శ్రీ శంకరాచార్యుల వారు రచించిన కనకధారా స్తవము
గణేశ స్తుతి (ప్రార్థనాశ్లోకం):
వందే వందారు మందార మిందిరానంద కందళమ్ ! అమందానంద సందోహ బంధురం సింధురాననమ్!!
పదచ్ఛేదము:
వందే, వందారు, మందారమ్, ఇందిరా, ఆనంద, కందళమ్, అమంద, ఆనంద, సందోహ, బంధురం, సింధుర, ఆననమ్.
అన్వయము:
వందారు మందారమ్, ఇందిరానందకందళమ్, అమందానందసందోహబంధురం, సింధురాననం (తమ్) వందే.
ప్రతి పదార్థము:
వందారు = శరణుజొచ్చు భక్తులకు, మందారమ్ = కల్పవృక్షం వంటివాడు, ఇందిరా = పార్వతీదేవి (శక్తి స్వరూపిణి, ఇక్కడ పార్వతిని సూచిస్తుంది), ఆనంద = ఆనందానికి, కందళమ్ = మూలమైనవాడు, అమంద = గొప్ప, ఆనంద = ఆనందాన్ని, సందోహ = సమూహమును (కోరే జ్ఞానులను), బంధురం = అనుగ్రహించేవాడు, సింధుర = గజము (ఏనుగు) వంటి, ఆననమ్ = ముఖము కలవాడు అయిన, (తమ్) = ఆ విఘ్ననాయకునికి, వందే = నమస్కరిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము:
గజముఖము కలవాడు, శరణుజొచ్చు భక్తులకు కల్పవృక్షం వంటివాడు, తల్లి పార్వతీదేవి ఆనందానికి మూలమైనవాడు, గొప్ప ఆనందాన్ని కోరే జ్ఞానులను అనుగ్రహించేవాడు (ఇక్కడ వినాయకుడు పరబ్రహ్మ స్వరూపంగా వర్ణించబడ్డాడు) అయిన ఆ విఘ్ననాయకునికి నమస్కరిస్తున్నాను.
విశేషము:
ఈ ప్రార్థనా శ్లోకం వినాయకుడిని మంగళకరమైన, జ్ఞానప్రదాతగా స్తుతిస్తుంది. 'వందారు మందారమ్' అంటే భక్తుల కోరికలను తీర్చే కల్పవృక్షంతో పోలుస్తారు. 'ఇందిరానంద కందళమ్' అనే ప్రయోగం వినాయకుడు పార్వతీదేవికి ఆనందాన్ని కలిగించేవాడు అని తెలుపుతుంది. 'అమందానంద సందోహ బంధురమ్' అనేది ఆనందాన్ని కోరుకునే వారందరికీ స్నేహితుడు, ఆశ్రయం అని సూచిస్తుంది. 'సింధురాననమ్' గజముఖం కలవాడని స్పష్టంగా తెలియజేస్తుంది. ఈ శ్లోకం కనకధారా స్తవాన్ని ప్రారంభించడానికి ముందు విఘ్నాలను తొలగించి, శుభాన్ని కలిగించమని గణపతిని వేడుకుంటుంది.
శ్లోకం 1:
అంగం హరేః పులకభూషణ మాశ్రయంతీ
భృజ్గాఙ్గనేవ ముకుళాభరణం తమాలం |
అంగీకృతాఖిల విభూతిర పాంగలీలా
మాంగళ్యదాస్తు మమ మంగళదేవతాయాః || 1 ||
పదచ్ఛేదము:
అంగమ్, హరేః, పులక, భూషణం, ఆశ్రయంతీ, భృంగాంగనా, ఇవ, ముకుళ, ఆభరణం, తమాలం, అంగీకృత, అఖిల, విభూతిః, అపాంగ, లీలా, మాంగళ్యదా, అస్తు, మమ, మంగళదేవతాయాః.
అన్వయము:
ముకుళాభరణం తమాలం భృంగాంగనా ఇవ, పులకభూషణం హరేః అంగం ఆశ్రయంతీ, అంగీకృతాఖిలవిభూతిః, మంగళదేవతాయాః అపాంగలీలా మమ మాంగళ్యదా అస్తు.
ప్రతి పదార్థము:
ముకుళాభరణం = మొగ్గలతో అలంకరించబడిన, తమాలం = తమాల వృక్షాన్ని (చీకటి కానుగ చెట్టును), భృంగాంగనా = ఆడుతుమ్మెద, ఇవ = వలె, పులక = పులకాంకురాలతో, భూషణం = అలంకరించబడిన (ఆనందంతో కూడిన), హరేః = శ్రీహరి యొక్క, అంగం = దేహాన్ని, ఆశ్రయంతీ = ఆశ్రయించినది, అంగీకృత = స్వీకరించిన, అఖిల = సమస్త, విభూతిః = ఐశ్వర్యము కలది, మంగళదేవతాయాః = మంగళ దేవత అయిన లక్ష్మీదేవి యొక్క, అపాంగలీలా = చక్కని క్రీగంటి చూపు, మమ = నాకు, మాంగళ్యదా = సకల శుభాలను ప్రసాదించునది, అస్తు = అగుగాక.
తాత్పర్యము:
మొగ్గలతో నిండిన తమాల వృక్షాన్ని (చీకటి కానుగ చెట్టు) ఆడుతుమ్మెదలు ఆశ్రయించి అలంకరించినట్లుగా, పులకాంకురాలతో కూడిన శ్రీహరి దేహాన్ని ఆశ్రయించినది, సమస్త ఐశ్వర్యాలకు నిలయమైనది అయిన ఆ లక్ష్మీదేవి యొక్క చక్కని క్రీగంటి చూపు నాకు సకల శుభాలను ప్రసాదించుగాక.
విశేషము:
ఈ శ్లోకం లక్ష్మీదేవి కటాక్షం యొక్క శుభప్రదత్వాన్ని వర్ణిస్తుంది. విష్ణువు యొక్క శ్యామల దేహం తమాల వృక్షంతో పోల్చబడింది, లక్ష్మీదేవి ఆ దేహంపై వాలే తుమ్మెదగా వర్ణించబడింది. ఇది విష్ణువు మరియు లక్ష్మిల విడదీయరాని సంబంధాన్ని, వారి శాశ్వత ప్రేమను సూచిస్తుంది. లక్ష్మీదేవిని "అంగీకృతాఖిల విభూతిః" (సమస్త ఐశ్వర్యాలకు అధిష్ఠాన దేవత) అని పేర్కొనడం ఆమె ఐశ్వర్య ప్రదాయిని అని నొక్కి చెబుతుంది. ఆమె క్రీగంటి చూపు కేవలం ధనాన్ని కాకుండా, సకల శుభాలను (మాంగళ్యం) ప్రసాదిస్తుందని చెప్పడం ముఖ్యం.
శ్లోకం 2:
ముగ్ధ ముహుర్విదధతీ వదనే మురారేః
ప్రేమత్రపా ప్రణిహితాని గతాగతాని |
మాలా దృశోర్మధుకరీవ మహెూత్పలే యా
సా మే శ్రియం దిశతు సాగరసంభవాయాః || 2 ||
పదచ్ఛేదము:
ముగ్ధమ్, ముహుః, విదధతీ, వదనే, మురారేః, ప్రేమ, త్రపా, ప్రణిహితాని, గతాగతాని, మాలా, దృశోః, మధుకరీ, ఇవ, మహా, ఉత్పలే, యా, సా, మే, శ్రియం, దిశతు, సాగరసంభవాయాః.
అన్వయము:
మహోత్పలే మధుకరీ ఇవ, యా ముహుః మురారేః వదనే ప్రేమత్రపాప్రణిహితాని ముగ్ధం గతాగతాని దృశోః మాలా విదధతీ, సా సాగరసంభవాయాః (లక్ష్మీదేవి) మే శ్రియం దిశతు.
ప్రతి పదార్థము:
మహా = పెద్ద, ఉత్పలే = నల్లకలువ పువ్వుపై, మధుకరీ = ఆడుతుమ్మెద, ఇవ = వలె, యా = ఏ దేవి అయితే, ముహుః = పదేపదే, మురారేః = మురారైన శ్రీహరి యొక్క, వదనే = ముఖారవిందంపై, ప్రేమ = ప్రేమతో, త్రపా = లజ్జతో, ప్రణిహితాని = కూడిన, ముగ్ధం = మనోహరమైన, గతాగతాని = ముందుకు వెనుకకు కదలాడే, దృశోః = చూపుల, మాలా = పరంపరను, విదధతీ = కలిగి ఉన్నదో, సా = అట్టి, సాగరసంభవాయాః = సాగర గర్భం నుండి ఉద్భవించిన ఆ లక్ష్మీదేవి, మే = నాకు, శ్రియం = సంపదలను, దిశతు = ప్రసాదించుగాక.
తాత్పర్యము:
పెద్ద నల్లకలువ పువ్వుపై తిరుగాడే ఆడుతుమ్మెద వలె, శ్రీహరి ముఖారవిందంపై ప్రేమ మరియు లజ్జతో కూడి ముందుకు వెనుకకు కదలాడుతున్న, సాగర గర్భం నుండి ఉద్భవించిన ఆ లక్ష్మీదేవి యొక్క కరుణా కటాక్ష వీక్షణము నాకు సంపదలను ప్రసాదించుగాక.
విశేషము:
ఈ శ్లోకం లక్ష్మీదేవి చూపులోని సౌందర్యాన్ని, ప్రేమను వర్ణిస్తుంది. విష్ణువు ముఖాన్ని నల్లకలువతో, లక్ష్మీదేవి చూపును ఆ కలువపై వాలే తుమ్మెదతో పోల్చడం ఎంతో మనోహరంగా ఉంది. ఆమె చూపులో ప్రేమ, లజ్జ మిళితమై ఉన్నాయని చెప్పడం ద్వారా వారి దాంపత్య అనురాగం, సాన్నిహిత్యం వ్యక్తమవుతాయి. "సాగరసంభవాయాః" (సాగర గర్భం నుండి పుట్టినది) అని లక్ష్మీదేవిని సంబోధించడం ఆమె పుట్టుకను, పవిత్రతను సూచిస్తుంది. ఆమె యొక్క ఈ కరుణా కటాక్ష వీక్షణము భక్తులకు సంపదలను ప్రసాదిస్తుందని ప్రార్థన.
