దేవీభుజఙ్గస్తోత్రమ్(28 శ్లోకాలు)

 

దేవీభుజఙ్గస్తోత్రమ్(28 శ్లోకాలు)

శ్లోకం 1

విరిఞ్చ్యాదిభిః పఞ్చభిర్లోకపాలైః సమూఢే మహానన్దపీఠే నిషణ్ణమ్ ;

ధనుర్బాణపాశాఙ్కుశప్రోతహస్తం మహస్త్రైపురం శఙ్కరాద్వైతమవ్యాత్ . ౧ .

పదచ్ఛేదము:

విరిఞ్చి+ఆదిభిః, పఞ్చభిః, లోకపాలైః, సమూఢే, మహా+ఆనంద+పీఠే, నిషణ్ణం, ధనుః+బాణ+పాశ+అంకుశ+ప్రోత+హస్తం, మహా+త్రైపురం, శంకర+అద్వైతం, అవ్యాత్.

అన్వయము:

విరిఞ్చ్యాదిభిః, పఞ్చభిః, లోకపాలైః, సమూఢే, మహానన్దపీఠే, నిషణ్ణం, ధనుర్బాణపాశాఙ్కుశప్రోతహస్తం, మహాస్త్రైపురం, శఙ్కర+అద్వైతమ్, అవ్యాత్.

ప్రతి పదార్థము:

విరిఞ్చ్యాదిభిః = (బ్రహ్మ) మొదలైన, పఞ్చభిః = ఐదుగురు, లోకపాలైః = లోకపాలకులచే, సమూఢే = చక్కగా సమర్పించబడిన, మహానన్దపీఠే = గొప్ప ఆనందపీఠంపై, నిషణ్ణం = ఆసీనురాలిగా ఉన్న, ధనుర్బాణపాశాఙ్కుశప్రోతహస్తం = ధనుస్సు, బాణం, పాశం, అంకుశం చేతులలో ధరించిన, మహాస్త్రైపురం = గొప్ప త్రిపుర సుందరీ రూపం, శఙ్కర+అద్వైతమ్ = శంకరుల అద్వైత స్వరూపం, అవ్యాత్ = రక్షించుగాక.

తాత్పర్యము:

బ్రహ్మాది పంచలోకపాలకులచే సమర్పించబడిన మహానందపీఠంపై ఆసీనురాలై, ధనుస్సు, బాణం, పాశం, అంకుశం ధరించిన త్రిపుర సుందరి అయిన ఆ దేవి, శంకరుల అద్వైత స్వరూపంగా, మమ్మల్ని రక్షించుగాక.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకంలో దేవి పరబ్రహ్మ స్వరూపిణి అని, ఆమె ఆదిశక్తి అని, సకల దేవతలకు అధిపతి అని చెప్పబడింది. 'మహానందపీఠం' అనేది పరమానంద స్థితిని సూచిస్తుంది. దేవి ధరించిన ఆయుధాలు ఆమె శక్తికి, నియంత్రణకు ప్రతీకలు.

---

శ్లోకం 2

యదన్నాదిభిః పఞ్చభిః కోశజాలైః శిరఃపక్షపుచ్ఛాత్మకైరన్తరన్తః ;

నిగూఢే మహాయోగపీఠే నిషణ్ణం పురారేరథాన్తఃపురం నౌమి నిత్యమ్ . ౨ .

పదచ్ఛేదము:

యత్+అన్న+ఆదిభిః, పఞ్చభిః, కోశ+జాలైః, శిరః+పక్ష+పుచ్ఛ+ఆత్మకైః, అంతః+అంతః, నిగూఢే, మహా+యోగ+పీఠే, నిషణ్ణం, పురారేః+అథ+అంతః+పురం, నౌమి, నిత్యమ్.

అన్వయము:

యత్, అన్న+ఆదిభిః, పఞ్చభిః, శిరః+పక్ష+పుచ్ఛ+ఆత్మకైః, కోశజాలైః, అంతః+అంతః, నిగూఢే, మహా+యోగపీఠే, నిషణ్ణం, పురారేః+అథాంతఃపురం, నిత్యం, నౌమి.

ప్రతి పదార్థము:

యత్ = ఏ (దేవి), అన్న+ఆదిభిః = అన్నమయము మొదలైన, పఞ్చభిః = ఐదు, శిరః+పక్ష+పుచ్ఛ+ఆత్మకైః = శిరస్సు, పక్షాలు, తోక స్వరూపములైన, కోశజాలైః = కోశ సముదాయాలచే, అంతః+అంతః = లోపల లోపల, నిగూఢే = నిగూఢమైన, మహా+యోగపీఠే = గొప్ప యోగపీఠంపై, నిషణ్ణం = ఆసీనురాలై ఉన్నదో, పురారేః+అథాంతఃపురం = పరమశివుని అంతఃపుర స్త్రీని (పార్వతిని), నిత్యం = నిత్యం, నౌమి = నమస్కరిస్తున్నాను.

తాత్పర్యము:

అన్నమయ, ప్రాణమయ, మనోమయ, విజ్ఞానమయ, ఆనందమయ కోశాలనే శిరస్సు, పక్షాలు, తోకగా కలిగిన శరీరంలో లోపల నిగూఢంగా ఉన్న మహాయోగపీఠంపై ఆసీనురాలై ఉన్న పరమశివుని అంతఃపుర శక్తిని (దేవిని) నిత్యం నేను నమస్కరిస్తున్నాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకంలో ఉపనిషత్తులలో చెప్పబడిన పంచకోశాలను దేవి శరీరంగా పోల్చబడింది. దేవి జీవుల అంతరంగంలో నిగూఢంగా ఉంటుందని, ఆమె పరమశివుని అంతఃపుర శక్తి అని చెప్పబడింది.

---

శ్లోకం 3

విరిఞ్చాదిరూపైః ప్రపఞ్చే విహృత్య స్వతన్త్రా యదా స్వాత్మవిశ్రాన్తిరేషా ;

తదా మానమాతృప్రమేయాతిరిక్తం పరానన్దమీడే భవాని త్వదీయమ్ . ౩ .

పదచ్ఛేదము:

విరిఞ్చ+ఆది+రూపైః, ప్రపఞ్చే, విహృత్య, స్వతన్త్రా, యదా, స్వ+ఆత్మ+విశ్రాన్తిః+ఏషా, తదా, మాన+మాతృ+ప్రమేయ+అతిరిక్తం, పర+ఆనందం, ఈడే, భవాని, త్వదీయమ్.

అన్వయము:

భవాని, యదా, ఏషా, స్వతన్త్రా, విరిఞ్చ+ఆదిరూపైః, ప్రపఞ్చే, విహృత్య, స్వాత్మవిశ్రాన్తిః, తదా, మానమాతృప్రమేయ+అతిరిక్తం, త్వదీయం, పరానందమ్, ఈడే.

ప్రతి పదార్థము:

భవాని = ఓ భవాని!, యదా = ఎప్పుడు, ఏషా = ఈ (నీ శక్తి), స్వతన్త్రా = స్వతంత్రమైనదై, విరిఞ్చ+ఆదిరూపైః = బ్రహ్మాది రూపాలతో, ప్రపఞ్చే = ప్రపంచంలో, విహృత్య = సంచరించి, స్వాత్మవిశ్రాన్తిః = తన ఆత్మలో విశ్రాంతి పొందుతుందో, తదా = అప్పుడు, మానమాతృప్రమేయ+అతిరిక్తం = ప్రమాణం, ప్రమాత, ప్రమేయం అనే త్రిపుటిని దాటిన, త్వదీయం = నీ యొక్క, పరానందమ్ = పరమానందాన్ని, ఈడే = స్తుతిస్తున్నాను.

తాత్పర్యము:

ఓ భవాని! ఎప్పుడు నీ స్వతంత్ర శక్తి బ్రహ్మాది రూపాలతో ఈ ప్రపంచంలో సంచరించి, తిరిగి నీ ఆత్మలో విశ్రాంతి పొందుతుందో, అప్పుడు ప్రమాణం, ప్రమాత, ప్రమేయం అనే త్రిపుటికి అతీతమైన నీ పరమానంద స్వరూపాన్ని నేను స్తుతిస్తున్నాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం దేవి యొక్క లీలా విలాసాన్ని, ఆమె యొక్క స్వతంత్ర స్వభావాన్ని వివరిస్తుంది. సృష్టి, స్థితి, లయలకు కారణమైన శక్తి, తిరిగి తనలో లీనమైనప్పుడు కలిగే పరమానంద స్థితిని ఇది వివరిస్తుంది. అద్వైత వేదాంతంలోని త్రిపుటి భావనను ఇక్కడ ప్రస్తావించబడింది.

---

శ్లోకం 4

వినోదాయ చైతన్యమేకం విభజ్య ద్విధా దేవి జీవః శివశ్చేతి నామ్నా ;

శివస్యాపి జీవత్వమాపాదయన్తీ పునర్జీవమేనం శివం వా కరోషి . ౪ .

పదచ్ఛేదము:

వినోదాయ, చైతన్యం+ఏకం, విభజ్య, ద్విధా, దేవి, జీవః, శివః+చ+ఇతి, నామ్నా, శివస్య+అపి, జీవత్వం+ఆపాదయన్తీ, పునః+జీవం+ఏనం, శివం, వా, కరోషి.

అన్వయము:

దేవి, వినోదాయ, ఏకం, చైతన్యం, జీవః, శివః+చ+ఇతి, నామ్నా, ద్విధా, విభజ్య, శివస్య+అపి, జీవత్వం+ఆపాదయన్తీ, పునః+ఏనం, జీవం, శివం, వా, కరోషి.

