దశశ్లోకీ ( 10 శ్లోకాలు)

 

దశశ్లోకీ ( 10 శ్లోకాలు)

దశశ్లోకీలోని ప్రతి శ్లోకానికి సంబంధించిన పదచ్ఛేదము, అన్వయము, ప్రతి పదార్థము, తాత్పర్యము, విశేషములు 

---

శ్లోకం 1

న భూమిర్న తోయం న తేజో న వాయుః

న ఖం నేంద్రియం వా న తేషాం సమూహః .

అనేకాంతికత్వాత్ సుషుప్త్యేకసిద్ధః

తదేకోఽవశిష్టః శివః కేవలోఽహం .. 1..

పదచ్ఛేదము:

న, భూమిః, న, తోయమ్, న, తేజః, న, వాయుః,

న, ఖమ్, న, ఇంద్రియమ్, వా, న, తేషామ్, సమూహః, .

అనేకాంతికత్వాత్, సుషుప్తి, ఏకసిద్ధః,

తత్, ఏకః, అవశిష్టః, శివః, కేవలః, అహమ్ .. 1..

అన్వయము:

అహమ్ భూమిః న, తోయమ్ న, తేజః న, వాయుః న, ఖమ్ న, ఇంద్రియమ్ వా న, తేషామ్ సమూహః న. అనేకాంతికత్వాత్ , సుషుప్తి ఏకసిద్ధః. తత్ ఏకః అవశిష్టః శివః కేవలః అహమ్.

ప్రతి పదార్థము:

అహమ్ - నేను; భూమిః - భూమిని; న - కాను; తోయమ్ - నీటిని; న - కాను; తేజః - తేజస్సును (అగ్నిని); న - కాను; వాయుః - గాలిని; న - కాను; ఖమ్ - ఆకాశాన్ని; న - కాను; ఇంద్రియమ్ - ఇంద్రియాలను; వా - కానీ; న - కాను; తేషామ్ - వాటి యొక్క; సమూహః - సమూహాన్ని; న - కాను; అనేకాంతికత్వాత్ - (వీటిలో ఏదీ నిశ్చయమైనది కానందున, అశాశ్వతమైనందున); సుషుప్తి - గాఢ నిద్రలో; ఏకసిద్ధః - ఏకైకముగా సిద్ధించినవాడను; తత్ - ఆ; ఏకః - ఒకే ఒక; అవశిష్టః - మిగిలియున్న; శివః - శుభప్రదమైన (పరమాత్మ); కేవలః - ఏకాంతమైన; అహమ్ - నేను.

తాత్పర్యము:

నేను భూమిని కాను, నీటిని కాను, అగ్నిని కాను, గాలిని కాను, ఆకాశాన్ని కాను. ఇంద్రియాలను కానీ, వాటి సమూహాన్ని కానీ నేను కాను. ఇవన్నీ అనిశ్చితమైనవి కాబట్టి, కేవలం గాఢ నిద్రలో మాత్రమే నేను నిరూపితమవుతాను. ఆ ఒకే ఒక, మిగిలియున్న, శుభప్రదమైన, ఏకాంతమైన పరమాత్మను నేనే.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకంలో, ఆత్మ పంచభూతాలు (భూమి, జలం, అగ్ని, వాయువు, ఆకాశం) మరియు ఇంద్రియాలు, వాటి సమూహం కూడా కాదని చెప్పబడింది. "అనేకాంతికత్వాత్" అంటే ఇవి అన్నీ మార్పు చెందేవి, అనిశ్చితమైనవి కాబట్టి ఆత్మ కావు అని సూచిస్తుంది. సుషుప్తిలో (గాఢ నిద్రలో) బాహ్య ప్రపంచంతో సంబంధం లేకుండా, కేవలం ఆత్మానుభవం మాత్రమే మిగిలి ఉంటుంది, కాబట్టి ఆత్మ స్వయంసిద్ధమని ఈ శ్లోకం వివరిస్తుంది.

---

శ్లోకం 2

న వర్ణా న వర్ణాశ్రమాచారధర్మా

న మే ధారణాధ్యానయోగాదయోఽపి .

అనాత్మాశ్రయాహంమమాధ్యాసహానాత్

తదేకోఽవశిష్టః శివః కేవలోఽహం .. 2..

పదచ్ఛేదము:

న, వర్ణాః, న, వర్ణాశ్రమాచారధర్మాః,

న, మే, ధారణాధ్యానయోగాదయః, అపి, .