శ్లోకం 3:
ఆమీలితాక్ష మధిగమ్య ముదా ముకుందం
ఆనందకంద మనిమేషమనంగతంత్రం |
ఆకేకర స్థిత కనీనిక పక్ష్మనేత్రం
భూత్యై భవేన్మమ భుజంగ శయాంగనాయాః || 3 ||
పదచ్ఛేదము:
ఆమీలిత, అక్షమ్, అధిగమ్య, ముదా, ముకుందం, ఆనంద, కందం, అనిమేషమ్, అనంగ, తంత్రమ్, ఆకేకర, స్థిత, కనీనిక, పక్ష్మ, నేత్రమ్, భూత్యై, భవేత్, మమ, భుజంగశయ, అంగనాయాః.
అన్వయము:
ముదా ఆమీలితాక్షం, ఆనందకందం, అనిమేషం, అనంగతంత్రం ముకుందం అధిగమ్య, ఆకేకరస్థితకనీనికపక్ష్మనేత్రం భుజంగశయాంగనాయాః (లక్ష్మీదేవి) (కటాక్షం) మమ భూత్యై భవేత్.
ప్రతి పదార్థము:
ముదా = సంతోషముతో, ఆమీలితాక్షం = (తొలుత) కనులు మూసుకుని ఉన్న, ఆనందకందం = ఆనంద స్వరూపుడు, అనిమేషమ్ = రెప్పపాటు లేనివాడు (నిశ్చలంగా ఉండేవాడు), అనంగతంత్రం = ప్రేమ భావంతో కూడినవాడు (మన్మథుని వశంలో ఉండేవాడు) అయిన, ముకుందం = ముకుందుని (శ్రీహరిని), అధిగమ్య = చేరేటప్పుడు, ఆకేకర = సగం మూసిన, స్థిత = నిలిచియున్న, కనీనిక = కనుపాపలు, పక్ష్మ = కనురెప్పలు (కలిగిన), నేత్రం = కన్నులు కలిగిన, భుజంగశయాంగనాయాః = భుజంగ శయనుడైన విష్ణువు యొక్క భార్య (లక్ష్మీదేవి) యొక్క, (కటాక్షం) = కటాక్షము, మమ = నాకు, భూత్యై = సంపదకు, భవేత్ = అగుగాక.
తాత్పర్యము:
ఆనంద స్వరూపుడైన ముకుందుని (శ్రీహరిని) కనులు మూసుకుని సంతోషంతో చేరేటప్పుడు, రెప్పపాటు లేనిది, ప్రేమ భావంతో కూడినది, సంతోషంతో సగం మూసిన కనురెప్పలు, కనుపాపలు కలిగినది అయిన లక్ష్మీదేవి యొక్క ఆ కటాక్ష వీక్షణము నాకు సంపదను ప్రసాదించుగాక.
విశేషము:
ఈ శ్లోకం లక్ష్మీదేవి చూపులోని మధురమైన స్థితిని వర్ణిస్తుంది. విష్ణువును ఆలింగనం చేసుకునేటప్పుడు ఆమె కన్నులు సగం మూసుకుని, సగం తెరుచుకుని ఉండే తీరును, అందులోని ప్రేమను, ఆనందాన్ని ఇది వివరిస్తుంది. "ఆనందకందం అనిమేషమనంగతంత్రం" అనే వర్ణన విష్ణువు యొక్క దివ్యత్వాన్ని, ప్రేమమయమైన స్వరూపాన్ని తెలియజేస్తుంది. "భుజంగశయాంగనాయాః" (శేషశయనుని భార్య) అని లక్ష్మీదేవిని సంబోధించడం ఆమె విష్ణువుకు ఎంత దగ్గరో, ఆయనకు ఎంత ప్రీతిపాత్రురాలో తెలియజేస్తుంది. ఆమె కటాక్షం భక్తులకు సంపదను (భూతి) ఇస్తుందని ప్రార్థన.
శ్లోకం 4:
బాహ్వంతరే మధుజితః శ్రితకౌస్తుభే యా
హారావళీవ హరినీలమయీ విభాతి |
కామప్రదా భగవతోపి కటాక్షమాలా
కళ్యాణమావహతు మే కమలాలయాయాః || 4 ||
పదచ్ఛేదము:
బాహ్వంతరే, మధుజితః, శ్రిత, కౌస్తుభే, యా, హార, ఆవళీ, ఇవ, హరినీలమయీ, విభాతి, కామప్రదా, భగవతః, అపి, కటాక్షమాలా, కళ్యాణమ్, ఆవహతు, మే, కమలాలయాయాః.
అన్వయము:
శ్రితకౌస్తుభే మధుజితః బాహ్వంతరే యా హరినీలమయీ హారావళీ ఇవ విభాతి, భగవతః అపి కామప్రదా కమలాలయాయాః (లక్ష్మీదేవి) కటాక్షమాలా మే కళ్యాణం ఆవహతు.
ప్రతి పదార్థము:
శ్రితకౌస్తుభే = కౌస్తుభమణిని ధరించిన, మధుజితః = మధుసూదనుడైన శ్రీమహావిష్ణువు యొక్క, బాహ్వంతరే = వక్షస్థలంలో, యా = ఏ దేవి అయితే, హరినీలమయీ = ఇంద్రనీలమణులతో కూర్చిన, హారావళీ = హారము, ఇవ = వలె, విభాతి = ప్రకాశిస్తూ ఉన్నదో, భగవతః = సాక్షాత్తు ఆ భగవంతునికి (విష్ణువుకు), అపి = కూడా, కామప్రదా = కోరికలను తీర్చేది అయిన, కమలాలయాయాః = కమలవాసిని (లక్ష్మీదేవి) యొక్క, కటాక్షమాలా = కటాక్ష పరంపర, మే = నాకు, కళ్యాణం = సమస్త శుభములను, ఆవహతు = చేకూర్చుగాక.
తాత్పర్యము:
శ్రీమహావిష్ణువు వక్షస్థలంలో, కౌస్తుభమణితో పాటుగా, ఇంద్రనీలమణులతో కూర్చిన హారము వలె ప్రకాశిస్తూ ఉన్నది, మరియు సాక్షాత్తు ఆ భగవంతునికి కూడా కోరికలను తీర్చేది అయిన ఆ కమలవాసిని (లక్ష్మీదేవి) యొక్క కటాక్ష పరంపర నాకు సమస్త శుభములను చేకూర్చుగాక.
విశేషము:
లక్ష్మీదేవి విష్ణువు వక్షస్థలంపై నివసించడాన్ని, కౌస్తుభమణి, హరినీలమణి హారంతో పోల్చడం ద్వారా ఆమె ఐశ్వర్య ప్రదాయిని అని సూచిస్తుంది. "హరినీలమయీ హారావళీవ" అనే పోలిక ఆమె దివ్య సౌందర్యాన్ని, విష్ణువుతో ఆమె అనుబంధాన్ని వివరిస్తుంది. విష్ణువుకు కూడా కోరికలను తీర్చగల శక్తి ఆమె చూపుకు ఉందని చెప్పడం ఆమె సర్వోన్నతమైన శక్తిని, ప్రభావశీలతను తెలియజేస్తుంది. ఈ శ్లోకం భక్తులకు కళ్యాణాన్ని (శుభాలను) ప్రసాదించమని వేడుకుంటుంది.
శ్లోకం 5:
కాలాంబుదాళి లలితోరసి కైటభారేః
ధారాధరే స్ఫురతి యా తటిదంగనేవ |
మాతుస్సమస్త జగతాం మహనీయమూర్తిః
భద్రాణి మే దిశతు భార్గవనందనాయాః || 5 ||
పదచ్ఛేదము:
కాలాంబుద, ఆళి, లలిత, ఉరసి, కైటభారేః, ధారాధరే, స్ఫురతి, యా, తటిత్, అంగనా, ఇవ, మాతుః, సమస్త, జగతాం, మహనీయమూర్తిః, భద్రాణి, మే, దిశతు, భార్గవనందనాయాః.
అన్వయము:
కాలాంబుదాళి లలితోరసి కైటభారేః, ధారాధరే యా తటిదంగనా ఇవ స్ఫురతి, సమస్తజగతాం మాతుః, భార్గవనందనాయాః (లక్ష్మీదేవి) మహనీయమూర్తిః మే భద్రాణి దిశతు.
ప్రతి పదార్థము:
కాలాంబుద = నల్లని మేఘాల, ఆళి = సమూహం వలె, లలిత = శోభిల్లే, ఉరసి = వక్షస్థలంలో, కైటభారేః = కైటభుని శత్రువైన (విష్ణువు) యొక్క, ధారాధరే = మేఘమునందు, యా = ఏ దేవి అయితే, తటిత్ = మెరుపు, అంగనా = తీగ, ఇవ = వలె, స్ఫురతి = ప్రకాశించేది, సమస్త = సమస్త, జగతాం = లోకాలకు, మాతుః = తల్లి, భార్గవనందనాయాః = భృగు మహర్షి కుమార్తె అయిన ఆ లక్ష్మీదేవి యొక్క, మహనీయమూర్తిః = గొప్ప స్వరూపం, మే = నాకు, భద్రాణి = శుభములను, దిశతు = ప్రసాదించుగాక.
తాత్పర్యము:
నల్లని మేఘాల సమూహం వలె శోభిల్లే కైటభారి (విష్ణువు) యొక్క వక్షస్థలంలో, మేఘంలో మెరుపు తీగ వలె ప్రకాశించేది, సమస్త లోకాలకు తల్లి, భృగు మహర్షి కుమార్తె అయిన ఆ లక్ష్మీదేవి యొక్క గొప్ప స్వరూపం నాకు శుభములను ప్రసాదించుగాక.
విశేషము:
ఈ శ్లోకంలో లక్ష్మీదేవిని వర్ణించడానికి 'మేఘంలో మెరుపు తీగ' ఉపమానం వాడబడింది. విష్ణువు యొక్క శ్యామల దేహం నల్లటి మేఘాలతో పోల్చబడింది, దానిపై మెరిసే లక్ష్మీదేవి మెరుపు తీగ వలె ప్రకాశిస్తుందని వర్ణించారు. ఇది లక్ష్మీదేవి యొక్క చైతన్యాన్ని, ప్రకాశవంతమైన స్వభావాన్ని తెలియజేస్తుంది. ఆమెను "సమస్త జగతాం మాతుః" (సమస్త లోకాలకు తల్లి) అని సంబోధించడం ద్వారా ఆమె విశ్వానికి పోషకురాలు, తల్లి అని తెలియజేస్తుంది. "భార్గవనందనాయాః" ఆమె భృగు మహర్షి కుమార్తె అని పురాణ నేపథ్యాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. ఆమె దర్శనం భక్తులకు సకల శుభాలను (భద్రాణి) ప్రసాదిస్తుందని ప్రార్థన.