ప్రతి పదార్థము:

దేవి = ఓ దేవీ!, వినోదాయ = వినోదం కొరకు, ఏకం = ఒకే, చైతన్యం = చైతన్యాన్ని, జీవః, శివః+చ+ఇతి, నామ్నా = జీవుడు మరియు శివుడు అనే పేర్లతో, ద్విధా = రెండు విధాలుగా, విభజ్య = విభజించి, శివస్య+అపి = శివునికి కూడా, జీవత్వం+ఆపాదయన్తీ = జీవత్వాన్ని కలిగిస్తూ, పునః+ఏనం = మరలా ఈ, జీవం = జీవుడిని, శివం = శివుడిని, వా = గా, కరోషి = చేస్తున్నావు.

తాత్పర్యము:

ఓ దేవీ! వినోదం కొరకు ఒకే చైతన్యాన్ని జీవుడు, శివుడు అని రెండుగా విభజించి, శివుడికి కూడా జీవత్వాన్ని ప్రసాదిస్తూ, తిరిగి ఈ జీవుడిని శివుడిగా మారుస్తున్నావు.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం జీవుడు, శివుడు అనే భేదం దేవి లీల అని, వాస్తవానికి రెండు ఒకటే అని అద్వైత భావనను స్పష్టం చేస్తుంది. జీవుడు బంధంలో ఉన్నవాడు, శివుడు ముక్త పురుషుడు. దేవి శక్తి వల్లనే జీవుడు బంధంలో పడతాడు, తిరిగి దేవి అనుగ్రహం వల్లనే ముక్తిని పొందుతాడు.

---

శ్లోకం 5

సమాకుఞ్చ్య మూలం హృది న్యస్య వాయుం మనో భ్రూబిలం ప్రాపయిత్వా నివృత్తాః ;

తతః సచ్చిదానన్దరూపే పదే తే భవన్త్యమ్బ జీవాః శివత్వేన కేచిత్ . ౫ .

పదచ్ఛేదము:

సమ+ఆకుఞ్చ్య, మూలం, హృది, న్యస్య, వాయుం, మనః, భ్రూ+బిలం, ప్రాపయిత్వా, నివృత్తాః, తతః, సత్+చిత్+ఆనంద+రూపే, పదే, తే, భవన్తి, అంబ, జీవాః, శివత్వేన, కేచిత్.

అన్వయము:

అంబ, కేచిత్, జీవాః, మూలం, సమ+ఆకుఞ్చ్య, హృది, వాయుం, న్యస్య, మనః, భ్రూ+బిలం, ప్రాపయిత్వా, నివృత్తాః, తతః, తే, సచ్చిదానంద+రూపే, పదే, శివత్వేన, భవన్తి.

ప్రతి పదార్థము:

అంబ = ఓ అమ్మా!, కేచిత్ = కొందరు, జీవాః = జీవులు, మూలం = మూలాధారాన్ని, సమ+ఆకుఞ్చ్య = సంకోచింపజేసి, హృది = హృదయంలో, వాయుం = ప్రాణవాయువును, న్యస్య = నిలిపి, మనః = మనస్సును, భ్రూ+బిలం = భ్రూమధ్యానికి (ఆజ్ఞాచక్రానికి), ప్రాపయిత్వా = చేర్చి, నివృత్తాః = ఇంద్రియ వ్యాపారాల నుండి విరమించి, తతః = ఆ తర్వాత, తే = వారు, సచ్చిదానంద+రూపే = సచ్చిదానంద స్వరూపమైన, పదే = స్థానంలో, శివత్వేన = శివత్వంతో, భవన్తి = అవుతున్నారు.

తాత్పర్యము:

ఓ అమ్మా! కొందరు యోగులు మూలాధారాన్ని సంకోచింపజేసి, ప్రాణవాయువును హృదయంలో నిలిపి, మనస్సును భ్రూమధ్యానికి చేర్చి, ఇంద్రియ వ్యాపారాల నుండి విరమించి, ఆ తర్వాత నీ యొక్క సచ్చిదానంద స్వరూపమైన పదవిలో శివత్వాన్ని పొందుతున్నారు.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం కుండలినీ యోగ మార్గాన్ని, దాని ద్వారా జీవులు శివత్వాన్ని పొందే విధానాన్ని వివరిస్తుంది. ప్రాణాయామం, ధ్యానం ద్వారా మనస్సును కేంద్రీకరించి, పరమాత్మతో ఏకం కావడాన్ని సూచిస్తుంది.

---

శ్లోకం 6

శరీరే'తికష్టే రిపౌ పుత్రవర్గే సదాభీతిమూలే కలత్రే ధనే వా ;

న కశ్చిద్విరజ్యత్యహో దేవి చిత్రం కథం త్వత్కటాక్షం వినా తత్త్వబోధః . ౬ .

పదచ్ఛేదము:

శరీరే+అతి+కష్టే, రిపౌ, పుత్ర+వర్గే, సదా+అభీతి+మూలే, కలత్రే, ధనే, వా, న, కశ్చిత్, విరజ్యతి+అహో, దేవి, చిత్రం, కథం, త్వత్+కటాక్షం, వినా, తత్త్వబోధః.

అన్వయము:

దేవి, అతి+కష్టే, శరీరే, రిపౌ, పుత్రవర్గే, సదా+అభీతిమూలే, కలత్రే, ధనే, వా, కశ్చిత్, న, విరజ్యతి+అహో, చిత్రం, త్వత్+కటాక్షం, వినా, తత్త్వబోధః, కథం, (భవేత్).

ప్రతి పదార్థము:

దేవి = ఓ దేవీ!, అతి+కష్టే = అత్యంత కష్టాలతో కూడిన, శరీరే = శరీరంలో, రిపౌ = శత్రువుల పట్ల, పుత్రవర్గే = పుత్రుల సమూహం పట్ల, సదా+అభీతిమూలే = ఎల్లప్పుడూ భయానికి కారణమైన, కలత్రే = భార్య పట్ల, ధనే = ధనం పట్ల, వా = లేదా, కశ్చిత్ = ఎవరూ, న, విరజ్యతి+అహో = విరక్తి చెందడం లేదు, ఆహా!, చిత్రం = విచిత్రం!, త్వత్+కటాక్షం = నీ కటాక్షం, వినా = లేకుండా, తత్త్వబోధః = తత్త్వజ్ఞానం, కథం = ఎలా (కలుగుతుంది)?

తాత్పర్యము:

ఓ దేవీ! అత్యంత కష్టాలతో కూడిన శరీరంలో, శత్రువుల పట్ల, పుత్రుల సమూహం పట్ల, ఎల్లప్పుడూ భయానికి కారణమైన భార్య పట్ల, ధనం పట్ల ఎవరూ విరక్తి చెందడం లేదు, ఇది ఎంత విచిత్రం! నీ కటాక్షం లేకుండా తత్త్వజ్ఞానం ఎలా కలుగుతుంది?

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం సంసార బంధం యొక్క అస్థిరత్వాన్ని, మోహాన్ని వివరిస్తుంది. దేవి అనుగ్రహం లేకుండా ఆత్మజ్ఞానం లేదా తత్త్వజ్ఞానం కలగదని స్పష్టం చేస్తుంది. మనిషి ఈ లౌకిక బంధాల నుండి విముక్తి పొందడానికి దైవకృప అవసరం.

---

శ్లోకం 7

శరీరే ధనే'పత్యవర్గే కలత్రే విరక్తస్య సద్దేశికాదిష్టబుద్ధేః ;

యదాకస్మికం జ్యోతిరానన్దరూపం సమాధౌ భవేత్తత్త్వమస్యమ్బ సత్యమ్ . ౭ .

పదచ్ఛేదము:

శరీరే, ధనే+అపత్య+వర్గే, కలత్రే, విరక్తస్య, సత్+దేశిక+ఆదిష్ట+బుద్ధేః, యదా+ఆకస్మికం, జ్యోతిః+ఆనంద+రూపం, సమాధౌ, భవేత్+తత్+త్వం+అసి+అంబ, సత్యమ్.

అన్వయము:

అంబ, శరీరే, ధనే+అపత్యవర్గే, కలత్రే, విరక్తస్య, సత్+దేశిక+ఆదిష్టబుద్ధేః, యదా+ఆకస్మికం, ఆనంద+రూపం, జ్యోతిః, సమాధౌ, భవేత్, తత్, త్వం+అసి, సత్యమ్.

ప్రతి పదార్థము:

అంబ = ఓ అమ్మా!, శరీరే = శరీరం పట్ల, ధనే+అపత్యవర్గే = ధనం, సంతానం పట్ల, కలత్రే = భార్య పట్ల, విరక్తస్య = విరక్తి చెందినవాడికి, సత్+దేశిక+ఆదిష్టబుద్ధేః = మంచి గురువుచే ఉపదేశించబడిన బుద్ధి కలిగినవాడికి, యదా+ఆకస్మికం = ఎప్పుడు ఆకస్మికంగా, ఆనంద+రూపం = ఆనంద స్వరూపమైన, జ్యోతిః = జ్యోతి, సమాధౌ = సమాధి స్థితిలో, భవేత్ = కలుగుతుందో, తత్ = అది, త్వం+అసి = నీవు అయి ఉన్నావు, సత్యమ్ = ఇది సత్యం.

తాత్పర్యము:

ఓ అమ్మా! శరీరం, ధనం, సంతానం, భార్య పట్ల విరక్తి చెందిన, మంచి గురువుచే ఉపదేశించబడిన బుద్ధి కలిగిన యోగికి సమాధి స్థితిలో ఆకస్మికంగా ఆనంద స్వరూపమైన జ్యోతి దర్శనమిస్తుంది. అమ్మా, ఆ జ్యోతి నీవే! ఇది సత్యం.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం మోక్ష ప్రాప్తికి అవసరమైన విరక్తి, గురు ఉపదేశం, సమాధి స్థితి యొక్క ప్రాముఖ్యతను వివరిస్తుంది. సమాధిలో అనుభవించే ఆనందరూప జ్యోతిని దేవి స్వరూపంగా దర్శించడాన్ని ఇది సూచిస్తుంది.