అనాత్మాశ్రయ, అహం, మమ, అధ్యాస, హానాత్,

తత్, ఏకః, అవశిష్టః, శివః, కేవలః, అహమ్ .. 2..

అన్వయము:

మే వర్ణాః న, వర్ణాశ్రమాచారధర్మాః న. మే ధారణాధ్యానయోగాదయః అపి న. అనాత్మాశ్రయ అహం మమ అధ్యాస హానాత్. తత్ ఏకః అవశిష్టః శివః కేవలః అహమ్.

ప్రతి పదార్థము:

మే - నాకు; వర్ణాః - వర్ణాలు (కుల భేదాలు); న - లేవు; వర్ణాశ్రమాచారధర్మాః - వర్ణాశ్రమాలకు సంబంధించిన ఆచారాలు, ధర్మాలు; న - లేవు; మే - నాకు; ధారణాధ్యానయోగాదయః - ధారణ, ధ్యానం, యోగం మొదలైనవి; అపి - కూడా; న - లేవు; అనాత్మాశ్రయ - ఆత్మకాని వాటిని ఆశ్రయించిన; అహం - 'నేను' అనే భావం; మమ - 'నాది' అనే భావం; అధ్యాస - తప్పుగా ఆరోపించడం (అధ్యాస); హానాత్ - తొలగిపోవడం వల్ల; తత్ - ఆ; ఏకః - ఒకే ఒక; అవశిష్టః - మిగిలియున్న; శివః - శుభప్రదమైన; కేవలః - ఏకాంతమైన; అహమ్ - నేను.

తాత్పర్యము:

నాకు వర్ణాలు లేవు, వర్ణాశ్రమాలకు సంబంధించిన ఆచారధర్మాలు కూడా లేవు. ధారణ, ధ్యానం, యోగం మొదలైనవి కూడా నాకు లేవు. ఎందుకంటే, ఆత్మకాని వాటిని ఆశ్రయించిన 'నేను', 'నాది' అనే తప్పుడు భావనలు తొలగిపోయాయి. ఆ ఒకే ఒక, మిగిలియున్న, శుభప్రదమైన, ఏకాంతమైన పరమాత్మను నేనే.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం ఆత్మకు సామాజిక వర్గాలు, ఆశ్రమ ధర్మాలు, యోగ సాధనలు వంటివి వర్తించవని వివరిస్తుంది. ఆత్మ దేహానికి, మనస్సుకు అతీతమైనది. "అనాత్మాశ్రయాహంమమాధ్యాసహానాత్" అనేది అద్వైత వేదాంతంలోని కీలక భావన – అనాత్మ వస్తువులపై 'నేను', 'నాది' అనే తప్పుడు ఆరోపణలను తొలగించుకోవడం ద్వారా ఆత్మ స్వరూపం తెలుస్తుంది అని చెబుతుంది.

---

శ్లోకం 3

న మాతా పితా వా న దేవా న లోకా

న వేదా న యజ్ఞా న తీర్థం బ్రువంతి .

సుషుప్తౌ నిరస్తాతిశూన్యాత్మకత్వాత్

తదేకోఽవశిష్టః శివః కేవలోఽహం .. 3..

పదచ్ఛేదము:

న, మాతా, పితా, వా, న, దేవాః, న, లోకాః,

న, వేదాః, న, యజ్ఞాః, న, తీర్థమ్, బ్రువంతి, .

సుషుప్తౌ, నిరస్త, అతిశూన్యాత్మకత్వాత్,

తత్, ఏకః, అవశిష్టః, శివః, కేవలః, అహమ్ .. 3..

అన్వయము:

మాతా వా న, పితా న, దేవాః న, లోకాః న, వేదాః న, యజ్ఞాః న, తీర్థమ్ న బ్రువంతి. సుషుప్తౌ నిరస్తాతిశూన్యాత్మకత్వాత్. తత్ ఏకః అవశిష్టః శివః కేవలః అహమ్.