శ్లోకం 6:
ప్రాప్తం పదం ప్రథమతః ఖలు యత్ప్రభావాత్
మాంగళ్యభాజి మధుమాథిని మన్మథేన |
మయ్యాపతేత్తదిహ మంథరమీక్షణార్థం
మందాలసం చ మకరాలయకన్యకాయాః || 6 ||
పదచ్ఛేదము:
ప్రాప్తం, పదం, ప్రథమతః, ఖలు, యత్, ప్రభావాత్, మాంగళ్యభాజి, మధుమాథిని, మన్మథేన, మయి, ఆపతేత్, తత్, ఇహ, మంథరమ్, ఈక్షణార్థం, మందాలసం, చ, మకరాలయకన్యకాయాః.
అన్వయము:
యత్ప్రభావాత్ మన్మథేన మాంగళ్యభాజి మధుమాథిని ప్రథమతః ఖలు పదం ప్రాప్తం, తత్ మంథరం, మందాలసం చ మకరాలయకన్యకాయాః ఈక్షణార్థం ఇహ మయి ఆపతేత్.
ప్రతి పదార్థము:
యత్ = ఏ క్రీగంటి చూపు, ప్రభావాత్ = ప్రభావం వలన, మన్మథేన = మన్మథుడు, మాంగళ్యభాజి = మంగళకరుడైన, మధుమాథిని = మధుసూదనుని (విష్ణువు) యందు, ప్రథమతః = ముఖ్య స్థానాన్ని, ఖలు = నిశ్చయముగా, పదం = స్థానాన్ని, ప్రాప్తం = పొందగలిగాడో, తత్ = అట్టి, మంథరం = మందగమనంతో కూడిన, మందాలసం = కొంచెం బద్ధకంతో కూడిన, చ = మరియు, మకరాలయకన్యకాయాః = క్షీరసాగర కన్యక అయిన ఆ లక్ష్మీదేవి యొక్క, ఈక్షణార్థం = కటాక్ష వీక్షణము, ఇహ = ఈ (లోకంలో), మయి = నాపై, ఆపతేత్ = ప్రసరించుగాక.
తాత్పర్యము:
ఏ క్రీగంటి చూపు ప్రభావం వలన మన్మథుడు మంగళకరుడైన మధుసూదనుని యందు (విష్ణువు హృదయములో) ముఖ్య స్థానాన్ని పొందగలిగాడో, అట్టి క్షీరసాగర కన్యక అయిన ఆ లక్ష్మీదేవి యొక్క మందగమనంతో కూడిన, కొంచెం బద్ధకంతో కూడిన కటాక్ష వీక్షణము నాపై ప్రసరించుగాక.
విశేషము:
ఈ శ్లోకం లక్ష్మీదేవి చూపు యొక్క శక్తిని, మన్మథునిపై ఆమె ప్రభావాన్ని వివరిస్తుంది. విష్ణువు కూడా ఆమె కటాక్ష వీక్షణానికి లోబడి మన్మథునికి తన హృదయంలో స్థానం ఇచ్చాడని ఇక్కడ సూచిస్తుంది. "మంథరమీక్షణార్థం మందాలసం చ" అనే వర్ణన ఆమె చూపులోని కోమలత్వాన్ని, మందగమనాన్ని, దానిలోని ప్రత్యేక ఆకర్షణను సూచిస్తుంది. "మకరాలయకన్యకాయాః" (మకరం ఉండే సముద్రపు కుమార్తె) అని లక్ష్మీదేవిని సంబోధించడం ఆమె పుట్టుకను మరోసారి గుర్తుచేస్తుంది. భక్తుడు తనపై ఆమె చూపు ప్రసరించాలని, తద్వారా శుభాలు కలగాలని ప్రార్థిస్తున్నాడు.
శ్లోకం 7:
విశ్వామరేంద్ర పదవిభ్రమదానదక్షం
ఆనందహేతురధికం మురవిద్విషోపి |
ఈషన్నిషీదతు మయి క్షణమీక్షణార్థం
ఇందీవరోదరసహెూదరమిందిరాయాః || 7 ||
పదచ్ఛేదము:
విశ్వ, అమర, ఇంద్ర, పద, విభ్రమ, దాన, దక్షం, ఆనంద, హేతుః, అధికం, మురవిద్విషః, అపి, ఈషత్, నిషీదతు, మయి, క్షణం, ఈక్షణార్థం, ఇందీవర, ఉదర, సహోదరం, ఇందిరాయాః.
అన్వయము:
విశ్వామరేంద్రపదవిభ్రమదానదక్షం, మురవిద్విషః అపి అధికం ఆనందహేతుః, ఇందీవరోదరసహోదరం ఇందిరాయాః (లక్ష్మీదేవి) ఈక్షణార్థం మయి క్షణం ఈషత్ నిషీదతు.
ప్రతి పదార్థము:
విశ్వ = సమస్త, అమర = దేవతలకు, ఇంద్ర = ఇంద్రుని, పద = పదవుల, విభ్రమ = వైభవాన్ని, దాన = ఇవ్వడంలో, దక్షం = సమర్థమైనది, మురవిద్విషః = మురవైరి అయిన శ్రీమహావిష్ణువుకు, అపి = సైతం, అధికం = అత్యధిక, ఆనందహేతుః = ఆనందాన్ని కలిగించేది, ఇందీవర = నల్ల కలువ, ఉదర = రేకుల లోపలి భాగం, సహోదరం = వలె శోభిల్లేది అయిన, ఇందిరాయాః = ఆ లక్ష్మీదేవి యొక్క, ఈక్షణార్థం = కటాక్ష వీక్షణము, మయి = నాపై, క్షణం = ఒక్క క్షణమైనా, ఈషత్ = కొద్దిగా, నిషీదతు = నిలిచియుండుగాక.
తాత్పర్యము:
సమస్త దేవేంద్ర పదవుల వైభవాన్ని ఇవ్వగలిగినది, మురవైరి అయిన శ్రీమహావిష్ణువుకు సైతం అత్యధిక ఆనందాన్ని కలిగించేది, నల్ల కలువ రేకుల లోపలి భాగం వలె శోభిల్లేది అయిన ఆ లక్ష్మీదేవి యొక్క కటాక్ష వీక్షణము ఒక్క క్షణమైనా నాపై నిలిచియుండుగాక.
విశేషము:
ఈ శ్లోకం లక్ష్మీదేవి కటాక్షం యొక్క అపారమైన శక్తిని, దానశీలతను వివరిస్తుంది. ఆమె చూపు దేవేంద్ర పదవుల వైభవాన్ని కూడా ప్రసాదించగలదని, విష్ణువుకు కూడా ఆనందాన్ని కలిగించగలదని చెప్పడం ఆమె దివ్యత్వాన్ని, మహిమను నొక్కి చెబుతుంది. "ఇందీవరోదర సహోదరం" అనే పోలిక ఆమె చూపు యొక్క గాఢమైన నీలి రంగును, నల్లకలువ లోపలి భాగం వలె అందంగా, చల్లగా ఉంటుందని సూచిస్తుంది. భక్తుడు ఆ కటాక్షం ఒక్క క్షణమైనా తనపై నిలిచి ఉండాలని, తద్వారా అన్ని శుభాలు కలగాలని ప్రార్థిస్తున్నాడు.
శ్లోకం 8:
ఇష్టా విశిష్టమతయోపి యయా దయార్ద్ర
దృష్ట్యా త్రివిష్టపపదం సులభం లభంతే |
దృష్టిః ప్రహృష్ట కమలోదర దీప్తిరిష్టాం
పుష్టిం కృషీష్ట మమ పుష్కరవిష్టరాయాః || 8 ||
పదచ్ఛేదము:
ఇష్టాః, విశిష్టమతయః, అపి, యయా, దయా, ఆర్ద్ర, దృష్ట్యా, త్రివిష్టప, పదం, సులభం, లభంతే, దృష్టిః, ప్రహృష్ట, కమల, ఉదర, దీప్తిః, ఇష్టాం, పుష్టిం, కృషీష్ట, మమ, పుష్కరవిష్టరాయాః.
అన్వయము:
యయా దయార్ద్ర దృష్ట్యా విశిష్టమతయః అపి ఇష్టా త్రివిష్టపపదం సులభం లభంతే, ప్రహృష్టకమలోదరదీప్తిః పుష్కరవిష్టరాయాః (లక్ష్మీదేవి) దృష్టిః మమ ఇష్టాం పుష్టిం కృషీష్ట.
ప్రతి పదార్థము:
యయా = ఏ దేవి యొక్క, దయార్ద్ర = దయా స్వరూపమైన, దృష్ట్యా = దృష్టి వలననే, విశిష్టమతయః = విశిష్టమైన బుద్ధి కలిగిన వారికి, అపి = కూడా, ఇష్టాః = కోరిన, త్రివిష్టపపదం = స్వర్గలోక పదవి, సులభం = సులభంగా, లభంతే = లభిస్తుందో, ప్రహృష్ట = పూర్తిగా వికసించిన, కమల = పద్మం, ఉదర = లోపలి, దీప్తిః = కాంతి వలె ప్రకాశించే, పుష్కరవిష్టరాయాః = పద్మాసనంపై కొలువై ఉన్న ఆ లక్ష్మీదేవి యొక్క, దృష్టిః = దృష్టి, మమ = నాకు, ఇష్టాం = కోరిన, పుష్టిం = సంపదను, అభివృద్ధిని, కృషీష్ట = అనుగ్రహించుగాక.
తాత్పర్యము:
పద్మాసనంపై కొలువై ఉన్న ఆ లక్ష్మీదేవి యొక్క దయా స్వరూపమైన దృష్టి వలననే విశిష్టమైన బుద్ధి కలిగిన వారికి కూడా స్వర్గలోక పదవి సులభంగా లభిస్తుంది. పూర్తిగా వికసించిన పద్మం లోపలి కాంతి వలె ప్రకాశించే ఆ దేవి దృష్టి, నాకు కోరిన సంపదను, పుష్టిని అనుగ్రహించుగాక.