---

శ్లోకం 8

మృషాన్యో మృషాన్యః పరో మిశ్రమేనం పరః ప్రాకృతం చాపరో బుద్ధిమాత్రమ్ ;

ప్రపఞ్చం మిమీతే మునీనాం గణో'యం తదేతత్త్వమేవేతి న త్వాం జహీమః . ౮ .

పదచ్ఛేదము:

మృషా+అన్యః, మృషా+అన్యః, పరః, మిశ్రం+ఏనం, పరః, ప్రాకృతం, చ+అపరః, బుద్ధిమాత్రమ్, ప్రపఞ్చం, మిమీతే, మునీనాం, గణః+అయం, తత్+ఏతత్+త్వం+ఏవ+ఇతి, న, త్వాం, జహీమః.

అన్వయము:

అయం, మునీనాం, గణః, ప్రపఞ్చం, అన్యః, మృషా+అన్యః, (మరొకరు) మృషా, పరః, ఏనం, మిశ్రం, పరః, ప్రాకృతం, చ+అపరః, బుద్ధిమాత్రం, మిమీతే, తత్+ఏతత్, త్వం+ఏవ+ఇతి, త్వాం, న, జహీమః.

ప్రతి పదార్థము:

అయం = ఈ, మునీనాం = మునుల యొక్క, గణః = సమూహం, ప్రపఞ్చం = ప్రపంచాన్ని, అన్యః = ఒకరు, మృషా+అన్యః = మిథ్య అని మరొకరు, (మరొకరు) మృషా = మిథ్య అని, పరః = ఇంకొకరు, ఏనం = దీనిని, మిశ్రం = మిశ్రమం అని, పరః = ఇంకొకరు, ప్రాకృతం = ప్రకృతి సంబంధమైనది అని, చ+అపరః = మరియు వేరొకరు, బుద్ధిమాత్రమ్ = కేవలం బుద్ధి మాత్రమే అని, మిమీతే = కొలుస్తున్నారు (భావిస్తున్నారు), తత్+ఏతత్ = అది, ఇదంతా, త్వం+ఏవ+ఇతి = నీవు మాత్రమే అని, త్వాం = నిన్ను, న జహీమః = విడువము (నిరాకరించము).

తాత్పర్యము:

కొందరు మునులు ఈ ప్రపంచాన్ని మిథ్య అంటారు, కొందరు మిశ్రమం అంటారు, కొందరు ప్రాకృతం అంటారు, కొందరు బుద్ధిమాత్రం అంటారు. అయితే, ఈ ప్రపంచం అంతా నీవే అని మేము నిన్ను విడువము (నిరాకరించము).

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం ప్రపంచం యొక్క వాస్తవికత గురించి వివిధ తాత్విక దృక్కోణాలను ప్రస్తావిస్తుంది. మునులు వివిధ విధాలుగా ప్రపంచాన్ని నిర్వచించినా, దేవి భక్తులు ప్రపంచమంతా దేవి స్వరూపమే అని విశ్వసిస్తారని స్పష్టం చేస్తుంది. ఇది దేవి యొక్క సర్వవ్యాపకత్వాన్ని తెలియజేస్తుంది.

---

శ్లోకం 9

నివృత్తిః ప్రతిష్ఠా చ విద్యా చ శాన్తి-స్తథా శాన్త్యతీతేతి పఞ్చీకృతాభిః ;

కలాభిః పరే పఞ్చవింశాత్మికాభి-స్త్వమేకైవ సేవ్యా శివాభిన్నరూపా . ౯ .

పదచ్ఛేదము:

నివృత్తిః, ప్రతిష్ఠా, చ, విద్యా, చ, శాన్తిః+తథా, శాన్తి+అతీతా+ఇతి, పఞ్చీకృతాభిః, కలాభిః, పరే, పఞ్చవింశ+ఆత్మికాభిః, త్వం+ఏకా+ఏవ, సేవ్యా, శివ+అభిన్న+రూపా.

అన్వయము:

పరే, నివృత్తిః, ప్రతిష్ఠా, చ, విద్యా, చ, తథా, శాన్తిః, శాన్తి+అతీతా+ఇతి, పఞ్చీకృతాభిః, పఞ్చవింశ+ఆత్మికాభిః, కలాభిః, శివ+అభిన్న+రూపా, త్వం+ఏకా+ఏవ, సేవ్యా.

ప్రతి పదార్థము:

పరే = ఓ పరమదేవీ!, నివృత్తిః = నివృత్తి (సంసార బంధం నుండి విముక్తి), ప్రతిష్ఠా = ప్రతిష్ఠ (స్థిరత్వం), చ = మరియు, విద్యా = విద్య (జ్ఞానం), చ = మరియు, శాన్తిః = శాంతి (శాంతం), తథా = అలానే, శాన్తి+అతీతా+ఇతి = శాంతికి అతీతమైన స్థితి అనే, పఞ్చీకృతాభిః = ఐదు విధాలుగా విభజించబడిన, పఞ్చవింశ+ఆత్మికాభిః = ఇరవై ఐదు తత్త్వాలతో కూడిన, కలాభిః = కళలచే, శివ+అభిన్న+రూపా = శివునితో అభిన్నమైన రూపం కల, త్వం+ఏకా+ఏవ = నీవు ఒక్కదానివి మాత్రమే, సేవ్యా = సేవించదగినదానవు.

తాత్పర్యము:

ఓ పరమదేవీ! నివృత్తి, ప్రతిష్ఠ, విద్య, శాంతి, శాంత్యతీత అనే ఐదు విధాలుగా విభజించబడిన, ఇరవై ఐదు తత్త్వాలతో కూడిన కళలచే శివునితో అభిన్నమైన రూపం కలిగిన నీవు ఒక్కదానివే సేవించదగినదానవు.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం దేవి యొక్క పంచకళల గురించి, వాటి ద్వారా ప్రపంచం ఎలా ఏర్పడిందో వివరిస్తుంది. దేవి శివునితో అభిన్నమని, ఆయనే ఆమె, ఆమెయే ఆయన అని అద్వైత సిద్ధాంతాన్ని పునరుద్ఘాటిస్తుంది. తత్త్వజ్ఞానంలో 25 తత్త్వాలు ముఖ్యమైనవి.

---

శ్లోకం 10

అగాధే'త్ర సంసారపఙ్కే నిమగ్నం కలత్రాదిభారేణ ఖిన్నం నితాన్తమ్ ;

మహామోహపాశౌఘబద్ధం చిరాన్మాం సముద్ధర్తుమమ్బ త్వమేకైవ శక్తా . ౧౦ .

పదచ్ఛేదము:

అగాధే+అత్ర, సంసార+పంకే, నిమగ్నం, కలత్ర+ఆది+భారేణ, ఖిన్నం, నితాంతమ్, మహా+మోహ+పాశ+ఓఘ+బద్ధం, చిరాత్+మాం, సముద్ధర్తుమ్+అంబ, త్వం+ఏకా+ఏవ, శక్తా.

అన్వయము:

అంబ, అత్ర, అగాధే, సంసార+పంకే, నిమగ్నం, కలత్ర+ఆదిభారేణ, నితాంతం, ఖిన్నం, చిరాత్+మాం, మహా+మోహ+పాశ+ఓఘ+బద్ధం, సముద్ధర్తుం, త్వం+ఏకా+ఏవ, శక్తా.

ప్రతి పదార్థము:

అంబ = ఓ అమ్మా!, అత్ర = ఈ, అగాధే = అగాధమైన, సంసార+పంకే = సంసారమనే బురదలో, నిమగ్నం = మునిగిపోయిన, కలత్ర+ఆదిభారేణ = భార్యా బిడ్డల భారం చేత, నితాంతం = మిక్కిలి, ఖిన్నం = విసిగిపోయిన, చిరాత్+మాం = చాలా కాలం నుండి నన్ను, మహా+మోహ+పాశ+ఓఘ+బద్ధం = గొప్ప మోహపాశాల సమూహంచే బంధించబడిన, సముద్ధర్తుం = ఉద్ధరించడానికి, త్వం+ఏకా+ఏవ = నీవు ఒక్కదానివి మాత్రమే, శక్తా = సమర్థురాలివి.

తాత్పర్యము:

ఓ అమ్మా! ఈ అగాధమైన సంసారమనే బురదలో మునిగిపోయి, భార్యా బిడ్డల భారం చేత మిక్కిలి విసిగిపోయి, చాలా కాలం నుండి గొప్ప మోహపాశాల సమూహంచే బంధించబడిన నన్ను ఉద్ధరించడానికి నీవు ఒక్కదానివి మాత్రమే సమర్థురాలివి.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం సంసార బంధం నుండి విముక్తి కోసం దేవిని ప్రార్థిస్తుంది. దేవి యొక్క శక్తిని, భక్తులను రక్షించే ఆమె కరుణను ఇది తెలియజేస్తుంది. మోహం అనేది మానవులను బంధించే అతి పెద్ద పాశమని ఇక్కడ చెప్పబడింది.

---

శ్లోకం 11

సమారభ్య మూలం గతో బ్రహ్మచక్రం భవద్దివ్యచక్రేశ్వరీధామభాజః ;

మహాసిద్ధిసఙ్ఘాతకల్పద్రుమాభా-నవాప్యామ్బ నాదానుపాస్తే చ యోగీ . ౧౧ .

పదచ్ఛేదము:

సమ్+ఆరభ్య, మూలం, గతః, బ్రహ్మచక్రం, భవత్+దివ్య+చక్రేశ్వరీ+ధామ+భాజః, మహా+సిద్ధి+సఙ్ఘాత+కల్ప+ద్రుమ+ఆభాన్, అవాప్య+అంబ, నాదాన్+ఉపాస్తే, చ, యోగీ.

అన్వయము:

అంబ, యోగీ, మూలం, సమ్+ఆరభ్య, బ్రహ్మచక్రం, గతః, భవత్+దివ్య+చక్రేశ్వరీధామభాజః, మహాసిద్ధిసఙ్ఘాతకల్పద్రుమ+ఆభాన్, నాదాన్, అవాప్య, చ, ఉపాస్తే.