ప్రతి పదార్థము:

మాతా - తల్లి; వా - కానీ; న - లేదు; పితా - తండ్రి; న - లేడు; దేవాః - దేవతలు; న - లేరు; లోకాః - లోకాలు; న - లేవు; వేదాః - వేదాలు; న - లేవు; యజ్ఞాః - యజ్ఞాలు; న - లేవు; తీర్థమ్ - తీర్థం (పుణ్యస్థలం); న - లేదు; బ్రువంతి - (ఇవి లేవని జ్ఞానులు) చెబుతారు; సుషుప్తౌ - గాఢ నిద్రలో; నిరస్త - నిరాకరించబడిన; అతిశూన్యాత్మకత్వాత్ - మిక్కిలి శూన్యమైన స్వభావం కలది కావడం వల్ల (అన్నిటినీ శూన్యంగా భావించడం వల్ల); తత్ - ఆ; ఏకః - ఒకే ఒక; అవశిష్టః - మిగిలియున్న; శివః - శుభప్రదమైన; కేవలః - ఏకాంతమైన; అహమ్ - నేను.

తాత్పర్యము:

తల్లి లేదు, తండ్రి లేడు; దేవతలు లేరు, లోకాలు లేవు; వేదాలు లేవు, యజ్ఞాలు లేవు; తీర్థాలు లేవు అని జ్ఞానులు చెబుతారు. ఎందుకంటే, గాఢ నిద్రలో ఇవన్నీ నిరాకరించబడి, ఆ స్థితి పూర్తిగా శూన్యమైన స్వభావాన్ని కలిగి ఉంటుంది (ఏ వస్తువునూ అనుభవించదు). ఆ ఒకే ఒక, మిగిలియున్న, శుభప్రదమైన, ఏకాంతమైన పరమాత్మను నేనే.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం ఆత్మకు ప్రాపంచిక బంధాలు (తల్లిదండ్రులు), దేవతలు, లోకాలు, వేదాలు, యజ్ఞాలు, తీర్థాలు వంటివి వర్తించవని వివరిస్తుంది. గాఢ నిద్రలో ఇవేవీ అనుభవంలో ఉండవు కాబట్టి, ఆత్మ వీటన్నింటికీ అతీతమైనది అని రుజువు చేస్తుంది. "సుషుప్తౌ నిరస్తాతిశూన్యాత్మకత్వాత్" అంటే గాఢ నిద్రలో ఎటువంటి బాహ్య వస్తువుల స్పృహ ఉండదు, కేవలం ఆత్మానుభవం మాత్రమే ఉంటుంది అని అర్థం.

---

శ్లోకం 4

న సాంఖ్యం న శైవం న తత్పాంచరాత్రం

న జైనం న మీమాంసకాదేర్మతం వా .

విశిష్టానుభూత్యా విశుద్ధాత్మకత్వాత్

తదేకోఽవశిష్టః శివః కేవలోఽహం .. 4..

పదచ్ఛేదము:

న, సాంఖ్యమ్, న, శైవమ్, న, తత్, పాంచరాత్రమ్,

న, జైనమ్, న, మీమాంసక-ఆదేః, మతమ్, వా, .

విశిష్ట-అనుభూత్యా, విశుద్ధ-ఆత్మకత్వాత్,

తత్, ఏకః, అవశిష్టః, శివః, కేవలః, అహమ్ .. 4..

అన్వయము:

సాంఖ్యమ్ న, శైవమ్ న, తత్ పాంచరాత్రమ్ న, జైనమ్ న, మీమాంసకాదేః మతమ్ వా న. విశిష్టానుభూత్యా విశుద్ధాత్మకత్వాత్. తత్ ఏకః అవశిష్టః శివః కేవలః అహమ్.

ప్రతి పదార్థము:

సాంఖ్యమ్ - సాంఖ్య మతం; న - లేదు; శైవమ్ - శైవ మతం; న - లేదు; తత్ - ఆ; పాంచరాత్రమ్ - పాంచరాత్రం (వైష్ణవ శాఖ); న - లేదు; జైనమ్ - జైన మతం; న - లేదు; మీమాంసక-ఆదేః - మీమాంసకులు మొదలైన వారి; మతమ్ - మతం; వా - కానీ; న - లేదు; విశిష్ట-అనుభూత్యా - విశేషమైన అనుభూతి ద్వారా (ప్రత్యక్ష అనుభవం ద్వారా); విశుద్ధ-ఆత్మకత్వాత్ - ఆత్మ స్వచ్ఛమైన స్వభావం కలదిగా; తత్ - ఆ; ఏకః - ఒకే ఒక; అవశిష్టః - మిగిలియున్న; శివః - శుభప్రదమైన; కేవలః - ఏకాంతమైన; అహమ్ - నేను.