విశేషము:
ఈ శ్లోకం లక్ష్మీదేవి దృష్టి యొక్క దయాగుణాన్ని, ఆమె అనుగ్రహం ద్వారా మోక్ష సాధనకు కూడా మార్గం సుగమం అవుతుందని వివరిస్తుంది. "త్రివిష్టపపదం సులభం లభంతే" అంటే స్వర్గప్రాప్తిని కూడా సులభంగా పొందగలరని సూచిస్తుంది. "ప్రహృష్ట కమలోదర దీప్తిః" అనే పోలిక ఆమె చూపు యొక్క కాంతిని, పవిత్రతను, వికసించిన పద్మం వలె శుభకరంగా ఉంటుందని తెలియజేస్తుంది. "పుష్కరవిష్టరాయాః" ఆమె పద్మాసనంలో కొలువై ఉంటుందని, పద్మవాసిని అని సూచిస్తుంది. భక్తుడు తన కోరికలను తీర్చి, సంపదను (పుష్టిని) ఇవ్వమని ఆమెను ప్రార్థిస్తున్నాడు.
శ్లోకం 9:
దద్యాద్దయానుపవనో ద్రవిణాంబుధారా
అస్మిన్న కించన విహంగశిశౌ విషణ్ణే |
దుష్కర్మ ఘర్మమపనీయ చిరాయ దూరం
నారాయణ ప్రణయినీ నయనాంబువాహః || 9 ||
పదచ్ఛేదము:
దద్యాత్, దయా, అనుపవనః, ద్రవిణ, అంబుధారాం, అస్మిన్, అకించన, విహంగశిశౌ, విషణ్ణే, దుష్కర్మ, ఘర్మమ్, అపనీయ, చిరాయ, దూరం, నారాయణ, ప్రణయినీ, నయన, అంబువాహః.
అన్వయము:
నారాయణప్రణయినీ నయనాంబువాహః దయానుపవనః దుష్కర్మఘర్మం చిరాయ దూరం అపనీయ, విషణ్ణే అకించనవిహంగశిశౌ అస్మిన్ ద్రవిణాంబుధారాం దద్యాత్.
ప్రతి పదార్థము:
నారాయణప్రణయినీ = శ్రీమన్నారాయణుని ప్రియురాలైన (లక్ష్మీదేవి యొక్క), నయన = దృష్టి అనెడి, అంబువాహః = మేఘము, దయా = దయా స్వరూపమైన, అనుపవనః = వాయువుచే నడిపించబడి, దుష్కర్మ = దుష్కర్మల, ఘర్మమ్ = వేడిని, చిరాయ = చాలా కాలముగా ఉన్న, దూరం = దూరముగా, అపనీయ = తొలగించి, విషణ్ణే = విచారముతో ఉన్న, అకించన = పేదవాడను అయిన, విహంగశిశౌ = చాతక పక్షి వంటి, అస్మిన్ = నాపై, ద్రవిణ = ధన, అంబుధారాం = వర్ష ధారను, దద్యాత్ = కురిపించుగాక.
తాత్పర్యము:
శ్రీమన్నారాయణుని దేవి అయిన లక్ష్మీదేవి యొక్క దృష్టి అనెడి మేఘము, దయా స్వరూపమైన వాయువుచే నడిపించబడి, నా యందు చాలా కాలముగా ఉన్న దుష్కర్మల వేడిని తొలగించి, పేదవాడను అనే విచారముతో ఉన్న చాతక పక్షి వంటి నాపై ధన వర్ష ధారను కురిపించుగాక.
విశేషము:
ఈ శ్లోకం లక్ష్మీదేవి కటాక్షాన్ని ధన వర్షాన్ని కురిపించే మేఘంతో పోలుస్తుంది. భక్తుడు తనను "అకించన విహంగశిశువు" (పేదవాడైన చాతక పక్షి పిల్ల) తో పోల్చుకుంటూ, దుష్కర్మల వేడి నుండి ఉపశమనం పొంది, ధన వర్షం కురిపించమని ప్రార్థిస్తున్నాడు. లక్ష్మీదేవి దృష్టిని 'నయనాంబువాహః' (కన్నుల మేఘం) గా, దయను 'దయానుపవనః' (దయ అనే గాలి) గా పోల్చడం చాలా అందమైన ప్రయోగం. ఇది భక్తుని దీనత్వాన్ని, లక్ష్మీదేవి కరుణను, ఆమె అనుగ్రహం ద్వారా కష్టాలు తొలగి సంపద వస్తుందని తెలియజేస్తుంది.
శ్లోకం 10:
గీర్దేవ తేతి గరుడధ్వజసుందరీతి
శాకంభరీతి శశిశేఖరవల్లభేతి |
సృష్టిస్థితి ప్రళయకేలిషు సంస్థితాయై
తస్యై నమస్త్రిభువనైకగురోస్తరుణ్యై || 10 ||
పదచ్ఛేదము:
గీః, దేవతా, ఇతి, గరుడధ్వజసుందరీ, ఇతి, శాకంభరీ, ఇతి, శశిశేఖరవల్లభా, ఇతి, సృష్టి, స్థితి, ప్రళయ, కేలిషు, సంస్థితాయై, తస్యై, నమః, త్రిభువన, ఏక, గురోః, తరుణ్యై.
అన్వయము:
గీర్దేవతా ఇతి, గరుడధ్వజసుందరీ ఇతి, శాకంభరీ ఇతి, శశిశేఖరవల్లభా ఇతి (ప్రసిద్ధాయై), సృష్టిస్థితిప్రళయకేలిషు సంస్థితాయై, త్రిభువనైకగురోః తరుణ్యై తస్యై నమః.
ప్రతి పదార్థము:
గీః = వాక్ (మాట) కు, దేవతా = దేవత (సరస్వతి), ఇతి = అని, గరుడధ్వజసుందరీ = గరుడ పతాకము కల శ్రీమహావిష్ణువుకు ఇష్టమైనది (లక్ష్మి), ఇతి = అని, శాకంభరీ = శాకంభరి (దుర్గ), ఇతి = అని, శశిశేఖరవల్లభా = చంద్రుని శిరమున ధరించిన పరమశివుని వల్లభి (పార్వతి), ఇతి = అని (పేరు పొందినది), సృష్టి = సృష్టి, స్థితి = స్థితి, ప్రళయ = లయములను, కేలిషు = వినోదంగా, సంస్థితాయై = సాగించేది (అన్ని క్రీడలలో ఉన్నది), త్రిభువన = మూడు లోకాలకు, ఏక = ఏకైక, గురోః = గురువు అయిన విష్ణుదేవుని, తరుణ్యై = పట్టపురాణి అయిన, తస్యై = ఆ దేవికి, నమః = నమస్కారము.
తాత్పర్యము:
వాగ్దేవత (సరస్వతి) అని, గరుడ పతాకము కల శ్రీమహావిష్ణువుకు ఇష్టమైనది (లక్ష్మి) అని, శాకంభరి (దుర్గ) అని, చంద్రుని శిరమున ధరించిన పరమశివుని వల్లభి (పార్వతి) అని పేరు పొందినది, సృష్టి, స్థితి, లయములను వినోదంగా సాగించేది, మూడు లోకాలకు ఏకైక గురువు అయిన విష్ణుదేవుని పట్టపురాణి అయిన ఆ దేవికి నమస్కారము.
విశేషము:
ఈ శ్లోకం లక్ష్మీదేవి యొక్క సార్వభౌమత్వాన్ని, ఆమె అన్ని దేవతా రూపాల ఐక్యతను వివరిస్తుంది. ఆమె సరస్వతి, లక్ష్మి, దుర్గ, పార్వతి - ఈ నలుగురి రూపాలకూ మూల స్వరూపిణి అని తెలియజేస్తుంది. సృష్టి, స్థితి, లయ కార్యాలలో ఆమె పాత్రను 'కేలిషు సంస్థితాయై' (వినోదంగా సాగించేది) అని చెప్పడం ఆమె యొక్క శక్తిని, విశ్వ లీలను సూచిస్తుంది. "త్రిభువనైకగురోః తరుణ్యై" (మూడు లోకాలకు ఏకైక గురువు అయిన విష్ణువు యొక్క భార్య) అని సంబోధించడం విష్ణువుతో ఆమె అనుబంధాన్ని, ఆమె ప్రాముఖ్యతను నొక్కి చెబుతుంది. ఈ శ్లోకం ఆమె సర్వవ్యాపకత్వానికి, సర్వశక్తిమత్తతకు ప్రణామం.
శ్లోకం 11:
శ్రుత్యై నమోస్తు శుభకర్మఫలప్రసూత్యై
రత్యై నమోస్తు రమణీయగుణార్ణవాయై |
శక్త్యై నమోస్తు శతపత్రనికేతనాయై
పుష్యై నమోస్తు పురుషోత్తమవల్లభాయై || 11 ||
పదచ్ఛేదము:
శ్రుత్యై, నమః, అస్తు, శుభ, కర్మ, ఫల, ప్రసూత్యై, రత్యై, నమః, అస్తు, రమణీయ, గుణ, అర్ణవాయై, శక్త్యై, నమః, అస్తు, శతపత్ర, నికేతనాయై, పుష్యై, నమః, అస్తు, పురుషోత్తమ, వల్లభాయై.
అన్వయము:
శుభకర్మఫలప్రసూత్యై శ్రుత్యై నమః అస్తు. రమణీయగుణార్ణవాయై రత్యై నమః అస్తు. శతపత్రనికేతనాయై శక్త్యై నమః అస్తు. పురుషోత్తమవల్లభాయై పుష్యై నమః అస్తు.
ప్రతి పదార్థము:
శుభ = పుణ్య, కర్మ = కార్యములకు, ఫల = ఫలమును, ప్రసూత్యై = ఇచ్చే, శ్రుత్యై = వేద స్వరూపిణియైన శ్రుతికి, నమః = నమస్కారము, అస్తు = అగుగాక, రమణీయ = రమణీయమైన (అందమైన), గుణ = గుణములకు, అర్ణవాయై = సముద్రము వంటి, రత్యై = రతికి, నమః = నమస్కారము, అస్తు = అగుగాక, శతపత్ర = పద్మమున, నికేతనాయై = నివసించు, శక్త్యై = శక్తి స్వరూపిణికి, నమః = నమస్కారము, అస్తు = అగుగాక, పురుషోత్తమ = పురుషోత్తముని (శ్రీమహావిష్ణువు), వల్లభాయై = ప్రియురాలైన, పుష్యై = పుష్టికి (సంపదకు), నమః = నమస్కారము, అస్తు = అగుగాక.
