దక్షిణామూర్తి వర్ణమాలా స్తోత్రం( 25 శ్లోకాలు)

 

దక్షిణామూర్తి వర్ణమాలా స్తోత్రం( 25 శ్లోకాలు)

(పదచ్ఛేదము , అన్వయము,   ప్రతి పదార్థము,  తాత్పర్యము ,  విశేషాలతో )

ఈ స్తోత్రము నందలి ప్రతి శ్లోకంలోని అక్షరములు వరుసగా చేర్చినచో "ఓం నమో భగవతే దక్షిణామూర్తయే మహ్యం మేధాం ప్రయచ్ఛ స్వాహా" అను దక్షిణామూర్తి మహామంత్రమగును.

---

దక్షిణామూర్తి వర్ణమాలా స్తోత్రం

---

శ్లోకం 1:

ఓమిత్యేతద్యస్య బుధైర్నామగృహీతం | యద్భాసేదం భాతి సమస్తం వియదాది | యస్యాజ్ఞాతః స్వస్వపదస్థా విధిముఖ్యా | తం ప్రత్యంచం దక్షిణవక్త్రం కలయామి ||

పదచ్ఛేదము:

ఓం, ఇతి, ఏతత్, యస్య, బుధైః, నామ, గృహీతం, యత్, భాసా, ఇదం, భాతి, సమస్తం, వియత్-ఆది, యస్య, ఆజ్ఞాతః, స్వ-స్వ-పదస్థాః, విధి-ముఖ్యాః, తం, ప్రత్యంచం, దక్షిణవక్త్రం, కలయామి.

అన్వయము:

బుధైః, యస్య, ఏతత్, ఓం, ఇతి, నామ, గృహీతం, యత్, భాసా, వియత్-ఆది, సమస్తం, ఇదం, భాతి, యస్య, ఆజ్ఞాతః, విధి-ముఖ్యాః, స్వ-స్వ-పదస్థాః, తం, ప్రత్యంచం, దక్షిణవక్త్రం, కలయామి.

ప్రతిపదార్థము:

బుధైః - జ్ఞానులచే, యస్య - ఎవడి యొక్క, ఏతత్ - ఈ, ఓం - 'ఓం' అను, ఇతి - ఇట్లు, నామ - నామము, గృహీతం - గ్రహింపబడినదో (ఉచ్చరింపబడినదో), యత్ - ఎవడి యొక్క, భాసా - కాంతితో, వియత్-ఆది - ఆకాశము మొదలైనవి, సమస్తం - సమస్తము, ఇదం - ఇది, భాతి - ప్రకాశించుచున్నదో, యస్య - ఎవడి యొక్క, ఆజ్ఞాతః - ఆజ్ఞ వలన, విధి-ముఖ్యాః - బ్రహ్మదేవుడు మొదలైన దేవతలు, స్వ-స్వ-పదస్థాః - తమ తమ స్థానములయందు ఉన్నారో, తం - అటువంటి, ప్రత్యంచం - ప్రత్యగాత్మ స్వరూపుడైన, దక్షిణవక్త్రం - దక్షిణామూర్తిని, కలయామి - నేను ధ్యానించుచున్నాను.

తాత్పర్యము:

జ్ఞానులచే ఎవడి యొక్క నామం "ఓం" అని గ్రహింపబడినదో, ఎవడి కాంతితో ఆకాశము మొదలైన సమస్తము ప్రకాశించుచున్నదో, ఎవడి ఆజ్ఞ వలన బ్రహ్మదేవుడు మొదలైన దేవతలు తమ తమ స్థానములలో ఉన్నారో, అట్టి ప్రత్యగాత్మ స్వరూపుడైన ఆ దక్షిణామూర్తిని నేను ధ్యానించుచున్నాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం దక్షిణామూర్తిని ప్రణవ స్వరూపునిగా (ఓంకార స్వరూపునిగా) వర్ణిస్తుంది. ఆయన సమస్త సృష్టికి మూలకారణమని, సర్వవ్యాపకుడని, సకల దేవతలకు అధిపతి అని తెలియజేస్తుంది. ఆయన తేజస్సుతోనే విశ్వం ప్రకాశిస్తుందని, ఆయన ఆజ్ఞ ప్రకారమే సమస్తం నడుస్తుందని వివరిస్తుంది. ఇది దక్షిణామూర్తి యొక్క పరబ్రహ్మ స్వరూపాన్ని నొక్కి చెబుతుంది.

ప్రత్యగాత్మ అనే పదం వేదాంతంలో చాలా ముఖ్యమైనది.

ప్రత్యగాత్మ అంటే ఏమిటి?

ప్రత్యక్ అంటే అన్నింటిలోనూ ఉండేదీ, దృశ్యం కంటె వేరైనదీ అయిన వస్తువు. మన లోపల ఉన్న ఆత్మ ప్రత్యగాత్మ అని అర్థం. ఇది మన శరీరం, మనస్సు, బుద్ధి కంటే వేరుగా, వీటన్నింటికీ అతీతంగా ఉండే ఒక చైతన్య శక్తి.

దీన్ని ఎలా అర్థం చేసుకోవాలి?

ఒక టీవీని ఊహించుకోండి. టీవీ స్క్రీన్ మీద మనం సినిమాలు, వార్తలు, సీరియల్స్ చూస్తాం. కానీ ఆ టీవీ స్క్రీన్ వెనుక ఒక విద్యుత్ శక్తి ఉంది కదా? ఆ శక్తి లేకపోతే స్క్రీన్ మీద ఏమీ కనిపించదు. ఇక్కడ, టీవీ స్క్రీన్ మీద కనిపించే దృశ్యాలు మన శరీరం, మనస్సు, బుద్ధి అనుకుంటే, వాటిని నడిపించే విద్యుత్ శక్తే ప్రత్యగాత్మ.

మరో ఉదాహరణ: ఒక గదిలో వెలుగుతున్న దీపం ఉంది. ఆ దీపం యొక్క కాంతి గదిలోని వస్తువులను ప్రకాశింపజేస్తుంది. వస్తువులు కనిపిస్తున్నాయి కదా అని దీపాన్ని వస్తువులతో కలిపేయం కదా. వస్తువులు మన శరీరం, మనస్సు, బుద్ధి అయితే, వాటిని ప్రకాశింపజేసే దీపం ప్రత్యగాత్మ.

ముఖ్యమైన విషయాలు:

• శాశ్వతమైనది: ఇది పుట్టుక, చావు లేనిది. ఎల్లప్పుడూ ఉండేది.
• మారుతుండదు: శరీరం, మనస్సు, బుద్ధి మారుతుంటాయి. కానీ ప్రత్యగాత్మ ఎప్పుడూ ఒకే విధంగా ఉంటుంది.
• చైతన్య స్వరూపం: ఇది జ్ఞానానికి, అవగాహనకు మూలం. మనలో జరిగే ఆలోచనలు, అనుభూతులు అన్నీ దీని ద్వారానే జరుగుతాయి.
• సర్వవ్యాపకం: ఇది కేవలం మనలో మాత్రమే కాదు, ప్రతి జీవిలోనూ ఉంటుంది. అన్ని జీవులలో ఉన్న ఈ అంతర్గత ఆత్మ ఒకటే అని వేదాంతం చెబుతుంది.

ఎందుకు తెలుసుకోవాలి?

ప్రత్యగాత్మను తెలుసుకోవడం అంటే మన నిజమైన స్వరూపాన్ని తెలుసుకోవడం. మనం శరీరం కాదు, మనస్సు కాదు, బుద్ధి కాదు అని గ్రహించడం. ఈ అవగాహన మనల్ని సంసార బంధాల నుండి విముక్తి చేస్తుంది, నిజమైన ఆనందాన్ని ప్రసాదిస్తుంది.

 

---

 

శ్లోకం 2:

నమ్రాంగాణాం భక్తిమతాం యః పురుషార్థాన్ దత్వా క్షిప్రం హంతి చ తత్సర్వవిపత్తీః | పాదాంభోజాధస్తనితాపస్మృతిమీశం తం ప్రత్యంచం దక్షిణవక్త్రం కలయామి ||

పదచ్ఛేదము:

నమ్రాంగాణాం, భక్తిమతాం, యః, పురుషార్థాన్, దత్వా, క్షిప్రం, హంతి, చ, తత్, సర్వవిపత్తీః, పాదాంభోజ-అధస్తనిత-అపస్మృతిం, ఈశం, తం, ప్రత్యంచం, దక్షిణవక్త్రం, కలయామి.

అన్వయము:

యః, నమ్రాంగాణాం, భక్తిమతాం, పురుషార్థాన్, దత్వా, తత్, సర్వవిపత్తీః, క్షిప్రం, హంతి, పాదాంభోజ-అధస్తనిత-అపస్మృతిం, ఈశం, తం, ప్రత్యంచం, దక్షిణవక్త్రం, కలయామి.

ప్రతిపదార్థము:

యః - ఏ దేవుడైతే, నమ్రాంగాణాం - నమ్రమైన శరీరములు గలవారికి (వంగి నమస్కరించేవారికి), భక్తిమతాం - భక్తి కలవారికి, పురుషార్థాన్ - ధర్మార్థకామమోక్షాలనే పురుషార్థములను, దత్వా - ఇచ్చి, తత్ - వారి యొక్క, సర్వవిపత్తీః - సమస్త ఆపదలను, క్షిప్రం - శీఘ్రముగా, హంతి - నశింపజేయునో, పాదాంభోజ-అధస్తనిత-అపస్మృతిం - తన పాదపద్మముల క్రింద అపస్మారం (మూర్ఛ) వచ్చినట్లు పడియున్న అపస్మార పురుషుని కల, ఈశం - సమర్థుడైన ప్రభువును, తం - అట్టి, ప్రత్యంచం - ప్రత్యగాత్మ స్వరూపుడైన, దక్షిణవక్త్రం - దక్షిణామూర్తిని, కలయామి - నేను ధ్యానించుచున్నాను.

తాత్పర్యము:

ఎవడైతే భక్తితో నమస్కరించే వారికి పురుషార్థాలను ఇచ్చి, వారి సమస్త ఆపదలను శీఘ్రముగా నశింపజేయునో, మరియు తన పాదపద్మాల క్రింద అపస్మారుడనే రాక్షసుడు పడియుండగా, అటువంటి సమర్థుడైన ప్రభువు, ప్రత్యగాత్మ స్వరూపుడు అయిన ఆ దక్షిణామూర్తిని నేను ధ్యానించుచున్నాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం దక్షిణామూర్తి భక్తుల పట్ల అనుగ్రహాన్ని, వారి ఆపదలను తొలగించే శక్తిని వివరిస్తుంది. అపస్మార పురుషుడు దక్షిణామూర్తి పాదాల క్రింద ఉండటం, అజ్ఞానాన్ని, అవిద్యను ఆయన నశింపజేసే శక్తికి ప్రతీక.

