాంతిని మించి ప్రకాశిస్తుందని వర్ణించడం,
శివపార్వతుల అద్భుతమైన దాంపత్య ఐక్యతను, వారి
కౌగిలింతల పవిత్రతను సూచిస్తుంది. ఈ కుంకుమ స్పర్శ వల్ల శివుని వక్షం మరింత
తేజోవంతమైందని భావం.
- మణిమాలల కాంతి: నిత్యనూతనమైన మణిమాలల పంక్తులచే
శివుని వక్షస్థలం ప్రకాశిస్తుందని చెప్పడం, దాని
దివ్యత్వాన్ని, అలంకరణ శోభను తెలియజేస్తుంది.
- పాపనాశకం: ఈ వక్షస్థలం పాపాలను పూర్తిగా
నశింపజేయగలదని చెప్పడం, అది భక్తుల పాలిట శుభప్రదమని,
మోక్షాన్ని ప్రసాదించగలదని సూచిస్తుంది.
- నిరంతర రక్షణ: నిరంతరం నమస్కరించే భక్తులను ఎటువంటి
హాని లేకుండా రక్షించాలని ప్రార్థించడం, శివుని
వక్షస్థలం యొక్క కరుణ, ఆశ్రితవాత్సల్యాన్ని
తెలియజేస్తుంది.
ఈ శ్లోకం
ద్వారా భక్తుడు శివుని దివ్యమైన వక్షస్థలాన్ని ధ్యానించి, దాని అనుగ్రహం ద్వారా తమ పాపముల నుండి విముక్తి పొంది,
నిరంతర రక్షణను పొందాలని ఆశిస్తున్నాడు.
24. శివుని బాహువుల వర్ణన
వామాఙ్కే విస్ఫురన్త్యాః కరతలవిలసచ్చారురక్తోత్పలాయాః
కాన్తాయా వామవక్షోరుహభరశిఖరోన్మర్దనవ్యగ్రమేకమ్ ;
అన్యాంస్త్రీనప్యుదారాన్వరపరశుమృగాలఙ్కృతానిన్దుమౌలే-
ర్బాహూనాబద్ధహేమాఙ్గదమణికటకానన్తరాలోకయామః . 24 .
పదచ్ఛేదము:
వామ + అఙ్కే, విస్ఫురన్త్యాః, కరతలవిలసచ్చారురక్తోత్పలాయాః, కాన్తాయాః, వామవక్షోరుహభరశిఖర + ఉన్మర్దనవ్యగ్రమ్ + ఏకమ్, అన్యాన్
+ త్రీన్ + అపి + ఉదారాన్, వరపరశుమృగాలఙ్కృతానిన్దుమౌలేః,
బాహూన్ + ఆబద్ధహేమాఙ్గదమణికటకాన్ + అంతర + ఆలోకయామః.
అన్వయము:
వామ +
అఙ్కే విస్ఫురన్త్యాః, కరతలవిలసచ్చారురక్త,
ఉత్పలాయాః కాన్తాయాః, వామవక్షోరుహభరశిఖర +
ఉన్మర్దనవ్యగ్రమ్ + ఏకమ్, అన్యాన్ + త్రీన్ + అపి + ఉదారాన్,
వరపరశుమృగ+అలఙ్కృతాన్ +ఇన్దుమౌలేః
బాహూన్ + ఆబద్ధహేమాఙ్గదమణికటకాన్, అంతర + ఆలోకయామః.
ప్రతి
పదార్థము:
వామ +
అఙ్కే = ఎడమ తొడపై, విస్ఫురన్త్యాః
= ప్రకాశించుచున్న, కరతలవిలసచ్చారురక్త+ఉత్పలాయాః = అరచేతిలో ప్రకాశించుచున్న అందమైన
ఎర్రకలువను ధరించిన, కాన్తాయాః = ప్రేయసి
(పార్వతి) యొక్క, వామవక్షోరుహభరశిఖర + ఉన్మర్దనవ్యగ్రమ్ +
ఏకమ్ = ఎడమ వక్షోజాల భారపు శిఖరమును (పైభాగాన్ని) నిమురుటలో
నిమగ్నమైనది ఒక బాహువు, అన్యాన్ + త్రీన్ + అపి + ఉదారాన్
= మిగిలిన మూడు గొప్ప బాహువులు, వరపరశుమృగాలఙ్కృతానిన్దుమౌలేః
= శ్రేష్ఠమైన గొడ్డలి మరియు జింకలతో అలంకరించబడిన శివుని యొక్క,
బాహూన్ + ఆబద్ధహేమాఙ్గదమణికటకాన్ = బంగారు
అంగదములు (బాహుబంధములు) మరియు మణి కంకణములను ధరించిన బాహువులను, అంతర + ఆలోకయామః = హృదయంలో ధ్యానించుచున్నాము.
తాత్పర్యము:
శివుని యొక్క ఒక బాహువు ఎడమ తొడపై ప్రకాశిస్తూ అరచేతిలో అందమైన ఎర్రకలువను
ధరించినది అయిన తన ప్రేయసి పార్వతి యొక్క ఎడమ వక్షోజాల భారపు శిఖరమును నిమురుటలో
నిమగ్నమైనది. మరియు
మిగిలిన మూడు గొప్ప బాహువులు వరుసగా
శ్రేష్ఠమైన గొడ్డలి, జింకలు, బంగారు అంగదములు (బాహుబంధములు) మరియు మణి
కంకణములతో అలంకరించబడినవి. అటువంటి శివుని యొక్క నాలుగు బాహువులను (భుజములను), మేము హృదయంలో ధ్యానించుచున్నాము.
విశేషాలు:
ఈ శ్లోకం శివుని
బాహువులను వర్ణిస్తూ, ఆయన చతుర్భుజ
స్వరూపాన్ని, ఆయన శక్తిని, ఆయన పత్ని
పార్వతితో ఉన్న అనుబంధాన్ని తెలియజేస్తుంది.
- పార్వతితో ఉన్న ఒక బాహువు: శివుని ఒక బాహువు తన ఎడమ తొడపై
కూర్చున్న పార్వతి యొక్క వక్షోజాలను నిమురుటలో నిమగ్నమై ఉందని వర్ణించడం,
శివపార్వతుల అద్భుతమైన ప్రేమను, వారి
అన్యోన్యతను, శివుని వామాంగిగా పార్వతికి ఉన్న
ప్రాముఖ్యతను తెలియజేస్తుంది. ఇది శృంగార రసంతో కూడిన భక్తిని సూచిస్తుంది.
- మిగిలిన మూడు బాహువులు: మిగిలిన మూడు బాహువులు గొప్పవని,
శ్రేష్ఠమైన గొడ్డలి (పరశువు) మరియు జింకతో అలంకరించబడి
ఉన్నాయని చెప్పడం శివుని శక్తి, సంహార గుణం (పరశువు),
సృష్టి (జింక) మరియు విశ్వ నియంత్రణను సూచిస్తాయి. పరశువు
విధ్వంసాన్ని, జింక అమాయకత్వాన్ని, ప్రకృతికి సంబంధించిన జీవనాన్ని సూచించవచ్చు.
- ఆభరణాలు: బంగారు అంగదాలు (భుజకీర్తులు) మరియు
మణి కంకణాలు ధరించి ఉండటం శివుని దివ్యత్వాన్ని, రాజస
శోభను పెంచుతాయి.
- హృదయంలో ధ్యానం: ఈ బాహువులను హృదయంలో
ధ్యానించుచున్నాము అని చెప్పడం, భక్తుడు శివుని ఈ వివిధ
రూపాలను, వాటి ప్రాముఖ్యతను అంతరంగంలో నిలుపుకోవాలని,
వాటి ద్వారా ఆధ్యాత్మిక ఉన్నతిని పొందాలని ఆశిస్తున్నాడని
సూచిస్తుంది.
ఈ శ్లోకం
శివుని దివ్య రూపాన్ని, ఆయన శక్తివంతమైన
ఆయుధాలను, మరియు ఆయన దాంపత్య జీవితంలోని మాధుర్యాన్ని
ఒకేసారి ఆవిష్కరిస్తుంది.
25. శివుని కంఠపు వర్ణన
సమ్భ్రాన్తాయాః శివాయాః పతివిలయభియా సర్వలోకోపతాపా-
త్సంవిగ్నస్యాపి విష్ణోః
సరభసముభయోర్వారణప్రేరణాభ్యామ్ ;
మధ్యే త్రైశఙ్కవీయామనుభవతి దశాం యత్ర హాలాహలోష్మా
సో౽యం సర్వాపదాం నః శమయతు నిచయం నీలకణ్ఠస్య కణ్ఠః .. 25
.
పదచ్ఛేదము:
సమ్భ్రాన్తాయాః, శివాయాః, పతివిలయభియా,
సర్వలోకోపతాపాత్ + సంవిగ్నస్య + అపి + విష్ణోః, సరభసమ్ + ఉభయోః + వారణప్రేరణాభ్యామ్, మధ్యే, త్రైశఙ్కవీయామ్ + అనుభవతి, దశాం, యత్ర, హాలాహల + ఉష్మా, సః +
అయం, సర్వ + ఆపదాం, నః, శమయతు, నిచయం, నీలకణ్ఠస్య,
కణ్ఠః.
అన్వయము:
యత్ర, సమ్భ్రాన్తాయాః శివాయాః పతివిలయభియా, సర్వలోకోపతాపాత్
+ సంవిగ్నస్య + అపి విష్ణోః సరభసమ్ + ఉభయోః వారణప్రేరణాభ్యాం మధ్యే, హాలాహల + ఉష్మా త్రైశఙ్కవీయాం దశాం అనుభవతి, సః +
అయం నీలకణ్ఠస్య కణ్ఠః, నః సర్వ + ఆపదాం నిచయం, శమయతు.
ప్రతి
పదార్థము:
యత్ర = ఎక్కడైతే, సమ్భ్రాన్తాయాః = భయభ్రాంతురాలైన, శివాయాః = పార్వతికి,
పతివిలయభియా = భర్త (శివుడు) నశించునేమోనన్న
భయముచేత, సర్వలోకోపతాపాత్ = సమస్త
లోకాలకు కలిగే బాధను చూసి, సంవిగ్నస్య + అపి = భయపడిన, విష్ణోః = విష్ణువు
యొక్క, సరభసమ్ = వేగముగా, ఉభయోః = ఇద్దరి (పార్వతి, విష్ణువుల)
యొక్క, వారణప్రేరణాభ్యామ్ = నిరోధించుటకై
చేసిన ప్రేరణలచే, మధ్యే = మధ్యలో,
హాలాహల + ఉష్మా = హాలాహల విషపు వేడిమి,
త్రైశఙ్కవీయామ్ = త్రిశంకువు వలె (ఇటు
స్వర్గము, అటు భూమికి చెందక మధ్యలో నిలిచిపోవడం), దశాం = స్థితిని, అనుభవతి
= అనుభవించునో, సః + అయం = అట్టి ఈ, నీలకణ్ఠస్య = నీలకంఠుని
(శివుని) యొక్క, కణ్ఠః = కంఠము,
నః = మా, సర్వ + ఆపదాం
= సమస్త ఆపదల, నిచయం = సమూహమును,
శమయతు = శాంతింపజేయుగాక.
తాత్పర్యము:
మన
దురదృష్టాల సమూహాన్ని నీలకంఠుడైన (శివుని) కంఠం నాశనం చేయుగాక. ఆ కంఠంలోని
భయంకరమైన విషం (హాలాహలం) త్రిశంకు స్థితిని అనుభవిస్తుంది, ఎందుకంటే తన భర్త మరణిస్తాడని భయపడిన పార్వతి (శివుని భార్య)
ఆత్రంగా బయటకు పంపే ప్రయత్నం మరియు మొత్తం ప్రపంచం కాలిపోతుందని భయపడిన విష్ణువు
అడ్డుకునే చర్యల మధ్య అది ఆగి ఉంది.
విశేషాలు:
ఈ శ్లోకం శివుని
కంఠం యొక్క గొప్పదనాన్ని, దాని ప్రత్యేకతను,
రక్షణ శక్తిని, హాలాహల విషాన్ని ధరించిన
మహిమను వర్ణిస్తుంది.
- హాలాహల విషధారణ: క్షీరసాగర మథనంలో వెలువడిన హాలాహల
విషాన్ని శివుడు లోక రక్షణార్థం తాగి, దానిని తన కంఠంలో
నిలిపివేసిన పురాణ ఘట్టాన్ని ఇక్కడ ప్రస్తావించారు. ఆ విషం కంఠంలోనే ఆగిపోవడం
వల్ల ఆయన కంఠం నీలం రంగులోకి మారిందని, అందుకే ఆయనకు 'నీలకంఠుడు' అనే పేరు వచ్చిందని విదితం.
- పార్వతి, విష్ణువుల నిరోధం: పార్వతి తన భర్త చనిపోతాడని భయపడి విషం దిగకుండా కంఠాన్ని పట్టుకుందని,
విష్ణువు లోకాలు నాశనం కాకుండా విషం బయటకు రాకుండా గొంతును
అదిమి పట్టుకున్నాడని ఇక్కడ సూచించబడింది. ఈ ఇద్దరి ప్రయత్నాల వల్ల హాలాహలం
శివుని కంఠంలోనే "త్రైశంకువు వలె" నిలిచిపోయిందని ఉపమించారు.
త్రిశంకువు స్వర్గం, భూమికి మధ్యలో ఆగిపోయిన రాజు.
- ఆపదలను దూరం చేయుట: లోకాలను ఆపద నుండి రక్షించిన ఆ
నీలకంఠుని కంఠం, భక్తుల సమస్త ఆపదలను శాంతింపజేయాలని
ప్రార్థించడం, శివుని ఈ త్యాగం, ఆయన
కరుణను, భక్తులపై ఆయనకున్న అనుగ్రహాన్ని
తెలియజేస్తుంది. కంఠం పాపాలను, దుష్ట శక్తులను
నిరోధించే శక్తికి ప్రతీక.
ఈ శ్లోకం
ద్వారా భక్తుడు శివుని త్యాగాన్ని, ఆయన
నీలకంఠ రూపాన్ని స్మరించి, ఆయన కంఠం యొక్క మహిమ ద్వారా తమ
సమస్త కష్టాలను, ఆపదలను దూరం చేసుకోవాలని ఆశిస్తున్నాడు.
26. శివుని అధరపు వర్ణన
హృద్యైరద్రీన్ద్రకన్యామృదుదశనపదైర్ముద్రితో విద్రుమశ్రీ-
రుద్ద్యోతన్త్యా నితాన్తం ధవలధవలయా మిశ్రితో
దన్తకాన్త్యా ;
ముక్తామాణిక్యజాలవ్యతికరసదృశా తేజసా భాసమానః
సద్యోజాతస్య దద్యాదధరమణిరసౌ సమ్పదాం సఞ్చయం నః . 26 .
పదచ్ఛేదము:
హృద్యైః
+ అద్రీన్ద్రకన్యామృదుదశనపదైః + ముద్రితః, విద్రుమశ్రీః,
ఉద్యోతన్త్యా, నితాన్తం, ధవలధవలయా, మిశ్రితః, దన్తకాన్త్యా,
ముక్తామాణిక్యజాలవ్యతికరసదృశా, తేజసా, భాసమానః, సద్యోజాతస్య, దద్యాత్
+ అధరమణిః + అసౌ, సమ్పదాం, సఞ్చయం,
నః.
అన్వయము:
హృద్యైః +
అద్రీన్ద్రకన్యామృదుదశనపదైః + ముద్రితః, విద్రుమశ్రీః,
నితాన్తం ధవలధవలయా ఉద్యోతన్త్యా దన్తకాన్త్యా మిశ్రితః, ముక్తామాణిక్యజాలవ్యతికరసదృశా తేజసా భాసమానః, అసౌ
సద్యోజాతస్య అధరమణిః, నః సమ్పదాం సఞ్చయం, దద్యాత్.