తాత్పర్యము:
పుణ్య కార్యములకు ఫలమునిచ్చే వేద స్వరూపిణియైన శ్రుతికి నమస్కారము. రమణీయమైన గుణములకు సముద్రము వంటి రతికి నమస్కారము. పద్మమున నివసించు శక్తి స్వరూపిణికి నమస్కారము. పురుషోత్తముని (శ్రీమహావిష్ణువు) ప్రియురాలైన పుష్టికి (సంపదకు) నమస్కారము. (ఇక్కడ లక్ష్మీదేవి వివిధ రూపాలు మరియు శక్తులుగా స్తుతించబడుతున్నారు.)
విశేషము:
ఈ శ్లోకం లక్ష్మీదేవిని వివిధ దేవతా రూపాలలో, ముఖ్యంగా శ్రుతి (వేదం), రతి (ప్రేమ, సౌందర్యం), శక్తి (అన్ని శక్తులకు మూలం), మరియు పుష్టి (సమృద్ధి, పోషణ) గా స్తుతిస్తుంది. ఆమె శుభకర్మలకు ఫలాన్నిచ్చేదని, రమణీయ గుణాల సముద్రమని, పద్మవాసిని అని, విష్ణువుకు ప్రియురాలని తెలియజేస్తుంది. లక్ష్మీదేవి కేవలం సంపదను ఇచ్చే దేవత మాత్రమే కాకుండా, జ్ఞానం, ప్రేమ, శక్తి, సమృద్ధి - వీటన్నింటికీ మూల స్వరూపిణి అని ఈ శ్లోకం తెలియజేస్తుంది. ఇది ఆమె సర్వవ్యాపకత్వాన్ని, భక్తుల సమస్త కోరికలను తీర్చగల సామర్థ్యాన్ని నొక్కి చెబుతుంది.
ఖచ్చితంగా, శ్రీ శంకరాచార్యుల వారి కనకధారా స్తవంలోని మిగిలిన శ్లోకాలకు మీరు కోరిన విధంగా పదచ్ఛేదం, అన్వయం, ప్రతి పదార్థం, తాత్పర్యం మరియు విశేషాలతో కూడిన వ్యాఖ్యానాన్ని అందిస్తున్నాను.
శ్రీ శంకరాచార్యుల వారి కనకధారా స్తవము (కొనసాగింపు)
శ్లోకం 12:
నమోస్తు నాళీకనిభాననాయై నమోస్తు దుగ్ధోదధి జన్మభూమ్యై | నమోస్తు సోమామృత సోదరాయై నమోస్తు నారాయణ వల్లభాయై || 12 ||
పదచ్ఛేదము:
నమః, అస్తు, నాళీక, నిభ, ఆననాయై, నమః, అస్తు, దుగ్ధ, ఉదధి, జన్మ, భూమ్యై, నమః, అస్తు, సోమ, అమృత, సోదరాయై, నమః, అస్తు, నారాయణ, వల్లభాయై.
అన్వయము:
నాళీకనిభాననాయై నమః అస్తు. దుగ్ధోదధి జన్మభూమ్యై నమః అస్తు. సోమామృతసోదరాయై నమః అస్తు. నారాయణవల్లభాయై నమః అస్తు.
ప్రతి పదార్థము:
నాళీక = పద్మము, నిభ = వంటి, ఆననాయై = ముఖము కలదియు, నమః = నమస్కారము, అస్తు = అగుగాక, దుగ్ధ = క్షీర, ఉదధి = సముద్రము, జన్మ = జన్మకు, భూమ్యై = స్థానమైనది (జన్మించినది)యు, నమః = నమస్కారము, అస్తు = అగుగాక, సోమ = చంద్రుడు, అమృత = మరియు అమృతమునకు, సోదరాయై = తోబుట్టువు వంటిదియు, నమః = నమస్కారము, అస్తు = అగుగాక, నారాయణ = నారాయణుని, వల్లభాయై = ప్రియురాలును అయిన (లక్ష్మీదేవికి), నమః = నమస్కారము, అస్తు = అగుగాక.
తాత్పర్యము:
పద్మము వంటి ముఖము కలదియు, క్షీర సముద్రంలో జన్మించినదియు, చంద్రుడు మరియు అమృతమునకు తోబుట్టువు వంటిదియు, నారాయణుని ప్రియురాలును అయిన లక్ష్మీదేవికి నమస్కారము.
విశేషము:
ఈ శ్లోకం లక్ష్మీదేవి యొక్క పుట్టుకను, ఆమె లక్షణాలను వివరించి, ఆమెకు నమస్కరిస్తుంది. "నాళీకనిభాననాయై" ఆమె ముఖ సౌందర్యాన్ని పద్మంతో పోల్చి వర్ణిస్తుంది. "దుగ్ధోదధి జన్మభూమ్యై" మరియు "సోమామృతసోదరాయై" ఆమె క్షీరసాగర మథనంలో ఉద్భవించిందని, చంద్రుడు మరియు అమృతం వలె దివ్యమైనదని గుర్తుచేస్తుంది. "నారాయణవల్లభాయై" ఆమె విష్ణువుకు ప్రియురాలు అని తెలియజేస్తుంది. ఈ శ్లోకం లక్ష్మీదేవి యొక్క దివ్యమైన పుట్టుక, సౌందర్యం మరియు ఆమె ప్రాముఖ్యతను కీర్తిస్తుంది.
శ్లోకం 13:
శ్లోకం 13:
నమోస్తు హేమాంబుజ పీఠికాయై
నమోస్తు భూమండల నాయికాయై |
నమోస్తు దేవాదిదయాపరాయై
నమోఽస్తు శార్ఙ్గాయుధవల్లభాయై || 13 ||
పదచ్ఛేదము:
నమః అస్తు, హేమాంబుజ పీఠికాయై, నమః అస్తు, భూమండల నాయికాయై, నమః అస్తు, దేవాది దయాపరాయై, నమః అస్తు, శార్ఙ్గాయుధ వల్లభాయై.
అన్వయము:
హేమాంబుజ పీఠికాయై నమః అస్తు, భూమండల నాయికాయై నమః అస్తు, దేవాది దయాపరాయై నమః అస్తు, శార్ఙ్గాయుధ వల్లభాయై నమః అస్తు.
ప్రతి పదార్థము:
హేమాంబుజ = బంగారు పద్మము, పీఠికాయై = ఆసనముగా కలదానికి, నమః అస్తు = నమస్కారము అగుగాక, భూమండల = భూమండలమునకు, నాయికాయై = అధిపతి అయినదానికి, నమః అస్తు = నమస్కారము అగుగాక, దేవాది = దేవతలు మొదలైన వారి యందు, దయాపరాయై = దయ కలిగినదానికి, నమః అస్తు = నమస్కారము అగుగాక, శార్ఙ్గాయుధ = శార్ఙ్గము అనే ధనస్సు ఆయుధముగా కలవాడు (విష్ణువు) యొక్క, వల్లభాయై = ప్రియురాలికి, నమః అస్తు = నమస్కారము అగుగాక.
తాత్పర్యము:
బంగారు పద్మము ఆసనముగా కల లక్ష్మీదేవికి నమస్కారము. భూమండలమునకు అధిపతి అయిన లక్ష్మీదేవికి నమస్కారము. దేవతలు మొదలైన వారి యందు దయ కలిగిన లక్ష్మీదేవికి నమస్కారము. శార్ఙ్గము అనే ధనస్సు ఆయుధముగా కల విష్ణువునకు ప్రియురాలైన లక్ష్మీదేవికి నమస్కారము.
విశేషములు:
ఈ శ్లోకంలో శంకరాచార్యుల వారు లక్ష్మీదేవిని వివిధ విశేషణాలతో స్తుతిస్తున్నారు. ఆమె బంగారు పద్మంపై ఆసీనురాలై ఉండటాన్ని, భూమండలానికి అధిపతిగా ఉండటాన్ని, దేవతల యందు దయను కలిగి ఉండటాన్ని, విష్ణువునకు ప్రియురాలిగా ఉండటాన్ని కీర్తిస్తున్నారు. ఈ విశేషణాలు లక్ష్మీదేవి యొక్క ఐశ్వర్యము, అధికారము, కరుణ, మరియు విష్ణువుతో ఆమెకున్న అనుబంధాన్ని సూచిస్తాయి.
శ్లోకం 14:
నమోస్తు దేవ్యై భృగునందనాయై నమోస్తు విష్ణోరురసిస్థితాయై | నమోస్తు లక్ష్మ్యై కమలాలయాయై నమోస్తు దామోదరవల్లభాయై || 14 ||
పదచ్ఛేదము:
నమః, అస్తు, దేవ్యై, భృగునందనాయై, నమః, అస్తు, విష్ణోః, ఉరసి, స్థితాయై, నమః, అస్తు, లక్ష్మ్యై, కమలాలయాయై, నమః, అస్తు, దామోదర, వల్లభాయై.
అన్వయము:
దేవ్యై నమః అస్తు. భృగునందనాయై నమః అస్తు. విష్ణోరురసిస్థితాయై నమః అస్తు. కమలాలయాయై లక్ష్మ్యై నమః అస్తు. దామోదరవల్లభాయై నమః అస్తు.
ప్రతి పదార్థము:
దేవ్యై = దేవియు, నమః = నమస్కారము, అస్తు = అగుగాక, భృగునందనాయై = భృగుమహర్షి పుత్రికయు, నమః = నమస్కారము, అస్తు = అగుగాక, విష్ణోః = విష్ణువు, ఉరసి = వక్షస్థలమున, స్థితాయై = నివసించునదియు, నమః = నమస్కారము, అస్తు = అగుగాక, కమల = పద్మము, ఆలయాయై = ఆలయముగా కల, లక్ష్మ్యై = లక్ష్మియు, నమః = నమస్కారము, అస్తు = అగుగాక, దామోదర = దామోదరుని (విష్ణువు) ప్రియురాలు అయిన దేవికి, నమః = నమస్కారము, అస్తు = అగుగాక.