---

శ్లోకం 3:

మోహధ్వస్యై వైణికవైయాసికిముఖ్యాః సంవిన్ముద్రాపుస్తకవీణాక్షగుణాన్యమ్ | హస్తాంభోజైర్బిభ్రతమారాధితవంత--స్త్రం ప్రత్యంచం దక్షిణవక్త్రం కలయామి ||

పదచ్ఛేదము:

మోహధ్వస్యై, వైణిక-వైయాసికి-ముఖ్యాః, సంవిత్-ముద్రా-పుస్తక-వీణా-అక్షగుణాన్, యమ్, హస్తాంభోజైః, బిభ్రతం, ఆరాధితవంతః, తం, ప్రత్యంచం, దక్షిణవక్త్రం, కలయామి.

అన్వయము:

మోహధ్వస్యై, వైణిక-వైయాసికి-ముఖ్యాః, యమ్, సంవిత్-ముద్రా-పుస్తక-వీణా-అక్షగుణాన్, హస్తాంభోజైః, బిభ్రతం, ఆరాధితవంతః, తం, ప్రత్యంచం, దక్షిణవక్త్రం, కలయామి.

ప్రతిపదార్థము:

మోహధ్వస్యై - మోహమును (అజ్ఞానమును) నశింపజేయుట కొరకు, వైణిక-వైయాసికి-ముఖ్యాః - వీణను ధరించిన నారదుడు, వ్యాసుడు మొదలైన మహర్షులు, యమ్ - ఎవడిని, సంవిత్-ముద్రా-పుస్తక-వీణా-అక్షగుణాన్ - చిన్ముద్రను, పుస్తకమును, వీణను, అక్షమాలను (రుద్రాక్షమాల) ను, హస్తాంభోజైః - తన కరకమలములతో, బిభ్రతం - ధరించినవానిగా, ఆరాధితవంతః - ఆరాధించిరో, తం - అటువంటి, ప్రత్యంచం - ప్రత్యగాత్మ స్వరూపుడైన, దక్షిణవక్త్రం - దక్షిణామూర్తిని, కలయామి - నేను ధ్యానించుచున్నాను.

తాత్పర్యము:

మోహాన్ని నశింపజేయడానికి నారదుడు, వ్యాసుడు వంటి మహర్షులు, చిన్ముద్ర, పుస్తకము, వీణ, రుద్రాక్షమాలలను తన కరకమలాలతో ధరించినవానిగా ఆరాధించిన, ప్రత్యగాత్మ స్వరూపుడైన ఆ దక్షిణామూర్తిని నేను ధ్యానించుచున్నాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం దక్షిణామూర్తి యొక్క జ్ఞానప్రదాతృత్వాన్ని, ఆయన ధరించిన వస్తువులు (చిన్ముద్ర, పుస్తకం, వీణ, అక్షమాల) జ్ఞానం, విద్య, సంగీతం, ధ్యానం వంటి వాటికి ప్రతీకలని తెలుపుతుంది.

---

శ్లోకం 4:

భద్రారూఢం భద్రదమారాధయితౄణాం భక్తిశ్రద్ధాపూర్వకమీశం ప్రణమంతి | ఆదిత్యా యం వాంఛితసిధ్యై కరుణాబ్దిం తం ప్రత్యంచం దక్షిణవక్త్రం కలయామి ||

పదచ్ఛేదము:

భద్రారూఢం, భద్రదం, ఆరాధయితౄణాం, భక్తిశ్రద్ధాపూర్వకం, ఈశం, ప్రణమంతి, ఆదిత్యాః, యం, వాంఛితసిధ్యై, కరుణాబ్దిం, తం, ప్రత్యంచం, దక్షిణవక్త్రం, కలయామి.

అన్వయము:

ఆదిత్యాః, యం, భద్రారూఢం, ఆరాధయితౄణాం, భద్రదం, భక్తిశ్రద్ధాపూర్వకం, ఈశం, వాంఛితసిధ్యై, కరుణాబ్దిం, ప్రణమంతి, తం, ప్రత్యంచం, దక్షిణవక్త్రం, కలయామి.

ప్రతిపదార్థము:

ఆదిత్యాః - సూర్యుడు మొదలైన దేవతలు కూడా, యం - ఎవడిని, భద్రారూఢం - భద్రపీఠంపై ఆసీనుడై ఉన్నవానిగా (లేదా వృషభాన్ని అధిరోహించినవానిగా), ఆరాధయితౄణాం - ఆరాధించే భక్తులకు, భద్రదం - శుభములను ఇచ్చేవాడుగా, భక్తిశ్రద్ధాపూర్వకం - భక్తిశ్రద్ధలతో కూడినవానిగా, ఈశం - ప్రభువుగా, వాంఛితసిధ్యై - కోరిన కోరికలు సిద్ధించుట కొరకు, కరుణాబ్దిం - కరుణా సముద్రునిగా, ప్రణమంతి - నమస్కరిస్తారో, తం - అటువంటి, ప్రత్యంచం - ప్రత్యగాత్మ స్వరూపుడైన, దక్షిణవక్త్రం - దక్షిణామూర్తిని, కలయామి - నేను ధ్యానించుచున్నాను.

తాత్పర్యము:

సూర్యుడు మొదలైన దేవతలు కూడా కోరిన కోరికలు సిద్ధించడం కోసం, భద్రపీఠంపై ఆసీనుడై భక్తులకు శుభములను ప్రసాదించేవాడు, కరుణా సముద్రుడు అయిన ఏ ప్రభువును భక్తిశ్రద్ధలతో నమస్కరిస్తారో, అట్టి ప్రత్యగాత్మ స్వరూపుడైన ఆ దక్షిణామూర్తిని నేను ధ్యానించుచున్నాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం దక్షిణామూర్తి యొక్క సర్వశ్రేష్ఠత్వాన్ని, దేవతలు కూడా ఆయనను ఆరాధించే విశిష్టతను, ఆయన కరుణామయ స్వరూపాన్ని వర్ణిస్తుంది. 'భద్రారూఢం' అనే పదానికి భద్రపీఠంపై ఆసీనుడనే అర్థంతో పాటు వృషభాన్ని అధిరోహించినవాడు అనే అర్థం కూడా ఉంది, ఇది శివుని స్వరూపానికి సూచన.

---

శ్లోకం 5:

గర్భాంతఃస్థాః ప్రాణిన ఏతే భవపాశ--చ్చేదే దక్షం నిశ్చితవంతః శరణం యమ్ | ఆరాధ్యాంఫ్రీప్రస్ఫురదంభోరుహయుగ్మం తం ప్రత్యంచం దక్షిణవక్త్రం కలయామి ||

పదచ్ఛేదము:

గర్భాంతఃస్థాః, ప్రాణినః, ఏతే, భవపాశ-చ్చేదే, దక్షం, నిశ్చితవంతః, శరణం, యమ్, ఆరాధ్య-అంఫ్రీ-ప్రస్ఫురత్-అంభోరుహ-యుగ్మం, తం, ప్రత్యంచం, దక్షిణవక్త్రం, కలయామి.

అన్వయము:

ఏతే, గర్భాంతఃస్థాః, ప్రాణినః, భవపాశ-చ్చేదే, దక్షం, ఆరాధ్య-అంఫ్రీ-ప్రస్ఫురత్-అంభోరుహ-యుగ్మం, యమ్, శరణం, నిశ్చితవంతః, తం, ప్రత్యంచం, దక్షిణవక్త్రం, కలయామి.

ప్రతిపదార్థము:

ఏతే - ఈ, గర్భాంతఃస్థాః - తల్లి గర్భమునందున్న, ప్రాణినః - ప్రాణులు (అంటే పుట్టబోయే జీవులు), భవపాశ-చ్చేదే - సంసార బంధములను తెంచుటయందు, దక్షం - సమర్థుడైన, ఆరాధ్య-అంఫ్రీ-ప్రస్ఫురత్-అంభోరుహ-యుగ్మం - పూజింపదగిన పాదములతో ప్రకాశించుచున్న పద్మముల జత (రెండు పాదపద్మములు) కల, యమ్ - ఎవడిని, శరణం - శరణముగా, నిశ్చితవంతః - నిశ్చయించుకున్నారో, తం - అటువంటి, ప్రత్యంచం - ప్రత్యగాత్మ స్వరూపుడైన, దక్షిణవక్త్రం - దక్షిణామూర్తిని, కలయామి - నేను ధ్యానించుచున్నాను.

తాత్పర్యము:

పుట్టబోయే ప్రాణులు సైతం సంసార బంధాలను తెంచుకోవడానికి సమర్థుడైనవాడు, పూజింపదగిన పాదపద్మాలు కలవాడు అయిన ఏ దేవుడిని శరణుగా నిశ్చయించుకున్నారో, అట్టి ప్రత్యగాత్మ స్వరూపుడైన ఆ దక్షిణామూర్తిని నేను ధ్యానించుచున్నాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం దక్షిణామూర్తిని జన్మరాహిత్యాన్ని ప్రసాదించేవాడుగా, సంసార బంధాలను ఛేదించేవాడుగా వర్ణిస్తుంది. గర్భంలో ఉన్న ప్రాణులు కూడా ఆయనను శరణు కోరడం అనేది ఆయన యొక్క సర్వవ్యాపకత్వాన్ని, సర్వశక్తిమత్తతను సూచిస్తుంది.

---

శ్లోకం 6:

వక్త్రం ధన్యాః సంసృతివార్దేరతిమాత్రా--దీృతాః సంతః పూర్ణశశాంకద్యుతి యస్య | సేవంతే ధ్యాసీనమనంతం వటమూలం తం ప్రత్యంచం దక్షిణవక్త్రం కలయామి ||

పదచ్ఛేదము:

వక్త్రం, ధన్యాః, సంసృతి-వార్దేః, అతిమాత్రాత్, ఆదృతాః, సంతః, పూర్ణ-శశాంక-ద్యుతి, యస్య, సేవంతే, ధ్యాసీనం, అనంతం, వటమూలం, తం, ప్రత్యంచం, దక్షిణవక్త్రం, కలయామి.

అన్వయము:

సంసృతి-వార్దేః, అతిమాత్రాత్, ఆదృతాః, సంతః, ధన్యాః, పూర్ణ-శశాంక-ద్యుతి, యస్య, వక్త్రం, ధ్యాసీనం, అనంతం, వటమూలం, సేవంతే, తం, ప్రత్యంచం, దక్షిణవక్త్రం, కలయామి.