ప్రతి
పదార్థము:
హృద్యైః = మనోహరమైన, అద్రీన్ద్రకన్యామృదుదశనపదైః
+ ముద్రితః = పర్వతరాజ పుత్రి (పార్వతి) యొక్క మృదువైన
దంతముల గుర్తులచే అలంకరించబడినది, విద్రుమశ్రీః = పగడము వలె ఎరుపు రంగు కలది, నితాన్తం = మిక్కిలి, ధవలధవలయా = బాగాతెల్లని
(అత్యంత స్వచ్ఛమైన), ఉద్యోతన్త్యా = ప్రకాశించుచున్న,
దన్తకాన్త్యా = దంతముల కాంతితో, మిశ్రితః = కలిసియున్నది, ముక్తామాణిక్యజాలవ్యతికరసదృశా
= ముత్యాలు మరియు మాణిక్యాల సమూహాల కలయిక వంటి, తేజసా = తేజస్సుతో, భాసమానః
= ప్రకాశించుచున్న, అసౌ = ఈ, సద్యోజాతస్య = సద్యోజాత
నామకుడైన (శివుని యొక్క), అధరమణిః = అధరమనే
రత్నము, నః = మాకు, సమ్పదాం = సంపదల, సఞ్చయం
= సమూహమును, దద్యాత్ = ప్రసాదించుగాక.
తాత్పర్యము:
మనోహరమైన
పర్వతరాజ పుత్రి (పార్వతి) యొక్క మృదువైన దంతముల గుర్తులచే అలంకరించబడినది, పగడము వలె ఎరుపు రంగు కలది, మిక్కిలి
తెల్లని, ప్రకాశించుచున్న దంతముల కాంతితో కలిసియున్నది,
ముత్యాలు మరియు మాణిక్యాల సమూహాల కలయిక వంటి తేజస్సుతో
ప్రకాశించుచున్న సద్యోజాత నామకుడైన శివుని యొక్క అధరమనే రత్నము, మాకు సంపదల సమూహమును ప్రసాదించుగాక.
విశేషాలు:
ఈ శ్లోకం శివుని
అధరము (పెదవి) యొక్క సౌందర్యాన్ని, దానికున్న
ప్రాముఖ్యతను వర్ణిస్తుంది.
- పార్వతి దంతపు గుర్తులు: శివుని అధరం పార్వతి యొక్క మృదువైన
దంతపు గుర్తులచే అలంకరించబడిందని చెప్పడం, వారి దాంపత్య
ప్రేమను, అన్యోన్యతను, శివునిపై
పార్వతికి ఉన్న అధికారాన్ని సూచిస్తుంది. ఇది వారి శృంగారభావనను కూడా
సూచిస్తుంది.
- పగడపు రంగు మరియు దంత
కాంతి: అధరం పగడము వలె ఎరుపు
రంగులో ఉండటం, దంతాల తెల్లని కాంతితో కలిసి ప్రకాశించడం
శివుని దివ్య సౌందర్యాన్ని, ఆకర్షణీయతను
తెలియజేస్తుంది. ఎరుపు మరియు తెలుపు రంగుల కలయిక శుభప్రదంగా భావించబడుతుంది.
- ముత్యాలు, మాణిక్యాల తేజస్సు: అధరం ముత్యాలు, మాణిక్యాల కలయిక వంటి తేజస్సుతో
ప్రకాశిస్తుందని చెప్పడం, దాని అపారమైన విలువను,
దివ్యత్వాన్ని, అది వెదజల్లే కాంతిని
సూచిస్తుంది.
- సద్యోజాత స్వరూపం: సద్యోజాత అనేది శివుని ఐదు ముఖాలలో
ఒకటి, ఇది సృష్టికి సంబంధించినది. సద్యోజాత రూపుడైన
శివుని అధరం అని చెప్పడం, ఈ భాగం సృష్టికి సంబంధించిన
శక్తులను కలిగి ఉందని, జీవానికి, సంపదకు
మూలమని సూచిస్తుంది.
- సంపదలను ప్రసాదించుట: అటువంటి దివ్యమైన అధరం భక్తులకు సంపదల
సమూహాన్ని ప్రసాదించాలని ప్రార్థించడం, శివుని అనుగ్రహం
భౌతిక, ఆధ్యాత్మిక సంపదలను అందిస్తుందని విశ్వాసాన్ని
వ్యక్తం చేస్తుంది.
ఈ శ్లోకం
ద్వారా భక్తుడు శివుని అధరాన్ని ధ్యానించి, దాని
అనుగ్రహం ద్వారా ఐశ్వర్యం, సమృద్ధి, మరియు
ఆధ్యాత్మిక సంపదలను పొందాలని ఆశిస్తున్నాడు
27. శివుని నాసిక వర్ణన
కర్ణాలఙ్కారనానామణినికరరుచాం సఞ్చయైరఞ్చితాయాం
వర్ణ్యాయాం
స్వర్ణపద్మోదరపరివిలసత్కర్ణికాసన్నిభాయామ్ ;
పద్ధత్యాం ప్రాణవాయోః ప్రణతజనహృదమ్భోజవాసస్య
శమ్భో-
ర్నిత్యం నశ్చిత్తమేతద్విరచయతు సుఖేనాసికాం
నాసికాయామ్ . 27 .
పదచ్ఛేదము:
కర్ణాలఙ్కారనానామణినికరరుచాం సఞ్చయైః +
అఞ్చితాయాం, వర్ణ్యాయాం, స్వర్ణపద్మ +
ఉదరపరివిలసత్కర్ణికాసన్నిభాయామ్, పద్ధత్యాం, ప్రాణవాయోః, ప్రణతజనహృదమ్భోజవాసస్య, శమ్భోః, నిత్యం, నః + చిత్తమ్
+ ఏతత్ + విరచయతు, సుఖేన + ఆసికాం, నాసికాయామ్.
అన్వయము:
కర్ణ+అలఙ్కారనానామణినికరరుచాం సఞ్చయైః + అఞ్చితాయాం, వర్ణ్యాయాం, స్వర్ణపద్మ +
ఉదరపరివిలసత్కర్ణికాసన్నిభాయాం, ప్రాణవాయోః పద్ధత్యాం,
ప్రణతజనహృత్ +అమ్భోజవాసస్య శమ్భోః నాసికాయామ్,
నః చిత్తమ్, ఏతత్ సుఖేన ఆసికాం నిత్యం
విరచయతు.
ప్రతి
పదార్థము:
కర్ణాలఙ్కారనానామణినికరరుచాం = చెవుల ఆభరణాలలోని వివిధ మణుల , సఞ్చయైః
= కాంతుల సమూహముచే, అఞ్చితాయాం
= అలంకరించబడిన, వర్ణ్యాయాం = వర్ణించదగిన, స్వర్ణపద్మ +
ఉదరపరివిలసత్కర్ణికాసన్నిభాయామ్ = బంగారు పద్మము మధ్యలో
ప్రకాశించుచున్న కర్ణికతో (పద్మకేసరాలతో) సమానమైన, పద్ధత్యాం
= మార్గమున (ప్రదేశమున), ప్రాణవాయోః = ప్రాణవాయువు యొక్క, ప్రణతజనహృదమ్భోజవాసస్య = నమస్కరించు భక్తుల హృదయపద్మములో నివసించునట్టి, శమ్భోః
= శంభుని (శివుని) యొక్క, నాసికాయామ్ =
నాసిక (ముక్కు) యందు, నః = మా, చిత్తమ్ = మనస్సు, ఏతత్ = ఈ, సుఖేన + ఆసికాం
= సుఖమైన నివాసమును, నిత్యం = ఎల్లప్పుడూ, విరచయతు = కలుగజేయుగాక.
తాత్పర్యము:
చెవుల
ఆభరణాలలోని వివిధ మణుల కాంతుల సమూహముచే అలంకరించబడినది, వర్ణించదగినది, బంగారు పద్మము మధ్యలో
ప్రకాశించుచున్న కర్ణికతో (పద్మకేసరాలతో) సమానమైనది, ప్రాణవాయువు
యొక్క మార్గమున (ముక్కు కొన వద్ద), నమస్కరించు భక్తుల
హృదయపద్మములో నివసించునట్టి శంభుని (శివుని) యొక్క నాసికయందు (ముక్కు), మా మనస్సు ఎల్లప్పుడూ సుఖమైన నివాసమును కలుగజేయుగాక.
విశేషాలు:
ఈ శ్లోకం శివుని నాసిక (ముక్కు) యొక్క
సౌందర్యాన్ని, ఆధ్యాత్మిక ప్రాముఖ్యతను వర్ణిస్తుంది.
యోగసాధనలో నాసికాగ్ర దృష్టికి ఉన్న ప్రాముఖ్యతను కూడా ఇది సూచిస్తుంది.
- ఆభరణ కాంతులతో అలంకారం: శివుని చెవులకు ఉన్న ఆభరణాల నుండి
వెలువడే వివిధ మణుల కాంతులతో ఆయన నాసిక అలంకరించబడిందని చెప్పడం, ఆ రూపంలోని దివ్య శోభను, కాంతిని
తెలియజేస్తుంది.
- బంగారు పద్మకర్ణికతో
పోలిక: శివుని నాసిక బంగారు పద్మం
మధ్యలో ప్రకాశించే కర్ణిక (కేసరభాగం) వలె ఉందని పోల్చడం, దాని సున్నితత్వాన్ని, సౌందర్యాన్ని, పవిత్రతను సూచిస్తుంది. పద్మం పవిత్రతకు, సృష్టికి
ప్రతీక.
- ప్రాణవాయువు యొక్క మార్గం: నాసిక ప్రాణవాయువు (శ్వాస) సంచరించే
మార్గం. యోగశాస్త్రంలో ప్రాణాయామం ద్వారా ప్రాణవాయువును నియంత్రించడం,
నాసికాగ్ర దృష్టి ద్వారా ధ్యానం చేయడం చాలా ముఖ్యమైనవి. ఇది
శివుని నాసికా భాగం యోగులకు ధ్యానానికి కేంద్రంగా ఉంటుందని సూచిస్తుంది.
- ప్రణతుల హృదయవాసి: భక్తుల హృదయపద్మాలలో నివసించే శివుని
నాసిక అని చెప్పడం, ఆయన సులభంగా భక్తులకు అందుబాటులో
ఉంటాడని, వారి భక్తికి ప్రతిస్పందిస్తాడని
తెలియజేస్తుంది.
- మనస్సు సుఖంగా
నివసించుగాక: భక్తుడు తన
మనస్సు శివుని నాసికపై సుఖంగా నివసించాలని కోరుకుంటున్నాడు. ఇది నాసికాగ్ర
ధ్యానం యొక్క ఫలితాన్ని, దాని ద్వారా కలిగే ఆధ్యాత్మిక
ఆనందాన్ని, మనశ్శాంతిని తెలియజేస్తుంది.
ఈ శ్లోకం
శివుని దివ్య రూపాన్ని సూక్ష్మంగా వర్ణించడమే కాకుండా, యోగ సాధనలో ధ్యానానికి అనుకూలమైన ఒక ముఖ్యమైన కేంద్రాన్ని
కూడా సూచిస్తుంది.
28. శివుని చెవుల కుండలాల వర్ణన
అత్యన్తం భాసమానే రుచిరతరరుచాం సఙ్గమాత్సన్మణీనా-
ముద్యచ్చణ్డాంశుధామప్రసరనిరసనస్పష్టదృష్టాపదానే ;
భూయాస్తాం భూతయే నః కరివరజయినః కర్ణపాశావలమ్బే
భక్తాలీభాలసజ్జజ్జనిమరణలిపేః కుణ్డలే కుణ్డలే తే
. 28 .
పదచ్ఛేదము:
అత్యన్తం,
భాసమానే, రుచిరతరరుచాం, సఙ్గమాత్
+ సత్ + మణీనామ్, ఉద్యత్ +
చణ్డాంశుధామప్రసరనిరసనస్పష్టదృష్టాపదానే, భూయాస్తాం, భూతయే, నః, కరివరజయినః,
కర్ణపాశ + అవలమ్బే, భక్తాలీభాలసజ్జత్ +
జనిమరణలిపేః, కుణ్డలే, కుణ్డలే,
తే.
అన్వయము:
అత్యన్తం భాసమానే, సత్ + మణీనాం రుచిరతరరుచాం సఙ్గమాత్,
ఉద్యత్ + చణ్డాంశుధామప్రసరనిరసనస్పష్టదృష్టాపదానే, భక్తాలీభాలసజ్జత్ + జనిమరణలిపేః, కరివరజయినః కర్ణపాశ
+ అవలమ్బే తే కుణ్డలే కుణ్డలే, నః భూతయే భూయాస్తాం.
ప్రతి పదార్థము:
అత్యన్తం = మిక్కిలి, భాసమానే
= ప్రకాశించుచున్నవి, సత్ + మణీనాం = శ్రేష్ఠమైన మణుల యొక్క, రుచిరతరరుచాం = మిక్కిలి అందమైన కాంతుల, సఙ్గమాత్ = కలయికచే, ఉద్యత్ +
చణ్డాంశుధామప్రసరనిరసనస్పష్టదృష్టాపదానే = ఉదయించుచున్న
సూర్యుని ప్రచండ కిరణాల ప్రసరణను నిరాకరించే (మించిన) స్పష్టమైన ప్రకాశం కలవి,
భక్తాలీభాలసజ్జత్ + జనిమరణలిపేః = భక్త సమూహాల
నుదుళ్ళపై వ్రాయబడిన జనన మరణ లిఖితమును తుడిచివేసే శక్తి కలవి, కరివరజయినః = శ్రేష్ఠమైన ఏనుగును జయించిన (గజాసుర
సంహారి అయిన శివుని యొక్క), కర్ణపాశ + అవలమ్బే = చెవుల లోలకములకు వ్రేలాడుచున్న, తే = ఆ, కుణ్డలే కుణ్డలే = రెండు
కుండలములు (చెవిపోగులు), నః = మాకు,
భూతయే = ఐశ్వర్యము కొరకు (సంపద, శ్రేయస్సు కొరకు), భూయాస్తాం = అగుగాక.
తాత్పర్యము:
మిక్కిలి
ప్రకాశించుచున్నవి, శ్రేష్ఠమైన మణుల మిక్కిలి అందమైన కాంతుల
కలయికచే ఉదయించుచున్న సూర్యుని ప్రచండ కిరణాల ప్రసరణను కూడా నిరాకరించే (అనగా
మించిన) స్పష్టమైన ప్రకాశం కలవి, భక్త సమూహాల నుదుళ్ళపై
వ్రాయబడిన జనన మరణ లిఖితమును (విధిని) తుడిచివేసే శక్తి కలవి అయిన, శ్రేష్ఠమైన ఏనుగును జయించిన (గజాసుర సంహారి అయిన) శివుని యొక్క చెవుల
లోలకములకు వ్రేలాడుచున్న ఆ రెండు కుండలములు (చెవిపోగులు), మాకు
ఐశ్వర్యము కొరకు (శ్రేయస్సు కొరకు) అగుగాక.( ఐశ్వర్యమును ఇచ్చుగాక !)
విశేషాలు:
ఈ శ్లోకం శివుని చెవులకు ఉన్న కుండలాల (చెవిపోగులు)
మహిమను, వాటి సౌందర్యాన్ని, భక్తులకు
అవి ప్రసాదించే శుభాలను వివరిస్తుంది.
- మణుల కాంతి, సూర్యుని తేజస్సును మించుట: కుండలాలు శ్రేష్ఠమైన మణుల కాంతులతో ప్రకాశిస్తూ, ఉదయించే సూర్యుని ప్రచండ కిరణాలను కూడా మించిపోతాయని చెప్పడం వాటి
దివ్యత్వాన్ని, అద్భుతమైన తేజస్సును సూచిస్తుంది.
- జనన మరణ లిఖితమును తుడిచివేసే శక్తి: ఇది
అత్యంత ముఖ్యమైన వర్ణన. భక్తుల నుదుళ్ళపై బ్రహ్మ వ్రాసిన జనన మరణ చక్రం
(విధి)ని కూడా ఈ కుండలాలకు ఉన్న శక్తి తుడిచివేయగలదని చెప్పడం, అవి మోక్షప్రదాలని, కర్మబంధాలను తెంచగలవని
సూచిస్తుంది. ఇది భక్తుల పాలిట శివుని అనుగ్రహం ఎంత గొప్పదో తెలియజేస్తుంది.
- గజాసుర సంహారి: శివుడు గజాసురుడిని సంహరించిన
వృత్తాంతాన్ని ఇక్కడ గుర్తుచేయడం, ఆయన శక్తిని, దుష్టసంహారకత్వాన్ని నొక్కి చెబుతుంది. అటువంటి శక్తివంతుడైన శివుని
కుండలాలు మరింత శక్తివంతమైనవిగా భావించబడతాయి.
- ఐశ్వర్య ప్రదానం: ఈ కుండలాలు భక్తులకు ఐశ్వర్యాన్ని
(సంపద, శ్రేయస్సు) ప్రసాదించాలని ప్రార్థించడం, అవి కేవలం ఆధ్యాత్మిక ప్రయోజనాలనే కాకుండా, భౌతిక
శ్రేయస్సును కూడా అందిస్తాయని సూచిస్తుంది.
