త్రిపురసుందరీవేదపాద స్తోత్రం తాత్పర్య విశేషాలు (110 శ్లోకాలు)
శ్లోకం 1:
వేదపాదస్తవం వక్ష్యే దేవ్యాః ప్రియచికీర్షయా .
యథామతి మతిం దేవస్తన్నో దంతిః ప్రచోదయాత్ .. 1..
పదచ్ఛేదము: వేదపాదస్తవం, వక్ష్యే, దేవ్యాః, ప్రియచికీర్షయా, యథా-అమతి, మతిం, దేవః, తత్, నః, దంతిః, ప్రచోదయాత్.
అన్వయము: దేవ్యాః ప్రియచికీర్షయా వేదపాదస్తవం వక్ష్యే. దంతిః దేవః నః మతిం యథామతి తత్ ప్రచోదయాత్.
ప్రతి పదార్థము:
దేవ్యాః = దేవికి, ప్రియచికీర్షయా = ప్రీతిని కలిగించాలనే కోరికతో, వేదపాదస్తవం = వేదపాద స్తోత్రాన్ని, వక్ష్యే = వర్ణిస్తాను, దంతిః = దంతీశ్వరుడు (వినాయకుడు), దేవః = దేవుడు, నః = మా, మతిం = బుద్ధిని, యథామతి = నా బుద్ధికి తగ్గట్టుగా, తత్ = ఆ (రచనలో), ప్రచోదయాత్ = ప్రేరేపించుగాక.
తాత్పర్యము: దేవికి ప్రీతి కలిగించాలనే కోరికతో నేను ఈ వేదపాద స్తోత్రాన్ని నా బుద్ధికి తగ్గట్టుగా వర్ణించబోతున్నాను. ఓ దేవతలారా! ఆ దంతీశ్వరుడు (వినాయకుడు) నా బుద్ధిని ఈ స్తోత్ర రచనలో ప్రచోదనం చేయుగాక!
విశేషము: స్తోత్ర ప్రారంభంలోనే కవి (శంకరాచార్యులు) తన వినమ్రతను తెలుపుతున్నారు. ఈ స్తోత్రం వేదాల సారంతో కూడుకున్నదని, దేవికి ప్రీతికరమైందని, మరియు ఈ రచనలో తన బుద్ధికి వినాయకుడు మార్గదర్శనం చేయాలని ప్రార్థిస్తున్నారు. ఇది ఏదైనా శుభకార్యానికి ముందు గణపతిని ప్రార్థించే సంప్రదాయాన్ని తెలియజేస్తుంది.
శ్లోకం 2:
అకించిత్కరకర్మభ్యః ప్రత్యాహృత్య కృపావశాత్ .
సుబ్రహ్మణ్యః స్తుతావస్యాం తన్నః షణ్ముఖః ప్రచోదయాత్ .. 2..
పదచ్ఛేదము: అకించిత్కర-కర్మభ్యః, ప్రత్యాహృత్య, కృపా-వశాత్, సుబ్రహ్మణ్యః, స్తుతౌ, అస్యాం, తత్, నః, షణ్ముఖః, ప్రచోదయాత్.
అన్వయము: కృపావశాత్ అకించిత్కరకర్మభ్యః ప్రత్యాహృత్య, సుబ్రహ్మణ్యః షణ్ముఖః నః అస్యాం స్తుతౌ తత్ ప్రచోదయాత్.
ప్రతి పదార్థము:
కృపావశాత్ = కృపవలన, అకించిత్కరకర్మభ్యః = వ్యర్థమైన కర్మల నుండి, ప్రత్యాహృత్య = మరలించి, సుబ్రహ్మణ్యః = సుబ్రహ్మణ్య స్వామి, షణ్ముఖః = షణ్ముఖుడు, నః = మా, అస్యాం = ఈ, స్తుతౌ = స్తోత్రమునందు, తత్ = ఆ (బుద్ధిని), ప్రచోదయాత్ = ప్రేరేపించుగాక.
తాత్పర్యము: వ్యర్థమైన కర్మల నుండి (ఇంద్రియాలను) కృపతో మరలించి, ఈ స్తోత్రం విషయంలో షణ్ముఖుడు (సుబ్రహ్మణ్య స్వామి) మా బుద్ధిని ప్రచోదనం చేయుగాక!
విశేషము: గణపతి తర్వాత సుబ్రహ్మణ్య స్వామిని ప్రార్థిస్తున్నారు. షణ్ముఖుడు జ్ఞానానికి అధిపతి. కవి తన ఇంద్రియాలను వ్యర్థ కార్యాల నుండి మరలించి, ఈ స్తోత్ర రచనపై ఏకాగ్రతను, జ్ఞానాన్ని ప్రసాదించమని సుబ్రహ్మణ్య స్వామిని వేడుకుంటున్నారు.
శ్లోకం 3:
అకారాదిక్షకారాంతవర్ణావయవశాలినీ .
వీణాపుస్తకహస్తాఽవ్యాత్ ప్రణో దేవీ సరస్వతీ .. 3..
పదచ్ఛేదము: అకారాది-క్షకారాంత-వర్ణ-అవయవ-శాలినీ, వీణా-పుస్తక-హస్తా, అవ్యాత్, ప్రణో, దేవీ, సరస్వతీ.
అన్వయము: అకారాదిక్షకారాంతవర్ణావయవశాలినీ, వీణాపుస్తకహస్తా దేవీ సరస్వతీ ప్రణో అవ్యాత్.
ప్రతి పదార్థము:
అకారాదిక్షకారాంతవర్ణావయవశాలినీ = 'అ' కారం నుండి 'క్ష' కారం వరకు గల వర్ణములన్నీ తన అవయవాలుగా కలిగిన, వీణాపుస్తకహస్తా = వీణాపుస్తకాలు చేత ధరించిన, దేవీ = దేవి, సరస్వతీ = సరస్వతీ దేవి, ప్రణో = మమ్ములను, అవ్యాత్ = రక్షించుగాక.
తాత్పర్యము: 'అ' కారం నుండి 'క్ష' కారం వరకు గల వర్ణాలన్నీ తన అవయవాలుగా కలిగిన, వీణాపుస్తకాలు చేత ధరించిన సరస్వతీ దేవి మమ్ములను రక్షించుగాక!
విశేషము: సరస్వతీ దేవిని వర్ణమాల స్వరూపిణిగా (శబ్ద బ్రహ్మ స్వరూపిణి) స్తుతిస్తున్నారు. వీణా పుస్తకాలు జ్ఞానానికి, విద్యకు ప్రతీకలు. ఈ స్తోత్ర రచనకు అవసరమైన వాగ్దేవి అనుగ్రహాన్ని కోరుకుంటున్నారు.
శ్లోకం 4:
యా వర్ణపదవాక్యార్థగద్యపద్యస్వరూపిణీ .
వాచి నర్తయతు క్షిప్రం మేధాం దేవీ సరస్వతీ .. 4..
పదచ్ఛేదము: యా, వర్ణ-పద-వాక్య-అర్థ-గద్య-పద్య-స్వరూపిణీ, వాచి, నర్తయతు, క్షిప్రం, మేధాం, దేవీ, సరస్వతీ.
అన్వయము: యా దేవీ వర్ణపదవాక్యార్థగద్యపద్యస్వరూపిణీ, సా సరస్వతీ మేధాం వాచి క్షిప్రం నర్తయతు.
ప్రతి పదార్థము:
యా = ఏ, దేవీ = దేవి, వర్ణపదవాక్యార్థగద్యపద్యస్వరూపిణీ = వర్ణములు, పదములు, వాక్యములు, అర్థములు, గద్యము, పద్యము రూపంలో ఉంటుందో, సా = ఆ, సరస్వతీ = సరస్వతీ దేవి, మేధాం = మేధస్సును (జ్ఞానాన్ని), వాచి = నా వాక్కులో, క్షిప్రం = శీఘ్రంగా, నర్తయతు = నర్తింపజేయుగాక.
తాత్పర్యము: ఏ దేవి వర్ణములు, పదములు, వాక్యములు, అర్థములు, గద్యము, పద్యము రూపంలో ఉంటుందో, ఆ సరస్వతీ దేవి నా వాక్కులో శీఘ్రంగా మేధస్సును (జ్ఞానాన్ని) నర్తింపజేయుగాక!
విశేషము: సరస్వతి దేవి వాక్కుకు, అర్థానికి, భాషకు మూలం అని తెలియజేస్తున్నారు. ఈ స్తోత్రం ద్వారా సరస్వతి దేవి అనుగ్రహంతో తనలో వాక్చాతుర్యం, జ్ఞానం పెంపొందుతాయని ఆశిస్తున్నారు.
శ్లోకం 5:
ఉపాస్యమానా విప్రేంద్రైః సంధ్యాసు చ తిసృష్వపి .
సద్యః ప్రసీద మే మాతః సంధ్యావిద్యే సరస్వతీ .. 5..
పదచ్ఛేదము: ఉపాస్యమానా, విప్ర-ఇంద్రైః, సంధ్యాసు, చ, తిసృష్వపి, సద్యః, ప్రసీద, మే, మాతః, సంధ్యా-విద్యే, సరస్వతీ.
అన్వయము: తిసృష్వపి సంధ్యాసు విప్రేంద్రైః ఉపాస్యమానా మాతః సంధ్యావిద్యే సరస్వతీ మే సద్యః ప్రసీద.
ప్రతి పదార్థము:
తిసృష్వపి = మూడు, సంధ్యాసు = సంధ్యలలోనూ, విప్రేంద్రైః = ఉత్తములైన విప్రులచే, ఉపాస్యమానా = ఉపాసింపబడే, మాతః = ఓ మాతా!, సంధ్యావిద్యే = సంధ్యావిద్యా స్వరూపిణీ!, సరస్వతీ = సరస్వతీ దేవీ!, మే = నాకు, సద్యః = త్వరగా, ప్రసీద = ప్రసన్నురాలవు కమ్ము
తాత్పర్యము: ఉత్తములైన విప్రులచే మూడు సంధ్యలలోనూ ఉపాసింపబడే ఓ సంధ్యావిద్యా స్వరూపిణీ! సరస్వతీ దేవీ! నాకు త్వరగా ప్రసన్నురాలవు కమ్ము.
విశేషము: సంధ్యా వందనం ద్వారా విప్రులు గాయత్రీ మంత్రాన్ని (సరస్వతీ స్వరూపం) ఉపాసిస్తారు. అట్టి సరస్వతీ దేవి త్వరగా ప్రసన్నురాలై తన కోరికలను తీర్చమని ప్రార్థిస్తున్నారు.
శ్లోకం 6:
మందా నిందాలోలుపాఽహం స్వభావాత్
ఏతత్స్తోత్రం పూర్యతే కిం మయేతి .
మా తే భీతిర్హే మతే త్వాదృశానాం
ఏషా నేత్రీ రాధసా సూనృతానాం .. 6..
పదచ్ఛేదము: మందా, నిందా-లోలుపా, అహం, స్వభావాత్, ఏతత్-స్తోత్రం, పూర్యతే, కిం, మయా, ఇతి, మా, తే, భీతిః, హే, మతే, త్వాదృశానాం, ఏషా, నేత్రీ, రాధసాం, సూనృతానాం.
అన్వయము: స్వభావాత్ అహం మందా నిందాలోలుపా (అస్మి). మయా ఏతత్ స్తోత్రం కిం పూర్యతే ఇతి (మనోభావం). హే మతే, తే భీతిః మా (అస్తు). ఏషా త్వాదృశానాం సూనృతానాం రాధసాం నేత్రీ (అస్తి).
ప్రతి పదార్థము:
స్వభావాత్ = స్వభావరీత్యా, అహం = నేను, మందా = మందమతిని, నిందాలోలుపా = నిందలకు ఆశపడేదాన్ని, మయా = నాచే, ఏతత్స్తోత్రం = ఈ స్తోత్రం, కిం = ఎలా, పూర్యతే = పూర్తి చేయబడుతుంది, ఇతి = అని (అనుమానం), హే = ఓ, మతే = మతీ!, తే = నీకు, భీతిః = భయం, మా = వద్దు, ఏషా = ఈమె (దేవి), త్వాదృశానాం = నీ వంటి వారికి, సూనృతానాం = సత్యమైన, శుభకరమైన మాటలకు (జ్ఞానానికి), రాధసాం = సంపదలకు, నేత్రీ = నాయకురాలు (మార్గదర్శి).