ప్రతిపదార్థము:

సంసృతి-వార్దేః - సంసార సముద్రము నుండి, అతిమాత్రాత్ - మిక్కిలి అధికముగా, ఆదృతాః - గౌరవింపబడిన (లేదా రక్షింపబడిన), సంతః - సత్పురుషులు, ధన్యాః - ధన్యులైన వారు, పూర్ణ-శశాంక-ద్యుతి - నిండు చంద్రుని కాంతి వంటి, యస్య - ఎవడి యొక్క, వక్త్రం - ముఖమును, ధ్యాసీనం - ధ్యానమునందు కూర్చున్నవానిగా, అనంతం - అంతులేనివాడుగా, వటమూలం - మర్రిచెట్టు క్రింద ఉన్నవానిగా, సేవంతే - సేవిస్తారో, తం - అటువంటి, ప్రత్యంచం - ప్రత్యగాత్మ స్వరూపుడైన, దక్షిణవక్త్రం - దక్షిణామూర్తిని, కలయామి - నేను ధ్యానించుచున్నాను.

తాత్పర్యము:

సంసార సాగరం నుండి మిక్కిలిగా రక్షింపబడిన ధన్యులైన సత్పురుషులు, నిండు చంద్రుని కాంతి వంటి ముఖం కలవాడు, ధ్యానంలో కూర్చున్నవాడు, అనంత స్వరూపుడు, మర్రిచెట్టు కింద కొలువై ఉన్నవాడు అయిన ఏ దేవుడిని సేవిస్తారో, అట్టి ప్రత్యగాత్మ స్వరూపుడైన ఆ దక్షిణామూర్తిని నేను ధ్యానించుచున్నాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం దక్షిణామూర్తి యొక్క ప్రశాంతమైన, తేజోవంతమైన ముఖాన్ని, ఆయన జ్ఞాన స్థితిని, ఆయన వటవృక్షం కింద నివాసాన్ని వివరిస్తుంది. ఆయనను సేవించడం ద్వారా సంసార బంధాల నుండి విముక్తి లభిస్తుందని సూచిస్తుంది.

---

శ్లోకం 7:

తేజఃస్తోమైరంగదసంఘట్టితభాస్వ--న్మాణిక్యోత్థర్భాసితవిశ్వో రుచిరైర్యః | తేజోమూర్తిం ఖానిలతేజఃప్రముఖాబ్దిం తం ప్రత్యంచం దక్షిణవక్త్రం కలయామి ||

పదచ్ఛేదము:

తేజఃస్తోమైః, అంగద-సంఘట్టిత-భాస్వత్-మాణిక్య-ఉత్థ-అర్భాసిత-విశ్వః, రుచిరైః, యః, తేజోమూర్తిం, ఖ-అనిల-తేజః-ప్రముఖ-అబ్దిం, తం, ప్రత్యంచం, దక్షిణవక్త్రం, కలయామి.

అన్వయము:

యః, అంగద-సంఘట్టిత-భాస్వత్-మాణిక్య-ఉత్థ-అర్భాసిత-విశ్వః, రుచిరైః, తేజఃస్తోమైః, తేజోమూర్తిం, ఖ-అనిల-తేజః-ప్రముఖ-అబ్దిం, తం, ప్రత్యంచం, దక్షిణవక్త్రం, కలయామి.

ప్రతిపదార్థము:

యః - ఎవడైతే, అంగద-సంఘట్టిత-భాస్వత్-మాణిక్య-ఉత్థ-అర్భాసిత-విశ్వః - భుజకీర్తుల నుండి వెలువడుచున్న ప్రకాశవంతమైన మాణిక్యాల సమూహములచే విశ్వమంతటినీ ప్రకాశింపజేయునో, రుచిరైః - సుందరమైన, తేజఃస్తోమైః - తేజస్సుల సమూహాలతో, తేజోమూర్తిం - తేజస్సు యొక్క స్వరూపముగా, ఖ-అనిల-తేజః-ప్రముఖ-అబ్దిం - ఆకాశము, వాయువు, అగ్ని మొదలైన పంచభూతాలకు మూలకారణమైన సముద్రము వంటివాడుగా, తం - అటువంటి, ప్రత్యంచం - ప్రత్యగాత్మ స్వరూపుడైన, దక్షిణవక్త్రం - దక్షిణామూర్తిని, కలయామి - నేను ధ్యానించుచున్నాను.

తాత్పర్యము:

ఎవడైతే తన భుజకీర్తుల నుండి వెలువడే ప్రకాశవంతమైన మాణిక్యాల తేజస్సుతో విశ్వమంతటినీ ప్రకాశింపజేయునో, సుందరమైన తేజస్సుల సమూహాలతో తేజోమూర్తిగా, ఆకాశం, వాయువు, అగ్ని మొదలైన పంచభూతాలకు మూలకారణమైన సముద్రం వంటివాడుగా ఉన్నాడో, అటువంటి ప్రత్యగాత్మ స్వరూపుడైన ఆ దక్షిణామూర్తిని నేను ధ్యానించుచున్నాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం దక్షిణామూర్తి యొక్క దివ్య తేజస్సును, విశ్వవ్యాపకత్వాన్ని, పంచభూతాలకు మూలకారణంగా ఆయన ఉన్నాడని వివరిస్తుంది. ఆయన ఆభరణాల నుండి వెలువడే కాంతి విశ్వాన్ని ప్రకాశింపజేస్తుందని చెప్పడం ఆయన యొక్క అద్భుత శక్తిని సూచిస్తుంది.

---

శ్లోకం 8:

దధ్యాజ్యాదిద్రవ్యకకర్మాణ్యఖిలాని త్యక్త్వా కాంక్షాం కర్మఫలేష్వత్ర కరోతి | యజ్జిజ్ఞాసారూపఫలార్థీ క్షితిదేవ--స్త్రం ప్రత్యంచం దక్షిణవక్త్రం కలయామి ||

పదచ్ఛేదము:

దధి-ఆజ్య-ఆది-ద్రవ్యక-కర్మాణి, అఖిలాని, త్యక్త్వా, కాంక్షాం, కర్మఫలేషు, అత్ర, కరోతి, యత్, జిజ్ఞాసా-రూప-ఫల-అర్థీ, క్షితిదేవః, తం, ప్రత్యంచం, దక్షిణవక్త్రం, కలయామి.

అన్వయము:

యత్, జిజ్ఞాసా-రూప-ఫల-అర్థీ, క్షితిదేవః, అత్ర, దధి-ఆజ్య-ఆది-ద్రవ్యక-కర్మాణి, అఖిలాని, కర్మఫలేషు, కాంక్షాం, త్యక్త్వా, కరోతి, తం, ప్రత్యంచం, దక్షిణవక్త్రం, కలయామి.

ప్రతిపదార్థము:

యత్ - ఏ, జిజ్ఞాసా-రూప-ఫల-అర్థీ - జిజ్ఞాస (బ్రహ్మజ్ఞానమును పొందుట) అను ఫలమును కోరువాడైన, క్షితిదేవః - బ్రాహ్మణుడు (భూదేవుడు), అత్ర - ఈ లోకమునందు, దధి-ఆజ్య-ఆది-ద్రవ్యక-కర్మాణి - పెరుగు, నెయ్యి మొదలైన ద్రవ్యములతో చేయబడు కర్మలను, అఖిలాని - సమస్తమును, కర్మఫలేషు - కర్మఫలముల యందు, కాంక్షాం - కోరికను, త్యక్త్వా - విడిచిపెట్టి, కరోతి - ఆచరించునో, తం - అటువంటి, ప్రత్యంచం - ప్రత్యగాత్మ స్వరూపుడైన, దక్షిణవక్త్రం - దక్షిణామూర్తిని, కలయామి - నేను ధ్యానించుచున్నాను.

తాత్పర్యము:

బ్రహ్మజ్ఞానమనే ఫలాన్ని కోరుకునే బ్రాహ్మణుడు, ఈ లోకంలో పెరుగు, నెయ్యి మొదలైన ద్రవ్యాలతో చేసే సమస్త కర్మల ఫలాలపై కోరికను విడిచిపెట్టి కర్మలను ఆచరిస్తాడో, అట్టి ప్రత్యగాత్మ స్వరూపుడైన ఆ దక్షిణామూర్తిని నేను ధ్యానించుచున్నాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం కర్మఫల త్యాగంతో కూడిన కర్మయోగ ప్రాధాన్యతను, జ్ఞానమార్గంలో పురోగమించే వారికి దక్షిణామూర్తి ఎలా మార్గదర్శి అవుతాడో వివరిస్తుంది. బ్రహ్మజ్ఞానాన్ని కోరుకునేవారు నిష్కామ కర్మను ఆచరిస్తారని, అలాంటి వారికి దక్షిణామూర్తి జ్ఞానాన్ని ప్రసాదిస్తాడని సూచిస్తుంది.

---

శ్లోకం 9:

క్షిప్రం లోకే యం భజమానః పృథుపుణ్యః ప్రధ్వస్తాధిః ప్రోజ్ఞితసంసృత్యఖిలార్తిః | ప్రత్యగ్భూతం బ్రహ్మ పరం సన్ రమతే య--స్త్రం ప్రత్యంచం దక్షిణవక్త్రం కలయామి ||

పదచ్ఛేదము:

క్షిప్రం, లోకే, యం, భజమానః, పృథుపుణ్యః, ప్రధ్వస్త-ఆధిః, ప్రోజ్ఞిత-సంసృతి-అఖిల-ఆర్తిః, ప్రత్యగ్భూతం, బ్రహ్మ, పరం, సన్, రమతే, యః, తం, ప్రత్యంచం, దక్షిణవక్త్రం, కలయామి.

అన్వయము:

లోకే, యః, యం, క్షిప్రం, భజమానః, పృథుపుణ్యః, ప్రధ్వస్త-ఆధిః, ప్రోజ్ఞిత-సంసృతి-అఖిల-ఆర్తిః, పరం, బ్రహ్మ, ప్రత్యగ్భూతం, సన్, రమతే, తం, ప్రత్యంచం, దక్షిణవక్త్రం, కలయామి.

ప్రతిపదార్థము:

లోకే - ఈ లోకమునందు, యః - ఎవడైతే, యం - ఎవడిని, క్షిప్రం - శీఘ్రముగా, భజమానః - సేవించునో, పృథుపుణ్యః - గొప్ప పుణ్యము కలవాడై, ప్రధ్వస్త-ఆధిః - మానసిక బాధలు నశించినవాడై, ప్రోజ్ఞిత-సంసృతి-అఖిల-ఆర్తిః - సంసారము వలన కలుగు సమస్త కష్టములను విడిచిపెట్టినవాడై, పరం - పరమాత్మ స్వరూపుడైన, బ్రహ్మ - బ్రహ్మమును, ప్రత్యగ్భూతం - తనలో ఉన్న ప్రత్యగాత్మగా, సన్ - అయి, రమతే - ఆనందిస్తాడో, తం - అటువంటి, ప్రత్యంచం - ప్రత్యగాత్మ స్వరూపుడైన, దక్షిణవక్త్రం - దక్షిణామూర్తిని, కలయామి - నేను ధ్యానించుచున్నాను.