ఈ శ్లోకం ద్వారా భక్తుడు శివుని చెవుల కుండలాలను
ధ్యానించి, వాటి మహిమ ద్వారా జనన మరణ చక్రం నుండి విముక్తి పొంది, ఐహిక, పారమార్థిక శ్రేయస్సును పొందాలని
ఆశిస్తున్నాడు.
29. శివుని నేత్రముల వర్ణన
యాభ్యాం కాల-వ్యవస్థా భవతి తనుమతాం యో ముఖం దేవతానాం
యేషామాహుః స్వరూపం జగతి మునివరా దేవతానాం త్రయీం తామ్ ;
రుద్రాణీవక్త్రపఙ్కేరుహసతతవిహారోత్సుకేన్దిన్దిరేభ్య-
స్తేభ్యస్త్రిభ్యః ప్రణామాఞ్జలిముపరచయే
త్రీక్షణస్యేక్షణేభ్యః . 29 .
పదచ్ఛేదము:
యాభ్యాం, కాలవ్యవస్థా, భవతి,
తనుమతాం, యః, ముఖం,
దేవతానాం, యేషాం + ఆహుః, స్వరూపం, జగతి, మునివరాః,
దేవతానాం, త్రయీం, తామ్,
రుద్రాణీవక్త్రపఙ్కేరుహసతతవిహారోత్సుకేన్దిన్దిరేభ్యః + తేభ్యః,
త్రిభ్యః, ప్రణామాఞ్జలిమ్ + ఉపరచయే, త్రీక్షణస్య + ఈక్షణేభ్యః.
అన్వయము:
యాభ్యాం తనుమతాం కాలవ్యవస్థా భవతి,
యః దేవతానాం ముఖం, మునివరాః యేషాం తాం
దేవతానాం త్రయీం స్వరూపం జగతి ఆహుః, రుద్రాణీవక్త్రపఙ్కేరుహసతతవిహార+ఉత్సుక +ఇన్దిన్దిరేభ్యః, తేభ్యః,
త్రిభ్యః, త్రీక్షణస్య + ఈక్షణేభ్యః, ప్రణామ+అఞ్జలిమ్ + ఉపరచయే.
ప్రతి
పదార్థము:
- యాభ్యాం = ఏ రెండు నేత్రములచేత (సూర్యచంద్రుల),
తనుమతాం = శరీరధారులకు, కాలవ్యవస్థా = కాలము యొక్క ఏర్పాటు (పగలు,
రాత్రి), భవతి = అగుచున్నదో,
- యః = ఏ (మూడవ నేత్రము) అయితే, దేవతానాం = దేవతలకు, ముఖం
= ముఖము (ప్రధానమైనది, అగ్నిరూపమైనది),
- మునివరాః = గొప్ప మునులు, యేషాం
= ఏ వాటి స్వరూపాన్ని, తాం = ఆ, దేవతానాం = దేవతల యొక్క,
త్రయీం = త్రయాన్ని (బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరులు/అగ్ని, సూర్య, చంద్రులు), స్వరూపం
= స్వరూపముగా, జగతి = లోకమున, ఆహుః = చెప్పుదురో,
- రుద్రాణీవక్త్రపఙ్కేరుహసతతవిహారోత్సుకేన్దిన్దిరేభ్యః = పార్వతీదేవి ముఖపద్మమున నిరంతరము
విహరించుటకు ఉత్సాహముగల తుమ్మెదల వంటివి,
- తేభ్యః = అట్టి, త్రిభ్యః
= మూడు, త్రీక్షణస్య = మూడు కన్నులు గల (శివుని) యొక్క, ఈక్షణేభ్యః
= నేత్రములకు,
- ప్రణామాఞ్జలిమ్ + ఉపరచయే = నమస్కారమును సమర్పించుచున్నాను.
తాత్పర్యము:
ఏ రెండు నేత్రములచేత శరీరధారులకు
కాలము యొక్క ఏర్పాటు (పగలు, రాత్రి) అగుచున్నదో, ఏ మూడవ నేత్రము అయితే దేవతలకు ముఖము (ప్రధానమైనది, అగ్నిరూపమైనది)
అగునో, గొప్ప మునులు ఏ వాటి స్వరూపాన్ని లోకమున త్రిమూర్తుల
(బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరులు) లేదా
త్రిదేవతల (అగ్ని, సూర్య, చంద్రులు)
త్రయముగా చెప్పుదురో, పార్వతీదేవి ముఖపద్మమున నిరంతరము విహరించుటకు
ఉత్సాహముగల తుమ్మెదల వంటివి అయిన అట్టి మూడు కన్నులు గల (శివుని) యొక్క నేత్రములకు
నేను నమస్కారమును సమర్పించుచున్నాను.
విశేషాలు:
ఈ శ్లోకం శివుని
మూడు నేత్రాల యొక్క విశిష్టతను, వాటి
ప్రాముఖ్యతను లోతైన తాత్విక దృక్పథంతో వివరిస్తుంది.
- కాల నియంత్రణ (సూర్యచంద్ర
నేత్రాలు): శివుని రెండు నేత్రాలు
(కుడి - సూర్యుడు, ఎడమ - చంద్రుడు) శరీరధారులకు
కాలవ్యవస్థ (పగలు, రాత్రి)ను ఏర్పరుస్తాయని చెప్పడం,
ఆయన విశ్వానికి కాలచక్రానికి అధిపతి అని సూచిస్తుంది.
సూర్యచంద్రులు కాలానికి, ప్రకాశానికి మూలాధారాలు.
- అగ్నిరూప మూడవ నేత్రం: ఆయన మూడవ నేత్రం (ఫాలనేత్రం) దేవతలకు
ముఖము (అగ్నిరూపం) అని చెప్పడం, అది సమస్త దేవతలకు
ప్రధానమైన శక్తి కేంద్రమని, అగ్ని వలె దహన శక్తి,
జ్ఞాన ప్రకాశాన్ని కలిగి ఉందని తెలియజేస్తుంది. మన్మథుని
దహించిన నేత్రం ఇదే.
- త్రిదేవతల స్వరూపం: శివుని మూడు నేత్రాలు బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరుల స్వరూపాలని (లేదా అగ్ని,
సూర్య, చంద్రులు) మునివరులు చెబుతారని
పేర్కొనడం, శివుడు సృష్టి, స్థితి,
లయ కారకుడని, ఆయన సమస్త దేవతలకు, శక్తులకు మూలమని, త్రిమూర్తి స్వరూపుడని నొక్కి
చెబుతుంది.
- పార్వతి ముఖంపై తుమ్మెదల
వంటి నేత్రాలు: శివుని
నేత్రాలు పార్వతీదేవి ముఖపద్మమున నిరంతరము విహరించుటకు ఉత్సాహముగల తుమ్మెదల
వలె ఉన్నాయని పోల్చడం, వారి అన్యోన్య ప్రేమను, శివునికి పార్వతిపై ఉన్న అత్యంత ప్రేమను సుందరంగా వర్ణిస్తుంది.
తుమ్మెదలు పద్మంపై వాలినట్లు శివుని చూపు పార్వతిపై నిరంతరం ఉంటుందని భావం.
- నమస్కారం: అటువంటి మహిమాన్వితమైన మూడు నేత్రాలకు
ప్రణామం సమర్పించడం, భక్తుని సంపూర్ణ శరణాగతిని,
శివుని నేత్రాల నుండి లభించే జ్ఞానం, రక్షణ,
అనుగ్రహం పట్ల ఉన్న విశ్వాసాన్ని వ్యక్తం చేస్తుంది.
ఈ శ్లోకం
ద్వారా భక్తుడు శివుని త్రినేత్ర స్వరూపాన్ని, వాటి
దివ్య శక్తులను, ఆయన కాలాతీత, సర్వవ్యాపక
రూపాన్ని ధ్యానించి, జ్ఞానం, రక్షణ,
మోక్షం పొందాలని ఆశిస్తున్నాడు.
30. శివుని నేత్రముల వర్ణన (విశేష వివరణ)
వామం
వామాఙ్కగాయా వదనసరసిజే వ్యావలద్వల్లభాయా
వ్యానమ్రేష్వన్యదన్యత్పునరలికభవం వీతనిఃశేషరౌక్ష్యమ్ ;
భూయో భూయో'పి
మోదాన్నిపతదతిదయాశీతలం చూతబాణే
దక్షారేరీక్షణానాం త్రయమపహరతాదాశు తాపత్రయం నః . 30 .
పదచ్ఛేదము:
వామమ్, వామ + అఙ్కగాయాః, వదనసరసిజే,
వ్యావలత్ + వల్లభాయాః, వ్యానమ్రేషు + అన్యత్ +
అన్యత్ + పునః + అలికభవమ్, వీతనిఃశేషరౌక్ష్యమ్, భూయః భూయః + అపి, మోదాత్ + నిపతత్ + అతిదయాశీతలం,
చూతబాణే, దక్ష + అరేః + ఈక్షణానాం, త్రయమ్ + అపహరతాత్ + ఆశు, తాపత్రయం, నః.
అన్వయము:
వామ + అఙ్కగాయాః, వ్యావలత్ + వల్లభాయాః వదనసరసిజే, వామమ్, అన్యత్ + అన్యత్ + పునః అలికభవమ్, వీతనిఃశేషరౌక్ష్యమ్,
చూతబాణే భూయః భూయః + అపి మోదాత్ + నిపతత్ + అతిదయాశీతలం, దక్ష + అరేః ఈక్షణానాం త్రయమ్, నః తాపత్రయం, ఆశు అపహరతాత్.
వామ +
అఙ్కగాయాః = ఎడమ తొడపై ఉన్న, వ్యావలత్ + వల్లభాయాః = వ్రాలియున్న ప్రియురాలు
(పార్వతి) యొక్క, వదనసరసిజే = ముఖపద్మమునందు
(లగ్నమైయున్న), వామమ్ = ఎడమ నేత్రము,
అన్యత్ + అన్యత్ = మరొక (కుడి) నేత్రము,
పునః = మరియు, అలికభవమ్
= నుదుటియందు పుట్టిన (మూడవ) నేత్రము, వీతనిఃశేషరౌక్ష్యమ్
= ఎటువంటి క్రూరత్వము లేనిది (అనగా అత్యంత శాంతమైనది), చూతబాణే = మామిడి పుష్పమును బాణముగా కల మన్మథుని
విషయంలో, భూయః భూయః + అపి = పదే పదే,
మోదాత్ + నిపతత్ = ఆనందముతో ప్రసరించునట్టి,
అతిదయాశీతలం = అత్యంత దయతో కూడి చల్లబడిన
(శాంతించిన), దక్ష + అరేః = దక్షుని
శత్రువైన శివుని యొక్క, ఈక్షణానాం = నేత్రముల,
త్రయమ్ = మూడు, నః
= మా, తాపత్రయం = తాపత్రయములను
(ఆధ్యాత్మిక, ఆదిభౌతిక, ఆదిదైవిక
దుఃఖములను), ఆశు = వెంటనే, అపహరతాత్ = తొలగించుగాక.
తాత్పర్యము:
ఎడమ తొడపై, వ్రాలియున్న ప్రియురాలు పార్వతి యొక్క ముఖపద్మమున లగ్నమైయున్న
ఎడమ నేత్రము, మరొక (కుడి) నేత్రము, మరియు
నుదుటియందు పుట్టిన మూడవ నేత్రము – శివుని యొక్క ఈ మూడు
నేత్రములు ఎటువంటి క్రూరత్వము లేనివి (అత్యంత శాంతమైనవి), మన్మథుని
విషయంలో పదే పదే ఆనందముతో ప్రసరించునట్టి, అత్యంత దయతో కూడి
చల్లబడిన (శాంతించిన)వి. దక్షుని శత్రువైన శివుని యొక్క ఈ మూడు నేత్రములు మా
తాపత్రయములను (ఆధ్యాత్మిక, ఆదిభౌతిక, ఆదిదైవిక
దుఃఖములను) వెంటనే తొలగించుగాక.
విశేషాలు:
ఈ శ్లోకం శివుని
మూడు నేత్రాల యొక్క విభిన్న స్వభావాలను, వాటి
అనుగ్రహ శక్తిని మరింత లోతుగా వివరిస్తుంది.
- వామ నేత్రం (పార్వతిపై
లగ్నం): శివుని ఎడమ నేత్రం తన
వామాంకంలో (ఎడమ తొడపై) వ్రాలియున్న ప్రియురాలు పార్వతి ముఖపద్మంపై లగ్నమై
ఉందని వర్ణించడం, శివపార్వతుల మధ్య ఉన్న అత్యంత ప్రేమను,
అనురాగాన్ని సూచిస్తుంది. ఇది శివుని శృంగార, కరుణామయ రూపాన్ని ఆవిష్కరిస్తుంది.
- ఇతర రెండు నేత్రాలు (కుడి
మరియు ఫాల నేత్రం): మిగిలిన రెండు
నేత్రాలు (కుడి మరియు ఫాల నేత్రం) కూడా వర్ణించబడ్డాయి. సాధారణంగా ఫాలనేత్రం
ఉగ్రంగా, దహనశక్తితో కూడి ఉంటుంది. అయితే ఇక్కడ కవి
"వీతనిఃశేషరౌక్ష్యమ్" (ఎటువంటి క్రూరత్వము లేనివి, అత్యంత శాంతమైనవి) అని వర్ణించడం ద్వారా, శివుడు
ఎంత శక్తిమంతుడైనా, తన భక్తుల పాలిట, తన పార్వతి పాలిట అత్యంత దయార్ద్రుడు, శాంతమూర్తి
అని తెలియజేస్తున్నారు.
- మన్మథునిపై కూడా దయాశీతలం: సాధారణంగా ఫాలనేత్రం మన్మథుని
దహించింది. అయితే ఇక్కడ కవి మన్మథుని విషయంలో కూడా ఈ నేత్రాలు "పదే పదే
ఆనందముతో ప్రసరించునట్టి, అత్యంత దయతో కూడి
చల్లబడినవి" అని చెప్పడం గమనించదగిన అంశం. దీనికి రెండు భావాలు
ఉండవచ్చు:
- మన్మథుని దహించినప్పటికీ, శివుడు తిరిగి అనంగ రూపునిగా
సృష్టించి లోకాలకు అనుగ్రహించిన దయ.
- పరమానంద స్థితిలో ఉన్న
శివుని నేత్రాల నుండి వెలువడే చూపు మన్మథునిపై కూడా దయతో కూడి ఉంటుంది అని.
- తాపత్రయ నివారణ: అటువంటి కరుణావిశాలమైన, దయార్ద్రమైన, శాంతమైన శివుని మూడు నేత్రాలు
భక్తుల తాపత్రయాలను (ఆధ్యాత్మిక, ఆదిభౌతిక, ఆదిదైవిక దుఃఖాలు) వెంటనే తొలగించాలని ప్రార్థించడం, శివుని అనుగ్రహం సర్వదుఃఖ నివారిణి అని తెలియజేస్తుంది.
తాపత్రయాల వివరణ
హిందూ తత్వశాస్త్రంలో, ముఖ్యంగా దర్శన శాస్త్రాల్లో, మానవులకు
కలిగే దుఃఖాలను మూడు ప్రధాన రకాలుగా వర్గీకరిస్తారు. వీటినే తాపత్రయాలు అని
అంటారు. ఇవి ప్రతి జీవికి అనివార్యంగా ఎదురయ్యే బాధలు.
1. ఆధ్యాత్మిక దుఃఖం (అధ్యాత్మ
దుఃఖం)
- వివరణ: ఈ దుఃఖం మన శరీరానికి, మనస్సుకి సంబంధించినది. ఇది వ్యక్తి అంతర్గత కారణాల వల్ల లేదా
స్వయంకృతాపరాధాల వల్ల కలిగేది.
- ఉదాహరణలు:
- శారీరక బాధలు: రోగాలు, జ్వరం,
నొప్పి, వృద్ధాప్యం, ఆకలి, దప్పిక వంటివి.
- మానసిక బాధలు: కోరికలు తీరకపోవడం, భయం, కోపం, దుఃఖం,
చింత, నిరాశ, అసూయ
వంటి భావోద్వేగాలు.
- ముఖ్య లక్షణం: ఇది జీవి తన శరీరం, మనస్సు ద్వారా స్వయంగా అనుభవించేది.
2. ఆధిభౌతిక దుఃఖం (అధిభూత దుఃఖం)
- వివరణ: ఈ దుఃఖం ఇతర జీవుల వల్ల కలిగేది. ఇది
మన చుట్టూ ఉన్న ప్రాణుల నుండి వచ్చే బాధ.