తాత్పర్యము: స్వభావరీత్యా మందమతిని, నిందలకు ఆశపడేదాన్ని. ఈ స్తోత్రాన్ని నేను ఎలా పూర్తి చేయగలను? అని అనుమానిస్తున్నాను. ఓ మతీ! నీకు అటువంటి భయం వద్దు. నీ వంటి వారికి సత్యమైన, శుభకరమైన మాటలకు (జ్ఞానానికి) నాయకురాలు (దేవి) ఉంది.
విశేషము: ఇది ఒక ఆత్మసంభాషణ లేదా దేవిచేత కవికి లభించిన అభయం. కవి తన అజ్ఞానాన్ని, అశక్తతను వ్యక్తం చేస్తుండగా, దేవి (లేదా అంతరాత్మ) అభయమిచ్చి, తనలాంటి భక్తులకు ఆమె జ్ఞాన మార్గదర్శి అని తెలుపుతుంది. వేదపాద స్తోత్రం అని పేరు కాబట్టి, వేద వాక్కులు (సూనృతానాం) ఆమె ఆధీనంలో ఉన్నాయని చెప్పడం.
శ్లోకం 7:
తరంగభృకుటీకోటిభంగ్యా తర్జయతే జరాం .
సుధామయాయ శుభ్రాయ సింధూనాం పతయే నమః .. 7..
పదచ్ఛేదము: తరంగ-భృకుటీ-కోటి-భంగ్యా, తర్జయతే, జరాం, సుధా-మయాయ, శుభ్రాయ, సింధూనాం, పతయే, నమః.
అన్వయము: తరంగభృకుటీకోటిభంగ్యా జరాం తర్జయతే సుధామయాయ శుభ్రాయ సింధూనాం పతయే నమః.
ప్రతి పదార్థము:
తరంగభృకుటీకోటిభంగ్యా = అలల రూపంలో ఏర్పడిన పెదవి విరుపులతో (భృకుటితో), జరాం = వృద్ధాప్యాన్ని (జరాన్ని), తర్జయతే = బెదిరించే, సుధామయాయ = అమృతమయుడైన, శుభ్రాయ = తెల్లని, సింధూనాం = సముద్రాల, పతయే = పతికి (వరుణుడికి/క్షీరసాగరానికి), నమః = నమస్కారం.
తాత్పర్యము: అలల రూపంలో ఏర్పడిన పెదవి విరుపులతో (భృకుటితో) వృద్ధాప్యాన్ని (జరాన్ని) బెదిరించే, అమృతమయుడైన, తెల్లని సముద్రాల పతికి (వరుణుడికి/క్షీరసాగరానికి) నమస్కారం.
విశేషము: ఇక్కడ సముద్రాన్ని దేవి నివాసమైన మణిద్వీపానికి అధిపతిగా వర్ణించారు. క్షీరసాగరాన్ని అమృతమయంగా, శుభ్రంగా పేర్కొన్నారు. దేవి శక్తికి ప్రతీకగా, కాలగమనాన్ని, వృద్ధాప్యాన్ని సైతం తన భ్రూకుటితో నియంత్రించే శక్తి ఆమె నివాసానికి అధిపతికి ఉందని సూచిస్తున్నారు.
శ్లోకం 8:
తస్య మధ్యే మణిద్వీపః కల్పకారామభూషితః .
అస్తు మే లలితావాసః స్వస్తిదా అభయంకరః .. 8..
పదచ్ఛేదము: తస్య, మధ్యే, మణిద్వీపః, కల్పక-ఆరామ-భూషితః, అస్తు, మే, లలితా-ఆవాసః, స్వస్తిదా, అభయంకరః.
అన్వయము: తస్య మధ్యే కల్పకారామభూషితః మణిద్వీపః అస్తి. లలితావాసః స్వస్తిదా అభయంకరః మే అస్తు.
ప్రతి పదార్థము:
తస్య = ఆ (సముద్రం) యొక్క, మధ్యే = మధ్యలో, కల్పకారామభూషితః = కల్పవృక్షాలతో కూడిన తోటలతో అలంకరించబడిన, మణిద్వీపః = మణిద్వీపం, అస్తి = ఉంది, లలితావాసః = లలితాదేవి నివాసం, స్వస్తిదా = శ్రేయస్సును ఇచ్చేది, అభయంకరః = అభయాన్ని కలిగించేది, మే = నాకు, అస్తు = అగుగాక.
తాత్పర్యము: ఆ సముద్రం మధ్యలో కల్పవృక్షాలతో కూడిన తోటలతో అలంకరించబడిన మణిద్వీపం ఉంది. ఆ లలితాదేవి నివాసం నాకు శ్రేయస్సును, అభయాన్ని ఇచ్చుగాక!
విశేషము: దేవి నివాసమైన మణిద్వీపం (శ్రీచక్రంలో సహస్రారం లేదా ఆనంద నిలయం) వర్ణన. ఇది సమస్త శుభాలను, అభయాన్ని ప్రసాదించే ప్రదేశం. కల్పవృక్షాలు కోరినవి ఇచ్చేవి.
శ్లోకం 9:
కదంబమంజరీనిర్యద్వారుణీపారణోన్మదైః .
ద్విరేఫైర్వర్ణనీయాయ వనానాం పతయే నమః .. 9..
పదచ్ఛేదము: కదంబ-మంజరీ-నిర్యత్-వారుణీ-పారణ-ఉన్మదైః, ద్విరేఫైః, వర్ణనీయాయ, వనానాం, పతయే, నమః.
అన్వయము: కదంబమంజరీనిర్యద్వారుణీపారణోన్మదైః ద్విరేఫైః వర్ణనీయాయ వనానాం పతయే నమః.
ప్రతి పదార్థము:
కదంబమంజరీనిర్యద్వారుణీపారణోన్మదైః = కదంబ మంజరుల నుండి స్రవించే మకరందాన్ని త్రాగి ఉన్మత్తమైన, ద్విరేఫైః = తుమ్మెదలచే, వర్ణనీయాయ = స్తుతించబడే, వనానాం = వనాలకు, పతయే = అధిపతికి, నమః = నమస్కారం.
తాత్పర్యము: కదంబ మంజరుల నుండి స్రవించే మకరందాన్ని త్రాగి ఉన్మత్తమైన తుమ్మెదలచే స్తుతించబడే వనాలకు అధిపతికి నమస్కారం.
విశేషము: మణిద్వీపంలో ఉన్న కదంబ వనాల వర్ణన. కదంబ పుష్పాలు దేవికి ప్రీతికరమైనవి. తుమ్మెదలు వాటి మకరందం త్రాగి ఉన్మత్తంగా ఉండడం, ఆనందానికి, సౌందర్యానికి, ప్రకృతి సౌరభానికి ప్రతీక.
శ్లోకం 10:
తత్ర వప్రావలీలీలాగగనోల్లంఘిగోపురం .
మాతః కౌతూహలం దద్యాత్సుహార్యం నగరం తవ .. 10..
పదచ్ఛేదము: తత్ర, వప్ర-ఆవలీ-లీలా-గగన-ఉల్లంఘి-గోపురం, మాతః, కౌతూహలం, దద్యాత్, సుహార్యం, నగరం, తవ.
అన్వయము: మాతః, తత్ర వప్రావలీలీలాగగనోల్లంఘిగోపురం సుహార్యం తవ నగరం (మే) కౌతూహలం దద్యాత్.
ప్రతి పదార్థము:
తత్ర = అక్కడ (మణిద్వీపంలో), వప్రావలీలీలాగగనోల్లంఘిగోపురం = కోట గోడల వరుసల లీలలతో ఆకాశాన్ని స్పృశించే గోపురాలు కలిగిన, మాతః = ఓ మాతా!, సుహార్యం = అత్యంత మనోహరమైన, తవ = నీ, నగరం = నగరం, కౌతూహలం = కౌతూహలాన్ని (అద్భుతాన్ని), దద్యాత్ = ఇచ్చుగాక.
తాత్పర్యము: అక్కడ (మణిద్వీపంలో) కోట గోడల వరుసల లీలలతో ఆకాశాన్ని స్పృశించే గోపురాలు కలిగిన నీ నగరం, ఓ మాతా! నాకు కౌతూహలాన్ని (అద్భుతాన్ని) ప్రసాదిస్తుంది. నీ నగరం అత్యంత మనోహరమైనది.
విశేషము: మణిద్వీపంలోని దేవి నివాసం యొక్క గోపురాల వైభవాన్ని వర్ణిస్తున్నారు. ఆకాశాన్ని తాకే గోపురాలు దేవి యొక్క అద్భుతమైన, అతిలోకమైన వైభవాన్ని సూచిస్తాయి.
శ్లోకం 11:
మకరందఝరీమజ్జన్మిలిందకులసంకులాం . మహాపద్మాటవీం వందే యశసా సంపరీవృతాం .. 11..
పదచ్ఛేదము: మకరంద-ఝరీ-మజ్జత్-మిలింద-కుల-సంకులాం, మహాపద్మ-అటవీం, వందే, యశసా, సంపరీవృతాం.
అన్వయము: మకరందఝరీమజ్జన్మిలిందకులసంకులాం, యశసా సంపరీవృతాం మహాపద్మాటవీం వందే.
ప్రతి పదార్థము: మకరందఝరీమజ్జన్మిలిందకులసంకులాం = మకరంద ధారలలో మునిగి ఉన్న తుమ్మెదల గుంపులతో నిండిన, యశసా = కీర్తితో, సంపరీవృతాం = చుట్టబడిన, మహాపద్మాటవీం = గొప్ప పద్మవనానికి, వందే = నమస్కరిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము: మకరంద ధారలలో మునిగి ఉన్న తుమ్మెదల గుంపులతో నిండిన, కీర్తితో చుట్టబడిన మహాపద్మాటవికి (గొప్ప పద్మవనానికి) నమస్కరిస్తున్నాను.
విశేషము: దేవి నివాసమైన మణిద్వీపంలో కదంబ వనాలతో పాటు మహాపద్మవనాలు కూడా ఉన్నాయని, అవి మకరందంతో, తుమ్మెదలతో నిండి, యశస్సుతో కూడి ఉన్నాయని వర్ణించారు. ఇది దేవి యొక్క సమస్త శుభ, ఐశ్వర్య, సౌందర్య స్వరూపాన్ని తెలియజేస్తుంది.
శ్లోకం 12:
తత్రైవ చింతామణిధోరణోఽర్చిభిర్- వినిర్మితం రోపితరత్నశృంగం . భజే భవానీ భవనావతంసం ఆదిత్యవర్ణం తమసః పరస్తాత్ .. 12..
పదచ్ఛేదము: తత్రైవ, చింతామణి-ధోరణ-అర్చిభిః, వినిర్మితం, రోపిత-రత్న-శృంగం, భజే, భవానీ, భవన-అవతంసం, ఆదిత్య-వర్ణం, తమసః, పరస్తాత్.
అన్వయము: తత్రైవ చింతామణిధోరణోఽర్చిభిర్వినిర్మితం, రోపితరత్నశృంగం, భవానీ భవనావతంసం, ఆదిత్యవర్ణం, తమసః పరస్తాత్ (తత్) భజే.
ప్రతి పదార్థము: తత్రైవ = అక్కడే (మణిద్వీపంలో), చింతామణిధోరణార్చిభిః = చింతామణుల వరుసల కాంతితో, వినిర్మితం = నిర్మించబడిన, రోపితరత్నశృంగం = రత్నశిఖరాలు కలిగిన, భవానీభవనావతంసం = భవాని భవనానికి అలంకారమైన, ఆదిత్యవర్ణం = సూర్యుని వలె ప్రకాశించే, తమసః = చీకటిని, పరస్తాత్ = దాటిన దానిని, భజే = నేను భజిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము: అక్కడే (మణిద్వీపంలో) చింతామణుల వరుసల కాంతితో నిర్మించబడిన, రత్నశిఖరాలు కలిగిన, భవాని భవనానికి అలంకారమైన, సూర్యుని వలె ప్రకాశించే, చీకటిని దాటిన దానిని నేను భజిస్తున్నాను.