తాత్పర్యము:

ఈ లోకంలో ఎవడైతే శీఘ్రముగా ఏ దేవుడిని సేవిస్తాడో, ఆ సేవకుడు గొప్ప పుణ్యాన్ని పొంది, మానసిక బాధలు నశించి, సంసార కష్టాలన్నింటినీ విడిచిపెట్టి, పరబ్రహ్మమును తనలో ఉన్న ప్రత్యగాత్మగా అనుభవించి ఆనందిస్తాడో, అట్టి ప్రత్యగాత్మ స్వరూపుడైన ఆ దక్షిణామూర్తిని నేను ధ్యానించుచున్నాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం దక్షిణామూర్తిని సేవించడం వల్ల కలిగే తక్షణ ఫలాలను (పాపక్షయం, కష్ట నివారణ) మరియు అంతిమ లక్ష్యాన్ని (బ్రహ్మైక్యం) వివరిస్తుంది. ఆయనను ధ్యానించడం ద్వారా ఆత్మజ్ఞానం, పరమానందం లభిస్తాయని సూచిస్తుంది.

---

శ్లోకం 10:

ణానేత్యేవం యన్మనుమధ్యస్థితవర్ణా--నృక్తాః కాలే వర్ణగృహీత్యె ప్రజపంతః | మోదంతే సంప్రాప్తసమస్తశ్రుతితంత్రా--స్త్రం ప్రత్యంచం దక్షిణవక్త్రం కలయామి ||

పదచ్ఛేదము:

ణానా, ఇతి, ఏవం, యత్, మను-మధ్య-స్థిత-వర్ణాన్, నృక్తాః, కాలే, వర్ణగృహీత్యై, ప్రజపంతః, మోదంతే, సంప్రాప్త-సమస్త-శ్రుతి-తంత్రాః, తం, ప్రత్యంచం, దక్షిణవక్త్రం, కలయామి.

అన్వయము:

యత్, మను-మధ్య-స్థిత-వర్ణాన్, ణానా, ఇతి, ఏవం, నృక్తాః, వర్ణగృహీత్యై, కాలే, ప్రజపంతః, సంప్రాప్త-సమస్త-శ్రుతి-తంత్రాః, మోదంతే, తం, ప్రత్యంచం, దక్షిణవక్త్రం, కలయామి.

ప్రతిపదార్థము:

యత్ - ఏ, మను-మధ్య-స్థిత-వర్ణాన్ - "ఓం నమో భగవతే దక్షిణామూర్తయే మహ్యం మేధాం ప్రయచ్ఛ స్వాహా" అనే మంత్రం మధ్యలో ఉన్న అక్షరాలను (ణానేతి...), ణానా - 'ణా' అనే అక్షరము, ఇతి ఏవం - ఈ విధముగా, నృక్తాః - స్పష్టముగా పలికి, వర్ణగృహీత్యై - అక్షరాలను గ్రహించుట కొరకు, కాలే - సమయమునందు, ప్రజపంతః - జపించుచున్నవారు, సంప్రాప్త-సమస్త-శ్రుతి-తంత్రాః - సమస్త వేదశాస్త్ర రహస్యాలను పొందినవారై, మోదంతే - ఆనందిస్తారో, తం - అటువంటి, ప్రత్యంచం - ప్రత్యగాత్మ స్వరూపుడైన, దక్షిణవక్త్రం - దక్షిణామూర్తిని, కలయామి - నేను ధ్యానించుచున్నాను.

తాత్పర్యము:

"ఓం నమో భగవతే దక్షిణామూర్తయే మహ్యం మేధాం ప్రయచ్ఛ స్వాహా" అనే మంత్రంలోని "ణానేతి" అనే అక్షరాలను స్పష్టంగా పలుకుతూ, అక్షరాలను గ్రహించడం కోసం జపించేవారు, సమస్త వేదశాస్త్ర రహస్యాలను పొంది ఆనందిస్తారో, అట్టి ప్రత్యగాత్మ స్వరూపుడైన ఆ దక్షిణామూర్తిని నేను ధ్యానించుచున్నాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం దక్షిణామూర్తి మంత్రంలోని అక్షరాల ప్రాముఖ్యతను, వాటిని జపించడం ద్వారా వేద రహస్యాలను, సమస్త జ్ఞానాన్ని పొందవచ్చని వివరిస్తుంది. ఇది మంత్ర జపం యొక్క శక్తిని, జ్ఞాన ప్రదాన సామర్థ్యాన్ని తెలియజేస్తుంది.

---

శ్లోకం 11:

మూర్తిశ్ఛాయానిర్జితమందాకినికుంద-ప్రాలేయాంభోరాశిసుధాభూతిసురేభా | యస్యాభ్రాభా హాసవిధౌ దక్షశిరోధి--స్త్రం ప్రత్యంచం దక్షిణవక్త్రం కలయామి ||

పదచ్ఛేదము:

మూర్తిః, ఛాయా-నిర్జిత-మందాకిని-కుంద-ప్రాలేయ-అంభోరాశి-సుధా-భూతి-సుర-ఇభా, యస్య, అభ్ర-ఆభా, హాసవిధౌ, దక్ష-శిరః-అధిః, తం, ప్రత్యంచం, దక్షిణవక్త్రం, కలయామి.

అన్వయము:

యస్య, అభ్ర-ఆభా, మూర్తిః, ఛాయా-నిర్జిత-మందాకిని-కుంద-ప్రాలేయ-అంభోరాశి-సుధా-భూతి-సుర-ఇభా, హాసవిధౌ, దక్ష-శిరః-అధిః, తం, ప్రత్యంచం, దక్షిణవక్త్రం, కలయామి.

ప్రతిపదార్థము:

యస్య - ఎవడి యొక్క, అభ్ర-ఆభా - మేఘము వలె కాంతివంతమైన, మూర్తిః - శరీర కాంతి, ఛాయా-నిర్జిత-మందాకిని-కుంద-ప్రాలేయ-అంభోరాశి-సుధా-భూతి-సుర-ఇభా - కాంతితో మందాకిని (గంగా నది), కుంద పుష్పము, మంచు, సముద్రము, అమృతము, విభూతి, ఐరావతము (దేవేంద్రుని ఏనుగు) ల యొక్క కాంతిని జయించునో, హాసవిధౌ - నవ్వే విధానంలో (లేదా నవ్వినప్పుడు), దక్ష-శిరః-అధిః - దక్షుని శిరస్సుపై అధిపత్యం వహించినవాడో (లేదా దక్షుని శిరస్సును నాశనం చేసినవాడో), తం - అటువంటి, ప్రత్యంచం - ప్రత్యగాత్మ స్వరూపుడైన, దక్షిణవక్త్రం - దక్షిణామూర్తిని, కలయామి - నేను ధ్యానించుచున్నాను.

తాత్పర్యము:

ఎవడి యొక్క మేఘం వంటి కాంతివంతమైన శరీర కాంతి, గంగా నది, మల్లెపువ్వు, మంచు, సముద్రం, అమృతం, విభూతి, ఐరావతం వంటి వాటి కాంతిని జయించునో, మరియు నవ్వే సమయంలో దక్షుని శిరస్సును నాశనం చేసినవాడుగా ఉన్నాడో, అట్టి ప్రత్యగాత్మ స్వరూపుడైన ఆ దక్షిణామూర్తిని నేను ధ్యానించుచున్నాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం దక్షిణామూర్తి యొక్క అద్భుతమైన కాంతిని, సౌందర్యాన్ని వర్ణిస్తుంది. ఆయన కాంతి అనేక దివ్య వస్తువుల కాంతిని మించిపోతుందని చెబుతుంది. దక్షుని శిరస్సు నాశనం ప్రస్తావన, ఆయన శివుని అవతారమని, అహంకారాన్ని, అజ్ఞానాన్ని నాశనం చేసేవాడని సూచిస్తుంది.

---

శ్లోకం 12:

తప్తస్వర్ణచ్ఛాయజటాజూటకటాహ--ప్రోద్యద్వీచీవల్లివిరాజత్సురసింధుమ్| నిత్యం సూక్ష్మం నిత్యనిరస్తాఖిలదోషం తం ప్రత్యంచం దక్షిణవక్త్రం కలయామి ||

పదచ్ఛేదము:

తప్త-స్వర్ణ-చ్ఛాయ-జటాజూట-కటాహ-ప్రోద్యత్-వీచీ-వల్లి-విరాజత్-సురసింధుం, నిత్యం, సూక్ష్మం, నిత్య-నిరస్త-అఖిల-దోషం, తం, ప్రత్యంచం, దక్షిణవక్త్రం, కలయామి.

అన్వయము:

తప్త-స్వర్ణ-చ్ఛాయ-జటాజూట-కటాహ-ప్రోద్యత్-వీచీ-వల్లి-విరాజత్-సురసింధుం, నిత్యం, సూక్ష్మం, నిత్య-నిరస్త-అఖిల-దోషం, తం, ప్రత్యంచం, దక్షిణవక్త్రం, కలయామి.

ప్రతిపదార్థము:

తప్త-స్వర్ణ-చ్ఛాయ-జటాజూట-కటాహ-ప్రోద్యత్-వీచీ-వల్లి-విరాజత్-సురసింధుం - కాల్చిన బంగారు కాంతి వంటి జటాజూటం యొక్క పాత్రలోనుండి ప్రకాశిస్తున్న అలల తీగెలతో ప్రకాశించుచున్న గంగానది కలవాడు, నిత్యం - శాశ్వతుడు, సూక్ష్మం - సూక్ష్మ స్వరూపుడు, నిత్య-నిరస్త-అఖిల-దోషం - శాశ్వతంగా సమస్త దోషాలను తొలగించినవాడు (దోషరహితుడు), తం - అటువంటి, ప్రత్యంచం - ప్రత్యగాత్మ స్వరూపుడైన, దక్షిణవక్త్రం - దక్షిణామూర్తిని, కలయామి - నేను ధ్యానించుచున్నాను.

తాత్పర్యము:

కాల్చిన బంగారు కాంతి వంటి జటాజూటంలోనుండి ప్రకాశిస్తున్న అలల తీగెలతో కూడిన గంగానది కలవాడు, శాశ్వతుడు, సూక్ష్మ స్వరూపుడు, సమస్త దోషాలు లేనివాడు అయిన ఆ దక్షిణామూర్తిని నేను ధ్యానించుచున్నాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం దక్షిణామూర్తి శివుని అవతారమని స్పష్టం చేస్తుంది, ఎందుకంటే గంగానదిని జటాజూటంలో ధరించడం శివుని లక్షణం. ఆయన నిత్యత్వం, సూక్ష్మత్వం, నిర్దోషత్వం వంటి లక్షణాలు ఆయన యొక్క పరబ్రహ్మ స్వరూపాన్ని సూచిస్తాయి.