ప్రతి పదార్థము:

అంబ = ఓ అమ్మా!, యోగీ = యోగి, మూలం = మూలాధారాన్ని, సమ్+ఆరభ్య = ప్రారంభించి, బ్రహ్మచక్రం = సహస్రారాన్ని, గతః = చేరినవాడై, భవత్+దివ్య+చక్రేశ్వరీధామభాజః = నీ దివ్య చక్రేశ్వరీ ధామమైన సహస్రారంలో వెలసిన, మహాసిద్ధిసఙ్ఘాతకల్పద్రుమ+ఆభాన్ = గొప్ప సిద్ధుల సమూహానికి కల్పవృక్షం వంటి, నాదాన్ = నాదాలను, అవాప్య = పొంది, చ = మరియు, ఉపాస్తే = ఆరాధిస్తాడు.

తాత్పర్యము:

ఓ అమ్మా! యోగి మూలాధారాన్ని ప్రారంభించి సహస్రారం వరకు చేరి, నీ దివ్య చక్రేశ్వరీ ధామమైన సహస్రారంలో వెలసిన, గొప్ప సిద్ధుల సమూహానికి కల్పవృక్షం వంటి నాదాలను పొంది, వాటిని ఆరాధిస్తాడు.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం షట్చక్ర భేదనం ద్వారా యోగులు పొందగలిగే సిద్ధుల గురించి వివరిస్తుంది. దేవి సహస్రారంలో నివసించే పరమశక్తి అని, నాదయోగం ద్వారా ఆమెను చేరుకోవచ్చని ఇది సూచిస్తుంది.

---

శ్లోకం 12

గణేశైర్గ్రహైరమ్బ నక్షత్రపఙ్క్త్యా తథా యోగినీరాశిపీఠైరభిన్నమ్ ;

మహాకాలమాత్మానమామృశ్య లోకం విధత్సే కృతిం వా స్థితిం వా మహేశి . ౧౨ .

పదచ్ఛేదము:

గణేశైః, గ్రహైః+అంబ, నక్షత్ర+పఙ్క్త్యా, తథా, యోగినీ+రాశి+పీఠైః+అభిన్నమ్, మహాకాలమ్+ఆత్మానమ్+ఆమృశ్య, లోకం, విధత్సే, కృతిం, వా, స్థితిం, వా, మహేశి.

అన్వయము:

అంబ, మహేశి, గణేశైః, గ్రహైః, నక్షత్రపఙ్క్త్యా, తథా, యోగినీరాశిపీఠైః+అభిన్నం, మహాకాలమ్, ఆత్మానమ్, ఆమృశ్య, లోకం, కృతిం, వా, స్థితిం, వా, విధత్సే.

ప్రతి పదార్థము:

అంబ = ఓ అమ్మా!, మహేశి = ఓ మహేశ్వరీ!, గణేశైః = గణేశులతో, గ్రహైః = గ్రహాలతో, నక్షత్రపఙ్క్త్యా = నక్షత్ర సమూహాలతో, తథా = అలానే, యోగినీరాశిపీఠైః+అభిన్నం = యోగినీ సమూహాలు, పీఠాలతో అభిన్నమైన, మహాకాలమ్ = మహాకాలాన్ని, ఆత్మానమ్ = ఆత్మగా, ఆమృశ్య = దర్శించి, లోకం = లోకాన్ని, కృతిం = సృష్టిని, వా = లేదా, స్థితిం = స్థితిని, వా = లేదా, విధత్సే = చేస్తున్నావు.

తాత్పర్యము:

ఓ అమ్మా, మహేశ్వరీ! గణేశులు, గ్రహాలు, నక్షత్ర సమూహాలు, యోగినీ సమూహాలు, పీఠాలతో అభిన్నమైన మహాకాలాన్ని నీ ఆత్మగా దర్శించి, ఈ లోకంలో సృష్టిని లేదా స్థితిని నీవు చేస్తున్నావు.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం దేవి యొక్క విశ్వరూపాన్ని, ఆమె సృష్టి, స్థితి కారిణి అని వివరిస్తుంది. మహాకాలుడు దేవి నుండి అభిన్నం అని, ఆమె సకల దేవతలకు, గ్రహాలకు, నక్షత్రాలకు అధిపతి అని ఇది సూచిస్తుంది.

---

శ్లోకం 13

లసత్తారహారామతిస్వచ్ఛచేలాం వహన్తీం కరే పుస్తకం చాక్షమాలామ్ ;

శరచ్చన్ద్రకోటిప్రభాభాసురాం త్వాం సకృద్భావయన్భారతీవల్లభః స్యాత్ . ౧౩.

పదచ్ఛేదము:

లసత్+తార+హారాం, అతి+స్వచ్ఛ+చేలాం, వహన్తీం, కరే, పుస్తకం, చ+అక్షమాలాం, శరత్+చన్ద్ర+కోటి+ప్రభా+భాసురాం, త్వాం, సకృత్+భావయన్, భారతీ+వల్లభః, స్యాత్.

అన్వయము:

లసత్+తార+హారాం, అతిస్వచ్ఛచేలాం, కరే, పుస్తకం, చ+అక్షమాలాం, వహన్తీం, శరత్+చన్ద్ర+కోటి+ప్రభాభాసురాం, త్వాం, సకృత్+భావయన్, భారతీ+వల్లభః, స్యాత్.

ప్రతి పదార్థము:

లసత్+తార+హారాం = ప్రకాశించే తారహారం కలిగినదానిని, అతి+స్వచ్ఛచేలాం = అత్యంత స్వచ్ఛమైన వస్త్రాలు ధరించినదానిని, కరే = చేతిలో, పుస్తకం = పుస్తకాన్ని, చ+అక్షమాలాం = మరియు జపమాలను, వహన్తీం = ధరించినదానిని, శరత్+చన్ద్ర+కోటి+ప్రభాభాసురాం = కోటి శరత్కాల చంద్రుల కాంతితో ప్రకాశించే, త్వాం = నిన్ను, సకృత్+భావయన్ = ఒక్కసారి ధ్యానించినవాడు, భారతీ+వల్లభః = సరస్వతీదేవికి ప్రియుడు (విద్వాంసుడు), స్యాత్ = అవుతాడు.

తాత్పర్యము:

ప్రకాశించే తారహారం ధరించి, అత్యంత స్వచ్ఛమైన వస్త్రాలు ధరించి, చేతిలో పుస్తకం, జపమాల ధరించి, కోటి శరత్కాల చంద్రుల కాంతితో ప్రకాశించే నిన్ను ఒక్కసారి ధ్యానించినవాడు సరస్వతీదేవికి ప్రియుడు (గొప్ప విద్వాంసుడు) అవుతాడు.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం దేవిని సరస్వతీ స్వరూపంగా వర్ణిస్తుంది. జ్ఞానం, విద్య, కళల దేవతగా ఆమెను కీర్తిస్తుంది. ఆమెను ధ్యానించడం ద్వారా జ్ఞానాన్ని, వాక్పటిమను పొందవచ్చని సూచిస్తుంది.

---

శ్లోకం 14

సముద్యత్సహస్రార్కబిమ్బాభవక్త్రాం స్వభాసైవ సిన్దూరితాజాణ్డకోటిమ్ ;

ధనుర్బాణపాశాఙ్కుశాన్ధారయన్తీం స్మరన్తః స్మరం వాపి సమ్మోహయేయుః . ౧౪ .

పదచ్ఛేదము:

సమ్+ఉద్యత్+సహస్ర+అర్క+బింబ+ఆభ+వక్త్రాం, స్వ+భాసైవ, సిన్దూరిత+అజాణ్డ+కోటిమ్, ధనుః+బాణ+పాశ+అంకుశాన్, ధారయన్తీం, స్మరన్తః, స్మరం, వా+అపి, సమ్మోహయేయుః.

అన్వయము:

సమ్+ఉద్యత్+సహస్ర+అర్క+బింబ+ఆభ+వక్త్రాం, స్వ+భాసైవ, సిన్దూరిత+అజాణ్డ+కోటిం, ధనుర్బాణపాశాఙ్కుశాన్, ధారయన్తీం, (త్వాం), స్మరన్తః, స్మరం, వా+అపి, సమ్మోహయేయుః.

ప్రతి పదార్థము:

సమ్+ఉద్యత్+సహస్ర+అర్క+బింబ+ఆభ+వక్త్రాం = ఉదయించే వేల సూర్యుల తేజస్సు వంటి ముఖం కలదానిని, స్వ+భాసైవ = తన కాంతితోనే, సిన్దూరిత+అజాణ్డ+కోటిం = కోటానుకోట్ల బ్రహ్మాండాలను సిందూర వర్ణంలో నింపినదానిని, ధనుర్బాణపాశాఙ్కుశాన్ = ధనుస్సు, బాణం, పాశం, అంకుశం, ధారయన్తీం = ధరించినదానిని, (త్వాం) = నిన్ను, స్మరన్తః = స్మరించేవారు, స్మరం = మన్మథుడిని, వా+అపి = కూడా, సమ్మోహయేయుః = సమ్మోహింపచేయగలరు.

తాత్పర్యము:

ఉదయించే వేల సూర్యుల తేజస్సు వంటి ముఖం కలిగి, తన కాంతితోనే కోటానుకోట్ల బ్రహ్మాండాలను సిందూర వర్ణంలో నింపిన, ధనుస్సు, బాణం, పాశం, అంకుశం ధరించిన నిన్ను స్మరించేవారు మన్మథుడిని కూడా సమ్మోహింపచేయగలరు.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం దేవిని త్రిపుర సుందరిగా, లలితగా వర్ణిస్తుంది. ఆమె సౌందర్యం, శక్తి అపారమైనవని, ఆమెను ధ్యానించడం ద్వారా భక్తులు ఇతరులను ఆకర్షించగల శక్తిని పొందుతారని ఇది సూచిస్తుంది. 'సిందూరితాజాణ్డకోటిం' అనేది దేవి యొక్క శక్తి విశ్వవ్యాప్తమైనదని, ఆమె తేజస్సుతోనే ప్రపంచం నిండి ఉందని తెలియజేస్తుంది.