విశేషము: దేవి నివాస గృహం యొక్క వైభవాన్ని వర్ణించారు. చింతామణులతో నిర్మితమైనది, రత్నకాంతులతో నిండినది. 'ఆదిత్యవర్ణం తమసః పరస్తాత్' అనేది వేదవాక్యం (యజుర్వేదం, శ్వేతాశ్వతర ఉపనిషత్) నుండి గ్రహించబడినది. ఇది దేవి యొక్క పరబ్రహ్మ స్వరూపాన్ని, అజ్ఞానంధకారాన్ని తొలగించే జ్యోతి స్వరూపాన్ని సూచిస్తుంది.
శ్లోకం 13:
మునిభిః స్వాత్మలాభాయ యచ్చక్రం హృది సేవ్యతే . తత్ర పశ్యామి బుధ్యా తదక్షరే పరమే వ్యోమన్ .. 13..
పదచ్ఛేదము: మునిభిః, స్వ-ఆత్మ-లాభాయ, యత్, చక్రం, హృది, సేవ్యతే, తత్ర, పశ్యామి, బుధ్యా, తత్, అక్షరే, పరమే, వ్యోమన్.
అన్వయము: మునిభిః స్వాత్మలాభాయ యత్ చక్రం హృది సేవ్యతే, తత్ అక్షరే పరమే వ్యోమన్ బుధ్యా పశ్యామి.
ప్రతి పదార్థము: మునిభిః = మునులచే, స్వాత్మలాభాయ = తమ ఆత్మజ్ఞానం కోసం, యత్ = ఏ, చక్రం = చక్రాన్ని, హృది = హృదయంలో, సేవ్యతే = సేవిస్తారో, తత్ర = ఆ (శ్రీచక్రంలో), అక్షరే = అక్షరాన్ని (నాశనం లేనిదాన్ని), పరమే = పరమ, వ్యోమన్ = ఆకాశంలో (బ్రహ్మలోకం), బుధ్యా = బుద్ధి ద్వారా, పశ్యామి = నేను దర్శిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము: మునులు తమ ఆత్మజ్ఞానం కోసం ఏ చక్రాన్ని హృదయంలో సేవిస్తారో, ఆ అక్షరాన్ని (నాశనం లేనిదాన్ని) పరమ ఆకాశంలో (పరమ వ్యోమం - బ్రహ్మలోకం) నేను బుద్ధి ద్వారా దర్శిస్తున్నాను.
విశేషము: శ్రీచక్రాన్ని ఇక్కడ ప్రస్తావించారు. మునులు ఆత్మజ్ఞానం కోసం శ్రీచక్రాన్ని హృదయంలో ధ్యానిస్తారని, అది అక్షర బ్రహ్మ స్వరూపమని, పరమ వ్యోమంలో ఉంటుందని కవి తన అనుభూతిని తెలియజేస్తున్నారు.
శ్లోకం 14:
పంచబ్రహ్మమయో మంచస్తత్ర యో బిందుమధ్యగః . తవ కామేశి వాసోఽయమాయుష్మంతం కరోతు మాం .. 14..
పదచ్ఛేదము: పంచ-బ్రహ్మ-మయః, మంచః, తత్ర, యః, బిందు-మధ్యగః, తవ, కామేశి, వాసః, అయం, ఆయుష్మంతం, కరోతు, మాం.
అన్వయము: తత్ర యః బిందుమధ్యగః పంచబ్రహ్మమయః మంచః అస్తి. అయం తవ వాసః, హే కామేశి, మాం ఆయుష్మంతం కరోతు.
ప్రతి పదార్థము: తత్ర = అక్కడ (శ్రీచక్రంలో), యః = ఏ, బిందుమధ్యగః = బిందు మధ్యంలో ఉన్నదో, పంచబ్రహ్మమయః = పంచబ్రహ్మలతో (బ్రహ్మ, విష్ణు, రుద్ర, ఈశ్వర, సదాశివ) కూడిన, మంచః = మంచం, అస్తి = ఉందో, అయం = ఈ, తవ = నీ, వాసః = నివాసం, హే కామేశి = ఓ కామేశ్వరీ!, మాం = నన్ను, ఆయుష్మంతం = ఆయుష్మంతుని (దీర్ఘాయుష్షు కలవాడిని), కరోతు = చేయుగాక.
తాత్పర్యము: అక్కడ (శ్రీచక్రంలో) బిందు మధ్యంలో పంచబ్రహ్మలతో (బ్రహ్మ, విష్ణు, రుద్ర, ఈశ్వర, సదాశివ) కూడిన మంచం ఉంది. ఓ కామేశ్వరీ! ఆ నీ నివాసం నన్ను ఆయుష్మంతుని (దీర్ఘాయుష్షు కలవాడిని) చేయుగాక!
విశేషము: దేవి యొక్క సింహాసనాన్ని వర్ణించారు. ఇది పంచబ్రహ్మల మంచంగా చెప్పబడుతుంది. దేవి బిందు స్థానంలో (శ్రీచక్ర మధ్యలో) కొలువై ఉంటుంది. ఆమెను ఆయుష్షు ప్రదాయినిగా ప్రార్థించారు.
శ్లోకం 15:
నానారత్నగులుచ్ఛాలీకాంతికిమ్మీలితోదరం . విమృశామి వితానం తేఽతిశ్లక్ష్ణమతిలోమశం .. 15..
పదచ్ఛేదము: నానా-రత్న-గులుచ్ఛ-ఆలీ-కాంతి-కిమ్మీలిత-ఉదరం, విమృశామి, వితానం, తే, అతి-శ్లక్ష్ణం, అతి-లోమశం.
అన్వయము: నానారత్నగులుచ్ఛాలీకాంతికిమ్మీలితోదరం, అతిశ్లక్ష్ణం, అతిలోమశం తే వితానం విమృశామి.
ప్రతి పదార్థము: నానారత్నగులుచ్ఛాలీకాంతికిమ్మీలితోదరం = అనేక రత్నాల గుత్తులతో ప్రకాశించే కాంతులతో ప్రకాశించే లోపలి భాగం కలిగిన, అతిశ్లక్ష్ణం = అత్యంత మృదువైన, అతిలోమశం = అత్యంత మందమైన వెంట్రుకలు కలిగిన, తే = నీ, వితానం = వితానాన్ని (పైకప్పును), విమృశామి = నేను ధ్యానిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము: అనేక రత్నాల గుత్తులతో ప్రకాశించే కాంతులతో ప్రకాశించే లోపలి భాగం కలిగిన, అత్యంత మృదువైన, అత్యంత మందమైన వెంట్రుకలు కలిగిన నీ వితానాన్ని (పైకప్పును) నేను ధ్యానిస్తున్నాను.
విశేషము: దేవి మండపం యొక్క పైకప్పును వర్ణిస్తున్నారు. రత్న కాంతులతో ప్రకాశిస్తూ, అత్యంత సున్నితంగా, మృదువుగా ఉండటం దేవి యొక్క వైభవాన్ని, ఆమె నివాసం యొక్క దివ్యత్వాన్ని సూచిస్తుంది.
శ్లోకం 16:
పర్యంకతల్పోపరి దర్శనీయం సబాణచాపాంకుశపాశపాణిం . అశేషభూషారమణీయమీడే త్రిలోచనం నీలకంఠం ప్రశాంతం .. 16..
పదచ్ఛేదము: పర్యంక-తల్ప-ఉపరి, దర్శనీయం, స-బాణ-చాప-అంకుశ-పాశ-పాణిం, అశేష-భూషా-రమణీయం, ఈడే, త్రి-లోచనం, నీల-కంఠం, ప్రశాంతం.
అన్వయము: పర్యంకతల్పోపరి దర్శనీయం, సబాణచాపాంకుశపాశపాణిం, అశేషభూషారమణీయం, త్రిలోచనం, నీలకంఠం, ప్రశాంతం (కామేశ్వరం) ఈడే.
ప్రతి పదార్థము: పర్యంకతల్పోపరి = మంచంపై పర్యంకం పైన, దర్శనీయం = దర్శనీయుడైన, సబాణచాపాంకుశపాశపాణిం = బాణం, ధనస్సు, అంకుశం, పాశం చేతులలో ధరించిన, అశేషభూషారమణీయం = సమస్త ఆభరణాలతో రమణీయంగా ఉన్న, త్రిలోచనం = మూడు కళ్ళు కలిగిన, నీలకంఠం = నీలకంఠుడైన, ప్రశాంతం = ప్రశాంతమైన ఆ స్వామిని (కామేశ్వరుడిని), ఈడే = నేను స్తుతిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము: మంచంపై పర్యంకం పైన దర్శనీయుడైన, బాణం, ధనస్సు, అంకుశం, పాశం చేతులలో ధరించిన, సమస్త ఆభరణాలతో రమణీయంగా ఉన్న, మూడు కళ్ళు కలిగిన, నీలకంఠుడైన, ప్రశాంతమైన ఆ స్వామిని (కామేశ్వరుడిని) నేను స్తుతిస్తున్నాను.
విశేషము: ఇక్కడ కామేశ్వరుడిని (పరమశివుడిని) వర్ణిస్తున్నారు. ఆయన బాణం, ధనస్సు (పుష్పబాణాలు), అంకుశం, పాశం ధరించడం, త్రిలోచనం, నీలకంఠం వంటివి దేవికి అత్యంత సన్నిహితుడైన శక్తిని, ఆయనే దేవికి ఆధారం అని సూచిస్తున్నాయి.
శ్లోకం 17:
జటారుణం చంద్రకలాలలామం ఉద్వేలలావణ్యకలాభిరామం . కామేశ్వరం కామశరాసనాంకం సమస్తసాక్షిం తమసః పరస్తాత్ .. 17..
పదచ్ఛేదము: జటా-అరుణం, చంద్ర-కలా-లలామం, ఉద్వేల-లావణ్య-కలా-అభిరామం, కామేశ్వరం, కామ-శరాసన-అంకం, సమస్త-సాక్షిం, తమసః, పరస్తాత్.
అన్వయము: జటారుణం, చంద్రకలాలలామం, ఉద్వేలలావణ్యకలాభిరామం, కామేశ్వరం, కామశరాసనాంకం, సమస్తసాక్షిం, తమసః పరస్తాత్ (తమ్ ఈడే).
ప్రతి పదార్థము: జటారుణం = ఎర్రటి జడలు కలిగిన, చంద్రకలాలలామం = చంద్రకళను నుదుటిపై ధరించిన, ఉద్వేలలావణ్యకలాభిరామం = అపరిమితమైన లావణ్య కళలతో మనోహరుడైన, కామేశ్వరం = కామేశ్వరుడిని, కామశరాసనాంకం = కామదేవుని ధనస్సును (శరీరాన్ని) చిహ్నంగా కలిగిన, సమస్తసాక్షిం = సమస్తానికీ సాక్షియైన, తమసః = చీకటిని, పరస్తాత్ = దాటిన దానిని (నేను స్తుతిస్తున్నాను).
తాత్పర్యము: ఎర్రటి జడలు కలిగిన, చంద్రకళను నుదుటిపై ధరించిన, అపరిమితమైన లావణ్య కళలతో మనోహరుడైన, కామదేవుని ధనస్సును (శరీరాన్ని) చిహ్నంగా కలిగిన, సమస్తానికీ సాక్షియైన, చీకటిని దాటిన కామేశ్వరుడిని నేను స్తుతిస్తున్నాను.
విశేషము: కామేశ్వరుడి రూపాన్ని మరింత వివరంగా వర్ణించారు. చంద్రకళాధారణ, ఉద్వేల లావణ్యం (అపారమైన సౌందర్యం) దేవికి తగిన పతిగా ఆయన్ను చిత్రిస్తుంది. 'తమసః పరస్తాత్' అనేది వేదవాక్యం, పరమాత్మ స్వరూపాన్ని సూచిస్తుంది. కామదేవుడిని జయించినవాడు కాబట్టి 'కామశరాసనాంకం' అని వర్ణించారు.