---

శ్లోకం 13:

యేన జ్ఞాతేనైవ సమస్తం విదితం స్యా--ద్యస్మాదన్యద్వస్తు జగత్యాం శశశృంగమ్ | యం ప్రాప్తానాం నాస్తి పరం ప్రాప్యమనాదిం తం ప్రత్యంచం దక్షిణవక్త్రం కలయామి ||

పదచ్ఛేదము:

యేన, జ్ఞాతేన, ఏవ, సమస్తం, విదితం, స్యాత్, యస్మాత్, అన్యత్, వస్తు, జగత్యాం, శశశృంగం, యం, ప్రాప్తానాం, నాస్తి, పరం, ప్రాప్యం, అనాదిం, తం, ప్రత్యంచం, దక్షిణవక్త్రం, కలయామి.

అన్వయము:

యేన, జ్ఞాతేన, ఏవ, సమస్తం, విదితం, స్యాత్, యస్మాత్, అన్యత్, వస్తు, జగత్యాం, శశశృంగం, యం, ప్రాప్తానాం, పరం, ప్రాప్యం, నాస్తి, అనాదిం, తం, ప్రత్యంచం, దక్షిణవక్త్రం, కలయామి.

ప్రతిపదార్థము:

యేన - ఎవడిని, జ్ఞాతేన - తెలుసుకున్నందు వలన, ఏవ - మాత్రమే, సమస్తం - సమస్తము, విదితం - తెలుసుకోబడినది, స్యాత్ - అగునో, యస్మాత్ - ఎవడి కంటె, అన్యత్ - వేరైన, వస్తు - వస్తువు, జగత్యాం - ఈ జగత్తునందు, శశశృంగం - కుందేలు కొమ్ము వంటిది (అసలు లేనిది), యం - ఎవడిని, ప్రాప్తానాం - పొందినవారికి, పరం - అంతకు మించి, ప్రాప్యం - పొందదగినది, నాస్తి - లేదో, అనాదిం - ఆది లేనివాడు, తం - అటువంటి, ప్రత్యంచం - ప్రత్యగాత్మ స్వరూపుడైన, దక్షిణవక్త్రం - దక్షిణామూర్తిని, కలయామి - నేను ధ్యానించుచున్నాను.

తాత్పర్యము:

ఎవడిని తెలుసుకోవడం వల్లనే సమస్తం తెలుసుకోబడుతుందో, ఎవడికంటే వేరైన వస్తువు ఈ జగత్తులో కుందేలు కొమ్ము వంటిది (లేనట్టిది) గా ఉందో, మరియు ఎవడిని పొందిన వారికి అంతకు మించి పొందదగినది లేదో, అట్టి ఆది లేనివాడు, ప్రత్యగాత్మ స్వరూపుడైన ఆ దక్షిణామూర్తిని నేను ధ్యానించుచున్నాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం దక్షిణామూర్తి యొక్క అద్వితీయత్వాన్ని, సర్వజ్ఞత్వాన్ని, ఆయనను తెలుసుకోవడం ద్వారానే మోక్షం లభిస్తుందని వివరిస్తుంది. ఆయన తప్ప మరే వస్తువూ లేదని, ఆయనను పొందిన వారికి ఇంకేమీ పొందనక్కర్లేదని చెప్పడం ఆయన యొక్క పరబ్రహ్మ స్వరూపాన్ని నొక్కి చెబుతుంది.

---

శ్లోకం 14:

మత్తో మారో యస్య లలాటాక్షిభవాగ్ని--స్ఫూర్జత్కీలప్రోషితభస్మీకృతదేహః | తద్భస్మాసీద్యస్య సుజాతః పటవాస--స్త్రం ప్రత్యంచం దక్షిణవక్త్రం కలయామి ||

పదచ్ఛేదము:

మత్తః, మారః, యస్య, లలాట-అక్షి-భవ-అగ్ని-స్ఫూర్జత్-కీల-ప్రోషిత-భస్మీకృత-దేహః, తద్-భస్మ, ఆసీత్, యస్య, సుజాతః, పటవాసః, తం, ప్రత్యంచం, దక్షిణవక్త్రం, కలయామి.

అన్వయము:

యస్య, లలాట-అక్షి-భవ-అగ్ని-స్ఫూర్జత్-కీల-ప్రోషిత-భస్మీకృత-దేహః, మత్తః, మారః, యస్య, తద్-భస్మ, సుజాతః, పటవాసః, ఆసీత్, తం, ప్రత్యంచం, దక్షిణవక్త్రం, కలయామి.

ప్రతిపదార్థము:

యస్య - ఎవడి యొక్క, లలాట-అక్షి-భవ-అగ్ని-స్ఫూర్జత్-కీల-ప్రోషిత-భస్మీకృత-దేహః - నుదుటి కంటి నుండి పుట్టిన అగ్ని యొక్క ప్రకాశించే మంటలచే దగ్ధమై బూడిద చేయబడిన శరీరము కల, మత్తః - మదించిన, మారః - మన్మథుడు, యస్య - ఎవడి యొక్క, తద్-భస్మ - ఆ బూడిద, సుజాతః - చక్కగా తయారైన, పటవాసః - వస్త్రంగా (లేదా శరీరం పూసుకునే భస్మంగా), ఆసీత్ - అయ్యెనో, తం - అటువంటి, ప్రత్యంచం - ప్రత్యగాత్మ స్వరూపుడైన, దక్షిణవక్త్రం - దక్షిణామూర్తిని, కలయామి - నేను ధ్యానించుచున్నాను.

తాత్పర్యము:

ఎవడి నుదుటి కంటి నుండి పుట్టిన అగ్ని జ్వాలలచే మదించిన మన్మథుడు దగ్ధమై బూడిదగా మారెనో, మరియు ఆ బూడిద ఎవడికి చక్కని వస్త్రంగా అయ్యెనో, అట్టి ప్రత్యగాత్మ స్వరూపుడైన ఆ దక్షిణామూర్తిని నేను ధ్యానించుచున్నాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం దక్షిణామూర్తి శివుని స్వరూపమని మరొకసారి స్పష్టం చేస్తుంది, ఎందుకంటే మన్మథ దహనం శివుని లీల. ఇది ఆయన ఇంద్రియాలపై విజయాన్ని, కామరాహిత్యాన్ని, అజ్ఞానాన్ని నశింపజేసే శక్తిని సూచిస్తుంది. భస్మం శివునికి పవిత్రమైన వస్త్రం, ఇది వైరాగ్యానికి ప్రతీక.

---

శ్లోకం 15:

హ్యంభోరాశౌ సంసృతిరూపే లుఠతాం తత్ పారం గంతుం యత్పదభక్తిర్దృఢనౌకా | సర్వారాధ్యం సర్వగమానందపయోధిం తం ప్రత్యంచం దక్షిణవక్త్రం కలయామి ||

పదచ్ఛేదము:

హి, అంభోరాశౌ, సంసృతి-రూపే, లుఠతాం, తత్, పారం, గంతుం, యత్, పద-భక్తిః, దృఢ-నౌకా, సర్వారాధ్యం, సర్వగం, ఆనంద-పయోధిం, తం, ప్రత్యంచం, దక్షిణవక్త్రం, కలయామి.

అన్వయము:

సంసృతి-రూపే, అంభోరాశౌ, లుఠతాం, పారం, గంతుం, హి, యత్, పద-భక్తిః, దృఢ-నౌకా, సర్వారాధ్యం, సర్వగం, ఆనంద-పయోధిం, తం, ప్రత్యంచం, దక్షిణవక్త్రం, కలయామి.

ప్రతిపదార్థము:

సంసృతి-రూపే - సంసారం అనే స్వరూపము గల, అంభోరాశౌ - సముద్రమునందు, లుఠతాం - దొర్లుతున్న వారికి (కష్టాలు పడుతున్న వారికి), పారం - అవతలి తీరాన్ని, గంతుం - చేరుటకు, హి - నిశ్చయముగా, యత్ - ఎవడి యొక్క, పద-భక్తిః - పాద భక్తి, దృఢ-నౌకా - దృఢమైన నావయో (పడవయో), సర్వారాధ్యం - అందరిచేత పూజింపదగినవాడు, సర్వగం - అంతటా వ్యాపించినవాడు, ఆనంద-పయోధిం - ఆనంద సముద్రము వంటివాడు, తం - అటువంటి, ప్రత్యంచం - ప్రత్యగాత్మ స్వరూపుడైన, దక్షిణవక్త్రం - దక్షిణామూర్తిని, కలయామి - నేను ధ్యానించుచున్నాను.

తాత్పర్యము:

సంసారం అనే సముద్రంలో కష్టాలు పడుతున్న వారికి, అవతలి తీరాన్ని చేరడానికి ఎవడి పాద భక్తి దృఢమైన నావ వలె ఉంటుందో, అందరిచేత పూజింపదగినవాడు, అంతటా వ్యాపించినవాడు, ఆనంద సముద్రం వంటివాడు అయిన అట్టి ప్రత్యగాత్మ స్వరూపుడైన ఆ దక్షిణామూర్తిని నేను ధ్యానించుచున్నాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం దక్షిణామూర్తి భక్తి యొక్క ప్రాముఖ్యతను, దానిని సంసార సాగరాన్ని దాటడానికి ఒక సాధనంగా వివరిస్తుంది. ఆయన సర్వవ్యాపకత్వం, ఆనందమయ స్వరూపాన్ని నొక్కి చెబుతుంది.

---

శ్లోకం 16:

మేధావీ స్యాదిందువతంసం ధృతవీణం కర్పూరాభం పుస్తకహస్తం కమలాక్షమ్ | చిత్తే ధ్యాయన్ యస్య వపుర్దాజ్నిమిషార్ధం తం ప్రత్యంచం దక్షిణవక్త్రం కలయామి ||

పదచ్ఛేదము:

మేధావీ, స్యాత్, ఇందు-అవతంసం, ధృత-వీణం, కర్పూర-ఆభం, పుస్తక-హస్తం, కమల-అక్షం, చిత్తే, ధ్యాయన్, యస్య, వపుః, దాత్, నిమిషార్ధం, తం, ప్రత్యంచం, దక్షిణవక్త్రం, కలయామి.

అన్వయము:

యస్య, ఇందు-అవతంసం, ధృత-వీణం, కర్పూర-ఆభం, పుస్తక-హస్తం, కమల-అక్షం, వపుః, చిత్తే, నిమిషార్ధం, ధ్యాయన్, మేధావీ, స్యాత్, దాత్, తం, ప్రత్యంచం, దక్షిణవక్త్రం, కలయామి.