---

శ్లోకం 15

మణిస్యూతతాటఙ్కశోణాస్యబిమ్బాం హరిత్పట్టవస్త్రాం త్వగుల్లాసిభూషామ్ ;

హృదా భావయంస్తప్తహేమప్రభాం త్వాం శ్రియో నాశయత్యమ్బ చాఞ్చల్యభావమ్ . ౧౫ .

పదచ్ఛేదము:

మణి+స్యూత+తాటఙ్క+శోణ+ఆస్య+బింబām, హరిత్+పట్ట+వస్త్రాం, త్వక్+ఉల్లాసి+భూషām, హృదా, భావయన్, తప్త+హేమ+ప్రభాం, త్వాం, శ్రియః, నాశయతి+అమ్బ, చాఞ్చల్య+భావమ్.

అన్వయము:

అంబ, మణి+స్యూత+తాటఙ్క+శోణ+ఆస్య+బింబām, హరిత్+పట్ట+వస్త్రాం, త్వక్+ఉల్లాసిభూషām, తప్త+హేమ+ప్రభాం, త్వాం, హృదా, భావయన్, శ్రియః, చాఞ్చల్యభావమ్, నాశయతి.

ప్రతి పదార్థము:

అంబ = ఓ అమ్మా!, మణి+స్యూత+తాటఙ్క+శోణ+ఆస్య+బింబām = మణులతో కూర్చబడిన తాటాంకాలచే ఎర్రనైన ముఖబింబం కలదానిని, హరిత్+పట్ట+వస్త్రాం = పచ్చని పట్టువస్త్రాలు ధరించినదానిని, త్వక్+ఉల్లాసిభూషām = చర్మంపై ప్రకాశించే ఆభరణాలు కలదానిని, తప్త+హేమ+ప్రభాం = కరిగిన బంగారం వంటి కాంతి కలదానిని, త్వాం = నిన్ను, హృదా = హృదయంతో, భావయన్ = ధ్యానించినవాడు, శ్రియః = సంపద యొక్క, చాఞ్చల్యభావమ్ = చంచల స్వభావాన్ని, నాశయతి = నశింపజేస్తాడు.

తాత్పర్యము:

ఓ అమ్మా! మణులతో కూర్చబడిన తాటాంకాలచే ఎర్రనైన ముఖబింబం కలిగి, పచ్చని పట్టువస్త్రాలు ధరించి, చర్మంపై ప్రకాశించే ఆభరణాలు ధరించి, కరిగిన బంగారం వంటి కాంతి కల నిన్ను హృదయంతో ధ్యానించినవాడు సంపద యొక్క చంచల స్వభావాన్ని నశింపజేస్తాడు (స్థిరమైన సంపదను పొందుతాడు).

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం దేవిని లక్ష్మీ స్వరూపంగా వర్ణిస్తుంది. ఆమెను ధ్యానించడం ద్వారా భక్తులు స్థిరమైన సంపదను, సుఖాన్ని పొందుతారని ఇది సూచిస్తుంది. సంపద చంచలమైనది, కానీ దేవి అనుగ్రహంతో అది స్థిరంగా మారుతుంది అని చెప్పబడింది.

---

శ్లోకం 16

మహామన్త్రరాజాన్తబీజం పరాఖ్యం స్వతో న్యస్తబిన్దు స్వయం న్యస్తహార్దమ్ ;

భవద్వక్త్రవక్షోజగుహ్యాభిధానం స్వరూపం సకృద్భావయేత్స త్వమేవ . ౧౬ .

పదచ్ఛేదము:

మహా+మన్త్ర+రాజ+అంత+బీజం, పర+ఆఖ్యం, స్వతః, న్యస్త+బిన్దు, స్వయం, న్యస్త+హార్దం, భవత్+వక్త్ర+వక్షోజ+గుహ్య+అభిధానం, స్వరూపం, సకృత్+భావయేత్+సః, త్వం+ఏవ.

అన్వయము:

పర+ఆఖ్యం, మహా+మన్త్ర+రాజ+అంత+బీజం, స్వతః, న్యస్త+బిన్దు, స్వయం, న్యస్త+హార్దం, భవత్+వక్త్ర+వక్షోజ+గుహ్య+అభిధానం, స్వరూపం, సకృత్+భావయేత్+సః, త్వం+ఏవ.

ప్రతి పదార్థము:

పర+ఆఖ్యం = పరాశక్తి అని పిలువబడే, మహా+మన్త్ర+రాజ+అంత+బీజం = గొప్ప మంత్రరాజంలో చివరి బీజాక్షరం (శ్రీం), స్వతః = తనంతట తాను, న్యస్త+బిన్దు = బిందువును పొందినది, స్వయం = స్వయంగా, న్యస్త+హార్దం = హార్ద కళను పొందినది, భవత్+వక్త్ర+వక్షోజ+గుహ్య+అభిధానం = నీ ముఖం, వక్షోజాలు, గుహ్యాంగాలను సూచించే (కామేశ్వరీ బీజం), స్వరూపం = స్వరూపాన్ని, సకృత్+భావయేత్+సః = ఒక్కసారి ధ్యానించినవాడు అతడు, త్వం+ఏవ = నీవు మాత్రమే.

తాత్పర్యము:

పరాశక్తి అని పిలువబడే మహామంత్రరాజంలోని అంతిమ బీజాక్షరం (శ్రీం), తనంతట తాను బిందువును, స్వయంగా హార్దకళను పొంది, నీ ముఖం, వక్షోజాలు, గుహ్యాంగాలను సూచించే స్వరూపాన్ని ఒక్కసారి ధ్యానించినవాడు నీవే అవుతాడు.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం దేవి యొక్క శ్రీవిద్యా రహస్యాన్ని, బీజాక్షర ప్రాముఖ్యతను వివరిస్తుంది. శ్రీం అనే బీజాక్షరం దేవి స్వరూపమని, దానిని ధ్యానించడం ద్వారా భక్తులు దేవి ఐక్యతను పొందుతారని ఇది సూచిస్తుంది.

---

శ్లోకం 17

తథాన్యే వికల్పేషు నిర్విణ్ణచిత్తా-తదేకం సమాధాయ బిన్దుత్రయం తే ;

పరానన్దసన్ధానసిన్ధౌ నిమగ్నాః పునర్గర్భరన్ధ్రం న పశ్యన్తి ధీరాః . ౧౭ .

పదచ్ఛేదము:

తథా+అన్యే, వికల్పేషు, నిర్విణ్ణ+చిత్తాః+తత్+ఏకం, సమాధాయ, బిన్దు+త్రయం, తే, పర+ఆనంద+సన్ధాన+సింధౌ, నిమగ్నాః, పునః+గర్భ+రన్ధ్రం, న, పశ్యన్తి, ధీరాః.

అన్వయము:

తథా+అన్యే, ధీరాః, వికల్పేషు, నిర్విణ్ణచిత్తాః, తే, బిన్దుత్రయం, తత్+ఏకం, సమాధాయ, పర+ఆనంద+సన్ధాన+సింధౌ, నిమగ్నాః, పునః+గర్భరన్ధ్రం, న, పశ్యన్తి.

ప్రతి పదార్థము:

తథా+అన్యే = అలానే ఇతర, ధీరాః = ధీరులు, వికల్పేషు = సంకల్ప వికల్పాలలో, నిర్విణ్ణచిత్తాః = విరక్తి చెందిన మనస్సు కలవారై, తే = నీ యొక్క, బిన్దుత్రయం = బిందుత్రయాన్ని (త్రికోణాన్ని), తత్+ఏకం = అది ఒక్కటే అని, సమాధాయ = ధ్యానించి, పర+ఆనంద+సన్ధాన+సింధౌ = పరమానంద సముద్రంలో, నిమగ్నాః = మునిగిపోయినవారై, పునః+గర్భరన్ధ్రం = మరలా గర్భద్వారాన్ని, న పశ్యన్తి = చూడరు (పునర్జన్మ పొందరు).

తాత్పర్యము:

అలానే ఇతర ధీరులు సంకల్ప వికల్పాలలో విరక్తి చెందిన మనస్సు కలవారై, నీ యొక్క బిందుత్రయాన్ని (త్రికోణాన్ని) ఒక్కటే అని ధ్యానించి, పరమానంద సముద్రంలో మునిగిపోయినవారై, మరలా పునర్జన్మ పొందరు.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం మోక్ష ప్రాప్తికి దేవి బిందుత్రయ ధ్యానం యొక్క ప్రాముఖ్యతను వివరిస్తుంది. త్రికోణం దేవి యొక్క యంత్ర స్వరూపమని, దాని ధ్యానం ద్వారా పునర్జన్మ రాహిత్యాన్ని పొందవచ్చని ఇది సూచిస్తుంది.

---

శ్లోకం 18

త్వదున్మేషలీలానుబన్ధాధికారా-న్విరిఞ్చ్యాదికాంస్త్వద్గుణామ్భోధిబిన్దూన్ ;

భజన్తస్తితీర్షన్తి సంసారసిన్ధుం శివే తావకీనా సుసమ్భావనేయమ్ . ౧౮ .

పదచ్ఛేదము:

త్వత్+ఉన్మేష+లీలా+అనుబన్ధ+అధికారాన్, విరిఞ్చ్యాదికాన్+త్వత్+గుణ+అమ్భోధి+బిన్దూన్, భజన్తః+తితీర్షన్తి, సంసార+సిన్ధుం, శివే, తావకీనా, సు+సంభావనా+ఇయమ్.

అన్వయము:

శివే, త్వత్+ఉన్మేష+లీలా+అనుబన్ధ+అధికారాన్, త్వత్+గుణ+అమ్భోధి+బిన్దూన్, విరిఞ్చ్యాదికాన్, భజన్తః, సంసారసిన్ధుం, తితీర్షన్తి, ఇయం, తావకీనా, సు+సంభావనా.