తాత్పర్యము:
భృగుమహర్షి పుత్రికయు, దేవియు, విష్ణువు వక్షస్థలమున నివసించునదియు, పద్మము ఆలయముగా కల లక్ష్మియు, దామోదరుని (విష్ణువు) ప్రియురాలు అయిన దేవికి నమస్కారము.
విశేషము:
ఈ శ్లోకం లక్ష్మీదేవి యొక్క వంశాన్ని, నివాసాన్ని, విష్ణువుతో ఆమెకున్న అనుబంధాన్ని తిరిగి ధృవీకరిస్తుంది. "భృగునందనాయై" ఆమె భృగు మహర్షి కుమార్తె అని, "విష్ణోరురసిస్థితాయై" ఆమె విష్ణువు వక్షస్థలంలో నివసిస్తుందని, ఇది ఆమెకు విష్ణువుపై ఉన్న ప్రీతిని, ఆమె ప్రాముఖ్యతను సూచిస్తుంది. "కమలాలయాయై లక్ష్మ్యై" ఆమె పద్మవాసిని అని, లక్ష్మి అనే పేరును నొక్కి చెబుతుంది. "దామోదరవల్లభాయై" విష్ణువు యొక్క మరొక పేరు 'దామోదరుడు'ను ప్రస్తావించి, ఆమె ఆయనకు ప్రియురాలు అని తెలియజేస్తుంది. ఈ శ్లోకం ఆమెకు వివిధ కోణాల నుండి నమస్కారాలు సమర్పిస్తుంది.
శ్లోకం 15:
నమోస్తు కాంత్యై కమలేక్షణాయై నమోస్తు భూత్యై భువనప్రసూత్యై | నమోస్తు దేవాదిభిరర్చితాయై నమోస్తు నందాత్మజవల్లభాయై || 15 ||
పదచ్ఛేదము:
నమః, అస్తు, కాంత్యై, కమల, ఈక్షణాయై, నమః, అస్తు, భూత్యై, భువన, ప్రసూత్యై, నమః, అస్తు, దేవ, ఆదిభిః, అర్చితాయై, నమః, అస్తు, నంద, ఆత్మజ, వల్లభాయై.
అన్వయము:
కాంత్యై నమః అస్తు. కమలేక్షణాయై నమః అస్తు. భూత్యై నమః అస్తు. భువనప్రసూత్యై నమః అస్తు. దేవాదిభిరర్చితాయై నమః అస్తు. నందాత్మజవల్లభాయై నమః అస్తు.
ప్రతి పదార్థము:
కాంత్యై = కాంతి స్వరూపిణియు, నమః = నమస్కారము, అస్తు = అగుగాక, కమల = తామర పువ్వుల వంటి, ఈక్షణాయై = కన్నులు కలదియు, నమః = నమస్కారము, అస్తు = అగుగాక, భూత్యై = ఐశ్వర్యమును ప్రసాదించునదియు, నమః = నమస్కారము, అస్తు = అగుగాక, భువన = లోకములకు, ప్రసూత్యై = తల్లియు (సృష్టికర్త), నమః = నమస్కారము, అస్తు = అగుగాక, దేవ = దేవతలు, ఆదిభిః = మొదలగువారలచే, అర్చితాయై = పూజింపబడునదియు, నమః = నమస్కారము, అస్తు = అగుగాక, నంద = నందుని, ఆత్మజ = కుమారుడైన శ్రీకృష్ణుని (విష్ణువు), వల్లభాయై = ప్రియురాలు అయిన లక్ష్మీదేవికి, నమః = నమస్కారము, అస్తు = అగుగాక.
తాత్పర్యము:
తామర పువ్వుల వంటి కన్నులు కలదియు, కాంతి స్వరూపిణియు, ఐశ్వర్యమును ప్రసాదించునదియు, లోకములకు తల్లియు, దేవతలచే పూజింపబడునదియు, నందుని కుమారుడైన శ్రీకృష్ణుని (విష్ణువు) ప్రియురాలు అయిన లక్ష్మీదేవికి నమస్కారము.
విశేషము:
ఈ శ్లోకం లక్ష్మీదేవి యొక్క వివిధ రూపాలను, ఆమెకున్న శక్తులను స్తుతిస్తుంది. ఆమెను 'కాంతి' (ప్రకాశం), 'భూతి' (ఐశ్వర్యం), 'భువనప్రసూతి' (లోకాలకు తల్లి) గా వర్ణించడం ద్వారా ఆమె విశ్వానికి ఎంతటి ముఖ్యమైనదో తెలియజేస్తుంది. ఆమె కళ్ళు పద్మాల వలె అందంగా ఉంటాయని 'కమలేక్షణాయై' ద్వారా తెలుస్తుంది. "దేవాదిభిరర్చితాయై" అంటే దేవతలు కూడా ఆమెను పూజిస్తారని ఆమె శ్రేష్ఠత్వాన్ని సూచిస్తుంది. "నందాత్మజవల్లభాయై" అనే ప్రయోగం ఆమె విష్ణువు యొక్క శ్రీకృష్ణుని అవతారానికి కూడా ప్రియురాలు అని తెలియజేస్తుంది, ఇది ఆమె శాశ్వత అనుబంధాన్ని, సర్వకాలిక ప్రమేయాన్ని సూచిస్తుంది.
శ్లోకం 16:
సంపత్కరాణి సకలేంద్రియ నందనాని
సామ్రాజ్యదానవిభవాని సరోరుహాక్షి |
త్వద్వందనాని దురితాహరణోద్యతాని
మామేవ మాతరనిశం కలయంతు మాన్యే || 16 ||
పదచ్ఛేదము:
సంపత్కరాణి, సకల, ఇంద్రియ, నందనాని, సామ్రాజ్య, దాన, విభవాని, సరోరుహ, అక్షి, త్వత్, వందనాని, దురిత, ఆహరణ, ఉద్యతాని, మామ్, ఏవ, మాతః, అనిశం, కలయంతు, మాన్యే.
అన్వయము:
సరోరుహాక్షి! మాన్యే మాతః! సంపత్కరాణి, సకలేంద్రియ నందనాని, సామ్రాజ్యదానవిభవాని, దురితాహరణోద్యతాని త్వద్వందనాని అనిశం మామ్ ఏవ కలయంతు.
ప్రతి పదార్థము:
సరోరుహాక్షి = పద్మముల వంటి కన్నులు గల, మాన్యే = పూజ్యురాలవైన, మాతః = ఓ అమ్మా!, త్వత్ = నిన్ను గూర్చి చేసే, వందనాని = నమస్కారములు, సంపత్కరాణి = సంపదలను కలిగించునవి, సకలేంద్రియ = సకల ఇంద్రియములకును, నందనాని = సంతోషమును కలిగించునవి, సామ్రాజ్య = చక్రవర్తిత్వమును, దాన = ప్రసాదించగలవి, విభవాని = ఐశ్వర్యము కలవి, దురిత = పాపములను, ఆహరణ = నశింపజేయటానికి, ఉద్యతాని = సిద్ధంగా ఉన్నవి (అయి ఉన్నవి), అనిశం = ఎల్లప్పుడూ, మామ్ = నన్నే, ఏవ = మాత్రమే, కలయంతు = అనుగ్రహించుగాక.
తాత్పర్యము:
పద్మముల వంటి కన్నులు గల పూజ్యురాలవైన ఓ అమ్మా! నిన్ను గూర్చి చేసే నమస్కారములు సంపదలను కలిగించునవి, సకల ఇంద్రియములకును సంతోషమును కలిగించునవి, చక్రవర్తిత్వమును ప్రసాదించగలవి, పాపములను నశింపజేయటానికి సిద్ధంగా ఉన్నవి. ఓ తల్లి! అవి ఎల్లప్పుడూ నన్నే అనుగ్రహించుగాక.
విశేషము:
ఈ శ్లోకం లక్ష్మీదేవికి చేసే నమస్కారాల మహిమను వివరిస్తుంది. ఆమెకు చేసే నమస్కారాలు కేవలం ధనాన్నే కాకుండా, ఇంద్రియాలకు ఆనందాన్ని, సామ్రాజ్యాన్ని (గొప్ప స్థితిని), పాపాలను తొలగించే శక్తిని కలిగి ఉన్నాయని స్తుతిస్తుంది. "సరోరుహాక్షి" ఆమె కళ్ళను పద్మాలతో పోల్చి ఆమె సౌందర్యాన్ని నొక్కి చెబుతుంది. భక్తుడు ఈ నమస్కారాలు నిరంతరం తనపై ప్రసరించాలని, తనను అనుగ్రహించాలని వేడుకుంటున్నాడు. ఇది స్తోత్ర పఠనం ద్వారా కలిగే ఫలాలను స్పష్టం చేస్తుంది.
శ్లోకం 17:
యత్కటాక్ష సముపాసనావిధిః
సేవకస్య సకలార్థసంపదః |
సంతనోతి వచనాంగమానసైః
త్వాం మురారిహృదయేశ్వరీం భజే || 17 ||
పదచ్ఛేదము:
యత్, కటాక్ష, సముపాసనా, విధిః, సేవకస్య, సకల, అర్థ, సంపదః, సంతనోతి, వచన, అంగ, మానసైః, త్వాం, మురారి, హృదయ, ఈశ్వరీం, భజే.
అన్వయము:
యత్కటాక్షసముపాసనావిధిః సేవకస్య సకలార్థసంపదః సంతనోతి, (అతః) మురారిహృదయేశ్వరీం త్వాం వచనాంగమానసైః భజే.
ప్రతి పదార్థము:
యత్ = ఏ దేవి యొక్క, కటాక్ష = క్రీగంటి చూపును, సముపాసనావిధిః = సేవించు విధానము (కటాక్షం), సేవకస్య = సేవకునికి (భక్తునికి), సకల = సమస్త, అర్థ = ఐశ్వర్య, సంపదః = సంపదలను, సంతనోతి = విస్తరింపజేయునో, (అతః) = అట్టి (కారణముగా), మురారి = మురారి (విష్ణువు) యొక్క, హృదయ = హృదయానికి, ఈశ్వరీం = అధిదేవత అయిన, త్వాం = నిన్ను, వచన = వాక్కు (మాట), అంగ = కాయము (శరీరం), మానసైః = మనస్సు (త్రికరణములు) తో, భజే = సేవిస్తున్నాను (పూజిస్తున్నాను).