ప్రతిపదార్థము:

యస్య - ఎవడి యొక్క, ఇందు-అవతంసం - చంద్రుని శిరస్సుపై ఆభరణముగా కల, ధృత-వీణం - వీణను ధరించిన, కర్పూర-ఆభం - కర్పూరము వంటి కాంతివంతమైన, పుస్తక-హస్తం - చేతిలో పుస్తకం కల, కమల-అక్షం - కమలముల వంటి కన్నులు కల, వపుః - శరీరాన్ని, చిత్తే - మనస్సులో, నిమిషార్ధం - అర్ధ నిమిషం పాటు (అత్యల్ప సమయం), ధ్యాయన్ - ధ్యానించువాడు, మేధావీ - గొప్ప మేధస్సు కలవాడు, స్యాత్ - అగునో, దాత్ - ఇచ్చేవాడు, తం - అటువంటి, ప్రత్యంచం - ప్రత్యగాత్మ స్వరూపుడైన, దక్షిణవక్త్రం - దక్షిణామూర్తిని, కలయామి - నేను ధ్యానించుచున్నాను.

తాత్పర్యము:

చంద్రుని శిరస్సుపై ఆభరణంగా కలవాడు, వీణను ధరించినవాడు, కర్పూరం వంటి కాంతివంతమైనవాడు, చేతిలో పుస్తకం కలవాడు, కమలాల వంటి కన్నులు కలవాడు అయిన ఏ దేవుడి శరీరాన్ని మనస్సులో అర్ధ నిమిషం పాటు ధ్యానించినవాడు గొప్ప మేధస్సు కలవాడగునో, అట్టి ప్రత్యగాత్మ స్వరూపుడైన ఆ దక్షిణామూర్తిని నేను ధ్యానించుచున్నాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం దక్షిణామూర్తిని ధ్యానించడం వల్ల మేధాశక్తి వృద్ధి చెందుతుందని వివరిస్తుంది. ఆయన రూపాన్ని వర్ణించడం (చంద్రుడు, వీణ, పుస్తకం, కమలాలు) ఆయన యొక్క సౌందర్యాన్ని, జ్ఞానాన్ని, కళాత్మకతను సూచిస్తుంది.

---

శ్లోకం 17:

ధామ్నాం ధామ ప్రౌఢరుచీనాం పరమం యత్ సూర్యాదీనాం యస్య స హేతుర్జగదాదేః | ఏతావాన్యో యస్య న సర్వేశ్వరమీడ్యం తం ప్రత్యంచం దక్షిణవక్త్రం కలయామి ||

పదచ్ఛేదము:

ధామ్నాం, ధామ, ప్రౌఢ-రుచీనాం, పరమం, యత్, సూర్య-ఆదీనాం, యస్య, సః, హేతుః, జగత్-ఆదేః, ఏతావాన్, యః, యస్య, న, సర్వేశ్వరం, ఈడ్యం, తం, ప్రత్యంచం, దక్షిణవక్త్రం, కలయామి.

అన్వయము:

యత్, ధామ్నాం, ధామ, ప్రౌఢ-రుచీనాం, పరమం, యస్య, సూర్య-ఆదీనాం, సః, హేతుః, జగత్-ఆదేః, యః, ఏతావాన్, యస్య, న, సర్వేశ్వరం, ఈడ్యం, తం, ప్రత్యంచం, దక్షిణవక్త్రం, కలయామి.

ప్రతిపదార్థము:

యత్ - ఏది, ధామ్నాం - తేజస్సులన్నింటిలో, ధామ - తేజస్సు స్వరూపమో, ప్రౌఢ-రుచీనాం - గొప్ప కాంతులు కల వాటిలో, పరమం - శ్రేష్ఠమైనదో, యస్య - ఎవడి యొక్క, సూర్య-ఆదీనాం - సూర్యుడు మొదలైన వాటికి, సః - ఆ (పరమాత్మ), హేతుః - కారణమో, జగత్-ఆదేః - జగత్తు యొక్క ఆవిర్భావమునకు, యః - ఎవడైతే, ఏతావాన్ - ఇంత గొప్పవాడు (అంతులేనివాడు), యస్య - ఎవడి యొక్క, న - లేదు, సర్వేశ్వరం - సర్వేశ్వరుడు, ఈడ్యం - స్తుతింపదగినవాడు, తం - అటువంటి, ప్రత్యంచం - ప్రత్యగాత్మ స్వరూపుడైన, దక్షిణవక్త్రం - దక్షిణామూర్తిని, కలయామి - నేను ధ్యానించుచున్నాను.

తాత్పర్యము:

సమస్త తేజస్సులలో తేజస్వరూపుడు, గొప్ప కాంతులు కల వాటిలో శ్రేష్ఠమైనవాడు, సూర్యుడు మొదలైన వాటికి, జగత్తు ఆవిర్భావానికి కారణమైనవాడు, ఇంత గొప్పవాడు, సర్వేశ్వరుడు, స్తుతింపదగినవాడు అయిన అట్టి ప్రత్యగాత్మ స్వరూపుడైన ఆ దక్షిణామూర్తిని నేను ధ్యానించుచున్నాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం దక్షిణామూర్తిని పరమ తేజస్సుగా, సృష్టికి మూలకారణంగా, సర్వేశ్వరుడిగా వర్ణిస్తుంది. ఆయన యొక్క అపరిమితమైన శక్తిని, సకల జగత్తుకు అధిపతిగా ఆయనకున్న స్థానాన్ని తెలియజేస్తుంది.

---

శ్లోకం 18:

ప్రత్యాహారప్రాణనిరోధాదిసమర్థే--ర్భక్షైర్దాంతైః సంయతచిత్తైర్యతమానైః | స్వాత్మత్వేన జ్ఞాయత ఏవ త్వరయా య--స్త్రం ప్రత్యంచం దక్షిణవక్త్రం కలయామి ||

పదచ్ఛేదము:

ప్రత్యాహార-ప్రాణ-నిరోధ-ఆది-సమర్థైః, భక్షైః, దాంతైః, సంయత-చిత్తైః, యతమానైః, స్వ-ఆత్మత్వేన, జ్ఞాయతే, ఏవ, త్వరయా, యః, తం, ప్రత్యంచం, దక్షిణవక్త్రం, కలయామి.

అన్వయము:

ప్రత్యాహార-ప్రాణ-నిరోధ-ఆది-సమర్థైః, భక్షైః, దాంతైః, సంయత-చిత్తైః, యతమానైః, యః, త్వరయా, స్వ-ఆత్మత్వేన, ఏవ, జ్ఞాయతే, తం, ప్రత్యంచం, దక్షిణవక్త్రం, కలయామి.

ప్రతిపదార్థము:

ప్రత్యాహార-ప్రాణ-నిరోధ-ఆది-సమర్థైః - ప్రత్యాహారము (ఇంద్రియములను విషయముల నుండి మరల్చుట), ప్రాణనిరోధము (ప్రాణాయామము) మొదలైన వాటిలో సమర్థులైన, భక్షైః - ఆహార నియమాలు కలవారిచే, దాంతైః - ఇంద్రియములను జయించినవారిచే, సంయత-చిత్తైః - మనస్సును నిగ్రహించినవారిచే, యతమానైః - ప్రయత్నశీలురైన వారిచే, యః - ఎవడైతే, త్వరయా - శీఘ్రముగా, స్వ-ఆత్మత్వేన - తన ఆత్మ స్వరూపముగానే, ఏవ - మాత్రమే, జ్ఞాయతే - తెలుసుకోబడునో, తం - అటువంటి, ప్రత్యంచం - ప్రత్యగాత్మ స్వరూపుడైన, దక్షిణవక్త్రం - దక్షిణామూర్తిని, కలయామి - నేను ధ్యానించుచున్నాను.

తాత్పర్యము:

ప్రత్యాహారం, ప్రాణాయామం వంటి సాధనలలో సమర్థులైన, ఆహార నియమాలు కలవారు, ఇంద్రియాలను జయించినవారు, మనస్సును నిగ్రహించినవారు, నిరంతరం ప్రయత్నశీలురు అయిన యోగులచే ఎవడైతే శీఘ్రముగా తన ఆత్మ స్వరూపముగానే తెలుసుకోబడునో, అట్టి ప్రత్యగాత్మ స్వరూపుడైన ఆ దక్షిణామూర్తిని నేను ధ్యానించుచున్నాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం దక్షిణామూర్తిని ఆత్మజ్ఞానం ద్వారా పొందవచ్చని, అందుకు యోగ సాధనలు (ప్రత్యాహారం, ప్రాణాయామం) అవసరమని వివరిస్తుంది. క్రమశిక్షణ, నియంత్రణతో కూడిన సాధన ద్వారా ఆయనను త్వరగా సాక్షాత్కరించుకోవచ్చని సూచిస్తుంది.

---

శ్లోకం 19:

జ్ఞాంశీభూతాన్ ప్రాణిన ఏతాన్ ఫలదాతా చిత్తాంతఃస్థః ప్రేరయతి స్వే సకలేఒపి | కృత్యే దేవః ప్రాక్తనకర్మానుసరః సం-స్తం ప్రత్యంచం దక్షిణవక్త్రం కలయామి ||

పదచ్ఛేదము:

జ్ఞాంశీభూతాన్, ప్రాణినః, ఏతాన్, ఫలదాతా, చిత్త-అంతఃస్థః, ప్రేరయతి, స్వే, సకలే, అపి, కృత్యే, దేవః, ప్రాక్తన-కర్మ-అనుసరః, సన్, తం, ప్రత్యంచం, దక్షిణవక్త్రం, కలయామి.

అన్వయము:

ఫలదాతా, దేవః, చిత్త-అంతఃస్థః, ప్రాక్తన-కర్మ-అనుసరః, సన్, ఏతాన్, జ్ఞాంశీభూతాన్, ప్రాణినః, స్వే, సకలే, అపి, కృత్యే, ప్రేరయతి, తం, ప్రత్యంచం, దక్షిణవక్త్రం, కలయామి.

ప్రతిపదార్థము:

ఫలదాతా - కర్మఫలాలను ప్రసాదించేవాడు, దేవః - దేవుడు, చిత్త-అంతఃస్థః - మనస్సులో ఉన్నవాడు, ప్రాక్తన-కర్మ-అనుసరః - పూర్వ కర్మలకు అనుగుణముగా, సన్ - అయి, ఏతాన్ - ఈ, జ్ఞాంశీభూతాన్ - జ్ఞానవంతులైన, ప్రాణినః - ప్రాణులను (జీవులను), స్వే - తన యొక్క, సకలే - సమస్తమైన, అపి - కూడా, కృత్యే - పనులయందు, ప్రేరయతి - ప్రేరేపిస్తాడో, తం - అటువంటి, ప్రత్యంచం - ప్రత్యగాత్మ స్వరూపుడైన, దక్షిణవక్త్రం - దక్షిణామూర్తిని, కలయామి - నేను ధ్యానించుచున్నాను.