- ఉదాహరణలు:
- మనుషుల వల్ల కలిగే బాధలు: శత్రుత్వం, మోసం,
హింస, వాగ్వాదాలు, నిందలు.
- జంతువుల వల్ల కలిగేవి: పాముకాటు, పులి
దాడి, తేలు కుట్టడం, దోమలు/క్రిముల
వల్ల కలిగే ఇబ్బందులు.
- ముఖ్య లక్షణం: ఇది బాహ్య జీవుల నుండి వచ్చే దుఃఖం.
3. ఆధిదైవిక దుఃఖం (అధిదైవ దుఃఖం)
- వివరణ: ఈ దుఃఖం దైవశక్తి (ప్రకృతి శక్తులు) వల్ల
లేదా అదృశ్య శక్తుల వల్ల కలిగేది. మానవ నియంత్రణకు అందని ప్రకృతి వైపరీత్యాలు
ఇందులో ఉంటాయి.
- ఉదాహరణలు:
- ప్రకృతి వైపరీత్యాలు: భూకంపాలు, వరదలు,
తుఫానులు, కరువులు, పిడుగులు.
- దైవిక ప్రభావాలు: గ్రహదోషాలు, అదృశ్య
శక్తుల ప్రభావం (కొందరు నమ్మకం ప్రకారం).
- ముఖ్య లక్షణం: ఇది మానవ ప్రమేయం లేకుండా ప్రకృతి
లేదా దైవిక శక్తుల ద్వారా సంభవించేది.
ఈ మూడు రకాల దుఃఖాల నుండి విముక్తి
పొందడమే మోక్షానికి లేదా సంపూర్ణ ఆనందానికి మార్గమని హిందూ తత్వశాస్త్రం
బోధిస్తుంది. శివుడిని ధ్యానించడం లేదా భగవంతుని అనుగ్రహం పొందడం ద్వారా ఈ
తాపత్రయాల నుండి విముక్తి లభిస్తుందని నమ్మకం.
ఈ శ్లోకం
శివుని ఉగ్ర రూపం వెనుక ఉన్న కరుణ, ప్రేమ,
దయాగుణాలను ఆవిష్కరిస్తూ, ఆయన నేత్ర ధ్యానం
ద్వారా భక్తులు తమ సమస్త దుఃఖాల నుండి విముక్తి పొందగలరని సందేశాన్నిస్తుంది.
31. శివుని ఫాలభాగపు వర్ణన
యస్మిన్నర్ధేన్దుముగ్ధద్యుతినిచయతిరస్కారనిస్తన్ద్రకాన్తౌ
కాశ్మీరక్షోదసఙ్కల్పితమివ రుచిరం చిత్రకం భాతి నేత్రమ్ ;
తస్మిన్నుల్లోలచిల్లీనటవరతరుణీలాస్యరఙ్గాయమాణే
కాలారేః ఫాలదేశే విహరతు హృదయం వీతచిన్తాన్తరం నః . 31 .
పదచ్ఛేదము:
యస్మిన్ +
అర్ధేన్దుముగ్ధద్యుతినిచయతిరస్కారనిస్తన్ద్రకాన్తౌ, కాశ్మీరక్షోదసఙ్కల్పితమ్ + ఇవ, రుచిరం, చిత్రకం, భాతి, నేత్రమ్, తస్మిన్ + ఉల్లోలచిల్లీనటవరతరుణీలాస్యరఙ్గాయమాణే, కాల + అరేః, ఫాలదేశే, విహరతు, హృదయం, వీతచిన్తాన్తరం, నః.
అన్వయము:
యస్మిన్ +
అర్ధేన్దుముగ్ధద్యుతినిచయతిరస్కారనిస్తన్ద్రకాన్తౌ, కాశ్మీరక్షోదసఙ్కల్పితమ్ + ఇవ రుచిరం చిత్రకం నేత్రం భాతి, తస్మిన్ + ఉల్లోలచిల్లీనటవరతరుణీలాస్యరఙ్గాయమాణే, కాల + అరేః ఫాలదేశే, నః వీతచిన్తాన్తరం హృదయం, విహరతు.
ప్రతి
పదార్థము:
- యస్మిన్ = ఏ ఫాలభాగమునైతే,అర్ధేన్దుముగ్ధద్యుతినిచయతిరస్కారనిస్తన్ద్రకాన్తౌ = అర్ధచంద్రుని మనోహరమైన కాంతుల సమూహమును కూడా
తిరస్కరించి, అణచివేసి
(అనగా మించి), ప్రకాశిస్తున్న
తేజస్సు కలిగియున్నదో,కాశ్మీరక్షోదసఙ్కల్పితమ్
+ ఇవ = కుంకుమపువ్వు పొడితో
తీర్చిదిద్దినదా అన్నట్లు,
- రుచిరం = అందమైన,చిత్రకం = బొట్టు (తిలకం) వలె (మూడవ నేత్రం),భాతి = ప్రకాశించుచున్నదో,
- నేత్రమ్ = (ఫాల) నేత్రము,తస్మిన్ = అట్టి ఆ,ఉల్లోలచిల్లీనటవరతరుణీలాస్యరఙ్గాయమాణే = కదలుచున్న కనుబొమ్మలనే శ్రేష్ఠమైన నాట్యకారిణి యొక్క
నాట్యరంగాన్ని పోలియున్నకాల + అరేః = కాలునికి (యమునికి) శత్రువైన (కాలసంహారి అయిన శివుని
యొక్క),ఫాలదేశే = నుదుటి భాగమున,నః = మా
యొక్క,
- వీతచిన్తాన్తరం = చింతలన్నీ తొలగిపోయిన,హృదయం = మనస్సు,విహరతు = నిరంతరము విహరించుగాక.
తాత్పర్యము:
ఏ
ఫాలభాగమునైతే అర్ధచంద్రుని మనోహరమైన కాంతుల సమూహమును కూడా మించి ప్రకాశిస్తున్న
తేజస్సు కలిగియున్నదో, కుంకుమపువ్వు
పొడితో తీర్చిదిద్దినదా అన్నట్లు అందమైన ఫాలనేత్రం ప్రకాశించుచున్నదో, కదలుచున్న కనుబొమ్మలనే శ్రేష్ఠమైన నాట్యకారిణి యొక్క
నాట్యరంగాన్ని పోలియున్న అట్టి కాలసంహారి అయిన శివుని యొక్క నుదుటి భాగమున (ఫాలదేశమున), మా చింతలన్నీ తొలగిపోయిన మనస్సు నిరంతరము విహరించుగాక.
విశేషాలు:
ఈ శ్లోకం శివుని నుదుటి భాగం (ఫాలదేశం) మరియు ముఖ్యంగా ఫాలనేత్రం (మూడవ కన్ను) యొక్క అద్భుతమైన సౌందర్యాన్ని, శక్తిని వివరిస్తుంది.
- అర్ధచంద్రుని మించిన
కాంతి: శివుని నుదురు
అర్ధచంద్రుని సుందరమైన కాంతిని కూడా మించి ప్రకాశిస్తుందని చెప్పడం, ఆయన దివ్య తేజస్సును, అలౌకిక సౌందర్యాన్ని సూచిస్తుంది.
- కుంకుమ తిలకం వంటి
ఫాలనేత్రం: మూడవ నేత్రం
కుంకుమపువ్వుతో తీర్చిదిద్దిన తిలకం వలె అందంగా ఉందని వర్ణించడం, అది ఉగ్రమైనప్పటికీ, దానిలో ఒక సుందరమైన, శుభప్రదమైన అంశం ఉందని తెలియజేస్తుంది. ఇది
అగ్నిమయమైనప్పటికీ, సౌందర్యానికి
ప్రతీకగా చూపబడింది.
- కనుబొమ్మల నాట్యరంగం: కదలుచున్న కనుబొమ్మలు శ్రేష్ఠమైన నాట్యకారిణి యొక్క
నాట్యరంగం వలె ఉన్నాయని పోల్చడం, శివుని లీలావిన్యాసాలకు, ఆయన భౌతిక రూపంలో కూడా ఉన్న అద్భుతమైన కళాత్మకతకు
ప్రతీక. ఇది శివుని రూపాన్ని మరింత సజీవంగా, ఆకర్షణీయంగా చూపిస్తుంది.
- కాలసంహారి: శివుడు కాలానికి శత్రువు (యమునికి సంహారకుడు) అని
చెప్పడం, ఆయన మృత్యువును
జయించినవాడని, కాలాతీతుడని, తన భక్తులకు అమరత్వాన్ని ప్రసాదించగలడని సూచిస్తుంది.
- చింతారహిత హృదయం
విహరించుట: భక్తుడు తన చింతలన్నీ
తొలగిపోయిన మనస్సుతో శివుని ఫాలదేశంలో నిరంతరం విహరించాలని కోరుకుంటున్నాడు.
ఇది ఫాలనేత్ర ధ్యానం ద్వారా లభించే మనశ్శాంతిని, సమస్త ప్రాపంచిక బాధల నుండి విముక్తిని, ఆధ్యాత్మిక ఏకాగ్రతను తెలియజేస్తుంది.
ఈ శ్లోకం
ద్వారా భక్తుడు శివుని శక్తివంతమైన, సౌందర్యవంతమైన ఫాలదేశాన్ని, దానిలోని
ఫాలనేత్రాన్ని ధ్యానించి, కాలభీతిని, సమస్త చింతలను జయించి శాశ్వత ఆనందాన్ని పొందాలని
ఆశిస్తున్నాడు.
32. శివుని కేశపాశము (జుట్టు)
వర్ణన
స్వామిన్గఙ్గామివాఙ్గీకురు తవ శిరసా మామపీత్యర్థయన్తీం
ధన్యాం కన్యాం ఖరాంశోః శిరసి వహతి కిం న్వేష
కారుణ్యశాలీ ;
ఇత్థం శఙ్కాం జనానాం జనయదతిఘనం కైశికం కాలమేఘ-
చ్ఛాయం భూయాదుదారం త్రిపురవిజయినః శ్రేయసే భూయసే
నః . 32 .
పదచ్ఛేదము:
స్వామిన్, గఙ్గామ్ + ఇవ + అఙ్గీకురు, తవ, శిరసా, మామ్ + అపి + ఇతి + అర్థయన్తీం, ధన్యాం, కన్యాం, ఖరాంశోః,
శిరసి, వహతి, కిమ్ + ను
+ ఏషః, కారుణ్యశాలీ, ఇత్థం, శఙ్కాం, జనానాం, జనయత్ +
అతిఘనం, కైశికం, కాలమేఘచ్ఛాయం, భూయాత్ + ఉదారం, త్రిపురవిజయినః, శ్రేయసే, భూయసే, నః.
అన్వయము:
స్వామిన్, తవ
శిరసా మామ్ + అపి గఙ్గామ్ + ఇవ అఙ్గీకురు ఇతి అర్థయన్తీం ధన్యాం కన్యాం ఖరాంశోః
శిరసి ఏషః కారుణ్యశాలీ కిమ్ + ను వహతి; ఇత్థం జనానాం శఙ్కాం
జనయత్ + అతిఘనం, కాలమేఘచ్ఛాయం, త్రిపురవిజయినః
ఉదారం కైశికం, నః భూయసే శ్రేయసే భూయాత్.
ప్రతి పదార్థము:
స్వామిన్ = ఓ ప్రభూ!, గఙ్గామ్ + ఇవ = గంగానదిని వలె, అఙ్గీకురు = స్వీకరించుము,
తవ = నీ యొక్క, శిరసా
= శిరస్సుచే, మామ్ + అపి = నన్ను కూడా, ఇతి + అర్థయన్తీం = అని అభ్యర్థించుచున్న, ధన్యాం = ధన్యమైన, కన్యాం = కన్యను,
ఖరాంశోః = సూర్యుని యొక్క (సూర్య పుత్రిక
తపతిని సూచన), శిరసి = శిరస్సున,
వహతి = ధరించుచున్నాడా?, కిమ్ + ను + ఏషః = ఏమిటి ఇది?, కారుణ్యశాలీ = అట్టి దయామయుడైన శివుడు, ఇత్థం = ఈ విధముగా, జనానాం
= జనులకు, శఙ్కాం = సందేహాన్ని,
జనయత్ = పుట్టించుచున్న, అతిఘనం = మిక్కిలి దట్టమైన, కైశికం
= కేశపాశము (జుట్టు), కాలమేఘచ్ఛాయం = నల్లని మేఘము యొక్క ఛాయ వంటిది (నలుపు రంగు కలది), త్రిపురవిజయినః
= త్రిపురాసురులను జయించిన శివుని యొక్క, ఉదారం
= గొప్పదైన, నః = మాకు,
భూయసే = అత్యధికమైన, శ్రేయసే
= శ్రేయస్సు కొరకు, భూయాత్ = అగుగాక.
తాత్పర్యము:
ఓ ప్రభూ!
గంగానదిని వలె నన్ను కూడా నీ శిరస్సున స్వీకరించుము అని అభ్యర్థించుచున్న ధన్యమైన
కన్యను (తపతిని - సూర్యపుత్రిని) ఈ దయామయుడైన శివుడు తన శిరస్సున ధరించుచున్నాడా? (ధరించలేదే!) ఈ విధముగా జనులలో సందేహాన్ని పుట్టించుచున్న,
మిక్కిలి దట్టమైన, నల్లని మేఘము యొక్క ఛాయ
వంటిదైన, త్రిపురాసురులను జయించిన శివుని యొక్క గొప్పదైన కేశపాశము
(జుట్టు), మాకు అత్యధికమైన శ్రేయస్సు కొరకు అగుగాక.
విశేషాలు:
ఈ శ్లోకం శివుని
కేశపాశాన్ని (జుట్టును), దాని రంగును,
సాంద్రతను, మరియు దాని చుట్టూ అలుముకున్న ఒక
ఆసక్తికరమైన సందేహాన్ని వివరిస్తుంది.
- సందేహం: కవి ఒక ఆసక్తికరమైన సందేహాన్ని
వ్యక్తం చేస్తున్నాడు – "గంగానదిని వలె నన్ను కూడా నీ శిరస్సున
స్వీకరించుము" అని ప్రార్థిస్తున్న సూర్యపుత్రి తపతిని శివుడు నిజంగా తన
శిరస్సున ధరించాడా? ఈ సందేహం శివుని కేశపాశం యొక్క
గొప్పతనాన్ని, అది ఎంత దట్టంగా, చీకటిగా
ఉంటే గాని అటువంటి ప్రార్థన వినిపించదన్న భావాన్ని ధ్వనింపజేస్తుంది. ఇది
శివునిపై ఉన్న గంగాదేవికి గల ప్రత్యేక స్థానాన్ని కూడా పరోక్షంగా
తెలియజేస్తుంది. (గంగా శిరస్సున ఉంది, తపతి లేదు).
- కవి యొక్క సందేహం శివుని
కేశపాశం యొక్క అసాధారణమైన దట్టత్వం మరియు నలుపు రంగును నొక్కి చెప్పడానికే.
"గంగను తలపై ధరించిన శివుడు, ఇంత దట్టమైన జుట్టును కలిగి ఉన్నాడు అంటే, బహుశా
ఇంకో నదిని, అంటే తపతిని కూడా ధరించి ఉండాలి" అని
ఒక అతిశయోక్తి అలంకారంతో శివుని జుట్టు యొక్క గొప్పదనాన్ని కీర్తిస్తున్నాడు.
- అతిఘనం, కాలమేఘచ్ఛాయం: శివుని
కేశపాశం మిక్కిలి దట్టంగా (అతిఘనం) మరియు నల్లని మేఘం
వలె చీకటి రంగులో (కాలమేఘచ్ఛాయం) ఉందని వర్ణించడం,
దాని భారీతనాన్ని, అందాన్ని
తెలియజేస్తుంది. దట్టమైన, నల్లని జుట్టు పురుష
సౌందర్యానికి ప్రతీక.
- త్రిపురవిజయి: శివుడు త్రిపురాసురులను సంహరించినవాడని
చెప్పడం, ఆయన శక్తిని, దుష్టసంహారకత్వాన్ని
నొక్కి చెబుతుంది. అటువంటి శక్తివంతమైన దేవత కేశపాశం కూడా మహిమాన్వితమైనదిగా
భావించబడుతుంది.
- శ్రేయస్సు ప్రదానం: అటువంటి గొప్ప కేశపాశం భక్తులకు అత్యధికమైన
శ్రేయస్సును ప్రసాదించాలని ప్రార్థించడం, శివుని
రూపాన్ని ధ్యానించడం ద్వారా భౌతిక, ఆధ్యాత్మిక శుభాలు
కలుగుతాయని విశ్వాసాన్ని వ్యక్తం చేస్తుంది.