ప్రతి పదార్థము:

శివే = ఓ శివా!, త్వత్+ఉన్మేష+లీలా+అనుబన్ధ+అధికారాన్ = నీ కనురెప్పల కదలికల లీల వల్ల అధికారం పొందిన, త్వత్+గుణ+అమ్భోధి+బిన్దూన్ = నీ గుణాలనే సముద్రంలోని బిందువుల వంటి, విరిఞ్చ్యాదికాన్ = బ్రహ్మాది దేవతలను, భజన్తః = సేవించేవారు, సంసారసిన్ధుం = సంసార సముద్రాన్ని, తితీర్షన్తి = దాటాలని కోరుకుంటున్నారు, ఇయం = ఇది, తావకీనా = నీ యొక్క, సు+సంభావనా = గొప్ప శక్తి/అద్భుత సామర్థ్యం.

తాత్పర్యము:

ఓ శివా! నీ కనురెప్పల కదలికల లీల వల్ల అధికారం పొంది, నీ గుణాలనే సముద్రంలోని బిందువుల వంటి బ్రహ్మాది దేవతలను సేవించేవారు సంసార సముద్రాన్ని దాటాలని కోరుకుంటున్నారు. ఇది నీ గొప్ప శక్తి/అద్భుత సామర్థ్యం.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం దేవి యొక్క అద్భుతమైన శక్తిని, ఆమె లీలను వివరిస్తుంది. బ్రహ్మాది దేవతలు కూడా ఆమె శక్తితోనే పనిచేస్తున్నారని, ఆమెను ఆశ్రయించిన వారికి సంసార బంధం నుండి విముక్తి లభిస్తుందని ఇది తెలియజేస్తుంది.

---

శ్లోకం 19

కదా వా భవత్పాదపోతేన తూర్ణం భవామ్భోధిముత్తీర్య పూర్ణాన్తరఙ్గః ;

నిమజ్జన్తమేనం దురాశావిషాబ్ధౌ సమాలోక్య లోకం కథం పర్యుదాస్సే . ౧౯ .

పదచ్ఛేదము:

కదా, వా, భవత్+పాద+పోతేన, తూర్ణం, భవ+అమ్భోధిమ్+ఉత్తీర్య, పూర్ణ+అన్తరఙ్గః, నిమజ్జన్తం+ఏనం, దురాశా+విష+అబ్ధౌ, సమాలోక్య, లోకం, కథం, పర్యుదాస్సే.

అన్వయము:

కదా, వా, భవత్+పాద+పోతేన, తూర్ణం, భవ+అమ్భోధిమ్+ఉత్తీర్య, పూర్ణ+అన్తరఙ్గః, (అహం), ఏనం, దురాశా+విష+అబ్ధౌ, నిమజ్జన్తం, లోకం, సమాలోక్య, కథం, పర్యుదాస్సే.

ప్రతి పదార్థము:

కదా, వా = ఎప్పుడు, భవత్+పాద+పోతేన = నీ పాదాలనే నావతో, తూర్ణం = శీఘ్రంగా, భవ+అమ్భోధిమ్+ఉత్తీర్య = సంసార సముద్రాన్ని దాటి, పూర్ణ+అన్తరఙ్గః = సంపూర్ణమైన అంతరంగం కలవాడినై (నేను), ఏనం = ఈ, దురాశా+విష+అబ్ధౌ = దురాశలనే విష సముద్రంలో, నిమజ్జన్తం = మునిగిపోతున్న, లోకం = లోకాన్ని, సమాలోక్య = చూచి, కథం = ఎలా, పర్యుదాస్సే = ఉపేక్షించగలను? (ఉపేక్షించలేను).

తాత్పర్యము:

ఓ దేవీ! ఎప్పుడు నీ పాదాలనే నావతో నేను శీఘ్రంగా సంసార సముద్రాన్ని దాటి, సంపూర్ణమైన అంతరంగం కలవాడినై, ఈ దురాశలనే విష సముద్రంలో మునిగిపోతున్న లోకాన్ని చూచి ఎలా ఉపేక్షించగలను? (ఉపేక్షించలేను).

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం భక్తుని యొక్క దైన్యాన్ని, లోక కళ్యాణ కాంక్షను తెలియజేస్తుంది. దేవి అనుగ్రహంతో సంసార బంధం నుండి విముక్తి పొందిన తర్వాత, ఇతరులను కూడా ఉద్ధరించాలనే కోరికను ఇది వ్యక్తం చేస్తుంది.

---

శ్లోకం 20

కదా వా హృషీకాణి సామ్యం భజేయుః కదా వా న శత్రుర్న మిత్రం భవాని ;

కదా వా దురాశావిషూచీవిలోపః కదా వా మనో మే సమూలం వినశ్యేత్ . ౨౦ .

పదచ్ఛేదము:

కదా, వా, హృషీకాణి, సామ్యం, భజేయుః, కదా, వా, న, శత్రుః, న, మిత్రం, భవాని, కదా, వా, దురాశా+విషూచీ+విలోపః, కదా, వా, మనః, మే, స+మూలం, వినశ్యేత్.

అన్వయము:

భవాని, కదా, వా, హృషీకాణి, సామ్యం, భజేయుః?, కదా, వా, న, శత్రుః, న, మిత్రం, (భవేత్)?, కదా, వా, దురాశా+విషూచీ+విలోపః?, కదా, వా, మే, మనః, స+మూలం, వినశ్యేత్?

ప్రతి పదార్థము:

భవాని = ఓ భవాని!, కదా, వా = ఎప్పుడు, హృషీకాణి = ఇంద్రియాలు, సామ్యం = సమత్వాన్ని, భజేయుః = పొందుతాయి?, కదా, వా = ఎప్పుడు, న, శత్రుః = శత్రువు ఉండడో, న, మిత్రం = మిత్రుడు ఉండడో (సమదృష్టి కలుగుతుందో)?, కada, వా = ఎప్పుడు, దురాశా+విషూచీ+విలోపః = దురాశలనే విషపూరితమైన వ్యాధి నశిస్తుంది?, కదా, వా = ఎప్పుడు, మే = నా, మనః = మనస్సు, స+మూలం = మూలంతో సహా, వినశ్యేత్ = నశిస్తుంది?

తాత్పర్యము:

ఓ భవాని! ఎప్పుడు నా ఇంద్రియాలు సమత్వాన్ని పొందుతాయి? ఎప్పుడు నాకు శత్రువు, మిత్రుడు అనే భేదం ఉండదు? ఎప్పుడు దురాశలనే విషపూరితమైన వ్యాధి నశిస్తుంది? ఎప్పుడు నా మనస్సు మూలంతో సహా నశిస్తుంది?

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం భక్తుని యొక్క మోక్షకాంక్షను, సంపూర్ణ వైరాగ్యాన్ని తెలియజేస్తుంది. ఇంద్రియ నిగ్రహం, సమదృష్టి, దురాశల నుండి విముక్తి, మనోనాశనం (అజ్ఞాన నాశనం) మోక్షానికి ముఖ్యమైనవని ఇది సూచిస్తుంది.

---

శ్లోకం 21

నమోవాకమాశాస్మహే దేవి యుష్మ-త్పదామ్భోజయుగ్మాయ తిగ్మాయ గౌరి ;

విరిఞ్చ్యాదిభాస్వత్కిరీటప్రతోలీ-ప్రదీపాయమానప్రభాభాస్వరాయ . ౨౧ .

పదచ్ఛేదము:

నమోవాకమ్+ఆశాస్మహే, దేవి, యుష్మత్+పద+అమ్భోజ+యుగ్మాయ, తిగ్మాయ, గౌరి, విరిఞ్చ్యాది+భాస్వత్+కిరీట+ప్రతోలీ+ప్రదీపాయమాన+ప్రభా+భాస్వరాయ.

అన్వయము:

దేవి, గౌరి, విరిఞ్చ్యాది+భాస్వత్+కిరీట+ప్రతోలీ+ప్రదీపాయమాన+ప్రభా+భాస్వరాయ, తిగ్మాయ, యుష్మత్+పద+అమ్భోజ+యుగ్మాయ, నమోవాకమ్+ఆశాస్మహే.

ప్రతి పదార్థము:

దేవి = ఓ దేవీ!, గౌరి = ఓ గౌరీ!, విరిఞ్చ్యాది+భాస్వత్+కిరీట+ప్రతోలీ+ప్రదీపాయమాన+ప్రభా+భాస్వరాయ = బ్రహ్మాది దేవతల ప్రకాశవంతమైన కిరీటాల పంక్తికి దీపం వంటి ప్రకాశంతో వెలిగే, తిగ్మాయ = తేజోవంతమైన, యుష్మత్+పద+అమ్భోజ+యుగ్మాయ = నీ పద్మపాదయుగ్మానికి, నమోవాకమ్+ఆశాస్మహే = నమస్కారం సమర్పిస్తున్నాము.

తాత్పర్యము:

ఓ దేవీ, గౌరీ! బ్రహ్మాది దేవతల ప్రకాశవంతమైన కిరీటాల పంక్తికి దీపం వంటి ప్రకాశంతో వెలిగే, తేజోవంతమైన నీ పద్మపాదయుగ్మానికి మేము నమస్కారాలు సమర్పిస్తున్నాము.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం దేవి పాదాల మహిమను వర్ణిస్తుంది. బ్రహ్మాది దేవతలు కూడా ఆమె పాదాలను నమస్కరిస్తారని, ఆమె పాదాల కాంతి అద్భుతమైనదని ఇది తెలియజేస్తుంది.

---

శ్లోకం 22

కచే చన్ద్రరేఖం కుచే తారహారం కరే స్వాదుచాపం శరే షట్పదౌఘమ్ ;

స్మరామి స్మరారేరభిప్రాయమేకం మదాఘూర్ణనేత్రం మదీయం నిధానమ్ . ౨౨ .