తాత్పర్యము:
ఏ దేవి యొక్క కటాక్ష వీక్షణమును సేవించు విధానము (కటాక్షం) సేవకునికి సమస్త సంపదలను విస్తరింపజేయునో, అట్టి మురారి (విష్ణువు) హృదయానికి అధిదేవత అయిన నిన్ను మనస్సు, వాక్కు, కాయము (త్రికరణములు)తో త్రికరణశుద్ధిగా సేవిస్తున్నాను.
విశేషము:
ఈ శ్లోకం లక్ష్మీదేవి యొక్క కటాక్ష సేవనం ద్వారా కలిగే ఫలాలను, భక్తుని అంకితభావాన్ని వివరిస్తుంది. ఆమె చూపు సకల ఐశ్వర్యాలను ప్రసాదిస్తుందని, కాబట్టి ఆమెను త్రికరణశుద్ధిగా (మనస్సు, వాక్కు, కాయం) పూజిస్తున్నట్లు శంకరులు చెబుతున్నారు. "మురారిహృదయేశ్వరీం" అనే ప్రయోగం ఆమె విష్ణువు హృదయేశ్వరి అని, ఆమె ప్రాముఖ్యతను నొక్కి చెబుతుంది. ఇది భక్తుని యొక్క సంపూర్ణ శరణాగతిని, లక్ష్మీదేవిపై ఉన్న అచంచల భక్తిని ప్రదర్శిస్తుంది.
శ్లోకం 18:
సరసిజనిలయే సరోజహస్తే
ధవళతమాంశుక గంధమాల్యశోభే |
భగవతి హరివల్లభే మనోజ్ఞే
త్రిభువనభూతికరి ప్రసీద మహ్యమ్ || 18 ||
పదచ్ఛేదము:
సరసిజ, నిలయే, సరోజ, హస్తే, ధవళ, తమ, అంశుక, గంధ, మాల్య, శోభే, భగవతి, హరివల్లభే, మనోజ్ఞే, త్రిభువన, భూతికరి, ప్రసీద, మహ్యమ్.
అన్వయము:
సరసిజనిలయే, సరోజహస్తే, ధవళతమాంశుకగంధమాల్యశోభే, భగవతి, హరివల్లభే, మనోజ్ఞే, త్రిభువనభూతికరి (ఓ దేవీ!), మహ్యమ్ ప్రసీద.
ప్రతి పదార్థము:
సరసిజ = పద్మమున, నిలయే = నివసించునది, సరోజ = చేతియందు పద్మమును, హస్తే = ధరించినది, ధవళ = తెల్లని, తమ = ప్రకాశవంతమైన, అంశుక = వస్త్రములు, గంధ = సుగంధ ద్రవ్యములు, మాల్య = పూలమాలలతో, శోభే = శోభిల్లునది, భగవతి = భగవతి (శక్తిమతి), హరివల్లభే = శ్రీహరికి ప్రియురాలు, మనోజ్ఞే = మనోజ్ఞురాలు (అందమైనది), త్రిభువన = మూడు లోకాలకును, భూతికరి = ఐశ్వర్యమును కలిగించు తల్లి అయిన, (ఓ దేవీ!) = ఓ దేవీ!, మహ్యమ్ = నాపై, ప్రసీద = ప్రసన్నురాలివగుము.
తాత్పర్యము:
పద్మమున నివసించునది, చేతియందు పద్మమును ధరించినది, తెల్లని ప్రకాశవంతమైన వస్త్రములు, సుగంధ ద్రవ్యములు, పూలమాలలతో శోభిల్లునది, భగవతి, శ్రీహరికి ప్రియురాలు, మనోజ్ఞురాలు, మూడు లోకాలకును ఐశ్వర్యమును కలిగించు తల్లి అయిన ఓ దేవీ! నాపై ప్రసన్నురాలివగుము.
విశేషము:
ఈ శ్లోకం లక్ష్మీదేవి యొక్క రూపాన్ని, లక్షణాలను విస్తృతంగా వర్ణించి, ఆమెను ప్రసన్నం చేసుకోమని ప్రార్థిస్తుంది. "సరసిజనిలయే సరోజహస్తే" ఆమె పద్మవాసిని అని, పద్మాన్ని ధరించినదని తెలియజేస్తుంది. "ధవళతమాంశుక గంధమాల్యశోభే" ఆమె వస్త్రాల, సుగంధ ద్రవ్యాల, పూలమాలల అందాన్ని వర్ణిస్తుంది. "భగవతి హరివల్లభే మనోజ్ఞే త్రిభువనభూతికరి" అనే ప్రయోగాలు ఆమె దివ్యత్వాన్ని, విష్ణువుతో అనుబంధాన్ని, మనోహరమైన రూపాన్ని, మూడు లోకాలకు సంపదను ప్రసాదించే శక్తిని తెలియజేస్తాయి. చివరిగా "ప్రసీద మహ్యమ్" అని చెప్పడం ద్వారా భక్తుడు తనపై కరుణ చూపమని వేడుకుంటున్నాడు.
శ్లోకం 19:
దీర్ఘస్తిభిః కనక కుంభముఖావసృష్ట
స్వర్వాహినీ విమలచారు జలప్లుతాంగీమ్ |
ప్రాతర్నమామి జగతాం జననీమశేష
లోకాధినాథ గృహిణీ మమృతాబ్ధిపుత్రీమ్ || 19 ||
పదచ్ఛేదము:
దీర్ఘ, అస్తిభిః, కనక, కుంభ, ముఖ, అవసృష్ట, స్వర్వాహినీ, విమల, చారు, జల, ప్లుత, అంగీమ్, ప్రాతః, నమామి, జగతాం, జననీమ్, అశేష, లోక, అధినాథ, గృహిణీమ్, అమృత, అబ్ధి, పుత్రీమ్.
అన్వయము:
దీర్ఘస్తిభిః కనకకుంభముఖావసృష్ట స్వర్వాహినీవిమలచారుజలప్లుతాంగీమ్, జగతాం జననీం, అశేషలోకాధినాథగృహిణీం, అమృతాబ్ధిపుత్రీం (తామ్) ప్రాతః నమామి.
ప్రతి పదార్థము:
దీర్ఘస్తిభిః = దిగ్గజములు, కనక = బంగారు, కుంభ = కుంభముల, ముఖ = నుండి, అవసృష్ట = వదిలిన, స్వర్వాహినీ = ఆకాశ గంగా నది యొక్క, విమల = నిర్మలమైన, చారు = అందమైన, జల = జలములతో, ప్లుత = అభిషేకించబడిన, అంగీమ్ = శరీరము కలదియు, జగతాం = లోకాలకు, జననీమ్ = తల్లియు, అశేష = సమస్త, లోక = లోకాలకు, అధినాథ = ప్రభువైన విష్ణుమూర్తి యొక్క, గృహిణీమ్ = ఇల్లాలును, అమృత = అమృత, అబ్ధి = సముద్రపు, పుత్రీమ్ = పుత్రికయు అయిన, (తామ్) = ఆ లక్ష్మీదేవికి, ప్రాతః = ప్రతి ఉదయము, నమామి = నమస్కరిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము:
దిగ్గజములు బంగారు కుంభముల నుండి వదిలిన ఆకాశ గంగా నది యొక్క నిర్మలమైన అందమైన జలములతో అభిషేకించబడిన శరీరము కలదియు, లోకాలకు తల్లియు, సమస్త లోకాలకు ప్రభువైన విష్ణుమూర్తి ఇల్లాలును, అమృత సముద్రపు పుత్రికయు అయిన ఆ లక్ష్మీదేవికి ప్రతి ఉదయము నమస్కరిస్తున్నాను.
విశేషము:
ఈ శ్లోకం లక్ష్మీదేవి యొక్క దివ్యమైన అభిషేకాన్ని వర్ణిస్తుంది. దిగ్గజాలు ఆమెను ఆకాశ గంగా జలంతో అభిషేకిస్తాయని చెప్పడం ఆమె ఉన్నత స్థానాన్ని, దివ్యత్వాన్ని సూచిస్తుంది. "జగతాం జననీం" (లోకాలకు తల్లి), "అశేషలోకాధినాథ గృహిణీం" (సమస్త లోకాలకు ప్రభువైన విష్ణువు ఇల్లాలు), "అమృతాబ్ధిపుత్రీమ్" (అమృత సముద్రపు పుత్రిక) వంటి విశేషణాలు ఆమె ప్రాముఖ్యతను, సర్వవ్యాపకత్వాన్ని, పవిత్రతను నొక్కి చెబుతాయి. భక్తుడు ప్రతి ఉదయం ఆమెకు నమస్కరించడం ద్వారా ఆమె అనుగ్రహాన్ని కోరుకుంటున్నాడు.
శ్లోకం 20:
కమలే కమలాక్ష వల్లభేత్వం
కరుణాపూర తరంగితైరపాంగైః |
అవలోకయ మామకించనానాం
ప్రథమం పాత్రమకృత్రిమం దయాయాః || 20 ||
పదచ్ఛేదము:
కమలే, కమల, అక్ష, వల్లభే, త్వమ్, కరుణా, పూర, తరంగితైః, అపాంగైః, అవలోకయ, మామ్, అకించనానాం, ప్రథమం, పాత్రమ్, అకృత్రిమమ్, దయాయాః.
అన్వయము:
కమలే! కమలాక్షవల్లభే! త్వమ్ కరుణాపూరతరంగితైః అపాంగైః, అకించనానాం ప్రథమం అకృత్రిమం దయాయాః పాత్రం మామ్ అవలోకయ.
ప్రతి పదార్థము:
కమలే = ఓ లక్ష్మీదేవీ! (పద్మవాసిని), కమలాక్ష = తామర కన్నులు గల శ్రీహరికి, వల్లభే = ప్రియురాలివైన, త్వమ్ = నీవు, కరుణా = కరుణతో, పూర = నిండిన, తరంగితైః = తరంగముల వలె ఉన్న, అపాంగైః = క్రీగంటి చూపులతో, అకించనానాం = దరిద్రులలో, ప్రథమం = ప్రథముడను, అకృత్రిమం = నీ సహజమైన, దయాయాః = దయకు, పాత్రం = తగిన పాత్రుడను (కాబట్టి). మామ్ = నన్ను,అవలోకయ = చూడుము (అనుగ్రహించుము),
తాత్పర్యము:
శ్రీహరి ప్రియురాలివైన ఓ లక్ష్మీదేవీ! దరిద్రులలో ప్రథముడను, నీ సహజమైన దయకు తగిన పాత్రుడను అయిన నన్ను, నీ కరుణతో నిండిన క్రీగంటి చూపులతో అవలోకించుము.