ఈ శ్లోకం
శివుని కేశపాశం యొక్క దివ్య సౌందర్యాన్ని, దాని
ఆధ్యాత్మిక ప్రాముఖ్యతను, మరియు దాని ధ్యానం ద్వారా భక్తులు
పొందే శుభాలను తెలియజేస్తుంది. కవి ఇక్కడ శివుని దయాగుణాన్ని ప్రశ్నించకుండా,
ఆయన మహిమను పరోక్షంగా కీర్తిస్తున్నాడు.
33. శివుని కిరీటపు వర్ణన
శృఙ్గారాకల్పయోగ్యైః శిఖరివరసుతాసత్సఖీహస్తలూనైః
సూనైరాబద్ధమాలావలిపరివిలసత్సౌరభాకృష్టభృఙ్గమ్ ;
తుఙ్గం మాణిక్యకాన్త్యా పరిహసితసురావాసశైలేన్ద్రశృఙ్గం
సఙ్ఘం నః సఙ్కటానాం విఘటయతు సదా కాఙ్కటీకం
కిరీటమ్ . 33 .
పదచ్ఛేదము:
శృఙ్గారాకల్పయోగ్యైః,
శిఖరివరసుతాసత్సఖీహస్తలూనైః, సూనైః +
ఆబద్ధమాలావలిపరివిలసత్సౌరభాకృష్టభృఙ్గమ్, తుఙ్గం, మాణిక్యకాన్త్యా, పరిహసితసురావాసశైలేన్ద్రశృఙ్గం,
సఙ్ఘం, నః, సఙ్కటానాం,
విఘటయతు, సదా, కాఙ్కటీకం,
కిరీటమ్.
అన్వయము: శృఙ్గారాకల్పయోగ్యైః, శిఖరివరసుతాసత్సఖీహస్తలూనైః, సూనైః +
ఆబద్ధమాలావలిపరివిలసత్సౌరభాకృష్టభృఙ్గమ్, తుఙ్గం, మాణిక్యకాన్త్యా పరిహసితసురావాసశైలేన్ద్రశృఙ్గం, కాఙ్కటీకం
కిరీటమ్, నః సఙ్కటానాం సఙ్ఘం, సదా
విఘటయతు.
ప్రతి
పదార్థము:
శృఙ్గారాకల్పయోగ్యైః = అలంకరణకు (శృంగారానికి) తగినవి అయిన, శిఖరివరసుతాసత్సఖీహస్తలూనైః
= పర్వతరాజ పుత్రి (పార్వతి) యొక్క ప్రియ సఖుల చేతులచే కోయబడిన,
సూనైః + ఆబద్ధమాలావలిపరివిలసత్సౌరభాకృష్టభృఙ్గమ్ = పుష్పములచే కట్టబడిన మాలల వరుసల నుండి ప్రకాశించుచున్న సువాసనచే
ఆకర్షించబడిన తుమ్మెదలు కలది, తుఙ్గం = ఎత్తైనది (ఉన్నతమైనది), మాణిక్యకాన్త్యా = మాణిక్యముల కాంతిచే, పరిహసితసురావాసశైలేన్ద్రశృఙ్గం
= దేవతలు నివసించునట్టి మేరు పర్వత శిఖరమును కూడా పరిహసించునట్టి
(అనగా మించిపోవునట్టి), కాఙ్కటీకం = కంకణములతో
కూడినది (అనగా శిరస్సున అలంకరించబడిన), కిరీటమ్ = కిరీటము, నః = మా యొక్క,
సఙ్కటానాం = కష్టముల, సఙ్ఘం
= సమూహమును, సదా = ఎల్లప్పుడూ,
విఘటయతు = నాశనము చేయుగాక.
తాత్పర్యము:
శృంగారానికి
(అలంకరణకు) తగినవి అయిన, పర్వతరాజ పుత్రి
(పార్వతి) యొక్క ప్రియ సఖుల చేతులచే కోయబడిన పుష్పములచే కట్టబడిన మాలల వరుసల నుండి
ప్రకాశించుచున్న సువాసనచే ఆకర్షించబడిన తుమ్మెదలు కలది, ఎత్తైనది,
మాణిక్యముల కాంతిచే దేవతలు నివసించునట్టి మేరు పర్వత శిఖరమును కూడా
మించిపోవునట్టి కాంతి కలది అయిన, కంకణములతో కూడిన శివుని కిరీటము,
మా యొక్క కష్టముల సమూహమును ఎల్లప్పుడూ నాశనము చేయుగాక.
విశేషాలు:
ఈ శ్లోకం శివుని
కిరీటం యొక్క అద్భుతమైన సౌందర్యాన్ని, దివ్యత్వాన్ని,
మరియు అది భక్తులకు కలిగించే శుభాలను వివరిస్తుంది.
- పుష్పమాలలతో అలంకరణ: పార్వతి సఖులచే కోయబడిన శృంగారానికి
తగిన పుష్పాలతో కిరీటం అలంకరించబడిందని చెప్పడం, శివుని
రూపం యొక్క మనోహరత్వాన్ని, పార్వతితో ఆయన అనుబంధాన్ని
సూచిస్తుంది. ఈ పుష్పమాలల సువాసనకు తుమ్మెదలు ఆకర్షించబడటం, కిరీటం యొక్క సహజ సౌందర్యాన్ని, దాని నుండి
వెలువడే దివ్య పరిమళాన్ని తెలియజేస్తుంది.
- మాణిక్య కాంతి మేరు
పర్వతాన్ని మించుట: కిరీటంపై ఉన్న
మాణిక్యాల కాంతి దేవతలు నివసించే మేరు పర్వత శిఖరాన్ని కూడా మించిపోతుందని
వర్ణించడం, కిరీటం యొక్క అసాధారణమైన తేజస్సును, విలువను, దివ్యత్వాన్ని సూచిస్తుంది. మేరు
పర్వతం పురాణాల్లో అత్యంత ఉన్నతమైన, ప్రకాశవంతమైన
పర్వతంగా ప్రసిద్ధి.
- సంకట నివారణ: అటువంటి మహిమాన్వితమైన శివుని కిరీటం
భక్తుల సమస్త కష్టాలను (సంకటానాం సంఘం) నాశనం చేయాలని ప్రార్థించడం, శివుని అనుగ్రహం ద్వారా భక్తులు దుఃఖాల నుండి విముక్తి పొంది,
శ్రేయస్సును పొందగలరని విశ్వాసాన్ని వ్యక్తం చేస్తుంది. కిరీటం
శివుని ఐశ్వర్యం, శక్తి, మరియు
సార్వభౌమత్వానికి ప్రతీక.
ఈ శ్లోకం
శివుని కిరీటం యొక్క బాహ్య సౌందర్యాన్ని, దాని
ఆధ్యాత్మిక శక్తిని, మరియు భక్తుల పాలిట అది ఒక రక్షా కవచంగా
ఎలా పనిచేస్తుందో చక్కగా వివరిస్తుంది.
34. శివుని శిరస్సుపై చంద్రుని వర్ణన
వక్రాకారః కలఙ్కీ జడతనురహమప్యఙ్ఘ్రిసేవానుభావా-
దుత్తంసత్వం ప్రయాతః
సులభతరఘృణాస్యన్దినశ్చన్ద్రమౌలేః ;
తత్సేవన్తాం జనౌఘాః శివమితి నిజయావస్థయైవ
బ్రువాణం
వన్దే దేవస్య శమ్భోర్ముకుటసుఘటితం
ముగ్ధపీయూషభానుమ్ . 34 .
పదచ్ఛేదము:
వక్రాకారః,
కలఙ్కీ, జడతనుః, అహమ్ +
అపి + అఙ్ఘ్రిసేవానుభావాత్, ఉత్తంసత్వం, ప్రయాతః, సులభతరఘృణాస్యన్దినః + చన్ద్రమౌలేః,
తత్ + సేవన్తాం, జనౌఘాః, శివమ్ + ఇతి, నిజయా + అవస్థయా + ఏవ, బ్రువాణం, వన్దే, దేవస్య,
శమ్భోః, ముకుటసుఘటితం, ముగ్ధపీయూషభానుమ్.
అన్వయము:
సులభతరఘృణాస్యన్దినః
చన్ద్రమౌలేః అఙ్ఘ్రిసేవానుభావాత్ వక్రాకారః, కలఙ్కీ,
జడతనుః అహమ్ + అపి ఉత్తంసత్వం ప్రయాతః; తత్
జనౌఘాః శివమ్ సేవన్తామ్ + ఇతి నిజయా + అవస్థయా + ఏవ బ్రువాణం, దేవస్య శమ్భోః ముకుటసుఘటితం ముగ్ధపీయూషభానుమ్ అహం వన్దే.
ప్రతి
పదార్థము:
వక్రాకారః = వంకర ఆకారము కలవాడను (వక్రుడు), కలఙ్కీ = కళంకము (మచ్చ) కలవాడను, జడతనుః = చలించని శరీరము కలవాడను (ప్రాణము లేనివాడను, లేదా
నిష్క్రియుడను; చంద్రుడు నిశ్చలంగా ఉండటం), అహమ్ + అపి = నేను కూడా, అఙ్ఘ్రిసేవానుభావాత్
= పాద సేవ యొక్క మహిమచే, ఉత్తంసత్వం = శిరోభూషణము (కిరీటముపై అలంకరించబడటం)ను, ప్రయాతః
= పొందినాను, సులభతరఘృణాస్యన్దినః +
చన్ద్రమౌలేః = మిక్కిలి సులభముగా కరుణను ప్రసాదించు
చంద్రమౌళి యొక్క, తత్ = కావున, సేవన్తాం = సేవింతురు గాక, జనౌఘాః
= ప్రజల సమూహాలు, శివమ్ + ఇతి = శివుని అని, నిజయా + అవస్థయా + ఏవ = తన (చంద్రుని) స్వంత స్థితిచేతనే, బ్రువాణం =
చెప్పుచున్న (బోధించుచున్న), దేవస్య = దేవుడైన, శమ్భోః = శంభుని
యొక్క, ముకుటసుఘటితం = కిరీటమున చక్కగా
అమర్చబడిన, ముగ్ధపీయూషభానుమ్ = మనోహరమైన
అమృతకిరణుడైన చంద్రుని, అహం వన్దే = నేను నమస్కరించుచున్నాను,
తాత్పర్యము:
మిక్కిలి
సులభముగా కరుణను ప్రసాదించు చంద్రమౌళి (శివుని) యొక్క పాద సేవ యొక్క మహిమచే, వంకర ఆకారము కలవాడను, కళంకము (మచ్చ)
కలవాడను, చలించని శరీరము కలవాడను అయిన నేను కూడా
శిరోభూషణముగా (కిరీటముపై అలంకరించబడటం) పొందినాను. కావున ప్రజల సమూహాలు శివుని
సేవింతురు గాక అని తన (చంద్రుని) స్వంత స్థితిచేతనే బోధించుచున్న, దేవుడైన శంభుని యొక్క కిరీటమున చక్కగా అమర్చబడిన, మనోహరమైన
అమృతకిరణుడైన చంద్రుని, నేను నమస్కరించుచున్నాను.
విశేషాలు:
ఈ శ్లోకం శివుని
శిరస్సుపై ఉన్న చంద్రుడిని వర్ణిస్తుంది. ఇక్కడ చంద్రుడు తన స్వంత దుర్బలతలను
(వక్రత్వం, కళంకం, జడత్వం)
ఒప్పుకుంటూనే, శివుని పాదసేవ వల్ల తాను పొందిన ఉన్నత
స్థానాన్ని (శిరోభూషణంగా మారడం) వివరిస్తూ, తద్వారా శివుని
మహిమను, ఆయన కరుణను కీర్తిస్తున్నాడు.
- చంద్రుని ఆత్మకథనం: ఇక్కడ చంద్రుడు స్వయంగా
మాట్లాడుతున్నట్లు కవి వర్ణించారు. ఇది శ్లోకానికి ఒక జీవత్వాన్ని, ఆకర్షణను ఇస్తుంది.
- చంద్రుని దుర్బలతలు:
- వక్రాకారః (వంకర ఆకారము): చంద్రుడు వంకరగా (అర్ధచంద్రుని
రూపంలో) ఉండటం.
- కలఙ్కీ (కళంకము): చంద్రునిపై ఉన్న మచ్చ (లేదా కళంకం).
- జడతనుః (జడమైన శరీరం): ప్రాణం లేనిది, చలనం లేనిది (లేదా నిష్క్రియం) అని చంద్రుడిని అంటారు. ఈ దుర్బలతలు
ఉన్నప్పటికీ,
- శివుని అనుగ్రహం ద్వారా
ఉన్నత స్థానం: అటువంటి తాను,
సులభముగా కరుణను ప్రసాదించే శివుని పాదసేవ వల్ల
(అఙ్ఘ్రిసేవానుభావాత్) ఉత్తంసత్వం (శిరోభూషణము, శివుని తలపై అలంకరించబడే స్థానం) పొందగలిగానని చంద్రుడు
చెబుతున్నాడు. ఇది శివుని గొప్పదనాన్ని, ఆయన భక్తులపై
ఎంత కరుణామయుడో తెలియజేస్తుంది.
- శివుని సేవించమని బోధ: "నాలాంటి లోపాలున్నవాడిని కూడా
శివుడు తన శిరస్సున ధరించి గౌరవించాడు, కాబట్టి
ప్రజలందరూ శివుని సేవించండి" అని చంద్రుడు తన స్వంత అనుభవం (నిజయావస్థయా
ఏవ) ద్వారా లోకానికి బోధించుచున్నాడు. ఇది భక్తి యొక్క శక్తిని, శివుని శరణాగతి ప్రాముఖ్యతను నొక్కి చెబుతుంది.
- ముగ్ధపీయూషభానుడు: చంద్రుడిని 'మనోహరమైన
అమృత కిరణాలు కలవాడు' అని వర్ణించడం, ఆయన ప్రకాశం, చల్లదనం, మరియు
అమృతత్వం (దేవతలకు ఆహారం) వంటి లక్షణాలను సూచిస్తుంది.
ఈ శ్లోకం
శివుని కరుణ, భక్తులపై ఆయనకున్న ప్రేమ,
మరియు ఆయన శరణాగతి వల్ల కలిగే అపారమైన ప్రయోజనాలను స్పష్టంగా
తెలియజేస్తుంది. లోపాలు ఉన్నవారిని కూడా ఉన్నత స్థానానికి చేర్చగల శివుని మహిమను
చంద్రుని ఉదాహరణతో కవి అద్భుతంగా వివరించారు.
35. శివుని శ్వేతచ్ఛత్ర వర్ణన
కాన్త్యా సమ్ఫుల్లమల్లీకుసుమధవలయా వ్యాప్య విశ్వం విరాజ-
న్వృత్తాకారో వితన్వన్ముహురపి చ పరాం నిర్వృతిం
పాదభాజామ్ ;
సానన్దం నన్దిదోష్ణా మణికటకవతా వాహ్యమానః పురారేః
శ్వేతచ్ఛత్రాఖ్యశీతద్యుతిరపహరతాదాపదస్తాపదా నః . 35 .
పదచ్ఛేదము:
కాన్త్యా,
సమ్ఫుల్లమల్లీకుసుమధవలయా, వ్యాప్య, విశ్వం, విరాజన్, వృత్తాకారః,
వితన్వన్, ముహుః + అపి + చ, పరాం, నిర్వృతిం, పాదభాజామ్,
సానన్దం, నన్దిదోష్ణా, మణికటకవతా,
వాహ్యమానః, పుర + అరేః, శ్వేతచ్ఛత్ర
+ ఆఖ్యః, శీతద్యుతిః + అపహరతాత్ + ఆపదః + తాపదాః, నః.
అన్వయము:
సమ్ఫుల్లమల్లీకుసుమధవలయా కాన్త్యా
విశ్వం వ్యాప్య విరాజన్, వృత్తాకారః, పాదభాజాం
పరాం నిర్వృతిం ముహుః + అపి చ వితన్వన్, మణికటకవతా
నన్దిదోష్ణా సానన్దం వాహ్యమానః, పుర + అరేః శ్వేతచ్ఛత్ర +
ఆఖ్యః శీతద్యుతిః, నః తాపదాః ఆపదః అపహరతాత్.