శ్లోకం 18:
తత్ర కామేశవామాంకే ఖేలంతీమలికుంతలాం . సచ్చిదానందలహరీం మహాలక్ష్మీముపాస్మహే .. 18..
పదచ్ఛేదము: తత్ర, కామేశ-వామాంకే, ఖేలంతీం, అలి-కుంతలాం, సత్-చిత్-ఆనంద-లహరీం, మహా-లక్ష్మీం, ఉపాస్మహే.
అన్వయము: తత్ర కామేశవామాంకే ఖేలంతీం, అలికుంతలాం, సచ్చిదానందలహరీం మహాలక్ష్మీం ఉపాస్మహే.
ప్రతి పదార్థము: తత్ర = అక్కడ (పర్యంకంపై), కామేశవామాంకే = కామేశ్వరుడి ఎడమ తొడపై, ఖేలంతీం = క్రీడిస్తున్న, అలికుంతలాం = తుమ్మెదల వంటి నల్లని కేశాలు కలిగిన, సచ్చిదానందలహరీం = సచ్చిదానందలహరీ స్వరూపిణియైన, మహాలక్ష్మీం = మహాలక్ష్మిని (త్రిపురసుందరిని), ఉపాస్మహే = మేము ఉపాసిస్తున్నాము.
తాత్పర్యము: అక్కడ (పర్యంకంపై) కామేశ్వరుడి ఎడమ తొడపై క్రీడిస్తున్న, తుమ్మెదల వంటి నల్లని కేశాలు కలిగిన, సచ్చిదానందలహరీ స్వరూపిణియైన మహాలక్ష్మిని (త్రిపురసుందరిని) మేము ఉపాసిస్తున్నాము.
విశేషము: ఇక్కడ ప్రధానంగా త్రిపురసుందరీ దేవి స్వరూపాన్ని వర్ణిస్తున్నారు. ఆమె కామేశ్వరుడి వామాంకంలో ఉండటం, ఆమె పరమ శక్తి స్వరూపం అని, సచ్చిదానంద స్వరూపిణి అని తెలియజేస్తుంది. మహాలక్ష్మి అని ఇక్కడ త్రిపురసుందరీదేవిని సంబోధించారు.
శ్లోకం 19:
చారుగోరోచనాపంకజంబాలితఘనస్తనీం . నమామి త్వామహం లోకమాతరం పద్మమాలినీం .. 19..
పదచ్ఛేదము: చారు-గోరోచనా-పంక-జంబాలిత-ఘన-స్తనీం, నమామి, త్వాం, అహం, లోక-మాతరం, పద్మ-మాలినీం.
అన్వయము: అహం చారుగోరోచనాపంకజంబాలితఘనస్తనీం, పద్మమాలినీం, లోకమాతరం త్వాం నమామి.
ప్రతి పదార్థము: అహం = నేను, చారుగోరోచనాపంకజంబాలితఘనస్తనీం = అందమైన గోరోచనా పంకంతో (లేపనంతో) అలంకరించబడిన నిండు వక్షోజాలు కలిగిన, పద్మమాలినీం = పద్మమాల ధరించిన, లోకమాతరం = లోకమాత అయిన, త్వాం = నిన్ను, నమామి = నమస్కరిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము: అందమైన గోరోచనా పంకంతో (లేపనంతో) అలంకరించబడిన నిండు వక్షోజాలు కలిగిన, పద్మమాల ధరించిన, లోకమాత అయిన నిన్ను నేను నమస్కరిస్తున్నాను.
విశేషము: దేవి సౌందర్యాన్ని, ఆమె మాతృత్వాన్ని వర్ణిస్తున్నారు. గోరోచన అలంకరణ, పద్మమాల దేవికి ఐశ్వర్యం, శుభత్వానికి ప్రతీక.
శ్లోకం 20:
శివే నమన్నిర్జరకుంజరాసుర- ప్రతోలికామౌలిమరీచివీచిభిః . ఇదం తవ క్షాలనజాతసౌభగం చరణం నో లోకే సుధితాం దధాతు .. 20..
పదచ్ఛేదము: శివే, నమన్-నిర్జర-కుంజర-అసుర-ప్రతోలికా-మౌలి-మరీచి-వీచిభిః, ఇదం, తవ, క్షాలన-జాత-సౌభగం, చరణం, నః, లోకే, సుధితాం, దధాతు.
అన్వయము: హే శివే! నమన్-నిర్జర-కుంజర-అసుర-ప్రతోలికా-మౌలి-మరీచి-వీచిభిః , క్షాలనజాతసౌభగం ఇదం తవ చరణం నః లోకే సుధితాం దధాతు.
ప్రతి పదార్థము: హే శివే = ఓ శివే!, నమన్నిర్జరకుంజరాసురప్రతోలికామౌలిమరీచివీచిభిః = నమస్కరిస్తున్న దేవతలు, ఏనుగులు (ఐరావతం వంటివి), అసురులు, ద్వారపాలకులు వారి కిరీటాల కాంతి తరంగాలతో, క్షాలనజాతసౌభగం = క్షాళనం చేయబడినందువల్ల శుభాన్ని పొందిన, ఇదం = ఈ, తవ = నీ, చరణం = పాదపద్మం, నః = మాకు, లోకే = లోకంలో, సుధితాం = శుభాన్ని (సుఖాన్ని), దధాతు = ప్రసాదించుగాక.
తాత్పర్యము: శివే! నమస్కరిస్తున్న దేవతలు, ఏనుగులు (ఐరావతం వంటివి), అసురులు, ద్వారపాలకులు వారి కిరీటాల కాంతి తరంగాలతో క్షాళనం చేయబడిన నీ పాదపద్మం మాకు లోకంలో శుభాన్ని (సుఖాన్ని) ప్రసాదించుగాక!
విశేషము: దేవి పాదపద్మాల మహిమను వర్ణించారు. ఆమె పాదాలు దేవతలచే, అసురులచే పూజింపబడతాయని, వారి కిరీటాల కాంతులతో క్షాళనం చేయబడతాయని, అవి సర్వశుభాలను ఇస్తాయని తెలియజేస్తున్నారు. ఇది దేవి యొక్క సార్వభౌమత్వాన్ని, పూజ్యత్వాన్ని సూచిస్తుంది.
శ్లోకం 21:
కల్పస్యాదౌ కారణేశానపి త్రీన్ స్రష్టుం దేవి త్రీన్గుణానాదధానాం . సేవే నిత్యం శ్రేయసే భూయసే త్వా- మజామేకాం లోహితశుక్లకృష్ణాం .. 21..
పదచ్ఛేదము: కల్పస్య-ఆదౌ, కారణ-ఈశాన్, అపి, త్రీన్, స్రష్టుం, దేవి, త్రీన్, గుణాన్, ఆదధానాం, సేవే, నిత్యం, శ్రేయసే, భూయసే, త్వాం, అజాం, ఏకాం, లోహిత-శుక్ల-కృష్ణాం.
అన్వయము: దేవి, కల్పస్యాదౌ త్రీన్ కారణేశాన్ స్రష్టుం త్రీన్ గుణాన్ ఆదధానాం, అజాం, ఏకాం, లోహితశుక్లకృష్ణాం త్వాం భూయసే శ్రేయసే నిత్యం సేవే.
ప్రతి పదార్థము: దేవి = ఓ దేవీ!, కల్పస్యాదౌ = కల్పారంభంలో, త్రీన్ = ముగ్గురు, కారణేశాన్ = కారణేశ్వరులను (బ్రహ్మ, విష్ణు, రుద్రులను), స్రష్టుం = సృష్టించడానికి, త్రీన్ = మూడు, గుణాన్ = గుణాలను (సత్వం, రజస్సు, తమస్సు), ఆదధానాం = ధరించిన, అజాం = పుట్టుక లేనిదైన, ఏకాం = అద్వితీయమైన, లోహితశుక్లకృష్ణాం = ఎరుపు, తెలుపు, నలుపు వర్ణాలతో కూడిన, త్వాం = నిన్ను, భూయసే = గొప్ప, శ్రేయసే = శ్రేయస్సు కోసం, నిత్యం = నిత్యం, సేవే = సేవిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము: ఓ దేవీ! కల్పారంభంలో ముగ్గురు కారణేశ్వరులను (బ్రహ్మ, విష్ణు, రుద్రులను) సృష్టించడానికి మూడు గుణాలను (సత్వం, రజస్సు, తమస్సు) ధరించిన, పుట్టుక లేనిదైన, ఎరుపు, తెలుపు, నలుపు వర్ణాలతో కూడిన నిన్ను నేను నిత్యం గొప్ప శ్రేయస్సు కోసం సేవిస్తున్నాను.
విశేషము: దేవి యొక్క సృష్టి కారణత్వాన్ని, త్రిగుణాత్మక స్వరూపాన్ని తెలియజేస్తున్నారు. ఆమె పుట్టుక లేనిది (అజా), స్వయంభూ. సృష్టి, స్థితి, లయ కారకులైన త్రిమూర్తులకు మూలకారణం ఆమెయే. ఎరుపు, తెలుపు, నలుపు రంగులు త్రిగుణాలకు ప్రతీకలు.
శ్లోకం 22:
కేశోద్భూతైరద్భుతామోదపూరై- రాశావృందం సాంద్రమాపూరయంతీం . త్వామానమ్య త్వత్ప్రసాదాత్స్వయంభూ- రస్మాన్మాయీ సృజతే విశ్వమేతత్ .. 22..
పదచ్ఛేదము: కేశ-ఉద్భూతైః, అద్భుత-ఆమోద-పూరైః, ఆశా-వృందం, సాంద్రం, ఆపూరయంతీం, త్వాం, ఆనమ్య, త్వత్-ప్రసాదాత్, స్వయంభూః, అస్మాన్, మాయీ, సృజతే, విశ్వం, ఏతత్.
అన్వయము: కేశోద్భూతైరద్భుతామోదపూరైరాశావృందం సాంద్రమాపూరయంతీం త్వాం ఆనమ్య, త్వత్ప్రసాదాత్ మాయీ స్వయంభూః ఏతత్ విశ్వం సృజతే.
ప్రతి పదార్థము: కేశ-ఉద్భూతైః, అద్భుత-ఆమోద-పూరైః = నీ కేశాల నుండి వెలువడే అద్భుతమైన సుగంధ పరంపరలతో, ఆశావృందం = దిక్కులన్నింటినీ, సాంద్రం = నిండుగా, ఆపూరయంతీం = నింపే, త్వాం = నిన్ను, ఆనమ్య = నమస్కరించి, త్వత్ప్రసాదాత్ = నీ ప్రసాదం వల్లనే, మాయీ = మాయావి అయిన, స్వయంభూః = స్వయంభూ (బ్రహ్మ), ఏతత్ = ఈ, విశ్వం = విశ్వాన్ని, సృజతే = సృష్టిస్తున్నాడు.
తాత్పర్యము: నీ కేశాల నుండి వెలువడే అద్భుతమైన సుగంధ పరంపరలతో దిక్కులన్నింటినీ నింపే నిన్ను నమస్కరించి, నీ ప్రసాదం వల్లనే ఆ మాయావి అయిన స్వయంభూ (బ్రహ్మ) ఈ విశ్వాన్ని సృష్టిస్తున్నాడు.
విశేషము: దేవి సుగంధానికి, సృష్టికి మూలం అని తెలియజేస్తున్నారు. బ్రహ్మ కూడా దేవి అనుగ్రహం వల్లే సృష్టి కార్యాలను నిర్వహిస్తాడని పేర్కొన్నారు. ఇది దేవి యొక్క సర్వోన్నత స్థితిని సూచిస్తుంది.
శ్లోకం 23:
అర్ధోన్మీలద్యౌవనోద్దామదర్పాం దివ్యాకల్పైరర్పయంతీం మయూఖాన్ . దేవి ధ్యాత్వా త్వాం పురా కైటభారి- ర్విశ్వం బిభర్తి భువనస్య నాభిః .. 23..