తాత్పర్యము:

సాంఖ్య మతం లేదు, శైవ మతం లేదు, ఆ పాంచరాత్ర మతం లేదు, జైన మతం లేదు, మీమాంసకులు మొదలైన వారి మతాలు కూడా లేవు. ఎందుకంటే, ప్రత్యక్షానుభవం ద్వారా ఆత్మ అత్యంత స్వచ్ఛమైన స్వభావం కలదిగా తెలుస్తుంది. ఆ ఒకే ఒక, మిగిలియున్న, శుభప్రదమైన, ఏకాంతమైన పరమాత్మను నేనే.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం ఆత్మకు వివిధ తత్వశాస్త్రాలు, మత శాఖలు (సాంఖ్యం, శైవం, పాంచరాత్రం, జైనం, మీమాంస) వర్తించవని నొక్కి చెబుతుంది. ఆత్మ వీటన్నింటికి అతీతమైనది. "విశిష్టానుభూత్యా విశుద్ధాత్మకత్వాత్" అంటే ప్రత్యక్ష అనుభవం ద్వారా ఆత్మ స్వచ్ఛమైనదని, ఏ మతానికో, సిద్ధాంతానికో పరిమితం కాదని స్పష్టం చేస్తుంది.

---

శ్లోకం 5

న చోర్ధ్వం న చాధో న చాంతర్న బాహ్యం

న మధ్యం న తిర్యఙ్ న పూర్వాఽపరా దిక్ .

వియద్వ్యాపకత్వాదఖండైకరూపః

తదేకోఽవశిష్టః శివః కేవలోఽహం .. 5..

పదచ్ఛేదము:

న, చ, ఊర్ధ్వమ్, న, చ, అధః, న, చ, అంతః, న, బాహ్యమ్,

న, మధ్యమ్, న, తిర్యక్, న, పూర్వా, అపరా, దిక్, .

వియత్-వ్యాపకత్వాత్, అఖండ-ఏక-రూపః,

తత్, ఏకః, అవశిష్టః, శివః, కేవలః, అహమ్ .. 5..

అన్వయము:

ఊర్ధ్వమ్ చ న, అధః చ న, అంతః చ న, బాహ్యమ్ న, మధ్యమ్ న, తిర్యక్ న, పూర్వా అపరా దిక్ న. వియద్వ్యాపకత్వాత్ అఖండైకరూపః. తత్ ఏకః అవశిష్టః శివః కేవలః అహమ్.

ప్రతి పదార్థము:

చ - మరియు; ఊర్ధ్వమ్ - పైన; న - లేదు; చ - మరియు; అధః - కింద; న - లేదు; చ - మరియు; అంతః - లోపల; న - లేదు; బాహ్యమ్ - బయట; న - లేదు; మధ్యమ్ - మధ్యలో; న - లేదు; తిర్యక్ - అడ్డంగా; న - లేదు; పూర్వా - తూర్పు; అపరా - పడమర; దిక్ - దిక్కు; న - లేదు; వియత్-వ్యాపకత్వాత్ - ఆకాశం వలె సర్వవ్యాపకమైనది కావడం వల్ల; అఖండ-ఏక-రూపః - ఖండించరాని, ఒకే రూపం కలది; తత్ - ఆ; ఏకః - ఒకే ఒక; అవశిష్టః - మిగిలియున్న; శివః - శుభప్రదమైన; కేవలః - ఏకాంతమైన; అహమ్ - నేను.

తాత్పర్యము:

పైన లేదు, కింద లేదు, లోపల లేదు, బయట లేదు. మధ్యలో లేదు, అడ్డంగా లేదు, తూర్పు పడమర దిక్కులు లేవు. ఎందుకంటే అది ఆకాశం వలె సర్వవ్యాపకమైనది, ఖండించరానిది మరియు ఒకే రూపం కలది. ఆ ఒకే ఒక, మిగిలియున్న, శుభప్రదమైన, ఏకాంతమైన పరమాత్మను నేనే.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం ఆత్మకు దిక్కులు, స్థానాలు వంటివి వర్తించవని, అది దేశకాలాదులకు అతీతమైనదని వివరిస్తుంది. "వియద్వ్యాపకత్వాదఖండైకరూపః" అంటే ఆకాశం వలె అది అంతటా వ్యాపించి ఉంది, దాన్ని విడగొట్టలేము, దానికి ఒకే రూపం ఉంది అని స్పష్టం చేస్తుంది. ఇది ఆత్మ యొక్క అనంతత్వాన్ని, నిరాకారత్వాన్ని నొక్కి చెబుతుంది.