ప్రతి
పదార్థము:
సమ్ఫుల్లమల్లీకుసుమధవలయా =
వికసించిన మల్లెపూవు వలె తెల్లని, కాన్త్యా
= కాంతిచే, విశ్వం = ప్రపంచమును,
వ్యాప్య = వ్యాపించి, విరాజన్
= ప్రకాశించుచున్న, వృత్తాకారః = గుండ్రని ఆకారము కలది, పాదభాజామ్ = పాదములను ఆశ్రయించిన వారికి (భక్తులకు), పరాం
= గొప్ప, నిర్వృతిం = ఆనందమును,
ముహుః + అపి + చ = పదే పదే కూడా, వితన్వన్ = విస్తరింపజేయునది, మణికటకవతా
= మణి కంకణములను ధరించిన, నన్దిదోష్ణా
= నంది బాహువులచే, సానన్దం = ఆనందముతో, వాహ్యమానః = మోయబడుచున్న,
పుర + అరేః = త్రిపురాసురులకు శత్రువైన
(శివుని యొక్క), శ్వేతచ్ఛత్ర + ఆఖ్యః = శ్వేతచ్ఛత్రము (తెల్లని గొడుగు) అని పేరు పొందిన, శీతద్యుతిః
= చల్లని ప్రకాశము కలది (లేదా చంద్రుడు వంటిది, ఇక్కడ గొడుగు చంద్రుని వలె చల్లదనం ఇస్తుంది అనే అర్థంలో), నః = మా యొక్క, తాపదాః
= బాధాకరమైన, ఆపదః = ఆపదలను,
అపహరతాత్ = తొలగించుగాక.
తాత్పర్యము:
వికసించిన
మల్లెపూవు వలె తెల్లని కాంతిచే ప్రపంచమును వ్యాపించి ప్రకాశించుచున్నది, గుండ్రని ఆకారము కలది, పాదములను
ఆశ్రయించిన భక్తులకు గొప్ప ఆనందమును పదే పదే విస్తరింపజేయునది, మణి కంకణములను ధరించిన నంది బాహువులచే ఆనందముతో మోయబడుచున్న, త్రిపురాసురులకు శత్రువైన శివుని యొక్క శ్వేతచ్ఛత్రము (తెల్లని గొడుగు),
మా యొక్క బాధాకరమైన ఆపదలను తొలగించుగాక.
విశేషాలు:
ఈ శ్లోకం శివుని
శ్వేతచ్ఛత్రం (తెల్లని రాజగొడుగు) యొక్క వైభవాన్ని, దాని సౌందర్యాన్ని, మరియు అది భక్తులకు ప్రసాదించే
రక్షణను వివరిస్తుంది. రాజసౌందర్యానికి, అధికారాన్నికి,
రక్షణకు ఛత్రం ఒక ప్రతీక.
- తెల్లని కాంతితో
విశ్వవ్యాప్తం: శ్వేతచ్ఛత్రం
వికసించిన మల్లెపూవు వలె స్వచ్ఛమైన తెల్లని కాంతితో విశ్వాన్ని వ్యాపించి
ప్రకాశిస్తుందని చెప్పడం, దాని దివ్యత్వాన్ని, పవిత్రతను, మరియు శివుని సార్వభౌమత్వాన్ని
సూచిస్తుంది.
- గుండ్రని ఆకారం: గొడుగు యొక్క వృత్తాకారం, పరిపూర్ణతను, రక్షణను సూచిస్తుంది.
- భక్తులకు ఆనందం: ఈ శ్వేతచ్ఛత్రం తనను ఆశ్రయించిన
భక్తులకు గొప్ప ఆనందాన్ని పదే పదే ప్రసాదిస్తుందని చెప్పడం, శివుని దయను, ఆయన భక్తుల పట్ల కరుణను
తెలియజేస్తుంది. ఇది భక్తులకు శాంతి, సుఖాన్ని
అందిస్తుంది.
- నందిచే ధరించబడుట: మణి కంకణాలు ధరించిన నంది (శివుని
ప్రధాన గణము, వాహనము) బాహువులచే ఈ ఛత్రం ఆనందంగా
మోయబడుతుందని చెప్పడం, శివుని పరివారం, ఆయన వైభవాన్ని, మరియు నంది యొక్క భక్తిని
సూచిస్తుంది.
- శీతద్యుతి (చల్లని
ప్రకాశం): ఛత్రాన్ని 'శీతద్యుతి' (చల్లని కాంతి) అని వర్ణించడం,
అది సూర్యుని వేడి నుండి కాపాడుతూ, చంద్రుని
వలె చల్లదనాన్ని, శాంతిని ప్రసాదిస్తుందని అర్థం. ఇది
భక్తుల బాధలను తొలగించే స్వభావాన్ని సూచిస్తుంది.
- బాధాకరమైన ఆపదలను
తొలగించుట: అటువంటి మహిమాన్వితమైన
శ్వేతచ్ఛత్రం భక్తుల బాధాకరమైన ఆపదలను పూర్తిగా తొలగించాలని ప్రార్థించడం,
శివుని రక్షణ శక్తిని, ఆశ్రిత
వత్సలత్వాన్ని తెలియజేస్తుంది.
ఈ శ్లోకం
శివుని రాజ వైభవాన్ని, ఆయనకున్న రక్షణ
శక్తిని, మరియు ఆయన అనుగ్రహం ద్వారా భక్తులు సమస్త ఆపదలు,
దుఃఖాల నుండి విముక్తి పొందగలరని సందేశాన్నిస్తుంది.
36. శివుని చామరాలు విసరుతున్న సఖుల కంకణ శబ్దాలు
దివ్యాకల్యోజ్జ్వలానాం శివగిరిసుతయోః పార్శ్వయోరాశ్రితానాం
రుద్రాణీసత్సఖీనాం మదతరలకటాక్షాఞ్చలైరఞ్చితానామ్ ;
ఉద్వేల్లద్బాహువల్లీవిలసనసమయే చామరాన్దోలనీనా-
ముద్భూతః కఙ్కణాలీవలయకలకలో వారయేదాపదో నః . 36 .
పదచ్ఛేదము:
దివ్య
+ ఆకల్య + ఉజ్జ్వలానాం, శివగిరిసుతయోః, పార్శ్వయోః + ఆశ్రితానాం, రుద్రాణీసత్ + సఖీనాం,
మదతరలకటాక్షాఞ్చలైః + అఞ్చితానామ్, ఉద్వేల్లత్
+ బాహువల్లీవిలసనసమయే, చామరాన్దోలనీనామ్, ఉద్భూతః, కఙ్కణాలీవలయకలకలః, వారయేత్
+ ఆపదః, నః.
అన్వయము:
దివ్య +
ఆకల్య + ఉజ్జ్వలానాం, శివగిరిసుతయోః
పార్శ్వయోః + ఆశ్రితానాం, మదతరలకటాక్షాఞ్చలైః + అఞ్చితానాం,
రుద్రాణీసత్ + సఖీనాం, చామరాన్దోలనీనామ్,
ఉద్వేల్లత్ + బాహువల్లీవిలసనసమయే, ఉద్భూతః
కఙ్కణాలీవలయకలకలః, నః ఆపదః వారయేత్.
ప్రతి
పదార్థము:
దివ్య +
ఆకల్య + ఉజ్జ్వలానాం = దివ్యమైన
అలంకరణలతో (అలంకారాలతో) ప్రకాశించుచున్నవారు, శివగిరిసుతయోః
= శివుడు మరియు పర్వతరాజ పుత్రి (పార్వతి) యొక్క, పార్శ్వయోః + ఆశ్రితానాం = ఇరువైపులా ఉన్న
(ఆశ్రయించి ఉన్న), రుద్రాణీసత్ + సఖీనాం = పార్వతి యొక్క మంచి సఖుల (చెలికత్తెల) యొక్క, మదతరలకటాక్షాఞ్చలైః
+ అఞ్చితానాం = మదముచే చలించిన కటాక్షము యొక్క చివరలచే
అందగించినవారి, చామరాన్దోలనీనామ్ = చామరములను
విసరుచున్నవారి, ఉద్వేల్లత్ + బాహువల్లీవిలసనసమయే = పైకి కదులుచున్న తీగ వంటి బాహువులు ప్రకాశించునపుడు, ఉద్భూతః = పుట్టిన, కఙ్కణాలీవలయకలకలః
= కంకణముల వరుసల (గాజుల) కంఠధ్వని, నః
= మా యొక్క, ఆపదః = ఆపదలను,
వారయేత్ = తొలగించుగాక.
తాత్పర్యము:
దివ్యమైన
అలంకరణలతో ప్రకాశించుచున్నవారు, శివుడు మరియు
పార్వతి యొక్క ఇరువైపులా ఉన్న (ఆశ్రయించి ఉన్నవారు), పార్వతి
యొక్క చెలికత్తెల యొక్క, మదముచే చలించిన కటాక్షముల చివరలచే
అందగించినవారి, చామరములను విసరుచున్నప్పుడు, పైకి కదులుచున్న తీగ వంటి బాహువులు ప్రకాశించునపుడు పుట్టిన కంకణముల వరుసల
(గాజుల) కంఠధ్వని, మా యొక్క ఆపదలను తొలగించుగాక.
విశేషాలు:
ఈ శ్లోకం
శివుడు మరియు పార్వతి దివ్య సింహాసనంపై కొలువై ఉన్నప్పుడు, వారి సఖులు చామరాలు విసురుతున్న సందర్భాన్ని వర్ణిస్తుంది.
ఇక్కడ ఆ సఖుల కంకణాల మధుర ధ్వని భక్తుల ఆపదలను తొలగిస్తుందని కవి
ప్రార్థిస్తున్నాడు.
- దివ్య రూప వర్ణన: శివపార్వతుల చుట్టూ ఉన్న పరివారానికి
సంబంధించిన దివ్యత్వాన్ని ఇది తెలియజేస్తుంది. సఖులు కూడా దివ్యమైన అలంకరణలతో
ప్రకాశిస్తున్నారు.
- పార్వతి సఖులు: ఈ సఖులు కేవలం సాధారణ పరిచారికలు కాదు,
"రుద్రాణీసత్ సఖీనాం" – పార్వతి యొక్క మంచి (అంటే
శ్రేష్ఠమైన) సఖులు. ఇది వారి స్థానాన్ని, ప్రాముఖ్యతను
సూచిస్తుంది.
- మదతరలకటాక్షాలు: సఖులు మదనముచే (ఆనందం, ఉత్సాహం) చలించిన కటాక్షములతో అందంగా ఉన్నారని వర్ణించడం, ఆ దివ్య లోకంలోని వాతావరణం ఎంత ఆనందంగా, ఉత్సాహంగా
ఉంటుందో తెలియజేస్తుంది.
- చామర వీచుట, కంకణాల ధ్వని: సఖులు
చామరములు విసురుతున్నప్పుడు వారి బాహువులు తీగెల వలె కదులుతుండగా, వారి చేతులకున్న కంకణాలు ఒక మధురమైన శబ్దాన్ని చేస్తాయి. ఈ శబ్దం
కేవలం సాధారణ ధ్వని కాదని, అది దివ్యమైనదని, శక్తివంతమైనదని, ఆపదలను తొలగించగలదని కవి
ఉద్దేశం.
- ఆపద నివారణ: ఈ దివ్య కంకణాల ధ్వని భక్తుల ఆపదలను
(సంకటాలను) తొలగించాలని ప్రార్థించడం, శివుని
పరివారంలో ఉన్న చిన్న అంశం కూడా భక్తుల శ్రేయస్సుకు తోడ్పడుతుందని
విశ్వాసాన్ని వ్యక్తం చేస్తుంది. ఇది శివశక్తి సర్వవ్యాపకత్వాన్ని
సూచిస్తుంది. శివుని చామరాలు ఆయన సార్వభౌమత్వానికి, రక్షణకు
ప్రతీకలు.
ఈ శ్లోకం
ద్వారా భక్తుడు శివుని దివ్యమైన ఆస్థానాన్ని, ఆయన
పరివారాన్ని ధ్యానించి, ఆ దివ్య ధ్వని ద్వారా తమ కష్టాల
నుండి విముక్తి పొందాలని ఆశిస్తున్నాడు.
37. శివుని సమ్ముఖమున దేవతా స్త్రీల నృత్యము
స్వర్గౌకఃసున్దరీణాం సులలితవపుషాం స్వామిసేవాపరాణాం
వల్గద్భూషాణి
వక్త్రామ్బుజపరివిగలన్ముగ్ధగీతామృతాని ;
నిత్యం నృత్తాన్యుపాసే భుజవిధృతిపదన్యాసభావావలోక-
ప్రత్యుద్యత్ప్రీతిమాద్యత్ప్రమథనటనటీదత్తసమ్భావనాని
. 37 .
పదచ్ఛేదము:
స్వర్గౌకఃసున్దరీణాం, సులలితవపుషాం,
స్వామిసేవాపరాణాం, వల్గద్భూషాణి, వక్త్రామ్బుజపరివిగలన్ముగ్ధగీతామృతాని, నిత్యం,
నృత్తాని + ఉపాసే, భుజవిధృతిపదన్యాసభావావలోక-ప్రత్యుద్యత్ప్రీతిమాద్యత్ప్రమథనటనటీదత్తసమ్భావనాని.
అన్వయము:
స్వర్గౌకఃసున్దరీణాం, సులలితవపుషాం,
స్వామిసేవాపరాణాం, వల్గద్భూషాణి, వక్త్రామ్బుజపరివిగలత్ + ముగ్ధగీతామృతాని, భుజవిధృతిపదన్యాసభావావలోక-ప్రత్యుద్యత్
+ ప్రీతిమాద్యత్ + ప్రమథనటనటీదత్తసమ్భావనాని నృత్తాని, [అహం]
నిత్యం ఉపాసే.
ప్రతి పదార్థము:
స్వర్గౌకఃసున్దరీణాం
= స్వర్గ లోక నివాసినులైన సుందరీమణుల (అప్సరసల) యొక్క, సులలితవపుషాం = మిక్కిలి అందమైన శరీరములు కలవి,
స్వామిసేవాపరాణాం = తమ స్వామి (శివుడు) సేవ
యందు ఆసక్తులైన, వల్గద్భూషాణి = కదులుచున్న
ఆభరణములు కలవి (నృత్యం చేస్తున్నప్పుడు ఆభరణాలు కదులుతాయి), వక్త్రామ్బుజపరివిగలత్
+ ముగ్ధగీతామృతాని = ముఖపద్మముల నుండి వెలువడుచున్న మనోహరమైన
అమృతము వంటి గీతములు కలవి, భుజవిధృతిపదన్యాసభావావలోక-ప్రత్యుద్యత్
+ ప్రీతిమాద్యత్ + ప్రమథనటనటీదత్తసమ్భావనాని = (నాట్యము
చేయునపుడు) భుజముల విదృతులు (వంచుటలు), పాదముల నడవడికలు,
భావములు, చూపులను చూసి పుట్టుచున్న సంతోషముతో
మత్తెక్కిన ప్రమథ గణములలోని నటీమణులచే ఇవ్వబడిన సత్కారములు కలవి (వారు కూడా ఈ
నృత్యమును చూసి ఆనందించేవి), నృత్తాని = నృత్యములను, నిత్యం = ఎల్లప్పుడూ,
ఉపాసే = నేను సేవిస్తున్నాను (ధ్యానం
చేస్తున్నాను/ఆరాధిస్తున్నాను).
తాత్పర్యము:
స్వర్గ లోక నివాసినులైన సుందరీమణుల (అప్సరసల)
యొక్క, మిక్కిలి అందమైన శరీరములు కలవి, తమ స్వామి (శివుడు)
సేవ యందు ఆసక్తులైనవి, కదులుచున్న ఆభరణములు కలవి, ముఖపద్మముల నుండి వెలువడుచున్న మనోహరమైన అమృతము వంటి గీతములు కలవి,
(నాట్యము చేయునపుడు) భుజముల విదృతులు, పాదముల
నడవడికలు, భావములు, చూపులను చూసి
పుట్టుచున్న సంతోషముతో మత్తెక్కిన ప్రమథ గణములలోని నటీమణులచే సత్కరించబడినవి అయిన
ఆ నృత్యములను నేను ఎల్లప్పుడూ సేవిస్తున్నాను (ధ్యానం
చేస్తున్నాను/ఆరాధిస్తున్నాను).
విశేషాలు:
ఈ శ్లోకం శివుని దివ్య సభలో స్వర్గలోక
సుందరీమణులు (అప్సరసలు) ప్రదర్శించే నృత్య వైభవాన్ని వర్ణిస్తుంది. కవి ఆ
నృత్యాన్ని నిత్యం ధ్యానిస్తానని, ఆరాధిస్తానని చెబుతున్నారు.