విశేషము:
ఈ శ్లోకం కనకధారా స్తోత్రం యొక్క మూలకారణాన్ని, అంటే శంకరులు ఆ పేద బ్రాహ్మణ స్త్రీ తరపున చేసిన ప్రార్థనను స్పష్టంగా తెలియజేస్తుంది. ఇక్కడ భక్తుడు తనను "అకించనానాం ప్రథమం పాత్రమకృత్రిమం దయాయాః" (దరిద్రులలో ప్రథముడను, నీ సహజమైన దయకు తగిన పాత్రుడను) అని వినయంగా చెప్పుకుంటూ, లక్ష్మీదేవి యొక్క అపారమైన కరుణను కోరుతున్నాడు. "కరుణాపూర తరంగితైరపాంగైః" అనే వర్ణన ఆమె చూపులోని కరుణను, అది తరంగాల వలె ప్రవహిస్తుందని సూచిస్తుంది. ఇది స్తోత్రం యొక్క హృదయం, లక్ష్మీదేవి యొక్క దయాగుణాన్ని నొక్కి చెబుతుంది.
శ్లోకం 21:
దేవి ప్రసీద జగదీశ్వరి లోకమాతః
కళ్యాణదాత్రి కమలేక్షణజీవనాథే |
దారిద్ర్యభీతిహృదయం శరణాగతం మామ్
ఆలోకయ ప్రతిదినం సదయైరపాంగైః || 21 ||
పదచ్ఛేదము:
దేవి, ప్రసీద, జగత్, ఈశ్వరి, లోక, మాతః, కళ్యాణ, దాత్రి, కమల, ఈక్షణ, జీవన, నాథే, దారిద్ర్య, భీతి, హృదయం, శరణాగతం, మామ్, ఆలోకయ, ప్రతిదినం, సదయైః, అపాంగైః.
అన్వయము:
దేవి! జగదీశ్వరి! లోకమాతః! కళ్యాణదాత్రి! కమలేక్షణజీవనాథే! ప్రసీద. దారిద్ర్యభీతిహృదయం, శరణాగతం మామ్ ప్రతిదినం సదయైరపాంగైః ఆలోకయ.
ప్రతి పదార్థము:
దేవి = ఓ దేవి!, ప్రసీద = ప్రసన్నురాలివగుము, జగదీశ్వరి = జగత్తునకు అధిదేవత!, లోకమాతః = లోకాలకు తల్లి!, కళ్యాణదాత్రి = మంగళములను ప్రసాదించునది!, కమలేక్షణ = పద్మముల వంటి కన్నులు గల శ్రీమహావిష్ణువునకు, జీవన = ప్రాణాధిక, నాథే = ప్రియురాలా!, దారిద్ర్య = దారిద్ర్య, భీతి = భయముతో, హృదయం = నిండిన హృదయముతో, శరణాగతం = శరణుజొచ్చిన, మామ్ = నన్ను, ప్రతిదినం = ప్రతిరోజు, సదయైః = దయతో కూడిన, అపాంగైః = క్రీగంటి చూపులతో, ఆలోకయ = చూడుము.
తాత్పర్యము:
దేవీ! ప్రసన్నురాలివగుము. జగదీశ్వరీ! లోకమాతా! మంగళములను ప్రసాదించునది! కమలముల వంటి కన్నులు గల శ్రీమహావిష్ణువునకు ప్రాణాధిక ప్రియురాలా! దారిద్ర్య భయముతో నిండిన హృదయముతో శరణుజొచ్చిన నన్ను, ప్రతిరోజు నీ దయతో కూడిన క్రీగంటి చూపులతో చూడుము.
విశేషము:
ఈ శ్లోకం భక్తుని యొక్క దీన విజ్ఞప్తిని, లక్ష్మీదేవిని వివిధ నామాలతో సంబోధించి ప్రార్థిస్తుంది. ఆమెను 'జగదీశ్వరి', 'లోకమాత', 'కళ్యాణదాత్రి' అని సంబోధించడం ద్వారా ఆమె విశ్వానికి అధిష్ఠాన దేవత అని, అన్ని శుభాలను ప్రసాదించేదని తెలియజేస్తుంది. 'కమలేక్షణజీవనాథే' ఆమె విష్ణువుకు ఎంత ప్రియురాలో, ఆయనకు ప్రాణం వంటిదని సూచిస్తుంది. 'దారిద్ర్యభీతిహృదయం శరణాగతం మామ్ ఆలోకయ' అనే ప్రార్థన శంకరుల యొక్క అవ్వ పట్ల దయను, ఆ అవ్వ దారిద్ర్యాన్ని తొలగించమని అభ్యర్థనను స్పష్టం చేస్తుంది. ఇది కనకధారా స్తోత్రం యొక్క దయాపూర్వక ఉద్దేశ్యాన్ని తెలియజేస్తుంది.
శ్లోకం 22:
స్తువంతి యే స్తుతిభిరమీభిరన్వహం
త్రయీమయీం త్రిభువనమాతరం |
రమామ్ గుణాధికా గురుతర భాగ్యభాగినో
భవంతి తే భువి బుధభావితాశయాః || 22 ||
పదచ్ఛేదము:
స్తువంతి, యే, స్తుతిభిః, అమీభిః, అన్వహం, త్రయీమయీం, త్రిభువన, మాతరం, రమామ్, గుణాధికాః, గురుతర, భాగ్య, భాగినః, భవంతి, తే, భువి, బుధ, భావిత, ఆశయాః.
అన్వయము:
యే నరాః అమీభిః స్తుతిభిః అన్వహం త్రయీమయీం, త్రిభువనమాతరం రమామ్ స్తువంతి, తే భువి గుణాధికాః, గురుతర భాగ్యభాగినః, బుధభావితాశయాః భవంతి.
ప్రతి పదార్థము:
యే = ఎవరైతే, నరాః = మానవులు, అమీభిః = ఈ, స్తుతిభిః = స్తోత్రములచే, అన్వహం = ప్రతిరోజు, త్రయీమయీం = వేద స్వరూపిణియు, త్రిభువన = మూడు లోకాలకు, మాతరం = తల్లియు అయిన, రమామ్ = లక్ష్మీదేవిని, స్తువంతి = స్తుతింతురో, తే = వారు, భువి = ఈ భూమిపై, గుణాధికాః = గుణములలో అధికులగుచు, గురుతర = అత్యంత గొప్ప, భాగ్య = భాగ్యశాలురగుచు, భాగినః = భాగము కలవారై, బుధ = విద్వాంసులచే, భావిత = గౌరవింపబడిన, ఆశయాః = మనస్సు కలవారై, భవంతి = అగుచున్నారు,.
తాత్పర్యము:
ఎవరైతే ఈ స్తోత్రములచే ప్రతిరోజు వేద స్వరూపిణియు, మూడు లోకాలకు తల్లియు అయిన లక్ష్మీదేవిని స్తుతింతురో, వారు ఈ భూమిపై విద్వాంసులచే గౌరవింపబడిన మనస్సు కలవారై, గుణములలో అధికులగుచు, అత్యంత గొప్ప భాగ్యశాలురగుచున్నారు.
విశేషము:
ఈ శ్లోకం కనకధారా స్తోత్రం యొక్క ఫలశ్రుతి (ప్రయోజనం) ని వివరిస్తుంది. ఈ స్తోత్రాన్ని నిత్యం పఠించిన వారికి లక్ష్మీదేవి అనుగ్రహం లభించి, వారు గుణవంతులుగా, గొప్ప భాగ్యశాలురుగా, విద్వాంసులచే గౌరవింపబడిన వారిగా మారతారని తెలియజేస్తుంది. "త్రయీమయీం" (వేద స్వరూపిణి), "త్రిభువనమాతరం రమామ్" (మూడు లోకాలకు తల్లి అయిన లక్ష్మి) అనే వర్ణనలు ఆమె యొక్క విశ్వవ్యాప్త శక్తిని, ప్రాముఖ్యతను నొక్కి చెబుతాయి. ఇది భక్తులకు స్ఫూర్తినిచ్చి, స్తోత్ర పఠనం వైపు ప్రోత్సహించే శ్లోకం.
కనకధారా స్తోత్ర ఆవిర్భావం - కథ మరియు మహత్యం
కథ:
శ్రీ శంకర భగవత్పాదులు ఒకరోజు భిక్షకు వెళ్ళినప్పుడు, కడు బీదరాలైన ఒక అవ్వ స్వామికి భిక్ష ఇవ్వడానికి తనవద్ద ఏమీ లేకపోయేసరికి చాలా బాధపడింది. ఇల్లంతా వెతికితే ఆమెకు ఒకే ఒక్క ఎండు ఉసిరికాయ దొరికింది. "స్వామి, నా దగ్గర భిక్ష ఇవ్వడానికి ఈ ఒక్క ఉసిరికాయ మాత్రమే ఉంది" అని ఆ భక్తితో ఆమె గురువుకి సమర్పించింది.
ఆమె నిస్వార్థ భక్తికి, దైన్యావస్థకు ఆచార్యుల హృదయం కరిగిపోయింది. ఆమె దారిద్ర్యాన్ని తొలగించడానికి ఆయన ఆ క్షణంలోనే లక్ష్మీదేవిని స్తుతిస్తూ కనకధారా స్తోత్రాన్ని రచించి పఠించారు. లక్ష్మీదేవి వెంటనే ప్రసన్నురాలై, ఆచార్యుల వారు కోరినట్లుగా, ఆ ముసలమ్మ ఇంట్లో బంగారు ఉసిరికాయల వర్షం కురిపించింది. ఆ స్తోత్రమే ఈ ప్రసిద్ధ కనకధారా స్తోత్రం.
మహత్యం:
ఈ స్తోత్రమును నిష్ఠతో పఠించినవారికి లక్ష్మీదేవి ప్రసన్నురాలై సర్వాభీష్ట సిద్ధిని, ముఖ్యంగా ధన సంపదలను కలుగచేస్తుంది అని ప్రతీతి.
No comments:
Post a Comment