పదచ్ఛేదము: అర్ధ-ఉన్మీలత్-యౌవన-ఉద్దామ-దర్పాం, దివ్య-అకల్పైః, అర్పయంతీం, మయూఖాన్, దేవి, ధ్యాత్వా, త్వాం, పురా, కైటభ-అరిః, విశ్వం, బిభర్తి, భువనస్య, నాభిః.
అన్వయము: దేవి, అర్ధోన్మీలద్యౌవనోద్దామదర్పాం, దివ్యాకల్పైర్మయూఖానర్పయంతీం త్వాం పురా ధ్యాత్వా, కైటభారిః భువనస్య నాభిః (సన్) విశ్వం బిభర్తి.
ప్రతి పదార్థము: దేవి = ఓ దేవి!, అర్ధోన్మీలద్యౌవనోద్దామదర్పాం = అర్ధవికసితమైన యౌవనంతో ఉద్దామమైన (అతిశయించిన) గర్వం కలిగిన, దివ్యాకల్పైః = దివ్యమైన ఆభరణాలతో, మయూఖాన్ = కాంతులను, అర్పయంతీం = ప్రసరింపజేసే, త్వాం = నిన్ను, పురా = పూర్వం, ధ్యాత్వా = ధ్యానించి, కైటభారిః = కైటభాసురుడి శత్రువైన (విష్ణువు), భువనస్య = భువనానికి, నాభిః = నాభి (కేంద్రం) (అయి), విశ్వం = ఈ విశ్వాన్ని, బిభర్తి = భరిస్తున్నాడు.
తాత్పర్యము: అర్ధవికసితమైన యౌవనంతో ఉద్దామమైన (అతిశయించిన) గర్వం కలిగిన, దివ్యమైన ఆభరణాలతో కాంతులను ప్రసరింపజేసే ఓ దేవి! నిన్ను పూర్వం కైటభాసురుడి శత్రువైన (విష్ణువు) ధ్యానించి, ఈ విశ్వాన్ని భరిస్తున్నాడు, అతడే భువనానికి నాభి (కేంద్రం).
విశేషము: విష్ణువు దేవిని ధ్యానించి విశ్వాన్ని పోషిస్తున్నాడని చెబుతున్నారు. కైటభారి (కైటభాసురుడి శత్రువు) అంటే విష్ణువు. దేవి యొక్క సౌందర్యం, యౌవనం, దివ్యత్వం వర్ణించబడ్డాయి. దేవియే సర్వ దేవతల కార్యాలకు మూలం అని మరల స్పష్టం అవుతుంది.
శ్లోకం 24:
కహ్లారశ్రీమంజరీపుంజరీతిం ధిక్కుర్వంతీమంబ తే పాటలిమ్నా . మూర్తిం ధ్యాత్వా శాశ్వతీం భూతిమాయ- న్నింద్రో రాజా జగతో య ఈశే .. 24..
పదచ్ఛేదము: కహ్లార-శ్రీ-మంజరీ-పుంజ-రీతిం, ధిక్కుర్వంతీం, అంబ, తే, పాటలిమ్నా, మూర్తిం, ధ్యాత్వా, శాశ్వతీం, భూతిం, ఆయాత్, ఇంద్రః, రాజా, జగతః, యః, ఈశే.
అన్వయము: అంబ, కహ్లారశ్రీమంజరీపుంజరీతిం తే పాటలిమ్నా ధిక్కుర్వంతీం మూర్తిం ధ్యాత్వా, యః ఇంద్రః జగతో రాజా ఈశే, సః శాశ్వతీం భూతిమాయాత్.
ప్రతి పదార్థము: అంబ = ఓ అంబా!, కహ్లారశ్రీమంజరీపుంజరీతిం = కలువ పువ్వుల గుత్తుల శోభను, తే = నీ, పాటలిమ్నా = ఎరుపుదనంతో, ధిక్కుర్వంతీం = ధిక్కరించే, మూర్తిం = రూపాన్ని, ధ్యాత్వా = ధ్యానించి, యః = ఏ, ఇంద్రః = ఇంద్రుడు, జగతః = ఈ జగత్తుకు, రాజా = రాజై, ఈశే = పాలిస్తున్నాడో, సః = అతడు, శాశ్వతీం = శాశ్వతమైన, భూతిం = ఐశ్వర్యాన్ని, ఆయాత్ = పొందాడు.
తాత్పర్యము: ఓ అంబా! కలువ పువ్వుల గుత్తుల శోభను తన ఎరుపుదనంతో ధిక్కరించే నీ రూపాన్ని ధ్యానించి, ఈ జగత్తుకు రాజైన, పాలించే ఇంద్రుడు శాశ్వతమైన ఐశ్వర్యాన్ని పొందాడు.
విశేషము: ఇంద్రుడు దేవిని ధ్యానించి ఐశ్వర్యాన్ని పొందాడు అని చెబుతున్నారు. దేవి యొక్క ఎరుపు రంగు (పాటలిమ్నా), కలువ పువ్వుల కాంతిని సైతం మించిపోతుందని వర్ణిస్తున్నారు. ఇది దేవి యొక్క తేజస్సు, సౌందర్యం, ఐశ్వర్య ప్రదాయినిత్వాన్ని సూచిస్తుంది.
శ్లోకం 25:
దేవతాంతరమంత్రౌఘజపశ్రీఫలభూతయా . జాపకస్తవ దేవ్యంతే విద్యయా విందతేఽమృతం .. 25..
పదచ్ఛేదము: దేవతా-అంతరం-మంత్ర-ఓఘ-జప-శ్రీ-ఫల-భూతయా, జాపకః, తవ, దేవి, అంతే, విద్యయా, విందతే, అమృతం.
అన్వయము: దేవి, దేవతాంతరమంత్రౌఘజపశ్రీఫలభూతయా తవ విద్యయా జాపకః అంతే అమృతం విందతే.
ప్రతి పదార్థము: దేవి = ఓ దేవీ!, దేవతాంతరమంత్రౌఘజపశ్రీఫలభూతయా = ఇతర దేవతల మంత్ర సమూహాలను జపించిన శ్రేయస్సు (ఫలం) స్వరూపిణియైన, తవ = నీ, విద్యయా = విద్య (మంత్రం) వల్ల, జాపకః = జపించేవాడు, అంతే = చివరికి, అమృతం = అమృతాన్ని (మోక్షాన్ని), విందతే = పొందుతాడు.
తాత్పర్యము: ఇతర దేవతల మంత్ర సమూహాలను జపించిన శ్రేయస్సు (ఫలం) నీ విద్య (మంత్రం) వల్లనే లభిస్తుంది. నీ విద్యను జపించేవాడు, ఓ దేవీ! చివరికి అమృతాన్ని (మోక్షాన్ని) పొందుతాడు.
విశేషము: దేవి యొక్క మహామంత్రం (శ్రీవిద్య) యొక్క గొప్పదనాన్ని తెలియజేస్తున్నారు. ఇతర దేవతల మంత్రాల ఫలం కూడా ఆమె విద్యలోనే అంతర్గతమై ఉందని, ఆమె విద్యను జపించడం ద్వారా మోక్షం లభిస్తుందని పేర్కొన్నారు.
శ్లోకం 26:
పుంస్కోకిలకలక్వాణకోమలాలాపశాలిని . భద్రాణి కురు మే మాతర్దురితాని పరాసువ .. 26..
పదచ్ఛేదము: పుంస్-కోకిల-కల-క్వాణ-కోమల-ఆలాప-శాలిని, భద్రాణి, కురు, మే, మాతః, దురితాని, పరాసువ.
అన్వయము: హే మాతః, పుంస్కోకిలకలక్వాణకోమలాలాపశాలిని, మే భద్రాణి కురు, దురితాని పరాసువ.
ప్రతి పదార్థము: హే మాతః = ఓ మాతా!, పుంస్కోకిలకలక్వాణకోమలాలాపశాలిని = మగ కోకిల యొక్క మధురమైన కూత వంటి కోమలమైన పలుకులు కలిగిన, మే = నాకు, భద్రాణి = శుభాలను, కురు = ప్రసాదించు, దురితాని = పాపాలను, పరాసువ = దూరంచేయు.
తాత్పర్యము: మగ కోకిల యొక్క మధురమైన కూత వంటి కోమలమైన పలుకులు కలిగిన ఓ మాతా! నాకు శుభాలను ప్రసాదించు, నా పాపాలను దూరంచేయు.
విశేషము: దేవి వాక్కు యొక్క మధురత్వాన్ని వర్ణిస్తున్నారు. ఆమెను శుభాలను ప్రసాదించమని, పాపాలను తొలగించమని ప్రార్థిస్తున్నారు.
శ్లోకం 27:
అంతేవాసిన్నస్తి చేత్తే ముముక్షా వక్ష్యే యుక్తిం ముక్తసర్వైషణస్సన్ . సద్భ్యః సాక్షాత్ సుందరీం జ్ఞప్తిరూపాం శ్రద్ధాభక్తిజ్ఞానయోగాదవేహి .. 27..
పదచ్ఛేదము: అంతేవాసిన్, అస్తి, చేత్, తే, ముముక్షా, వక్ష్యే, యుక్తిం, ముక్త-సర్వ-ఏషణః-సన్, సద్భ్యః, సాక్షాత్, సుందరీం, జ్ఞప్తి-రూపాం, శ్రద్ధా-భక్తి-జ్ఞాన-యోగాత్, అవేహి.
అన్వయము: హే అంతేవాసిన్, చేత్ తే ముముక్షా అస్తి, (తర్హి) ముక్తసర్వైషణస్సన్ (అహం) యుక్తిం వక్ష్యే. (త్వం) సద్భ్యః శ్రద్ధాభక్తిజ్ఞానయోగాత్ జ్ఞప్తిరూపాం సుందరీం సాక్షాత్ అవేహి.
ప్రతి పదార్థము: హే అంతేవాసిన్ = ఓ శిష్యుడా!, చేత్ = అయితే, తే = నీకు, ముముక్షా = మోక్షం పొందాలనే కోరిక, అస్తి = ఉంటే, ముక్తసర్వైషణః-సన్ = సమస్త ఆశలను విడిచిపెట్టి, (అహం) = నేను, యుక్తిం = ఉపాయాన్ని, వక్ష్యే = చెబుతాను. (త్వం) = నీవు, సద్భ్యః = సత్పురుషుల నుండి, శ్రద్ధాభక్తిజ్ఞానయోగాత్ = శ్రద్ధ, భక్తి, జ్ఞాన యోగాల ద్వారా, జ్ఞప్తిరూపాం = జ్ఞాన స్వరూపిణియైన, సుందరీం = సుందరీ దేవిని, సాక్షాత్ = ప్రత్యక్షంగా, అవేహి = తెలుసుకో.
తాత్పర్యము: ఓ శిష్యుడా! నీకు మోక్షం పొందాలనే కోరిక ఉంటే, సమస్త ఆశలను విడిచిపెట్టి, జ్ఞాన స్వరూపిణియైన సుందరీ దేవిని శ్రద్ధ, భక్తి, జ్ఞాన యోగాల ద్వారా సత్పురుషుల నుండి తెలుసుకో.
విశేషము: ఇక్కడ గురు-శిష్య సంవాద రూపంలో జ్ఞానబోధ చేస్తున్నారు. మోక్ష ప్రాప్తికి ఆశలను విడిచిపెట్టడం, గురువు (సత్పురుషులు) ద్వారా దేవిని జ్ఞాన స్వరూపిణిగా తెలుసుకోవడం, శ్రద్ధ, భక్తి, జ్ఞాన యోగాల ఆవశ్యకతను నొక్కి చెబుతున్నారు.
శ్లోకం 28:
షోఢాన్యాసాదిదేవైశ్చ సేవితా చక్రమధ్యగా . కామేశమహిషీ భూయః షోడశీ శర్మ యచ్ఛతు .. 28..
పదచ్ఛేదము: షోఢా-న్యాస-ఆది-దేవైః, చ, సేవితా, చక్ర-మధ్యగా, కామేశ-మహిషీ, భూయః, షోడశీ, శర్మ, యచ్ఛతు.
అన్వయము: షోఢాన్యాసాదిదేవైశ్చ సేవితా, చక్రమధ్యగా, కామేశమహిషీ షోడశీ (నః) భూయః శర్మ యచ్ఛతు.