- స్వర్గౌకః సుందరీమణుల వర్ణన:
- సులలితవపుషాం: వారి శరీరాలు అత్యంత సుకుమారంగా,
అందంగా ఉన్నాయని.
- స్వామిసేవాపరాణాం: వారు కేవలం నృత్యం చేయడమే
కాకుండా, శివుని సేవలో నిమగ్నమై ఉన్నారని, ఇది వారి భక్తిని సూచిస్తుంది.
- వల్గద్భూషాణి: నృత్యం చేస్తున్నప్పుడు వారి ఆభరణాలు
కదులుతూ, నాట్యానికి మరింత అందాన్ని, లయాత్మకతను జోడిస్తాయని.
- వక్త్రామ్బుజపరివిగలత్ + ముగ్ధగీతామృతాని: వారి
ముఖపద్మముల నుండి అమృతతుల్యమైన, మనోహరమైన గీతాలు
వెలువడుతున్నాయని. ఇది నృత్యంతో పాటు సంగీతం యొక్క మాధుర్యాన్ని కూడా
తెలియజేస్తుంది.
- ప్రమథ గణముల ఆనందం: ఈ నృత్యాన్ని చూసి శివుని
గణాలలోని నటీమణులు కూడా (ప్రమథనటనటీ) సంతోషంతో ఉప్పొంగిపోయి, ఈ అప్సరసలకు సత్కారాలు (సమ్భావనాని) చేస్తున్నారని చెప్పడం, ఆ నృత్య ప్రదర్శన ఎంత గొప్పదో, ఎంత
ఆకర్షణీయమైనదో తెలియజేస్తుంది. భుజాల కదలికలు, పాదాల
నడవడికలు, భావప్రకటన, చూపులు వంటి
ప్రతి అంశం ప్రమథ గణాలను మైమరిపింపజేస్తుందని భావం.
- నిత్య ధ్యానం/సేవనం: కవి అటువంటి దివ్యమైన
నృత్యాన్ని "నిత్యం ఉపాసే" అని చెప్పడం ద్వారా, శివుని దివ్య రూపాన్ని, ఆయన పరివారాన్ని,
ఆయన సన్నిధిలో జరిగే దివ్య కార్యాలను నిరంతరం ధ్యానించడం
ద్వారా ఆధ్యాత్మిక ఆనందాన్ని, శుభాలను పొందాలనే కోరికను
వ్యక్తం చేస్తున్నారు.
ఈ శ్లోకం శివుని దివ్య లోకం యొక్క వైభవాన్ని, అక్కడ జరిగే
కళా ప్రదర్శనల సౌందర్యాన్ని, మరియు దాని ధ్యానం ద్వారా
భక్తులు పొందే ఆధ్యాత్మిక సంతృప్తిని తెలియజేస్తుంది. ఇది శివుడు కేవలం ఉగ్రరూపుడు
మాత్రమే కాదని, కళలను, ఆనందాన్ని
ఆస్వాదించే రసికుడు అని కూడా సూచిస్తుంది.
38. నారద మహర్షి వీణాగానం
స్థానప్రాప్త్యా స్వరాణాం కిమపి విశదతాం వ్యఞ్జయన్మఞ్జువీణా-
స్వానావచ్ఛిన్నతాలక్రమమమృతమివాస్వాద్యమానం
శివాభ్యామ్ ;
నానారాగాతిహృద్యం నవరసమధురస్తోత్రజాతానువిద్ధం
గానం వీణామహర్షేః కలమతిలలితం కర్ణపూరాయతాం నః . 38 .
పదచ్ఛేదము:
స్థానప్రాప్త్యా,
స్వరాణాం, కిమ్ + అపి, విశదతాం,
వ్యఞ్జయన్ + మఞ్జువీణాస్వానావచ్ఛిన్నతాలక్రమమ్ + అమృతమ్ + ఇవ +
ఆస్వాద్యమానం, శివాభ్యామ్, నానారాగాతిహృద్యం,
నవరసమధురస్తోత్రజాతానువిద్ధం, గానం, వీణామహర్షేః, కలం, అతిలలితం,
కర్ణపూరాయతాం, నః.
అన్వయము:
స్థానప్రాప్త్యా స్వరాణాం కిమ్ +
అపి విశదతాం వ్యఞ్జయన్, మఞ్జువీణాస్వానావచ్ఛిన్నతాలక్రమమ్,
శివాభ్యాం అమృతమ్ + ఇవ + ఆస్వాద్యమానం, నానారాగాతిహృద్యం,
నవరసమధురస్తోత్రజాతానువిద్ధం, వీణామహర్షేః
కలమ్ + అతిలలితం గానం, నః కర్ణపూరాయతామ్.
ప్రతి
పదార్థము:
స్థానప్రాప్త్యా = స్థానములను (సప్తస్వరముల స్థానములను) పొందడం ద్వారా, స్వరాణాం = స్వరముల యొక్క, కిమ్
+ అపి = అనిర్వచనీయమైన (విశేషమైన), విశదతాం
= స్పష్టతను (ప్రకాశాన్ని), వ్యఞ్జయన్
= వ్యక్తపరచుచున్న, మఞ్జువీణాస్వానావచ్ఛిన్నతాలక్రమమ్
= మనోహరమైన వీణా నాదముచే అంతరాయము లేని తాళక్రమము కలది, శివాభ్యామ్ = శివపార్వతులిద్దరిచేత, అమృతమ్ + ఇవ = అమృతము వలె, ఆస్వాద్యమానం
= ఆస్వాదించబడుచున్న, నానారాగాతిహృద్యం
= అనేక రాగములచే మిక్కిలి మనోహరమైనది, నవరసమధురస్తోత్రజాతానువిద్ధం
= నవరసములతో మధురమైన స్తోత్రముల సమూహముతో కూడినది, వీణామహర్షేః = వీణను ధరించిన మహర్షి (నారదుని) యొక్క,
కలం = మధురమైన, అతిలలితం
= మిక్కిలి లలితమైన, గానం = గానము, నః = మాకు, కర్ణపూరాయతాం = చెవిలో అలంకరణ వలె (చెవుల పండుగ
అగుగాక, అత్యంత ప్రీతికరమగుగాక).
తాత్పర్యము:
(సప్త)స్వరముల
స్థానములను పొందడం ద్వారా అనిర్వచనీయమైన స్పష్టతను (ప్రకాశాన్ని)
వ్యక్తపరచుచున్నది, మనోహరమైన వీణా నాదముచే అంతరాయము లేని
తాళక్రమము కలది, శివపార్వతులిద్దరిచే అమృతము వలె ఆస్వాదించబడుచున్నది,
అనేక రాగములచే మిక్కిలి మనోహరమైనది, నవరసములతో
మధురమైన స్తోత్రముల సమూహముతో కూడినది అయిన వీణను ధరించిన మహర్షి (నారదుని) యొక్క
మధురమైన, మిక్కిలి లలితమైన గానము, మాకు
చెవిలో అలంకరణ వలె (చెవుల పండుగగా, అత్యంత ప్రీతికరముగా)
అగుగాక.
విశేషాలు:
ఈ శ్లోకం నారద
మహర్షి వీణాగానం యొక్క అద్భుతమైన స్వభావాన్ని, దాని
మాధుర్యాన్ని, మరియు శివపార్వతులిద్దరినీ ఆనందింపజేసే దాని
శక్తిని వివరిస్తుంది. భక్తుడు ఆ గానం తనకు కూడా ఆనందాన్ని, శ్రేయస్సును
ప్రసాదించాలని కోరుకుంటున్నాడు.
- స్వరాల స్పష్టత: గానం సప్తస్వరాల స్థానప్రాప్తి ద్వారా
అనిర్వచనీయమైన స్పష్టతను (విశదత) కలిగి ఉందని చెప్పడం, అది
సంగీత పరంగా ఎంత పరిపూర్ణమైనదో తెలియజేస్తుంది.
- వీణా నాదముతో తాళక్రమం: వీణ యొక్క మధురమైన నాదం
(మఞ్జువీణాస్వాన) తో కూడిన, ఎటువంటి అంతరాయం లేని
తాళక్రమం (అవచ్ఛిన్నతాలక్రమ) ఆ గానంలో ఉందని చెప్పడం, అది
లయబద్ధంగా, సమన్వయంతో కూడుకున్నదని సూచిస్తుంది.
- శివపార్వతుల ఆస్వాదన: ఈ గానం శివపార్వతులిద్దరిచే అమృతం వలె
ఆస్వాదించబడుతుందని చెప్పడం, దాని దివ్యత్వాన్ని,
మాధుర్యాన్ని నొక్కి చెబుతుంది. సృష్టికర్తలే ఆస్వాదించే గానం
సర్వశ్రేష్ఠమైనది.
- నానా రాగాలు, నవరసాలు: గానంలో
అనేక రకాల రాగాలు ఉన్నాయని (నానారాగాతిహృద్యం), మరియు
అది నవరసాలతో (శృంగార, కరుణ, హాస్య,
రౌద్ర, వీర, భయానక,
బీభత్స, అద్భుత, శాంత
రసాలు) కూడిన మధురమైన స్తోత్రాలతో అనుబంధించబడిందని (నవరసమధురస్తోత్రజాతానువిద్ధం)
చెప్పడం, దాని భావసమృద్ధిని, వైవిధ్యాన్ని,
మరియు వినేవారిని ఆకట్టుకునే శక్తిని తెలియజేస్తుంది.
- వీణామహర్షి నారదుడు: నారదుడు బ్రహ్మ కుమారుడు, దేవ మహర్షి, వీణను నిరంతరం ధరించేవాడు. ఆయన గాన
నైపుణ్యం జగద్విదితం. ఆయన గానం శివుడికి అత్యంత ప్రీతికరమని పురాణాలు
చెబుతాయి.
- కర్ణపూరాయతాం నః: అటువంటి మధురమైన, లలితమైన గానం తమకు కర్ణపూరం (చెవిలో అలంకరణ)
వలె అగుగాక అని ప్రార్థించడం, అది తమ చెవులకు అత్యంత
ప్రియమైనదిగా, నిరంతరం వినాలని కోరుకుంటున్నట్లు,
మరియు దాని శ్రవణం ద్వారా ఆధ్యాత్మిక ఆనందాన్ని, శుభాన్ని పొందాలని ఆశిస్తున్నట్లు తెలియజేస్తుంది.
ఈ శ్లోకం
శివుని దివ్య సభలోని సంగీత వైభవాన్ని, నారద
మహర్షి గానం యొక్క గొప్పదనాన్ని, మరియు ఆ గాన శ్రవణం ద్వారా
భక్తులు పొందే ఆధ్యాత్మిక ఆనందాన్ని, శ్రేయస్సును
వివరిస్తుంది.
39. శివుని ముందు జరిగే మృదంగ నాదము
చేతో జాతప్రమోదం సపది విదధతీ ప్రాణినాం వాణినీనాం
పాణిద్వన్ద్వాగ్రజాగ్రత్సులలితరణితస్వర్ణతాలానుకూలా
;
స్వీయారావేణ పాథోధరరవపటునా నాదయన్తీ మయూరీం
మాయూరీ మన్దభావం మణిమురజభవా మార్జనా మార్జయేన్నః
. 39 .
పదచ్ఛేదము:
చేతః, జాతప్రమోదం, సపది,
విదధతీ, ప్రాణినాం, వాణినీనాం, పాణిద్వన్ద్వ +
అగ్రజాగ్రత్ + సులలితరణితస్వర్ణతాలానుకూలా, స్వీయారావేణ, పాథోధరరవపటునా, నాదయన్తీ, మయూరీం, మాయూరీ, మన్దభావం, మణిమురజభవా, మార్జనా, మార్జయేత్ + నః.
అన్వయము:
ప్రాణినాం
చేతః సపది జాతప్రమోదం విదధతీ, వాణినీనాం
పాణిద్వన్ద్వ + అగ్రజాగ్రత్ + సులలితరణితస్వర్ణతాలానుకూలా, పాథోధరరవపటునా స్వీయారావేణ మయూరీం నాదయంతీ, మణిమురజభవా మాయూరీ మార్జనా, నః మన్దభావం మార్జయేత్.
ప్రతి
పదార్థము:
ప్రాణినాం = ప్రాణులకు, చేతః = మనస్సులో, సపది = వెంటనే, జాతప్రమోదం = పుట్టిన ఆనందమును, విదధతీ = కలిగించునది, వాణినీనాం = అప్సరసల (వాణినులు
అంటే అందమైన కంఠధ్వని కలవారు) యొక్క, పాణిద్వన్ద్వ + అగ్రజాగ్రత్ + సులలితరణితస్వర్ణతాలానుకూలా = చేతుల జంటల చివర్ల నుండి వెలువడుచున్న మిక్కిలి లలితమైన
శబ్దము (గంటలు/తాళాలు) తో కూడిన స్వర్ణతాళమునకు అనుకూలమైనది (తాళానికి తగ్గట్టుగా
మోగునది),
పాథోధరరవపటునా = మేఘ గర్జన వలె గంభీరమైన ధ్వనితో కూడిన, స్వీయారావేణ = తన (మృదంగం యొక్క)
శబ్దముతో,
మయూరీం = నెమలిని, నాదయంతీ = నాదము చేయించునది
(ఆనందింపజేయునది), మణిమురజభవా = మణులు పొదగబడిన మృదంగము నుండి పుట్టిన, మాయూరీ = నెమలి వంటి (మయూరి
అంటే నెమలి, ఇక్కడ నెమలి కూత వలె మధురమైన ధ్వని
అని,
లేదా నెమలిని ఆనందింపజేసేది), మార్జనా = మృదంగ నాదము (మార్జన అంటే మృదంగం
పలికించుటలోని ఒక విశేష పద్ధతి), నః = మా యొక్క, మన్దభావం = మందబుద్ధిని (అజ్ఞానమును, జడత్వమును), మార్జయేత్ = తొలగించుగాక.
తాత్పర్యము:
ప్రాణుల
మనస్సులో వెంటనే ఆనందమును కలిగించునది, అప్సరసల చేతుల జంటల చివర్ల నుండి వెలువడుచున్న మిక్కిలి లలితమైన శబ్దము
(తాళాలు) తో కూడిన స్వర్ణతాళమునకు అనుకూలమైనది, మేఘ గర్జన వలె గంభీరమైన తన (మృదంగం యొక్క) శబ్దముతో నెమలిని నాదము చేయించునది (ఆనందింపజేయునది)
అయిన,
మణులు పొదగబడిన మృదంగము నుండి పుట్టిన, నెమలి వంటి మధుర ధ్వని కల మృదంగ నాదము (మార్జన), మా యొక్క మందబుద్ధిని (అజ్ఞానమును, జడత్వమును) తొలగించుగాక.
విశేషాలు:
ఈ శ్లోకం శివుని దివ్య సభలో మృదంగ నాదం యొక్క మహిమను, దాని ప్రభావాలను వర్ణిస్తుంది. ఈ మృదంగ ధ్వని భక్తుల అజ్ఞానాన్ని తొలగించాలని
ప్రార్థిస్తున్నాడు.
- మానసిక ఆనందం: ఈ మృదంగ ధ్వని ప్రాణుల మనస్సులో వెంటనే ఆనందాన్ని
కలిగిస్తుందని చెప్పడం, సంగీతానికి
ఉన్న అలౌకిక శక్తిని సూచిస్తుంది.
- తాళానుకూలం: అప్సరసల చేతులలోని సులలితమైన స్వర్ణ తాళాలకు అనుగుణంగా
మృదంగం మోగుతుందని చెప్పడం, సంగీతంలోని
లయ,
సమన్వయం ఎంత పరిపూర్ణంగా ఉన్నాయో
తెలియజేస్తుంది.
- మేఘ గర్జన వంటి ధ్వని: మృదంగ ధ్వని మేఘ గర్జన వలె గంభీరంగా (పాథోధరరవపటునా)
ఉంటుందని వర్ణించడం, దాని శక్తిని, లోతును సూచిస్తుంది.
- నెమలిని నాదము చేయించుట: మృదంగ ధ్వని నెమలిని (మయూరీం) నాదము చేయిస్తుందని
(ఆనందింపజేస్తుంది) చెప్పడం, దాని
అసాధారణమైన ప్రభావాన్ని, సహజసిద్ధమైన
జీవులను కూడా ఆకర్షించే శక్తిని తెలియజేస్తుంది. నెమళ్ళు మేఘ గర్జనలకు
స్పందించి నాట్యం చేస్తాయి.