తాత్పర్యము:

కర్మఫలాలను ప్రసాదించేవాడు, మనస్సులో ఉన్నవాడు, పూర్వ కర్మలకు అనుగుణంగా జ్ఞానవంతులైన జీవులను తన సమస్త పనులయందు ప్రేరేపించువాడు అయిన అట్టి ప్రత్యగాత్మ స్వరూపుడైన ఆ దక్షిణామూర్తిని నేను ధ్యానించుచున్నాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం దక్షిణామూర్తి యొక్క సర్వవ్యాపకత్వాన్ని, అంతర్యామిత్వాన్ని, ఆయన జీవుల కర్మలకు అనుగుణంగా వారిని నడిపిస్తాడని వివరిస్తుంది. ఆయన జ్ఞాన ప్రదాత మాత్రమే కాకుండా, సమస్త కర్మలకు ప్రేరకుడు అని సూచిస్తుంది.

---

శ్లోకం 20:

ప్రజ్ఞామాత్రం ప్రాపితనంవిన్నిజభక్తం ప్రాణాక్షాదేః ప్రేరయితారం ప్రణవార్ధమ్ | ప్రాహుః ప్రాజ్ఞా యం విదితానుశ్రవతత్త్వా--స్త్రం ప్రత్యంచం దక్షిణవక్త్రం కలయామి ||

పదచ్ఛేదము:

ప్రజ్ఞామాత్రం, ప్రాపిత-సంవిత్-నిజ-భక్తం, ప్రాణ-అక్ష-ఆదేః, ప్రేరయితారం, ప్రణవ-అర్ధం, ప్రాహుః, ప్రాజ్ఞాః, యం, విదిత-అనుశ్రవ-తత్త్వాః, తం, ప్రత్యంచం, దక్షిణవక్త్రం, కలయామి.

అన్వయము:

విదిత-అనుశ్రవ-తత్త్వాః, ప్రాజ్ఞాః, యం, ప్రజ్ఞామాత్రం, ప్రాపిత-సంవిత్-నిజ-భక్తం, ప్రాణ-అక్ష-ఆదేః, ప్రేరయితారం, ప్రణవ-అర్ధం, ప్రాహుః, తం, ప్రత్యంచం, దక్షిణవక్త్రం, కలయామి.

ప్రతిపదార్థము:

విదిత-అనుశ్రవ-తత్త్వాః - వేదముల యొక్క రహస్యములను తెలిసిన, ప్రాజ్ఞాః - జ్ఞానులు, యం - ఎవడిని, ప్రజ్ఞామాత్రం - కేవలం జ్ఞాన స్వరూపునిగా, ప్రాపిత-సంవిత్-నిజ-భక్తం - తన భక్తులకు జ్ఞానమును ప్రసాదించువాడుగా, ప్రాణ-అక్ష-ఆదేః - ప్రాణాలకు, ఇంద్రియాలకు మొదలైన వాటికి, ప్రేరయితారం - ప్రేరకుడుగా, ప్రణవ-అర్ధం - ప్రణవము (ఓంకారం) యొక్క అర్థ స్వరూపుడుగా, ప్రాహుః - చెప్పుదురో, తం - అటువంటి, ప్రత్యంచం - ప్రత్యగాత్మ స్వరూపుడైన, దక్షిణవక్త్రం - దక్షిణామూర్తిని, కలయామి - నేను ధ్యానించుచున్నాను.

తాత్పర్యము:

వేద రహస్యాలను తెలిసిన జ్ఞానులు ఎవడిని కేవలం జ్ఞాన స్వరూపునిగా, తన భక్తులకు జ్ఞానమును ప్రసాదించువాడుగా, ప్రాణాలకు, ఇంద్రియాలకు ప్రేరకుడుగా, ప్రణవం (ఓంకారం) యొక్క అర్థ స్వరూపుడుగా చెప్పుదురో, అట్టి ప్రత్యగాత్మ స్వరూపుడైన ఆ దక్షిణామూర్తిని నేను ధ్యానించుచున్నాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం దక్షిణామూర్తిని కేవలం జ్ఞాన స్వరూపుడిగా, ఓంకారానికి మూలకర్తగా, జీవుల ప్రాణాలకు, ఇంద్రియాలకు ప్రేరకుడిగా వివరిస్తుంది. ఆయన జ్ఞాన మార్గానికి అధిపతి అని, వేదాంత సారాంశం అని సూచిస్తుంది.

---

శ్లోకం 21:

యస్యాజ్ఞానాదేవ నృణాం సంసృతిబోధో యస్య జ్ఞానాదేవ విమోక్షో భవతీతి | స్పష్టం బ్రూతే వేదశిరో దేశికమాద్యం తం ప్రత్యంచం దక్షిణవక్త్రం కలయామి ||

పదచ్ఛేదము:

యస్య, అజ్ఞానాత్, ఏవ, నృణాం, సంసృతి-బోధః, యస్య, జ్ఞానాత్, ఏవ, విమోక్షః, భవతి, ఇతి, స్పష్టం, బ్రూతే, వేదశిరః, దేశికం, ఆద్యం, తం, ప్రత్యంచం, దక్షిణవక్త్రం, కలయామి.

అన్వయము:

యస్య, అజ్ఞానాత్, ఏవ, నృణాం, సంసృతి-బోధః, భవతి, ఇతి, యస్య, జ్ఞానాత్, ఏవ, విమోక్షః, స్పష్టం, బ్రూతే, వేదశిరః, ఆద్యం, దేశికం, తం, ప్రత్యంచం, దక్షిణవక్త్రం, కలయామి.

ప్రతిపదార్థము:

యస్య - ఎవడి యొక్క, అజ్ఞానాత్ - అజ్ఞానం వలన, ఏవ - మాత్రమే, నృణాం - మనుష్యులకు, సంసృతి-బోధః - సంసార జ్ఞానము (సంసార బంధము) కలుగునో, భవతి - అగునో, ఇతి - అని, యస్య - ఎవడి యొక్క, జ్ఞానాత్ - జ్ఞానం వలన, ఏవ - మాత్రమే, విమోక్షః - మోక్షం, స్పష్టం - స్పష్టముగా, బ్రూతే - చెప్పుచున్నదో, వేదశిరః - ఉపనిషత్తులు (వేదాంతము), ఆద్యం - ఆది గురువు, దేశికం - బోధకుడు (గురువు), తం - అటువంటి, ప్రత్యంచం - ప్రత్యగాత్మ స్వరూపుడైన, దక్షిణవక్త్రం - దక్షిణామూర్తిని, కలయామి - నేను ధ్యానించుచున్నాను.

తాత్పర్యము:

ఎవడి అజ్ఞానం వలనే మనుష్యులకు సంసార బంధం కలుగుతుందో, మరియు ఎవడి జ్ఞానం వలనే మోక్షం లభిస్తుందని వేదాంతం స్పష్టంగా చెప్పుచున్నదో, అటువంటి ఆది గురువు, బోధకుడు, ప్రత్యగాత్మ స్వరూపుడైన ఆ దక్షిణామూర్తిని నేను ధ్యానించుచున్నాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం దక్షిణామూర్తిని జ్ఞానానికి, మోక్షానికి మూలకర్తగా వివరిస్తుంది. అజ్ఞానం సంసారానికి కారణమని, జ్ఞానం మోక్షానికి మార్గమని వేదాంత సారాన్ని తెలియజేస్తుంది. దక్షిణామూర్తి ఆది గురువుగా, వేదాంతానికి ప్రతిరూపంగా కీర్తించబడుతున్నాడు.

---

శ్లోకం 22:

ఛన్నేవిద్యారూపపటేనైవ చ విశ్వం యత్రాధ్యస్తం జీవపరేశత్వమపీదమ్ | భానోర్భానుష్వంబువదస్తాఖిలభేదం తం ప్రత్యంచం దక్షిణవక్త్రం కలయామి ||

పదచ్ఛేదము:

ఛన్న-అవిద్యా-రూప-పటేన, ఏవ, చ, విశ్వం, యత్ర, అధ్యస్తం, జీవ-పర-ఈశత్వం, అపి, ఇదం, భానోః, భానుష్వంబువత్, అస్త-అఖిల-భేదం, తం, ప్రత్యంచం, దక్షిణవక్త్రం, కలయామి.

అన్వయము:

యత్ర, అవిద్యా-రూప-పటేన, ఏవ, చ, విశ్వం, ఇదం, జీవ-పర-ఈశత్వం, అపి, అధ్యస్తం, భానోః, భానుష్వంబువత్, అస్త-అఖిల-భేదం, తం, ప్రత్యంచం, దక్షిణవక్త్రం, కలయామి.

ప్రతిపదార్థము:

యత్ర - ఎవడి యందు, అవిద్యా-రూప-పటేన - అవిద్య అనే తెరచే, ఏవ - మాత్రమే, చ - మరియు, విశ్వం - ఈ విశ్వము, ఇదం - ఇది, జీవ-పర-ఈశత్వం - జీవుడు, పరమాత్మ, ఈశ్వరుడు అను భావన, అపి - కూడా, అధ్యస్తం - ఆరోపింపబడినదో, భానోః - సూర్యుని యొక్క, భానుష్వంబువత్ - కాంతిలో నీరు ఉన్నట్లుగా (అంటే సూర్యకాంతి నీటిలో ప్రతిబింబించినప్పుడు భేదం ఉన్నట్లు కనిపించినా అది భేదం కానట్లు), అస్త-అఖిల-భేదం - సమస్త భేదములు లేనివాడు, తం - అటువంటి, ప్రత్యంచం - ప్రత్యగాత్మ స్వరూపుడైన, దక్షిణవక్త్రం - దక్షిణామూర్తిని, కలయామి - నేను ధ్యానించుచున్నాను.

తాత్పర్యము:

ఎవడి యందు అవిద్య అనే తెరచే, ఈ విశ్వము, మరియు జీవుడు, పరమాత్మ, ఈశ్వరుడు అనే భావన కూడా ఆరోపింపబడినవో, సూర్యకాంతిలో నీరు ఉన్నట్లుగా (భేదం ఉన్నట్లు కనిపించినా అది భేదం కానట్లు) సమస్త భేదములు లేనివాడు అయిన అట్టి ప్రత్యగాత్మ స్వరూపుడైన ఆ దక్షిణామూర్తిని నేను ధ్యానించుచున్నాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం అద్వైత వేదాంత సిద్ధాంతాన్ని వివరిస్తుంది. అవిద్య కారణంగానే విశ్వం, జీవ, ఈశ భేదాలు కనిపిస్తాయని, నిజానికి అవన్నీ ఒకే పరబ్రహ్మ స్వరూపమైన దక్షిణామూర్తి యందే ఆరోపింపబడినవని వివరిస్తుంది. సూర్యకాంతి-నీటి ఉపమానం అద్వైత స్థితిని స్పష్టం చేస్తుంది.