పదచ్ఛేదము:

కచే, చన్ద్ర+రేఖం, కుచే, తార+హారం, కరే, స్వాదు+చాపం, శరే, షట్పద+ఓఘం, స్మరామి, స్మరారేః+అభిప్రాయం+ఏకం, మద+ఆఘూర్ణ+నేత్రం, మదీయం, నిధానమ్.

అన్వయము:

కచే, చన్ద్ర+రేఖం, కుచే, తార+హారం, కరే, స్వాదు+చాపం, శరే, షట్పద+ఓఘం, మద+ఆఘూర్ణ+నేత్రం, స్మరారేః+అభిప్రాయం+ఏకం, మదీయం, నిధానం, (త్వాం), స్మరామి.

ప్రతి పదార్థము:

కచే = కేశపాశంలో, చన్ద్ర+రేఖం = చంద్రవంక కలదానిని, కుచే = స్తనములపై, తార+హారం = నక్షత్రహారం కలదానిని, కరే = చేతిలో, స్వాదు+చాపం = తీయని చెరుకు ధనుస్సు కలదానిని, శరే = బాణాలపై, షట్పద+ఓఘం = తుమ్మెదల సమూహం కలదానిని, మద+ఆఘూర్ణ+నేత్రం = మదంతో తిరిగే నేత్రాలు కలదానిని, స్మరారేః+అభిప్రాయం+ఏకం = శివుని యొక్క ఏకైక అభిప్రాయమైనదానిని, మదీయం = నా యొక్క, నిధానం = నిధి అయిన (నిన్ను), స్మరామి = స్మరిస్తున్నాను.

తాత్పర్యము:

కేశపాశంలో చంద్రవంక, స్తనములపై నక్షత్రహారం, చేతిలో తీయని చెరుకు ధనుస్సు, బాణాలపై తుమ్మెదల సమూహం కలిగి, మదంతో తిరిగే నేత్రాలతో, శివునికి ఏకైక అభిప్రాయమైన, నా నిధి వంటి నిన్ను స్మరిస్తున్నాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం దేవి సౌందర్యాన్ని, ఆమె మన్మథ స్వరూపాన్ని వర్ణిస్తుంది. శివునికి ప్రియమైనదిగా, సకల ఐశ్వర్యాలకు నిధిగా ఆమెను కీర్తిస్తుంది. ఇక్కడ దేవిని కామేశ్వరిగా వర్ణించబడింది.

---

శ్లోకం 23

శరేష్వేవ నాసా ధనుష్వేవ జిహ్వా జపాపాటలే లోచనే తే స్వరూపే ;

త్వగేషా భవచ్చన్ద్రఖణ్డే శ్రవో మే గుణే తే మనోవృత్తిరమ్బ త్వయి స్యాత్ . ౨౩ .

పదచ్ఛేదము:

శరేషు+ఏవ, నాసా, ధనుషు+ఏవ, జిహ్వా, జపా+పాటలే, లోచనే, తే, స్వరూపే, త్వక్+ఏషా, భవత్+చన్ద్ర+ఖణ్డే, శ్రవః, మే, గుణే, తే, మనోవృత్తిః+అంబ, త్వయి, స్యాత్.

అన్వయము:

అంబ, శరేషు+ఏవ, నాసా, ధనుషు+ఏవ, జిహ్వా, జపా+పాటలే, తే, లోచనే, స్వరూపే, ఏషా, త్వక్, భవత్+చన్ద్ర+ఖణ్డే, మే, శ్రవః, తే, గుణే, మనోవృత్తిః, త్వయి, స్యాత్.

ప్రతి పదార్థము:

అంబ = ఓ అమ్మా!, శరేషు+ఏవ = బాణాలలో మాత్రమే, నాసా = నా ముక్కు, ధనుషు+ఏవ = ధనుస్సులో మాత్రమే, జిహ్వా = నా నాలుక, జపా+పాటలే = జపా పుష్పం వంటి ఎర్రని, తే = నీ, లోచనే = కళ్ళు, స్వరూపే = నా స్వరూపంలో, ఏషా = ఈ, త్వక్ = నా చర్మం, భవత్+చన్ద్ర+ఖణ్డే = నీ చంద్రఖండంలో (శిరోభూషణంలో), మే = నా, శ్రవః = చెవులు, తే = నీ, గుణే = గుణాలలో, మనోవృత్తిః = నా మనస్సు యొక్క వృత్తి, త్వయి = నీ యందు, స్యాత్ = ఉండుగాక.

తాత్పర్యము:

ఓ అమ్మా! నీ బాణాలలో నా ముక్కు, నీ ధనుస్సులో నా నాలుక, నీ జపా పుష్పం వంటి ఎర్రని కళ్ళు నా స్వరూపంలో, ఈ నా చర్మం నీ చంద్రఖండంలో (శిరోభూషణంలో), నా చెవులు నీ గుణాలలో, నా మనస్సు యొక్క వృత్తి నీ యందే ఉండుగాక.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం భక్తుడు తన ఇంద్రియాలను దేవి యొక్క అవయవాలతో ఏకం చేయాలని కోరుకుంటున్నాడు. తన సమస్త అస్తిత్వాన్ని దేవికి అంకితం చేసే భావనను ఇది వ్యక్తం చేస్తుంది. ఇది భక్తి యోగంలో ఒక ఉన్నతమైన స్థితి.

---

శ్లోకం 24

జగత్కర్మధీరాన్వచోధూతకీరాన్ కుచన్యస్తహారాన్కృపాసిన్ధుపూరాన్ ;

భవామ్భోధిపారాన్మహాపాపదూరాన్ భజే వేదసారాఞ్శివప్రేమదారాన్ . ౨౪ .

పదచ్ఛేదము:

జగత్+కర్మ+ధీరాన్, వచః+ధూత+కీరాన్, కుచ+న్యస్త+హారాన్, కృపా+సిన్ధు+పూరాన్, భవ+అమ్భోధి+పారాన్, మహా+పాప+దూరాన్, భజే, వేద+సారాన్, శివ+ప్రేమ+దారాన్.

అన్వయము:

జగత్+కర్మ+ధీరాన్, వచః+ధూత+కీరాన్, కుచ+న్యస్త+హారాన్, కృపా+సిన్ధు+పూరాన్, భవ+అమ్భోధి+పారాన్, మహా+పాప+దూరాన్, వేద+సారాన్, శివ+ప్రేమ+దారాన్, భజే.

ప్రతి పదార్థము:

జగత్+కర్మ+ధీరాన్ = ప్రపంచ కార్యాలలో ధీరులను, వచః+ధూత+కీరాన్ = మాటలచే చిలుకలను ఓడించేవారిని, కుచ+న్యస్త+హారాన్ = వక్షస్థలంపై హారాలు ధరించినవారిని, కృపా+సిన్ధు+పూరాన్ = కృపా సముద్రం వంటివారిని, భవ+అమ్భోధి+పారాన్ = సంసార సముద్రాన్ని దాటినవారిని, మహా+పాప+దూరాన్ = గొప్ప పాపాల నుండి దూరమైనవారిని, వేద+సారాన్ = వేదాల సారమైనవారిని, శివ+ప్రేమ+దారాన్ = శివునిపై ప్రేమ కలిగిన స్త్రీలను (లేదా దేవిని), భజే = భజిస్తున్నాను.

తాత్పర్యము:

ప్రపంచ కార్యాలలో ధీరులైన, మాటలచే చిలుకలను ఓడించే, వక్షస్థలంపై హారాలు ధరించిన, కృపా సముద్రం వంటి, సంసార సముద్రాన్ని దాటిన, గొప్ప పాపాల నుండి దూరమైన, వేదాల సారమైన, శివునిపై ప్రేమ కలిగిన స్త్రీలను (లేదా దేవిని) నేను భజిస్తున్నాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం దేవి భక్తుల లక్షణాలను వివరిస్తుంది లేదా దేవి యొక్క వివిధ రూపాలను (శక్తులను) స్త్రీలుగా వర్ణించి భజిస్తుంది. భక్తులు దేవి గుణాలతో నిండి ఉంటారని, ఆమెను సేవించడం ద్వారా మోక్షం పొందుతారని ఇది సూచిస్తుంది.

---

శ్లోకం 25

సుధాసిన్ధుసారే చిదానన్దనీరే సముత్ఫుల్లనీపే సురత్నాన్తరీపే ;

మణివ్యూహసాలే స్థితే హైమశాలే మనోజారివామే నిషణ్ణం మనో మే . ౨౫.

పదచ్ఛేదము:

సుధా+సిన్ధు+సారే, చిత్+ఆనంద+నీరే, సమ్+ఉత్ఫుల్ల+నీపే, సు+రత్న+అంతరీపే, మణి+వ్యూహ+సాలే, స్థితే, హైమ+శాలే, మనోజ+అరి+వామే, నిషణ్ణం, మనః, మే.

అన్వయము:

సుధా+సిన్ధు+సారే, చిత్+ఆనంద+నీరే, సమ్+ఉత్ఫుల్ల+నీపే, సు+రత్న+అంతరీపే, మణి+వ్యూహ+సాలే, హైమ+శాలే, స్థితే, మనోజ+అరి+వామే, తే, మనః, మే, నిషణ్ణం.

ప్రతి పదార్థము:

సుధా+సిన్ధు+సారే = అమృత సముద్రంలో సారమైన, చిత్+ఆనంద+నీరే = జ్ఞానానందమయమైన నీరు కల, సమ్+ఉత్ఫుల్ల+నీపే = వికసించిన నీప వృక్షాలు కల, సు+రత్న+అంతరీపే = మంచి రత్నాలతో కూడిన ద్వీపం కల, మణి+వ్యూహ+సాలే = మణుల సమూహాలతో కూడిన ప్రాకారం కల, హైమ+శాలే = బంగారు మందిరంలో, స్థితే = ఉన్న, మనోజ+అరి+వామే = మన్మథునికి శత్రువైన శివుని వామభాగంలో ఉన్న, తే = నీయందు, మనః = నా మనస్సు, మే = నా, నిషణ్ణం = లగ్నమగుగాక.