- మణిమురజభవా మార్జన: మణులు పొదగబడిన మృదంగం (మురజం) నుండి పుట్టిన ఈ
ధ్వనిని "మార్జన" అని పిలవడం, మృదంగం పలికించుటలోని ఒక ప్రత్యేకమైన, శుద్ధమైన, కళాత్మకమైన పద్ధతిని సూచిస్తుంది.
- మందబుద్ధిని తొలగించుట: అటువంటి మహిమాన్వితమైన మృదంగ నాదం తమ యొక్క మందభావం (అజ్ఞానం, జడత్వం) తొలగించుగాక అని ప్రార్థించడం, సంగీతానికి ఉన్న ఆధ్యాత్మిక శక్తిని, అది జ్ఞానాన్ని ప్రసాదించి అజ్ఞానాన్ని దూరం చేయగలదని
విశ్వాసాన్ని వ్యక్తం చేస్తుంది.
ఈ శ్లోకం
శివుని దివ్య సభలోని సంగీత వైభవాన్ని, ముఖ్యంగా మృదంగ నాదానికి ఉన్న శక్తిని, మరియు దాని ధ్యానం ద్వారా భక్తులు తమ అజ్ఞానాన్ని తొలగించుకొని, ఆధ్యాత్మిక ఉన్నతిని పొందగలరని సందేశాన్నిస్తుంది.
40. శివుని పాదాశ్రితులందరికీ నమస్కారము
దేవేభ్యో దానవేభ్యః
పితృమునిపరిషత్సిద్ధవిద్యాధరేభ్యః
సాధ్యేభ్యశ్చారణేభ్యో
మనుజపశుపతజ్జాతికీటాదికేభ్యః ;
శ్రీకైలాసప్రరూఢాస్తృణవిటపిముఖాశ్చాపి యే సన్తి
తేభ్యః
సర్వేభ్యో నిర్విచారం నతిముపరచయే
శర్వపాదాశ్రయేభ్యః . 40 .
పదచ్ఛేదము:
దేవేభ్యః,
దానవేభ్యః, పితృమునిపరిషత్సిద్ధవిద్యాధరేభ్యః,
సాధ్యేభ్యః + చారణేభ్యః, మనుజపశుపతజ్జాతికీట +
ఆదికేభ్యః, శ్రీకైలాసప్రరూఢాః + తృణవిటపిముఖాః + చ + అపి,
యే, సన్తి, తేభ్యః,
సర్వేభ్యః, నిర్విచారం, నతిమ్
+ ఉపరచయే, శర్వపాదాశ్రయేభ్యః.
అన్వయము:
దేవేభ్యః, దానవేభ్యః, పితృమునిపరిషత్సిద్ధవిద్యాధరేభ్యః,
సాధ్యేభ్యః + చారణేభ్యః, మనుజపశుపతజ్జాతికీట +
ఆదికేభ్యః, చ + అపి, యే తృణవిటపిముఖాః
శ్రీకైలాసప్రరూఢాః సన్తి, తేభ్యః సర్వేభ్యః
శర్వపాదాశ్రయేభ్యః, [అహం] నిర్విచారం నతిమ్ + ఉపరచయే.
ప్రతి
పదార్థము: దేవేభ్యః = దేవతలకు, దానవేభ్యః = దానవులకు (రాక్షసులకు), పితృమునిపరిషత్సిద్ధవిద్యాధరేభ్యః = పితృదేవతలకు,
ముని సమూహాలకు, సిద్ధులకు, విద్యాధరులకు, సాధ్యేభ్యః + చారణేభ్యః = సాధ్యులకు, చారణులకు (ఇవి కూడా దేవతా భేదాలు),
మనుజపశుపతజ్జాతికీట + ఆదికేభ్యః = మానవులకు,
పశువులకు, పక్షులకు, కీటకాలకు
మరియు ఇతర జీవులకు, చ + అపి = మరియు
కూడా, యే = ఏవైతే, తృణవిటపిముఖాః = గడ్డి, చెట్లు
మొదలైనవి (స్థావరాలు), శ్రీకైలాసప్రరూఢాః = శ్రీకైలాస పర్వతమునందు పుట్టినవిగా, సన్తి = ఉన్నాయో, తేభ్యః = ఆ, సర్వేభ్యః = అందరికీ, శర్వపాదాశ్రయేభ్యః
= శర్వుని (శివుని) పాదములను ఆశ్రయించిన వారికి, [అహం] నిర్విచారం = నిర్విఘ్నముగా (సంకోచం లేకుండా),
నతిమ్ + ఉపరచయే = నమస్కారమును
సమర్పించుచున్నాను.
తాత్పర్యము:
దేవతలకు, దానవులకు (రాక్షసులకు), పితృదేవతలకు,
ముని సమూహాలకు, సిద్ధులకు, విద్యాధరులకు, సాధ్యులకు, చారణులకు,
మానవులకు, పశువులకు, పక్షులకు,
కీటకాలకు మరియు ఇతర జీవులకు, మరియు కూడా
శ్రీకైలాస పర్వతమునందు పుట్టిన గడ్డి, చెట్లు మొదలైన
స్థావరాలకు - శివుని పాదములను ఆశ్రయించిన అందరికీ, నేను
నిర్విఘ్నముగా (సంకోచం లేకుండా) నమస్కారమును సమర్పించుచున్నాను.
విశేషాలు:
ఈ శ్లోకం శివుని
పాదాశ్రితులందరికీ భక్తుడు నమస్కరిస్తున్నాడు. ఇది శివుని సర్వవ్యాపకత్వాన్ని, ఆయన భక్తుల పట్ల ఉన్న అనుగ్రహాన్ని, మరియు
భక్తుడు కలిగి ఉండవలసిన విశాల దృష్టిని తెలియజేస్తుంది.
- సమస్త జీవరాశికి నమస్కారం: కవి కేవలం దేవతలకు, ఋషులకు మాత్రమే కాకుండా, దానవులకు, మానవులకు, పశుపక్ష్యాదులకు, కీటకాలకు, చివరకు కైలాస పర్వతంపై పుట్టిన గడ్డి,
చెట్లు వంటి స్థావరాలకు కూడా నమస్కరిస్తున్నాడు. ఇది శివుని
అనుగ్రహం సమస్త సృష్టిపై ఉందని, ఆయన పాదాశ్రయం పొందిన
ప్రతి జీవి పవిత్రమైనదని సూచిస్తుంది.
- సర్వసమత్వ భావన: "సర్వేభ్యో" (అందరికీ)
"నిర్విచారం" (సంకోచం లేకుండా) నమస్కరించడం ద్వారా, కవి ఏ భేదభావం లేకుండా, శివుని పాదాశ్రయం
పొందిన వారందరూ గౌరవనీయులే అని తెలియజేస్తున్నారు. ఇది శివ భక్తిలోని సర్వసమత్వ
భావనను, అద్వైత సిద్ధాంతం యొక్క సారాంశాన్ని
ప్రతిబింబిస్తుంది.
- శర్వపాదాశ్రయత్వం: వీరందరూ
"శర్వపాదాశ్రయేభ్యః" (శివుని పాదములను ఆశ్రయించిన వారు) అని
చెప్పడం ముఖ్యం. శివుని పాదాలను ఆశ్రయించడం ద్వారానే వారికి ఈ గౌరవం, పవిత్రత లభించాయి అని కవి నమ్ముతున్నాడు.
- కైలాస ప్రాముఖ్యత: శివుని నివాసమైన కైలాసం పర్వతంపై ఉన్న
గడ్డి, చెట్లకు కూడా నమస్కరించడం, ఆ పర్వతానికి ఉన్న దివ్యత్వాన్ని, పవిత్రతను
సూచిస్తుంది. శివుని సాన్నిధ్యం వల్ల అవి కూడా పవిత్రమైనవిగా మారాయి.
ఈ శ్లోకం
భక్తుని యొక్క విశాల హృదయాన్ని, నిస్వార్థ
భక్తిని, మరియు శివుని యొక్క పరిపూర్ణ అనుగ్రహాన్ని స్పష్టంగా
తెలియజేస్తుంది. శివుడు సకల చరాచర సృష్టికి అధిపతి అని, ఆయనను
ఆశ్రయించిన వారికి ఎటువంటి భేదం ఉండదని ఈ శ్లోకం సందేశాన్నిస్తుంది.
41. స్తోత్ర పారాయణ ఫలశ్రుతి
ధ్యాయన్నిత్యం ప్రభాతే ప్రతిదివసమిదం స్తోత్రరత్నం పఠేద్యః
కిం వా బ్రూమస్తదీయం సుచరితమథవా కీర్తయామః
సమాసాత్ ;
సమ్పజ్జాతం సమగ్రం సదసి బహుమతిం సర్వలోకప్రియత్వం
సమ్ప్రాప్యాయుఃశతాన్తే పదమయతి పరబ్రహ్మణో
మన్మథారేః . 41 .
పదచ్ఛేదము:
ధ్యాయన్ + నిత్యం,
ప్రభాతే,
ప్రతిదివసమ్ + ఇదం,
స్తోత్రరత్నం,
పఠేత్ + యః,
కిమ్ + వా,
బ్రూమః, తదీయం, సుచరితమ్ + అథవా, కీర్తయామః, సమాసాత్, సమ్పజ్జాతం, సమగ్రం, సదసి, బహుమతిం, సర్వలోకప్రియత్వం, సమ్ప్రాప్య + ఆయుఃశతాన్తే,
పదమ్ + అయతి,
పరబ్రహ్మణః,
మన్మథారేః.
అన్వయము:
యః నిత్యం ప్రభాతే ప్రతిదివసమ్ ఇదం స్తోత్రరత్నం
ధ్యాయన్ పఠేత్, తదీయం
సుచరితమ్ అథవా సమాసాత్ కిమ్ వా బ్రూమః కీర్తయామః! సమ్పజ్జాతం సమగ్రం,
సదసి బహుమతిం,
సర్వలోకప్రియత్వం సమ్ప్రాప్య,
ఆయుఃశతాన్తే మన్మథారేః పరబ్రహ్మణః
పదమ్ అయతి.
ప్రతి పదార్థము:
యః = ఏ భక్తుడైతే, నిత్యం = నిరంతరము, ప్రభాతే = ప్రాతఃకాలమున (ఉదయమున), ప్రతిదివసమ్ = ప్రతిరోజు, ఇదం = ఈ, స్తోత్రరత్నం
= స్తోత్రరత్నమును (శ్రీ
శివ మహిమ్నః స్తోత్రమును), ధ్యాయన్
= ధ్యానించుచు,
పఠేత్ = పఠించునో, తదీయం = అతని యొక్క, సుచరితమ్ = మంచి జీవితమును (పుణ్య కార్యమును),
అథవా = లేదా, సమాసాత్ = సంక్షేపముగా, కిమ్ + వా = ఏమి, బ్రూమః = చెప్పగలము?, కీర్తయామః = వర్ణించగలము? (వర్ణించలేము, అంత గొప్పది), సమ్పజ్జాతం = సంపదల సమూహమును, సమగ్రం = సంపూర్ణముగా, సదసి = సభలలో, బహుమతిం = గొప్ప గౌరవమును, సర్వలోకప్రియత్వం = సమస్త లోకములచే ప్రియత్వమును (ప్రియముగా ఉండటమును),
సమ్ప్రాప్య
= పొంది,
ఆయుఃశతాన్తే
= వంద సంవత్సరముల
ఆయుర్దాయము (జీవితము) ముగిసిన పిదప, మన్మథారేః = మన్మథునికి శత్రువైన (శివుని యొక్క),
పరబ్రహ్మణః
= పరబ్రహ్మ స్వరూపమైన,
పదమ్ = స్థానమును (మోక్షమును), అయతి = పొందుతాడు.
తాత్పర్యము:
ఏ భక్తుడైతే నిరంతరము
ప్రతిరోజు ప్రాతఃకాలమున ఈ స్తోత్రరత్నమును ధ్యానించుచు పఠించునో,
అతని యొక్క మంచి జీవితమును (పుణ్య
కార్యమును) మేము సంక్షేపముగానైనా ఏమి వర్ణించగలము? (వర్ణించలేము, అంత గొప్పది). అటువంటి భక్తుడు సంపూర్ణముగా సంపదల
సమూహమును, సభలలో
గొప్ప గౌరవమును, సమస్త
లోకములచే ప్రియత్వమును పొంది, వంద సంవత్సరముల ఆయుర్దాయము (జీవితము) ముగిసిన పిదప,
మన్మథునికి శత్రువైన శివుని యొక్క పరబ్రహ్మ స్వరూపమైన మోక్ష
పదవిని పొందుతాడు.
విశేషాలు:
ఈ శ్లోకం స్తోత్ర పారాయణ
ఫలశ్రుతిని (స్తోత్రం
పఠించడం వల్ల కలిగే ప్రయోజనాలను) వివరిస్తుంది. ఇది స్తోత్రాన్ని ముగించేటప్పుడు
భక్తులకు ప్రోత్సాహాన్ని, విశ్వాసాన్ని
కలిగించే భాగం.
- నిత్య పారాయణ ప్రాముఖ్యత: "నిత్యం ప్రభాతే ప్రతిదివసమ్" (ప్రతిరోజు ఉదయం నిరంతరం) స్తోత్రాన్ని
ధ్యానించుచు పఠించాలని చెప్పడం, నిరంతర సాధన, భక్తి
యొక్క ప్రాముఖ్యతను నొక్కి చెబుతుంది.
- స్తోత్రరత్నం: ఈ
స్తోత్రాన్ని "స్తోత్రరత్నం" (స్తోత్రాలలో రత్నం) అని కీర్తించడం, దాని
గొప్పదనాన్ని,
విలువను సూచిస్తుంది.
- ఫలశ్రుతి (ప్రయోజనాలు): ఈ
స్తోత్రాన్ని పఠించే భక్తుడికి కలిగే ప్రయోజనాలు అద్భుతంగా వర్ణించబడ్డాయి:
- సుచరితం: అతని జీవితం పుణ్యమయం
అవుతుంది, అది వర్ణనాతీతం అని కవి చెబుతున్నాడు.
- సమగ్ర సంపదలు: సంపూర్ణమైన
సంపదలు లభిస్తాయి (సమ్పజ్జాతం సమగ్రం). ఇది భౌతిక శ్రేయస్సును సూచిస్తుంది.
- సభలలో గౌరవం: సభలలో
(సదసి) గొప్ప గౌరవాన్ని పొందుతాడు (బహుమతిం). ఇది సామాజిక గుర్తింపు, కీర్తిని
సూచిస్తుంది.
- సర్వలోక ప్రియత్వం: సమస్త
లోకములచే ప్రియముగా మారతాడు (సర్వలోకప్రియత్వం). ఇది ప్రేమ, ఆదరణ, మంచి
సంబంధాలను సూచిస్తుంది.
- శతాంత ఆయుష్షు: వంద
సంవత్సరాల ఆయుష్షును పొందుతాడు (ఆయుఃశతాంతే). ఇది దీర్ఘాయువును సూచిస్తుంది.
- పరబ్రహ్మ పదవి (మోక్షం): జీవితం
ముగిసిన పిదప,
మన్మథునికి శత్రువైన శివుని యొక్క పరబ్రహ్మ స్వరూపమైన
మోక్ష పదవిని పొందుతాడు (పదమయతి పరబ్రహ్మణో మన్మథారేః). ఇది అత్యున్నతమైన
ఆధ్యాత్మిక ప్రయోజనం,
పునర్జన్మ రాహిత్యాన్ని సూచిస్తుంది.
- శివుని పరబ్రహ్మ స్వరూపత్వం: శివుడిని
"మన్మథారిః పరబ్రహ్మ" అని వర్ణించడం, ఆయన కేవలం ఒక దైవం
కాదని, సమస్త సృష్టికి మూలమైన, నిరాకారమైన, సర్వోన్నతమైన పరబ్రహ్మ
స్వరూపం అని నొక్కి చెబుతుంది.
ఈ శ్లోకం ఈ స్తోత్రాన్ని పఠించడం ద్వారా భౌతికంగా,
సామాజికంగా,
మరియు ఆధ్యాత్మికంగా లభించే అపారమైన
ప్రయోజనాలను స్పష్టంగా తెలియజేస్తూ, భక్తులకు పారాయణాన్ని కొనసాగించడానికి
ప్రేరణనిస్తుంది.
ఇంతటితో శ్రీ శంకరులు రచించిన
శ్రీ శివ పాదాది కేశాంత వర్ణన స్తోత్రం ముగిసింది.
మంగళం మహత్
ఓం తత్ సత్
No comments:
Post a Comment