---

శ్లోకం 6

న శుక్లం న కృష్ణం న రక్తం న పీతం

న కుబ్జం న పీనం న హ్రస్వం న దీర్ఘం .

అరూపం తథా జ్యోతిరాకారకత్వాత్

తదేకోఽవశిష్టః శివః కేవలోఽహం .. 6..

పదచ్ఛేదము:

న, శుక్లమ్, న, కృష్ణమ్, న, రక్తమ్, న, పీతమ్,

న, కుబ్జమ్, న, పీనమ్, న, హ్రస్వమ్, న, దీర్ఘమ్, .

అరూపమ్, తథా, జ్యోతిః-ఆకారకత్వాత్,

తత్, ఏకః, అవశిష్టః, శివః, కేవలః, అహమ్ .. 6..

అన్వయము:

శుక్లమ్ న, కృష్ణమ్ న, రక్తమ్ న, పీతమ్ న. కుబ్జమ్ న, పీనమ్ న, హ్రస్వమ్ న, దీర్ఘమ్ న. తథా జ్యోతిరాకారకత్వాత్ అరూపమ్. తత్ ఏకః అవశిష్టః శివః కేవలః అహమ్.

ప్రతి పదార్థము:

శుక్లమ్ - తెల్లనిది; న - కాదు; కృష్ణమ్ - నల్లనిది; న - కాదు; రక్తమ్ - ఎర్రనిది; న - కాదు; పీతమ్ - పసుపు రంగుది; న - కాదు; కుబ్జమ్ - పొట్టిది (కురూపి); న - కాదు; పీనమ్ - లావుపాటిది; న - కాదు; హ్రస్వమ్ - పొట్టిది (పొడవులో); న - కాదు; దీర్ఘమ్ - పొడగైనది; న - కాదు; తథా - అలాగే; జ్యోతిః-ఆకారకత్వాత్ - జ్యోతి స్వరూపం కలది కావడం వల్ల; అరూపమ్ - రూపం లేనిది; తత్ - ఆ; ఏకః - ఒకే ఒక; అవశిష్టః - మిగిలియున్న; శివః - శుభప్రదమైన; కేవలః - ఏకాంతమైన; అహమ్ - నేను.

తాత్పర్యము:

అది తెలుపు కాదు, నలుపు కాదు, ఎరుపు కాదు, పసుపు కాదు. పొట్టిది (కురూపి) కాదు, లావుపాటిది కాదు, పొట్టిది (పొడవులో) కాదు, పొడగైనది కాదు. అలాగే, అది జ్యోతి స్వరూపం కలది కావడం వల్ల రూపం లేనిది. ఆ ఒకే ఒక, మిగిలియున్న, శుభప్రదమైన, ఏకాంతమైన పరమాత్మను నేనే.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం ఆత్మకు రంగులు, ఆకారాలు, పరిమాణాలు వంటి భౌతిక లక్షణాలు లేవని స్పష్టం చేస్తుంది. ఆత్మ భౌతిక ప్రపంచానికి అతీతమైనది, నిరాకారమైనది. "జ్యోతిరాకారకత్వాత్ అరూపమ్" అంటే ఆత్మ కాంతి స్వరూపమైనది, అందువల్ల దానికి భౌతిక రూపం లేదని వివరిస్తుంది.

---

శ్లోకం 7

న శాస్తా న శాస్త్రం న శిష్యో న శిక్షా

న చ త్వం న చాహం న చాయం ప్రపంచః .

స్వరూపావబోధో వికల్పాసహిష్ణుః

తదేకోఽవశిష్టః శివః కేవలోఽహం .. 7..

పదచ్ఛేదము:

న, శాస్తా, న, శాస్త్రమ్, న, శిష్యః, న, శిక్షా,

న, చ, త్వమ్, న, చ, అహమ్, న, చ, అయమ్, ప్రపంచః, .

స్వరూప-అవబోధః, వికల్ప-అసహిష్ణుః,

తత్, ఏకః, అవశిష్టః, శివః, కేవలః, అహమ్ .. 7..

అన్వయము:

శాస్తా న, శాస్త్రమ్ న, శిష్యః న, శిక్షా న. చ త్వమ్ న, చ అహమ్ న, చ అయమ్ ప్రపంచః న. స్వరూపావబోధః వికల్పాసహిష్ణుః. తత్ ఏకః అవశిష్టః శివః కేవలః అహమ్.