---

శ్లోకం 23:

స్వాపస్వప్నౌ జాగ్రదవస్థాపి న యత్ర ప్రాణశ్చేతః సర్వగతో యః సకలాత్మా | కూటస్థో యః కేవలసచ్చిత్సుఖరూప--స్త్రం ప్రత్యంచం దక్షిణవక్త్రం కలయామి ||

పదచ్ఛేదము:

స్వాప-స్వప్నౌ, జాగ్రత్-అవస్థా, అపి, న, యత్ర, ప్రాణః, చేతః, సర్వగతః, యః, సకల-ఆత్మా, కూటస్థః, యః, కేవల-సత్-చిత్-సుఖ-రూపః, తం, ప్రత్యంచం, దక్షిణవక్త్రం, కలయామి.

అన్వయము:

యత్ర, స్వాప-స్వప్నౌ, జాగ్రత్-అవస్థా, అపి, న, యః, ప్రాణః, చేతః, సర్వగతః, సకల-ఆత్మా, యః, కూటస్థః, కేవల-సత్-చిత్-సుఖ-రూపః, తం, ప్రత్యంచం, దక్షిణవక్త్రం, కలయామి.

ప్రతిపదార్థము:

యత్ర - ఎవడి యందు, స్వాప-స్వప్నౌ - నిద్ర, స్వప్నములు, జాగ్రత్-అవస్థా - జాగ్రదవస్థ, అపి - కూడా, న - లేవో (అంటే ఆయా అవస్థలకు అతీతుడో), యః - ఎవడైతే, ప్రాణః - ప్రాణము, చేతః - మనస్సు, సర్వగతః - అంతటా వ్యాపించినవాడో, సకల-ఆత్మా - సమస్త ఆత్మల స్వరూపుడో, కూటస్థః - మార్పులేనివాడో, కేవల-సత్-చిత్-సుఖ-రూపః - కేవలం సత్ (ఉనికి), చిత్ (జ్ఞానము), ఆనంద స్వరూపుడో, తం - అటువంటి, ప్రత్యంచం - ప్రత్యగాత్మ స్వరూపుడైన, దక్షిణవక్త్రం - దక్షిణామూర్తిని, కలయామి - నేను ధ్యానించుచున్నాను.

తాత్పర్యము:

ఎవడి యందు నిద్ర, స్వప్నం, జాగ్రదవస్థలు లేవో (అంటే ఈ అవస్థలకు అతీతుడో), ఎవడైతే ప్రాణం, మనస్సు, అంతటా వ్యాపించినవాడు, సమస్త ఆత్మలకు స్వరూపుడు, మార్పులేనివాడు, కేవలం సత్, చిత్, ఆనంద స్వరూపుడో, అట్టి ప్రత్యగాత్మ స్వరూపుడైన ఆ దక్షిణామూర్తిని నేను ధ్యానించుచున్నాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం దక్షిణామూర్తి యొక్క త్రిఅవస్థాతీత స్థితిని (జాగ్రత్, స్వప్న, సుషుప్తి), ఆయన సచ్చిదానంద స్వరూపాన్ని, సర్వవ్యాపకత్వాన్ని వివరిస్తుంది. ఆయన కూటస్థుడు (మార్పులేనివాడు) అని చెప్పడం ఆయన యొక్క అద్వితీయ, నిత్య స్వభావాన్ని తెలుపుతుంది.

---

శ్లోకం 24:

హా హేత్యేవం విస్మయమీయుర్మునిముఖ్యా జ్ఞాతే యస్మిన్ స్వాత్మతయానాత్మవిమోహః | ప్రత్యగ్భూతే బ్రహ్మణి యాతః కథమిత్థం తం ప్రత్యంచం దక్షిణవక్త్రం కలయామి ||

పదచ్ఛేదము:

హా, హా, ఇతి, ఏవం, విస్మయం, ఈయుః, ముని-ముఖ్యాః, జ్ఞాతే, యస్మిన్, స్వ-ఆత్మతయా, అనాత్మ-విమోహః, ప్రత్యగ్భూతే, బ్రహ్మణి, యాతః, కథం, ఇత్థం, తం, ప్రత్యంచం, దక్షిణవక్త్రం, కలయామి.

అన్వయము:

యస్మిన్, స్వ-ఆత్మతయా, జ్ఞాతే, అనాత్మ-విమోహః, ప్రత్యగ్భూతే, బ్రహ్మణి, ఇత్థం, కథం, యాతః, ఇతి, ఏవం, ముని-ముఖ్యాః, హా, హా, విస్మయం, ఈయుః, తం, ప్రత్యంచం, దక్షిణవక్త్రం, కలయామి.

ప్రతిపదార్థము:

యస్మిన్ - ఎవడిని, స్వ-ఆత్మతయా - తన ఆత్మ స్వరూపముగానే, జ్ఞాతే - తెలుసుకున్నప్పుడు, అనాత్మ-విమోహః - ఆత్మ కాని వాటిపై ఉన్న మోహం (అజ్ఞానం), ప్రత్యగ్భూతే - ప్రత్యగాత్మ స్వరూపమైన, బ్రహ్మణి - బ్రహ్మమునందు, ఇత్థం - ఈ విధంగా, కథం - ఎలా, యాతః - వెళ్లిపోయెను (నశించెను), ఇతి - అని, ఏవం - ఈ విధంగా, ముని-ముఖ్యాః - మునులలో ముఖ్యులు, హా, హా - ఆహా, ఆహా (ఆశ్చర్య సూచకము), విస్మయం - ఆశ్చర్యాన్ని, ఈయుః - పొందెదరో, తం - అటువంటి, ప్రత్యంచం - ప్రత్యగాత్మ స్వరూపుడైన, దక్షిణవక్త్రం - దక్షిణామూర్తిని, కలయామి - నేను ధ్యానించుచున్నాను.

తాత్పర్యము:

ఎవడిని తన ఆత్మ స్వరూపముగానే తెలుసుకున్నప్పుడు, ఆత్మ కాని వాటిపై ఉన్న అజ్ఞానం, ప్రత్యగాత్మ స్వరూపమైన బ్రహ్మమునందు ఎలా నశించెను అని మునులలో ముఖ్యులు కూడా "ఆహా, ఆహా" అని ఆశ్చర్యం పొందుతారో, అట్టి ప్రత్యగాత్మ స్వరూపుడైన ఆ దక్షిణామూర్తిని నేను ధ్యానించుచున్నాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం ఆత్మజ్ఞానం యొక్క మహిమను, అది అజ్ఞానాన్ని ఎలా పూర్తిగా తొలగిస్తుందో వివరిస్తుంది. దక్షిణామూర్తిని తెలుసుకోవడం ద్వారా కలిగే ఆశ్చర్యకరమైన జ్ఞానోదయాన్ని, దాని ద్వారా లభించే మోక్షాన్ని నొక్కి చెబుతుంది.

---

శ్లోకం 25:

యైషా రమ్యైర్మత్తమయూరాభిధవృత్తై--రాదౌ క్లుప్తా యన్మనువర్జెర్మునిభంగీ | తామేవైతాం దక్షిణవక్త్రః కృపయాసా--వూరీకుర్యాద్దేశికసమ్రాట్ పరమాత్మా ||

పదచ్ఛేదము:

యా, ఏషా, రమ్యైః, మత్త-మయూర-అభిధ-వృత్తైః, ఆదౌ, క్లుప్తా, యత్, మను-వర్జైః, ముని-భంగీ, తాం, ఏవ, ఏతాం, దక్షిణవక్త్రః, కృపయా, అసౌ, ఊరీకుర్యాత్, దేశిక-సమ్రాట్, పరమాత్మా.

అన్వయము:

యా, ఏషా, ఆదౌ, యత్, మను-వర్జైః, ముని-భంగీ, రమ్యైః, మత్త-మయూర-అభిధ-వృత్తైః, క్లుప్తా, అసౌ, దేశిక-సమ్రాట్, పరమాత్మా, దక్షిణవక్త్రః, ఏతాం, తాం, ఏవ, కృపయా, ఊరీకుర్యాత్.

ప్రతిపదార్థము:

యా - ఏ, ఏషా - ఈ (దక్షిణామూర్తి వర్ణమాలా స్తోత్రం), ఆదౌ - మొదట, యత్ - ఏ, మను-వర్జైః - మంత్రములలో లేని (లేదా మంత్రములను విడిచిపెట్టిన), ముని-భంగీ - మునులచే చెప్పబడిన పద్ధతి (లేదా మునులచే రచించబడిన), రమ్యైః - రమణీయమైన, మత్త-మయూర-అభిధ-వృత్తైః - మత్తమయూరం అనే ఛందస్సుతో, క్లుప్తా - రచింపబడినదో, అసౌ - ఈ (ప్రత్యక్షంగా కనబడుతున్న), దేశిక-సమ్రాట్ - గురువులలో చక్రవర్తి, పరమాత్మా - పరమాత్ముడు అయిన, దక్షిణవక్త్రః - దక్షిణామూర్తి, ఏతాం - దీనిని (ఈ స్తోత్రాన్ని), తాం - దానిని, ఏవ - మాత్రమే, కృపయా - దయతో, ఊరీకుర్యాత్ - స్వీకరించుగాక.

తాత్పర్యము:

మొదట మంత్రములలో లేని, మునులచే రచింపబడిన, రమణీయమైన మత్తమయూరం అనే ఛందస్సుతో కూడిన ఈ స్తోత్రాన్ని, ఈ గురువులలో చక్రవర్తి అయిన పరమాత్ముడు, దక్షిణామూర్తి దయతో స్వీకరించుగాక.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం స్తోత్రం యొక్క రచనా శైలిని (మత్తమయూర వృత్తం) వివరిస్తూ, దానిని దక్షిణామూర్తికి సమర్పిస్తుంది. స్తోత్రం ద్వారా కలిగే పుణ్యం, ఆశీస్సులు ఆయన కరుణ వలన లభిస్తాయని ఆశిస్తుంది. దక్షిణామూర్తిని 'దేశికసమ్రాట్' (గురువులలో చక్రవర్తి) అని సంబోధించడం ఆయన యొక్క గురుత్వాన్ని, పరమ జ్ఞాన ప్రదాతృత్వాన్ని తెలియజేస్తుంది.

---

ఇతి శ్రీమత్పరమహంసపరివ్రాజకాచార్యస్య శ్రీగోవిందభగవత్పూజ్యపాదశిష్యస్య శ్రీమచ్ఛంకరభగవతః కృతౌ శ్రీ దక్షిణామూర్తి వర్ణమాలా స్తోత్రమ్ ||

ఈ స్తోత్రం శ్రీమత్పరమహంస పరివ్రాజకాచార్యులైన శ్రీ గోవింద భగవత్పాదుల శిష్యులైన శ్రీమచ్ఛంకర భగవత్పాదులచే రచింపబడిన శ్రీ దక్షిణామూర్తి వర్ణమాలా స్తోత్రం.

---