తాత్పర్యము:

అమృత సముద్రంలో సారమైన, జ్ఞానానందమయమైన నీరు కల, వికసించిన నీప వృక్షాలు కల, మంచి రత్నాలతో కూడిన ద్వీపం కల, మణుల సమూహాలతో కూడిన ప్రాకారం కల, బంగారు మందిరంలో ఉన్న, మన్మథునికి శత్రువైన శివుని వామభాగంలో ఉన్న నీయందు నా మనస్సు లగ్నమగుగాక.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం దేవి యొక్క నివాసమైన మణిద్వీపాన్ని, దాని అద్భుతమైన వైభవాన్ని వర్ణిస్తుంది. దేవి శివునితో అవిడై, సకల ఆనందాలకు మూలం అని ఇది సూచిస్తుంది. భక్తుడు తన మనస్సును ఆ దివ్య స్థానంలో లగ్నం చేయాలని కోరుకుంటున్నాడు.

---

శ్లోకం 26

దృగన్తే విలోలా సుగన్ధీషుమాలా ప్రపఞ్చేన్ద్రజాలా విపత్సిన్ధుకూలా ;

మునిస్వాన్తశాలా నమల్లోకపాలా హృది ప్రేమలోలామృతస్వాదులీలా . ౨౬ .

పదచ్ఛేదము:

దృక్+అన్తే, విలోలా, సు+గన్ధి+ఇషు+మాలా, ప్రపఞ్చ+ఇంద్ర+జాలా, విపత్+సిన్ధు+కూలా, ముని+స్వాన్త+శాలా, నమత్+లోక+పాలా, హృది, ప్రేమ+లోలా+అమృత+స్వాదు+లీలా.

అన్వయము:

దృక్+అన్తే, విలోలా, సు+గన్ధి+ఇషు+మాలా, ప్రపఞ్చ+ఇంద్ర+జాలా, విపత్+సిన్ధు+కూలా, ముని+స్వాన్త+శాలా, నమత్+లోక+పాలా, హృది, ప్రేమ+లోలా+అమృత+స్వాదు+లీలా, (సా త్వం అసి).

ప్రతి పదార్థము:

దృక్+అన్తే = కనుకొనల యందు, విలోలా = చంచలమైన, సు+గన్ధి+ఇషు+మాలా = మంచి సువాసనగల పుష్పబాణాల మాల కలది, ప్రపఞ్చ+ఇంద్ర+జాలా = ప్రపంచమనే ఇంద్రజాలాన్ని సృష్టించేది, విపత్+సిన్ధు+కూలా = ఆపదల సముద్రానికి గట్టు వంటిది, ముని+స్వాన్త+శాలా = మునుల హృదయంలో నివసించేది, నమత్+లోక+పాలా = నమస్కరించే లోకపాలకులు కలది, హృది = హృదయంలో, ప్రేమ+లోలా+అమృత+స్వాదు+లీలా = ప్రేమతో ఆడుకునే అమృత మధుర లీలలు కలది (నీవు).

తాత్పర్యము:

కనుకొనలలో చంచలమైనది, మంచి సువాసనగల పుష్పబాణాల మాల కలది, ప్రపంచమనే ఇంద్రజాలాన్ని సృష్టించేది, ఆపదల సముద్రానికి గట్టు వంటిది, మునుల హృదయంలో నివసించేది, లోకపాలకుల నమస్కారాలు అందుకునేది, హృదయంలో ప్రేమతో ఆడుకునే అమృత మధుర లీలలు కలది నీవే.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం దేవి యొక్క వివిధ గుణాలను, ఆమె శక్తిని, కరుణను, సౌందర్యాన్ని వర్ణిస్తుంది. ఆమె సృష్టి, స్థితి, లయలకు కారణమని, భక్తులను రక్షిస్తుందని, మునుల హృదయంలో నివసిస్తుందని ఇది తెలియజేస్తుంది.

---

శ్లోకం 27

జగజ్జాలమేతత్త్వయైవామ్బ సృష్టం త్వమేవాద్య యాసీన్ద్రియైరర్థజాలమ్ ;

త్వమేకైవ కర్త్రీ త్వమేకైవ భోక్త్రీ న మే పుణ్యపాపే న మే బన్ధమోక్షౌ . ౨౭ .

పదచ్ఛేదము:

జగత్+జాలం+ఏతత్+త్వయా+ఏవ+అమ్బ, సృష్టం, త్వం+ఏవ+అద్య, యాసి+ఇంద్రియైః+అర్థ+జాలమ్, త్వం+ఏకా+ఏవ, కర్త్రీ, త్వం+ఏకా+ఏవ, భోక్త్రీ, న, మే, పుణ్య+పాపే, న, మే, బంధ+మోక్షౌ.

అన్వయము:

అంబ, ఏతత్, జగత్+జాలం, త్వయా+ఏవ, సృష్టం, అద్య, ఇంద్రియైః, అర్థ+జాలమ్, త్వం+ఏవ, యాసి, త్వం+ఏకా+ఏవ, కర్త్రీ, త్వం+ఏకా+ఏవ, భోక్త్రీ, మే, పుణ్య+పాపే, న, మే, బంధ+మోక్షౌ, న, (చ).

ప్రతి పదార్థము:

అంబ = ఓ అమ్మా!, ఏతత్ = ఈ, జగత్+జాలం = ప్రపంచ సమూహం, త్వయా+ఏవ = నీచే మాత్రమే, సృష్టం = సృష్టించబడింది, అద్య = ఇప్పుడు, ఇంద్రియైః = ఇంద్రియాలచే, అర్థ+జాలమ్ = విషయ సమూహాన్ని, త్వం+ఏవ = నీవు మాత్రమే, యాసి = అనుభవిస్తున్నావు, త్వం+ఏకా+ఏవ = నీవు ఒక్కదానివి మాత్రమే, కర్త్రీ = కర్తవు, త్వం+ఏకా+ఏవ = నీవు ఒక్కదానివి మాత్రమే, భోక్త్రీ = భోక్తవు, మే = నాకు, పుణ్య+పాపే = పుణ్యపాపాలు, న = లేవు, మే = నాకు, బంధ+మోక్షౌ = బంధము, మోక్షము, న = లేవు (చ).

తాత్పర్యము:

ఓ అమ్మా! ఈ ప్రపంచమంతా నీచే సృష్టించబడింది. ఇప్పుడు ఇంద్రియాలచే విషయాలను నీవే అనుభవిస్తున్నావు. నీవే ఒక్కదానివి కర్తవు, నీవే ఒక్కదానివి భోక్తవు. నాకు పుణ్యపాపాలు లేవు, నాకు బంధము, మోక్షము లేవు.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం దేవి యొక్క సర్వకర్తృత్వాన్ని, సర్వభోక్తృత్వాన్ని వివరిస్తుంది. అద్వైత సిద్ధాంతం ప్రకారం, జీవుడు బ్రహ్మం నుండి వేరు కాదని, దేవి స్వరూపమే అని చెప్పబడింది. జ్ఞాని తాను పుణ్యపాపాలకు అతీతుడని, బంధమోక్షాలు తనకు వర్తించవని భావిస్తాడు.

---

శ్లోకం 28

ఇతి ప్రేమభారేణ కిఞ్చిన్మయోక్తం న బుధ్వైవ తత్త్వం మదీయం త్వదీయమ్ ;

వినోదాయ బాలస్య మౌర్ఖ్యం హి మాత-స్తదేతత్ప్రలాపస్తుతిం మే గృహాణ . ౨౮ .

పదచ్ఛేదము:

ఇతి, ప్రేమ+భారేణ, కిఞ్చిత్+మయా+ఉక్తం, న, బుధ్వా+ఏవ, తత్త్వం, మదీయం, త్వదీయమ్, వినోదాయ, బాలస్య, మౌర్ఖ్యం, హి, మాతః+తత్+ఏతత్+ప్రలాప+స్తుతిం, మే, గృహాణ.

అన్వయము:

మాతః, ఇతి, ప్రేమ+భారేణ, కిఞ్చిత్+మయా+ఉక్తం, మదీయం, త్వదీయం, తత్త్వం, న, బుధ్వా+ఏవ, (ఉక్తం). వినోదాయ, బాలస్య, మౌర్ఖ్యం, హి, (అస్తి). తత్+ఏతత్, మే, ప్రలాప+స్తుతిం, గృహాణ.

ప్రతి పదార్థము:

మాతః = ఓ మాతా!, ఇతి = ఈ విధంగా, ప్రేమ+భారేణ = ప్రేమ భారం చేత, కిఞ్చిత్+మయా+ఉక్తం = కొంత నాచే చెప్పబడింది, మదీయం = నాది, త్వదీయం = నీది, తత్త్వం = తత్త్వం, న, బుధ్వా+ఏవ = తెలుసుకోకుండానే (చెప్పబడింది), వినోదాయ = వినోదం కొరకు, బాలస్య = బాలుని యొక్క, మౌర్ఖ్యం = మూర్ఖత్వం, హి = కదా, (అస్తి) = ఉన్నది, తత్+ఏతత్ = కాబట్టి ఈ, మే = నా, ప్రలాప+స్తుతిం = ప్రలాపం వంటి స్తుతిని, గృహాణ = స్వీకరించు.

తాత్పర్యము:

ఓ మాతా! నాది, నీది అనే తత్త్వాన్ని పూర్తిగా తెలుసుకోకుండానే, కేవలం ప్రేమభారంతో ఈ స్తుతిని చెప్పాను. ఇది ఒక బాలుని మూర్ఖత్వం వంటిదే కదా! కాబట్టి, ఈ నా ప్రలాపం వంటి స్తుతిని దయచేసి స్వీకరించు.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం స్తోత్రాన్ని ముగించే సమయంలో భక్తుని వినయాన్ని, దేవి పట్ల తనకు ఉన్న అపారమైన ప్రేమను తెలియజేస్తుంది.

---