ప్రతి పదార్థము:

శాస్తా - గురువు; న - లేడు; శాస్త్రమ్ - శాస్త్రం; న - లేదు; శిష్యః - శిష్యుడు; న - లేడు; శిక్షా - శిక్షణ; న - లేదు; చ - మరియు; త్వమ్ - నీవు; న - లేవు; చ - మరియు; అహమ్ - నేను; న - లేను; చ - మరియు; అయమ్ - ఈ; ప్రపంచః - ప్రపంచం; న - లేదు; స్వరూప-అవబోధః - నిజమైన స్వరూపం యొక్క అవగాహన; వికల్ప-అసహిష్ణుః - భేదాలను సహించదు (ద్వైతాన్ని అంగీకరించదు); తత్ - ఆ; ఏకః - ఒకే ఒక; అవశిష్టః - మిగిలియున్న; శివః - శుభప్రదమైన; కేవలః - ఏకాంతమైన; అహమ్ - నేను.

తాత్పర్యము:

గురువు లేడు, శాస్త్రం లేదు, శిష్యుడు లేడు, శిక్షణ లేదు. 'నీవు' లేవు, 'నేను' లేను, ఈ ప్రపంచం లేదు. ఎందుకంటే నిజమైన ఆత్మ స్వరూపం యొక్క అవగాహన ఎటువంటి భేదాలను (ద్వైతాన్ని) సహించదు. ఆ ఒకే ఒక, మిగిలియున్న, శుభప్రదమైన, ఏకాంతమైన పరమాత్మను నేనే.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం ఆత్మ జ్ఞానంలో గురువు-శిష్యుడు, శాస్త్రం-శిక్షణ, నేను-నీవు, ప్రపంచం వంటి ద్వైత భావనలు ఉండవని వివరిస్తుంది. "స్వరూపావబోధో వికల్పాసహిష్ణుః" అంటే ఆత్మజ్ఞానం లభించినప్పుడు ఎటువంటి భేదాలు కనిపించవు, అంతా ఏకత్వమే అని నొక్కి చెబుతుంది. ఇది అద్వైత సిద్ధాంతం యొక్క సారాంశం.

---

శ్లోకం 8

న జాగ్రన్ న మే స్వప్నకో వా సుషుప్తిః

న విశ్వో న వా తైజసః ప్రాజ్ఞకో వా .

అవిద్యాత్మకత్వాత్ త్రయాణాం తురీయః

తదేకోఽవశిష్టః శివః కేవలోఽహం .. 8..

పదచ్ఛేదము:

న, జాగ్రత్, న, మే, స్వప్నకః, వా, సుషుప్తిః,

న, విశ్వః, న, వా, తైజసః, ప్రాజ్ఞకః, వా, .

అవిద్యాత్మకత్వాత్, త్రయాణామ్, తురీయః,

తత్, ఏకః, అవశిష్టః, శివః, కేవలః, అహమ్ .. 8..

అన్వయము:

మే జాగ్రత్ న, వా స్వప్నకః న, సుషుప్తిః న. విశ్వః న, వా తైజసః న, వా ప్రాజ్ఞకః న. త్రయాణాం అవిద్యాత్మకత్వాత్ తురీయః. తత్ ఏకః అవశిష్టః శివః కేవలః అహమ్.

ప్రతి పదార్థము:

మే - నాకు; జాగ్రత్ - జాగ్రదావస్థ; న - లేదు; వా - లేదా; స్వప్నకః - స్వప్నావస్థ; న - లేదు; సుషుప్తిః - సుషుప్త్యవస్థ; న - లేదు; విశ్వః - విశ్వ (జాగ్రదావస్థాభిమాని); న - కాదు; వా - లేదా; తైజసః - తైజస (స్వప్నావస్థాభిమాని); న - కాదు; వా - లేదా; ప్రాజ్ఞకః - ప్రాజ్ఞ (సుషుప్త్యవస్థాభిమాని); న - కాదు; త్రయాణామ్ - ఈ మూడు అవస్థలు (జాగ్రత్, స్వప్న, సుషుప్తి); అవిద్యాత్మకత్వాత్ - అజ్ఞాన స్వభావం కలవి కావడం వల్ల; తురీయః - వాటికి అతీతమైన నాలుగవ స్థితి (తురీయము); తత్ - ఆ; ఏకః - ఒకే ఒక; అవశిష్టః - మిగిలియున్న; శివః - శుభప్రదమైన; కేవలః - ఏకాంతమైన; అహమ్ - నేను.