ప్రతి పదార్థము: షోఢాన్యాసాదిదేవైశ్చ = షోఢాన్యాసం వంటి దేవతలచే కూడా, సేవితా = సేవింపబడే, చక్రమధ్యగా = చక్రం మధ్యలో నివసించే, కామేశమహిషీ = కామేశ్వరుని మహిషియైన, షోడశీ = షోడశీ దేవి, భూయః = అధికమైన, శర్మ = శ్రేయస్సును, యచ్ఛతు = ప్రసాదించుగాక.
తాత్పర్యము: షోఢాన్యాసం వంటి దేవతలచే సేవింపబడే, చక్రం మధ్యలో నివసించే, కామేశ్వరుని మహిషియైన షోడశీ దేవి నాకు శ్రేయస్సును ప్రసాదించుగాక!
విశేషము: శ్రీచక్ర పూజలో కీలకమైన షోఢాన్యాసం ప్రస్తావించబడింది. దేవి శ్రీచక్ర మధ్యంలో నివసిస్తుందని, ఆమె కామేశ్వరుడి భార్యయైన షోడశీ దేవి అని, ఆమె శ్రేయస్సును ఇస్తుందని చెబుతున్నారు. షోడశీ అనేది శ్రీవిద్యలోని ఒక ముఖ్యమైన దేవత.
శ్లోకం 29:
శాంతో దాంతో దేశికేంద్రం ప్రణమ్య తస్యాదేశాత్తారకం మంత్రతత్త్వం . జానీతే చేదంబ ధన్యః సమానం నాతః పరం వేదితవ్యం హి కించిత్ .. 29..
పదచ్ఛేదము: శాంతః, దాంతః, దేశిక-ఇంద్రం, ప్రణమ్య, తస్య-ఆదేశాత్, తారకం, మంత్ర-తత్త్వం, జానీతే, చేత్, అంబ, ధన్యః, సమానం, న, అతః, పరం, వేదితవ్యం, హి, కించిత్.
అన్వయము: అంబ, శాంతః దాంతః (సన్) దేశికేంద్రం ప్రణమ్య, తస్యాదేశాత్ తారకం మంత్రతత్త్వం చేత్ జానీతే, (సః) ధన్యః. అతః పరం కించిత్ వేదితవ్యం న హి.
ప్రతి పదార్థము: అంబ = ఓ అంబా!, శాంతః = శాంతుడై, దాంతః = ఇంద్రియ నిగ్రహం కలిగి, దేశికేంద్రం = దేశికేంద్రుడికి (గురువుకు), ప్రణమ్య = నమస్కరించి, తస్యాదేశాత్ = ఆయన ఆదేశం వల్ల, తారకం = మోక్షాన్నిచ్చే, మంత్రతత్త్వం = మంత్ర తత్త్వాన్ని, చేత్ = అయితే, జానీతే = తెలుసుకున్నవాడు, (సః) = అతడు, ధన్యః = ధన్యుడు. అతః పరం = అంతకు మించినది, కించిత్ = ఏదీ, వేదితవ్యం = తెలుసుకోవలసింది, న హి = లేదు కదా.
తాత్పర్యము: శాంతుడై, ఇంద్రియ నిగ్రహం కలిగి, దేశికేంద్రుడికి (గురువుకు) నమస్కరించి, ఆయన ఆదేశం వల్ల మోక్షాన్నిచ్చే మంత్ర తత్త్వాన్ని తెలుసుకున్నవాడు ధన్యుడు. ఓ అంబా! అంతకు మించినది తెలుసుకోవలసింది ఇంకేమీ లేదు.
విశేషము: గురుపరంపర యొక్క ప్రాముఖ్యతను నొక్కి చెప్పారు. గురువు అనుగ్రహం, ఉపదేశం లేకుండా మంత్ర తత్త్వం, బ్రహ్మజ్ఞానం పొందడం అసాధ్యమని, అదే అంతిమ జ్ఞానమని తెలియజేస్తున్నారు.
శ్లోకం 30:
త్వమేవ కారణం కార్యం క్రియా జ్ఞానం త్వమేవ చ . త్వామంబ న వినా కించిత్ త్వయి సర్వం ప్రతిష్ఠితం .. 30..
పదచ్ఛేదము: త్వం, ఏవ, కారణం, కార్యం, క్రియా, జ్ఞానం, త్వం, ఏవ, చ, త్వాం, అంబ, న, వినా, కించిత్, త్వయి, సర్వం, ప్రతిష్ఠితం.
అన్వయము: అంబ, త్వం ఏవ కారణం, కార్యం, క్రియా, త్వం ఏవ చ జ్ఞానం. త్వాం వినా కించిత్ న (అస్తి). త్వయి సర్వం ప్రతిష్ఠితం.
ప్రతి పదార్థము: అంబ = ఓ అంబా!, త్వం = నీవే, ఏవ = మాత్రమే, కారణం = కారణం, కార్యం = కార్యం, క్రియా = క్రియ, త్వం = నీవే, ఏవ = మాత్రమే, చ = మరియు, జ్ఞానం = జ్ఞానం. త్వాం = నిన్ను, వినా = విడిచి, కించిత్ = ఏదీ, న = లేదు, త్వయి = నీలోనే, సర్వం = అంతా, ప్రతిష్ఠితం = ప్రతిష్ఠితమై ఉంది.
తాత్పర్యము: ఓ అంబా! నీవే కారణం, నీవే కార్యం, నీవే క్రియ, నీవే జ్ఞానం. నిన్ను విడిచి ఏదీ లేదు, నీలోనే అంతా ప్రతిష్ఠితమై ఉంది.
విశేషము: దేవి యొక్క సర్వాత్మకత్వాన్ని, పరిపూర్ణత్వాన్ని తెలియజేస్తున్నారు. సమస్త సృష్టికి, స్థితికి, లయకు, జ్ఞానానికి, కర్మకు ఆమెయే మూలం అని, ఆమె సర్వ వ్యాపిని అని ఉద్ఘాటిస్తున్నారు. ఇది దేవి యొక్క పరబ్రహ్మ స్వరూపాన్ని మరల స్పష్టం చేస్తుంది.
శ్లోకం 31:
పరాగమద్రీంద్రసుతే తవాంఘ్రి- సరోజయోరంబ దధామి మూర్ధ్నా . అలంకృతం వేద(/దేవ)వధూశిరోభిర్- యతో జాతో భువనాని విశ్వా .. 31..
పదచ్ఛేదము: పరాగమ్, అద్రీంద్ర-సుతే, తవ, అంఘ్రి-సరోజయోః, అంబ, దధామి, మూర్ధ్నా, అలంకృతం, వేద(/దేవ)-వధూ-శిరోభిః, యతః, జాతాః, భువనాని, విశ్వా.
అన్వయము: అద్రీంద్రసుతే అంబ, వేద/దేవవధూశిరోభిరలంకృతం, యతో విశ్వా భువనాని జాతాః, తవ అంఘ్రిసరోజయోః పరాగం మూర్ధ్నా దధామి.
ప్రతి పదార్థము: అద్రీంద్రసుతే = ఓ పర్వతరాజ పుత్రీ!, అంబ = ఓ అంబా!, వేద/దేవవధూశిరోభిః = వేద వధువుల (లేదా దేవ వధువుల) శిరస్సులచే, అలంకృతం = అలంకరింపబడిన, యతః = దేని నుండి, విశ్వా = సమస్త, భువనాని = భువనాలు, జాతాః = పుట్టాయో, తవ = నీ, అంఘ్రిసరోజయోః = పాదపద్మాల యొక్క, పరాగం = ధూళిని, మూర్ధ్నా = శిరస్సుతో, దధామి = ధరిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము: ఓ పర్వతరాజ పుత్రీ! నీ పాదపద్మాలు వేద వధువుల (లేదా దేవ వధువుల) శిరస్సులచే అలంకరింపబడినవి, వాటి నుండే సమస్త భువనాలు పుట్టాయి. అట్టి నీ పాదపద్మాలను ఓ అంబా! నేను శిరస్సుతో ధరిస్తున్నాను.
విశేషము: దేవి పాదపద్మాల యొక్క అత్యంత ప్రాముఖ్యతను, పవిత్రతను తెలియజేస్తున్నారు. సమస్త సృష్టికి, వేదాలకు ఆమె పాదాలే మూలం అని, అట్టి పాదాలను శిరస్సుపై ధరించడం ద్వారా అత్యంత భక్తిని, వినమ్రతను వ్యక్తం చేస్తున్నారు.
శ్లోకం 32:
దుష్టాన్ దైత్యాన్ హంతుకామాం మహర్షీన్ శిష్టానన్యాన్ పాతుకామాం కరాబ్జైః . అష్టాభిస్త్వాం సాయుధైర్భాసమానాం దుర్గాం దేవీం శరణమహం ప్రపద్యే .. 32..
పదచ్ఛేదము: దుష్టాన్, దైత్యాన్, హంతు-కామాం, మహర్షీన్, శిష్టాన్, అన్యాన్, పాతు-కామాం, కర-అబ్జైః, అష్టాభిః, త్వాం, స-ఆయుధైః, భాసమానాం, దుర్గాం, దేవీం, శరణం, అహం, ప్రపద్యే.
అన్వయము: దుష్టాన్ దైత్యాన్ హంతుకామాం, మహర్షీన్ అన్యాన్ శిష్టాన్ కరాబ్జైః పాతుకామాం, సాయుధైరష్టాభిర్భాసమానాం దుర్గాం దేవీం అహం శరణం ప్రపద్యే.
ప్రతి పదార్థము: దుష్టాన్ = దుష్టులైన, దైత్యాన్ = రాక్షసులను, హంతుకామాం = సంహరించడానికి కోరుకునే, మహర్షీన్ = మహర్షులను, అన్యాన్ = ఇతర, శిష్టాన్ = శిష్టులను, కరాబ్జైః = తన కరాబ్జాలతో (చేతి పద్మములతో), పాతుకామాం = రక్షించడానికి కోరుకునే, సాయుధైః = ఆయుధాలతో, అష్టాభిః = ఎనిమిది చేతులతో, భాసమానాం = ప్రకాశిస్తున్న, దుర్గాం = దుర్గా, దేవీం = దేవిని, అహం = నేను, శరణం = శరణు, ప్రపద్యే = పొందుతున్నాను.
తాత్పర్యము: దుష్టులైన రాక్షసులను సంహరించడానికి కోరుకునే, మహర్షులను మరియు ఇతర శిష్టులను తన కరాబ్జాలతో (చేతి పద్మములతో) రక్షించడానికి కోరుకునే, ఆయుధాలతో ప్రకాశిస్తున్న ఎనిమిది చేతులు కలిగిన దుర్గా దేవిని నేను శరణు పొందుతున్నాను.
విశేషము: ఇక్కడ త్రిపురసుందరీ దేవిని దుర్గా రూపంలో స్తుతిస్తున్నారు. దుర్గాదేవి దుష్టసంహారిణిగా, శిష్టరక్షకిగా ప్రసిద్ధి. అష్టభుజాలు, ఆయుధాలు ఆమె శక్తికి, పరాక్రమానికి ప్రతీక.
శ్లోకం 33:
దేవి సర్వానవద్యాంగీం త్వామనాదృత్య యే క్రియాః . కుర్వంతి నిష్ఫలాస్తేషామదుగ్ధా ఇవ ధేనవః .. 33..
పదచ్ఛేదము: దేవి, సర్వ-అనవద్య-అంగీం, త్వాం, అనాదృత్య, యే, క్రియాః, కుర్వంతి, నిష్ఫలాః, తేషాం, అదుగ్ధాః, ఇవ, ధేనవః.
అన్వయము: దేవి, సర్వానవద్యాంగీం త్వాం అనాదృత్య యే క్రియాః కుర్వంతి, తేషాం తాః అదుగ్ధా ధేనవ ఇవ నిష్ఫలాః.