తాత్పర్యము:

నాకు జాగ్రదావస్థ లేదు, స్వప్నావస్థ లేదు, సుషుప్త్యవస్థ లేదు. నేను విశ్వ (జాగ్రదావస్థాభిమాని) ను కాను, తైజస (స్వప్నావస్థాభిమాని) ను కాను, ప్రాజ్ఞ (సుషుప్త్యవస్థాభిమాని) ను కాను. ఈ మూడు అవస్థలు అజ్ఞాన స్వభావం కలవి కావడం వల్ల, నేను వాటికి అతీతమైన నాలుగవ స్థితి (తురీయము)ని. ఆ ఒకే ఒక, మిగిలియున్న, శుభప్రదమైన, ఏకాంతమైన పరమాత్మను నేనే.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం ఆత్మ మూడు అవస్థలకు (జాగ్రత్, స్వప్న, సుషుప్తి) అతీతమైనదని, అది తురీయ స్థితి అని వివరిస్తుంది. ఈ మూడు అవస్థలు అవిద్యామయం (అజ్ఞానం వల్ల కలిగేవి) అని, ఆత్మ ఈ అవస్థల నుంచి విడిపడి, వాటికి సాక్షిగా ఉండే తురీయ స్థితి అని చెబుతుంది.

---

శ్లోకం 9

అపి వ్యాపకత్వాత్ హితత్త్వప్రయోగాత్

స్వతః సిద్ధభావాదనన్యాశ్రయత్వాత్ .

జగత్ తుచ్ఛమేతత్ సమస్తం తదన్యత్

తదేకోఽవశిష్టః శివః కేవలోఽహం .. 9..

పదచ్ఛేదము:

అపి, వ్యాపకత్వాత్, హి, తత్త్వ-ప్రయోగాత్,

స్వతః, సిద్ధ-భావాత్, అనన్య-ఆశ్రయత్వాత్, .

జగత్, తుచ్ఛమ్, ఏతత్, సమస్తమ్, తత్, అన్యత్,

తత్, ఏకః, అవశిష్టః, శివః, కేవలః, అహమ్ .. 9..

అన్వయము:

అపి వ్యాపకత్వాత్, హి తత్త్వప్రయోగాత్, స్వతః సిద్ధభావాత్, అనన్యాశ్రయత్వాత్. తదన్యత్ సమస్తమ్ ఏతత్ జగత్ తుచ్ఛమ్. తత్ ఏకః అవశిష్టః శివః కేవలః అహమ్.

ప్రతి పదార్థము:

అపి - కూడా; వ్యాపకత్వాత్ - (ఆత్మ) సర్వవ్యాపకమైనది కావడం వల్ల; హి - ఎందుకంటే; తత్త్వ-ప్రయోగాత్ - తత్త్వజ్ఞానం ప్రయోగించడం వల్ల (ఆత్మ వాస్తవమని గుర్తించడం వల్ల); స్వతః - స్వతహాగా; సిద్ధ-భావాత్ - సిద్ధమైనది కావడం వల్ల (నిరూపించబడనవసరం లేనిది); అనన్య-ఆశ్రయత్వాత్ - దేనిపైనా ఆధారపడకుండా ఉండటం వల్ల; తత్-అన్యత్ - దానికి భిన్నమైనది; సమస్తమ్ - సమస్తమైన; ఏతత్ - ఈ; జగత్ - ప్రపంచం; తుచ్ఛమ్ - అల్పమైనది (మిథ్య); తత్ - ఆ; ఏకః - ఒకే ఒక; అవశిష్టః - మిగిలియున్న; శివః - శుభప్రదమైన; కేవలః - ఏకాంతమైన; అహమ్ - నేను.