ప్రతి పదార్థము: దేవి = ఓ దేవీ!, సర్వానవద్యాంగీం = నిష్కళంకమైన అవయవాలు కలిగిన, త్వాం = నిన్ను, అనాదృత్య = అనాదరించి, యే = ఏ, క్రియాః = క్రియలను, కుర్వంతి = చేస్తారో, తేషాం = వారికి, తాః = అవి, అదుగ్ధాః = పాలివ్వని, ధేనవః = ఆవుల, ఇవ = వలె, నిష్ఫలాః = నిష్ఫలం అవుతాయి.
తాత్పర్యము: ఓ దేవీ! నిష్కళంకమైన అవయవాలు కలిగిన నిన్ను అనాదరించి ఏ క్రియలను చేస్తారో, వారికి అవి పాలివ్వని ఆవుల వలె నిష్ఫలం అవుతాయి.
విశేషము: దేవిని పూజించకుండా, ఆమెను అనాదరించి చేసే ఏ కర్మలైనా వ్యర్థమేనని, ఫలితమివ్వవని స్పష్టం చేస్తున్నారు. దేవి సర్వ కార్యాలకు మూలం కాబట్టి, ఆమెను విడిచిపెట్టి చేసేవి శూన్యం అని భావం.
శ్లోకం 34:
నాహం మన్యే దైవతం మాన్యమన్య- త్త్వత్పాదాబ్జాదంబికే కుంభజాద్యాః . యే ధ్యాతారో భక్తిసంశుద్ధచిత్తాః పరామృతాత్ పరిముచ్యంతి సర్వే .. 34..
పదచ్ఛేదము: న, అహం, మన్యే, దైవతం, మాన్యం, అన్యత్, త్వత్-పాద-అబ్జాత్, అంబికే, కుంభజాద్యాః, యే, ధ్యాతారః, భక్తి-సంశుద్ధ-చిత్తాః, పరామృతాత్, పరిముచ్యంతి, సర్వే.
అన్వయము: అంబికే, అహం త్వత్పాదాబ్జాదన్యత్ మాన్యం దైవతం న మన్యే. కుంభజాద్యాః యే భక్తిసంశుద్ధచిత్తా ధ్యాతారః (సంతి), తే సర్వే పరామృతాత్ పరిముచ్యంతి.
ప్రతి పదార్థము: అంబికే = ఓ అంబికా!, అహం = నేను, త్వత్పాదాబ్జాత్ = నీ పాదపద్మాల కంటే, అన్యత్ = వేరే, మాన్యం = పూజనీయమైన, దైవతం = దేవతను, న మన్యే = భావించను, కుంభజాద్యాః = కుంభజాదులు (అగస్త్యుడు వంటివారు), యే = ఏ, భక్తిసంశుద్ధచిత్తాః = భక్తితో శుద్ధమైన చిత్తం కలిగిన, ధ్యాతారః = ధ్యానకర్తలు ఉన్నారో, తే సర్వే = వారందరూ, పరామృతాత్ = పరమ అమృతం నుండి (మోక్షం నుండి), పరిముచ్యంతి = విముక్తులవుతారు.
తాత్పర్యము: ఓ అంబికా! నీ పాదపద్మాల కంటే పూజనీయమైన వేరే దేవతను నేను భావించను. కుంభజాదులు (అగస్త్యుడు వంటివారు), భక్తితో శుద్ధమైన చిత్తం కలిగిన ఏ ధ్యానకర్తలు ఉన్నారో, వారందరూ పరమ అమృతం నుండి (మోక్షం నుండి) విముక్తులవుతారు.
విశేషము: కవి యొక్క అనన్య భక్తిని తెలియజేస్తున్నారు. దేవి పాదాల కంటే గొప్పది ఏమీ లేదని, అగస్త్యుడు వంటి మహర్షులు కూడా ఆమెను ధ్యానించి మోక్షం పొందారని పేర్కొన్నారు.
శ్లోకం 35:
కుర్వాణోఽపి దురారంభాం స్తవ నామాని శాంభవి . ప్రజపన్నేతి మాయాంతమతిమృత్యుం తరామ్యహం .. 35..
పదచ్ఛేదము: కుర్వాణః, అపి, దురారంభాన్, తవ, నామాని, శాంభవి, ప్రజపన్, ఏతి, మాయా-అంతం, అతి-మృత్యుం, తరామి, అహం.
అన్వయము: హే శాంభవి, అహం దురారంభాన్ కుర్వాణః, అపి,, తవ నామాని ప్రజపన్ మాయాంతం ఏతి, మృత్యుం అతితరామి.
ప్రతి పదార్థము: హే శాంభవి = ఓ శాంభవీ!, అహం = నేను, దురారంభాన్ = దుష్టకార్యాలను, కుర్వాణః = చేస్తూ ఉన్నప్పటికీ, అపి = కూడా, తవ = నీ, నామాని = నామాలను, ప్రజపన్ = జపించడం వల్ల, మాయాంతం = మాయ అంతాన్ని, ఏతి = చేరుతాను, మృత్యుం = మృత్యువును, అతితరామి = దాటగలను.
తాత్పర్యము: ఓ శాంభవీ! దుష్టకార్యాలను చేస్తూ ఉన్నప్పటికీ, నీ నామాలను జపించడం వల్ల నేను మాయ అంతాన్ని చేరుతాను, మృత్యువును దాటగలను.
విశేషము: నామస్మరణ మహిమను తెలియజేస్తున్నారు. దుష్కర్మలు చేసినప్పటికీ, దేవి నామస్మరణ వల్ల మాయా బంధాల నుండి విముక్తి పొంది, మృత్యువును జయించవచ్చని చెబుతున్నారు. ఇది భగవన్నామ మహత్యానికి ప్రతీక.
శ్లోకం 36:
కల్యాణి త్వం కుందహాసప్రకాశై- రంతర్ధ్వాంతం నాశయంతీ క్షణేన . హంతాస్మాకం ధ్యాయతాం త్వత్పదాబ్జ- ముచ్చతిష్ఠ మహతే సౌభగాయ .. 36..
పదచ్ఛేదము: కల్యాణి, త్వం, కుంద-హాస-ప్రకాశైః, అంతః-ధ్వాంతం, నాశయంతీ, క్షణేన, హంత, అస్మాకం, ధ్యాయతాం, త్వత్-పద-అబ్జం, ఉచ్చ-తిష్ఠ, మహతే, సౌభగాయ.
అన్వయము: కల్యాణి, త్వం కుందహాసప్రకాశైః క్షణేన అంతర్ధ్వాంతం నాశయంతీ (అసి). హంత, త్వత్పదాబ్జం ధ్యాయతామస్మాకం మహతే సౌభగాయ ఉచ్చతిష్ఠ.
ప్రతి పదార్థము: కల్యాణి = ఓ కల్యాణీ!, త్వం = నువ్వు, కుందహాసప్రకాశైః = కుందపువ్వుల వంటి ప్రకాశవంతమైన చిరునవ్వులతో, క్షణేన = క్షణంలో, అంతర్ధ్వాంతం = మాలోని అజ్ఞానాంధకారాన్ని, నాశయంతీ = నాశనం చేస్తావు, హంత = ఆహా!, అస్మాకం = మాకు, ధ్యాయతాం = ధ్యానిస్తున్న, త్వత్పదాబ్జం = నీ పాదపద్మాలు, మహతే = గొప్ప, సౌభగాయ = సౌభాగ్యం కోసం, ఉచ్చతిష్ఠ = ఉన్నతంగా నిలబడు.
తాత్పర్యము: ఓ కల్యాణీ! నువ్వు కుందపువ్వుల వంటి ప్రకాశవంతమైన చిరునవ్వులతో క్షణంలో మాలోని అజ్ఞానాంధకారాన్ని నాశనం చేస్తావు. నీ పాదపద్మాలను ధ్యానిస్తున్న మాకు గొప్ప సౌభాగ్యం కోసం ఉన్నతంగా నిలబడు.
విశేషము: దేవి యొక్క చిరునవ్వు అజ్ఞానాన్ని తొలగిస్తుందని, ఆమె పాదధ్యానం గొప్ప సౌభాగ్యాన్ని ఇస్తుందని ప్రార్థిస్తున్నారు.
శ్లోకం 37:
తితీర్షయా భవాంభోధేర్హయగ్రీవాదయః పురా . అప్రమత్తా భవత్పూజాం సువిద్వాంసో వితేనిరే .. 37..
పదచ్ఛేదము: తితీర్షయా, భవ-అంభోధేః, హయగ్రీవ-ఆదయః, పురా, అప్రమత్తాః, భవత్-పూజాం, సువిద్వాంసః, వితేనిరే.
అన్వయము: పురా, హయగ్రీవాదయః సువిద్వాంసః భవాంభోధేస్తితీర్షయా అప్రమత్తాః (సంతః) భవత్పూజాం వితేనిరే.
ప్రతి పదార్థము: పురా = పూర్వం, హయగ్రీవాదయః = హయగ్రీవుడు మొదలైన, సువిద్వాంసః = అత్యంత విద్వాంసులు, భవాంభోధేః = భవసాగరాన్ని, తితీర్షయా = దాటాలనే కోరికతో, అప్రమత్తాః = అప్రమత్తులై (జాగరూకతతో), భవత్పూజాం = నీ పూజను, వితేనిరే = నిర్వహించారు.
తాత్పర్యము: భవసాగరాన్ని దాటాలనే కోరికతో పూర్వం హయగ్రీవుడు మొదలైన అత్యంత విద్వాంసులు అప్రమత్తులై నీ పూజను నిర్వహించారు.
విశేషము: భవసాగరాన్ని దాటడానికి దేవి పూజే మార్గమని, హయగ్రీవుడు వంటి జ్ఞానులు కూడా దేవిని పూజించారని, అది కూడా అత్యంత జాగరూకతతో (అప్రమత్తా) అని తెలియజేస్తున్నారు.
శ్లోకం 38:
మద్వంశ్యా యే దురాచారా యే చ సన్మార్గగామినః . భవత్యాః కృపయా సర్వే సువర్యంతు యజమానాః .. 38..
పదచ్ఛేదము: మత్-వంశ్యాః, యే, దురాచారాః, యే, చ, సత్-మార్గ-గామినః, భవత్యాః, కృపయా, సర్వే, సువర్, యంతు, యజమానాః.
అన్వయము: యే మద్వంశ్యాః దురాచారాః (సంతి), యే చ సన్మార్గగామినః (సంతి), భవత్యాః కృపయా తే సర్వే యజమానాః (ఇవ) సువర్ యంతు.
ప్రతి పదార్థము: మద్వంశ్యాః = నా వంశంలో, యే = ఏ, దురాచారాః = దురాచారులుగా ఉన్నవారు, యే = ఏ, చ = మరియు, సన్మార్గగామినః = సన్మార్గంలో నడిచేవారు, (సంతి) = ఉన్నారో, భవత్యాః = నీ, కృపయా = కృపతో, తే సర్వే = వారందరూ, యజమానాః = యజమానుల వలె (దేవతల వలె), సువర్ = స్వర్గానికి, యంతు = చేరుదురుగాక.
తాత్పర్యము: నా వంశంలో దురాచారులుగా ఉన్నవారు, మరియు సన్మార్గంలో నడిచేవారు ఎవరైతే ఉన్నారో, వారందరూ నీ కృపతో యజమానుల వలె (దేవతల వలె) స్వర్గానికి చేరుదురుగాక!
విశేషము: తన వంశం మొత్తానికి దేవి కృపను ప్రార్థిస్తున్నారు. మంచివారికి, చెడ్డవారికి సైతం దేవి అనుగ్రహంతో మోక్షం లభిస్తుందని, ఇది దేవి యొక్క అపారమైన కరుణను తెలియజేస్తుంది.
శ్లోకం 39:
శ్రీచక్రస్థాం శాశ్వతైశ్వర్యదాత్రీం పౌండ్రం చాపం పుష్పబాణాందధానాం . బంధూకాభాం భావయామి త్రినేత్రాం తామగ్నివర్ణాం తపసా జ్వలంతీం .. 39..
పదచ్ఛేదము: శ్రీచక్రస్థాం, శాశ్వత-ఐశ్వర్య-దాత్రీం, పౌండ్రం, చాపం, పుష్ప-బాణాన్, దధానాం, బంధూక-ఆభాం, భావయామి, త్రి-నేత్రాం, తాం, అగ్ని-వర్ణాం, తపసా, జ్వలంతీం.