తాత్పర్యము:

ఆత్మ సర్వవ్యాపకమైనది కావడం వల్ల, అది వాస్తవమని తత్త్వజ్ఞానం ద్వారా నిరూపితమైనందున, స్వతహాగా సిద్ధమైనది కావడం వల్ల, మరియు దేనిపైనా ఆధారపడకుండా ఉండటం వల్ల, ఆత్మకు భిన్నమైన ఈ సమస్త ప్రపంచం అల్పమైనది (మిథ్య). ఆ ఒకే ఒక, మిగిలియున్న, శుభప్రదమైన, ఏకాంతమైన పరమాత్మను నేనే.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం ఆత్మ యొక్క సర్వవ్యాపకత్వాన్ని, స్వయంసిద్ధత్వాన్ని, అనన్యశ్రయత్వాన్ని వివరిస్తుంది. ఆత్మ ఒక్కటే పరమార్థ సత్యమని, దానికి భిన్నంగా కనిపించే ఈ జగత్తు అల్పమైనది, మిథ్య అని అద్వైత దృక్పథాన్ని నొక్కి చెబుతుంది.

---

శ్లోకం 10

న చైకం తదన్యద్ ద్వితీయం కుతః స్యాత్

న కేవలత్వం న చాకేవలత్వం .

న శూన్యం న చాశూన్యమద్వైతకత్వాత్

కథం సర్వవేదాంతసిద్ధం బ్రవీమి .. 10..

పదచ్ఛేదము:

న, చ, ఏకమ్, తత్, అన్యత్, ద్వితీయమ్, కుతః, స్యాత్,

న, కేవలత్వమ్, న, చ, అకేవలత్వమ్, .

న, శూన్యమ్, న, చ, అశూన్యమ్, అద్వైతకత్వాత్,

కథమ్, సర్వ-వేదాంత-సిద్ధమ్, బ్రవీమి .. 10..

అన్వయము:

చ ఏకమ్ న. తత్ అన్యత్ ద్వితీయమ్ కుతః స్యాత్? కేవలత్వమ్ న, చ అకేవలత్వమ్ న. శూన్యమ్ న, చ అశూన్యమ్ న. అద్వైతకత్వాత్. సర్వవేదాంతసిద్ధమ్ కథమ్ బ్రవీమి?

ప్రతి పదార్థము:

చ - మరియు; ఏకమ్ - ఒకటి; న - కాదు; తత్ - దానికి; అన్యత్ - భిన్నమైన; ద్వితీయమ్ - రెండవది; కుతః - ఎక్కడ నుండి; స్యాత్ - ఉంటుంది?; కేవలత్వమ్ - ఏకాంతత్వం; న - లేదు; చ - మరియు; అకేవలత్వమ్ - ఏకాంతం కాని స్థితి; న - లేదు; శూన్యమ్ - శూన్యం; న - కాదు; చ - మరియు; అశూన్యమ్ - శూన్యం కానిది (ఏదో ఉన్నది); న - కాదు; అద్వైతకత్వాత్ - రెండవ వస్తువు లేకపోవడం వల్ల; సర్వ-వేదాంత-సిద్ధమ్ - అన్ని వేదాంతాల ద్వారా నిరూపితమైనది; కథమ్ - ఎలా; బ్రవీమి - చెబుతాను?

తాత్పర్యము:

అది 'ఒకటి' కాదు, ఎందుకంటే దానికి భిన్నమైన 'రెండవది' ఎక్కడ నుండి ఉంటుంది? దానికి ఏకాంతత్వం (కేవలం ఉండటం) కూడా లేదు, ఏకాంతం కాని స్థితి (అకేవలత్వం) కూడా లేదు. అది శూన్యం కాదు, శూన్యం కానిది కూడా కాదు. ఎందుకంటే అది అద్వైత స్వరూపం కలది (రెండవ వస్తువు లేనిది). అటువంటప్పుడు, అన్ని వేదాంతాల ద్వారా నిరూపితమైన దాని గురించి నేను ఎలా చెప్పగలను?

విశేషములు:

ఈ చివరి శ్లోకం ఆత్మ యొక్క అనిర్వచనీయ స్వభావాన్ని వివరిస్తుంది. అది ఒకటి లేదా రెండు అనే సంఖ్యలకు అతీతమైనది, శూన్యం లేదా అశూన్యం అనే భావనలకు అతీతమైనది. "అద్వైతకత్వాత్" అనేది కీలక పదం - ఇది ఆత్మ కేవలం అద్వితీయం (రెండు లేనిది) అని, మాటలకు, ఆలోచనలకు అందనిదని నొక్కి చెబుతుంది. వేదాంతాలు ఆత్మ గురించి చెబుతున్నప్పటికీ, దానిని పూర్తిగా మాటలలో వర్ణించలేము అని శంకరులు ఈ శ్లోకంలో తెలియజేస్తారు.