అన్వయము: శ్రీచక్రస్థాం, శాశ్వతైశ్వర్యదాత్రీం, పౌండ్రం చాపం పుష్పబాణాందధానాం, బంధూకాభాం, త్రినేత్రాం, అగ్నివర్ణాం, తపసా జ్వలంతీం తాం (దేవీం) భావయామి.
ప్రతి పదార్థము: శ్రీచక్రస్థాం = శ్రీచక్రంలో నివసించే, శాశ్వతైశ్వర్యదాత్రీం = శాశ్వతమైన ఐశ్వర్యాన్ని ప్రసాదించే, పౌండ్రం = తెల్లని చెరకు, చాపం = ధనస్సును, పుష్పబాణాన్ = పుష్ప బాణాలను, దధానాం = ధరించిన, బంధూకాభాం = బంధూక పుష్పం వంటి రంగు కలిగిన, త్రినేత్రాం = మూడు కళ్ళు కలిగిన, అగ్నివర్ణాం = అగ్నివర్ణంతో, తపసా = తపస్సుచే, జ్వలంతీం = ప్రకాశిస్తున్న, తాం = ఆ దేవిని, భావయామి = నేను భావిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము: శ్రీచక్రంలో నివసించే, శాశ్వతమైన ఐశ్వర్యాన్ని ప్రసాదించే, తెల్లని చెరకు ధనస్సును, పుష్ప బాణాలను ధరించిన, బంధూక పుష్పం వంటి రంగు కలిగిన, మూడు కళ్ళు కలిగిన, అగ్నివర్ణంతో తపస్సుచే ప్రకాశిస్తున్న ఆ దేవిని నేను భావిస్తున్నాను.
విశేషము: దేవి యొక్క శ్రీచక్ర స్వరూపాన్ని ధ్యాన రూపంలో వర్ణించారు. ఆమె శాశ్వత ఐశ్వర్యం ప్రదాయిని అని, ఆమె ధరించే ఆయుధాలు (చెరకు ధనస్సు, పుష్పబాణాలు) మన్మథుని ఆయుధాల వలె ఉన్నప్పటికీ, ఆమె వాటితో అజ్ఞానాన్ని తొలగిస్తుందని భావం. బంధూకాభ (ఎరుపు) రంగు, త్రినేత్రత్వం, అగ్నివర్ణం ఆమె తేజస్సును, శక్తిని సూచిస్తాయి.
శ్లోకం 40:
భవాని తవ పాదాబ్జనిర్ణేజనపవిత్రితాః భవామయప్రశాంత్యై త్వామపో యాచామి భేషజం .. 40..
పదచ్ఛేదము: భవాని, తవ, పాద-అబ్జ-నిర్ణేజన-పవిత్రితాః, భవ-ఆమయ-ప్రశాంత్యై, త్వాం, అపః, యాచామి, భేషజం.
అన్వయము: భవాని, భవామయప్రశాంత్యై తవ పాదాబ్జనిర్ణేజనపవిత్రితాః అపః త్వాం భేషజం యాచామి.
ప్రతి పదార్థము: భవాని = ఓ భవానీ!, భవామయప్రశాంత్యై = భవరోగాలను (సంసార వ్యాధులను) శాంతింపజేయడానికి, తవ = నీ, పాదాబ్జనిర్ణేజనపవిత్రితాః = పాదపద్మాలను కడిగిన జలంతో పవిత్రీకరించబడిన, అపః = నీటిని, త్వాం = నిన్ను, భేషజం = ఔషధంగా, యాచామి = యాచిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము: ఓ భవానీ! నీ పాదపద్మాలను కడిగిన జలంతో పవిత్రీకరించబడిన, భవరోగాలను (సంసార వ్యాధులను) శాంతింపజేయడానికి నిన్ను ఔషధంగా ఆ నీటిని యాచిస్తున్నాను.
విశేషము: దేవి పాదోదకం యొక్క పవిత్రతను, మహిమను తెలియజేస్తున్నారు. సంసార వ్యాధుల నుండి విముక్తికి దేవి పాదోదకమే ఉత్తమ ఔషధమని ప్రార్థిస్తున్నారు.
శ్లోకం 41:
చిదానందసుధాంభోధేస్తవానందలవోఽస్తి యః కారణేశైస్త్రిభిస్సాకం తద్విశ్వముపజీవతి .. 41..
పదచ్ఛేదము: చిత్-ఆనంద-సుధా-అంభోధేః, తవ, ఆనంద-లవః, అస్తి, యః, కారణ-ఈశైః, త్రిభిః, సాకం, తత్, విశ్వం, ఉపజీవతి.
అన్వయము: చిదానందసుధాంభోధేః తవ యః ఆనందలవోఽస్తి, త్రిభిః కారణేశైస్సాకం తత్ విశ్వం ఉపజీవతి.
ప్రతి పదార్థము: చిదానందసుధాంభోధేః = చిదానంద సుధా సముద్రమైన, తవ = నీ, యః = ఏ, ఆనందలవః = ఆనందపు ఒక లవం (అత్యల్ప భాగం), అస్తి = ఉందో, తత్ = దానితోనే, త్రిభిః = మూడు, కారణేశైః = కారణేశ్వరులు (బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరులు), సాకం = సహా, విశ్వం = ఈ విశ్వం, ఉపజీవతి = జీవిస్తున్నది.
తాత్పర్యము: చిదానంద సుధా సముద్రమైన నీ ఆనందపు ఒక లవం (అత్యల్ప భాగం) ఏదైతే ఉందో, దానితోనే మూడు కారణేశ్వరులు (బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరులు) సహా ఈ విశ్వం జీవిస్తున్నది.
విశేషము: దేవి యొక్క ఆనంద స్వరూపాన్ని, ఆమె ఆనందపు అతి చిన్న భాగం వల్లనే సమస్త విశ్వం, త్రిమూర్తులు సైతం జీవిస్తున్నారని ఉద్ఘాటిస్తున్నారు. ఇది దేవి యొక్క అపారమైన శక్తిని, సర్వ కారణత్వాన్ని సూచిస్తుంది.
శ్లోకం 42:
నో వా యాగైర్నైవ పూర్తాదికృత్యై- ర్నో వా జప్యైర్నో మహద్భిస్తపోభిః . నో వా యోగైః క్లేశకృద్భిః సుమేధా నిచాయ్యేమాం శాంతిమత్యంతమేతి .. 42..
పదచ్ఛేదము: న, వా, యాగైః, న, ఏవ, పూర్త-ఆది-కృత్యైః, న, వా, జప్యైః, న, మహద్భిః, తపోభిః, న, వా, యోగైః, క్లేశ-కృద్భిః, సుమేధా, నిచాయ్య, ఇమాం, శాంతిం, అత్యంతం, ఏతి.
అన్వయము: సుమేధాః యాగైః ,న ఏవ, పూర్తాది కృత్యైః న వా = కాదు, , జప్యైః, న, మహద్భిః, తపోభిః, న, వా,, క్లేశ-కృద్భిః యోగైః న, వా,
(శాంతిమేతి), సః ఇమాం నిచాయ్య అత్యంతం శాంతిమ్ , ఏతి.
ప్రతి పదార్థము: సుమేధా = సుమేధస్సు కలిగినవాడు (జ్ఞాని), యాగైః = యాగాలు చేయడం వల్ల గానీ, న ఏవ = కాదు, పూర్తాది కృత్యైః = చెరువులు తవ్వించడం వంటి పుణ్యకార్యాల వల్ల గానీ, న వా = కాదు, జప్యైః = జపాల వల్ల గానీ, నో = కాదు, మహద్భిః తపోభిః = గొప్ప తపస్సుల వల్ల గానీ, నో వా = కాదు, క్లేశకృద్భిః యోగైః = కష్టపెట్టే యోగాల వల్ల గానీ, నో = కాదు. (ఈ పనుల వల్ల శాంతిని పొందడు). (అతడు) ఇమాం = ఈ (దేవిని), నిచాయ్య = తెలుసుకుని, అత్యంతం = అత్యంత, శాంతిం = శాంతిని, ఏతి = పొందుతాడు.
తాత్పర్యము: సుమేధస్సు కలిగినవాడు (జ్ఞాని) యాగాలు చేయడం వల్ల గానీ, చెరువులు తవ్వించడం వంటి పుణ్యకార్యాల వల్ల గానీ, జపాల వల్ల గానీ, గొప్ప తపస్సుల వల్ల గానీ, కష్టపెట్టే యోగాల వల్ల గానీ శాంతిని పొందడు. ఈ దేవిని తెలుసుకుని అత్యంత శాంతిని పొందుతాడు.
విశేషము: బాహ్య కర్మలు, తపస్సులు, కష్టకరమైన యోగ పద్ధతుల ద్వారా కాకుండా, దేవిని (ఆత్మజ్ఞానాన్ని) తెలుసుకోవడం ద్వారానే నిజమైన, అత్యంత శాంతి లభిస్తుందని ఈ శ్లోకం బోధిస్తుంది. ఇది జ్ఞాన మార్గానికి ప్రాధాన్యత ఇస్తుంది.
శ్లోకం 43:
ప్రాతః పాహి మహావిద్యే మధ్యాహ్నే తు మృడప్రియే . సాయం పాహి జగద్వంద్యే పునర్నః పాహి విశ్వతః .. 43..
పదచ్ఛేదము: ప్రాతః, పాహి, మహావిద్యే, మధ్యాహ్నే, తు, మృడ-ప్రియే, సాయం, పాహి, జగత్-వంద్యే, పునః, నః, పాహి, విశ్వతః.
అన్వయము: మహావిద్యే, ప్రాతః (నః) పాహి. మృడప్రియే, మధ్యాహ్నే తు (నః పాహి). జగద్వంద్యే, సాయం (నః) పాహి. పునః విశ్వతః నః పాహి.
ప్రతి పదార్థము: మహావిద్యే = ఓ మహావిద్యా స్వరూపిణీ!, ప్రాతః = ఉదయం, (నః) = మమ్ములను, పాహి = రక్షించు. మృడప్రియే = మృడుని ప్రియురాలా (శివుని భార్య)!, మధ్యాహ్నే = మధ్యాహ్నంలో, తు = కూడా, (నః పాహి) = మమ్ములను రక్షించు. జగద్వంద్యే = జగత్తుచే వందింపబడే దేవి!, సాయం = సాయంకాలంలో, (నః) = మమ్ములను, పాహి = రక్షించు. పునః = మరియు, విశ్వతః = అన్ని వైపుల నుండి, నః = మమ్ములను, పాహి = రక్షించు.
తాత్పర్యము: ఓ మహావిద్యా స్వరూపిణీ! ఉదయం మమ్ములను రక్షించు. మధ్యాహ్నంలో మృడుని ప్రియురాలా (శివుని భార్య)! మమ్ములను రక్షించు. సాయంకాలంలో జగత్తుచే వందింపబడే దేవి! మమ్ములను రక్షించు. మరియు అన్ని వైపుల నుండి మమ్ములను రక్షించు.
విశేషము: దేవిని త్రికాలాలలో (ఉదయం, మధ్యాహ్నం, సాయంత్రం) రక్షించమని ప్రార్థిస్తున్నారు. ఆమె మహావిద్యా స్వరూపిణి, శివుని ప్రియురాలు, జగత్తుచే వందింపబడేది అని స్తుతిస్తున్నారు. ఇది నిరంతర రక్షణను కోరడం.
శ్లోకం 44:
బంధూకాభైర్భానుభిర్భాసయంతీ విశ్వం శశ్వత్తుంగపీనస్తనార్ధా . లావణ్యాబ్ధేః సుందరి త్వం ప్రసాదా- దాయుః ప్రజాం రయిమస్మాసు ధేహి .. 44..
పదచ్ఛేదము: బంధూక-ఆభైః, భానుభిః, భాసయంతీ, విశ్వం, శశ్వత్-తుంగ-పీన-స్తన-అర్ధా, లావణ్య-అబ్ధేః, సుందరి, త్వం, ప్రసాదాత్, ఆయుః, ప్రజాం, రయిం, అస్మాసు, ధేహి.
అన్వయము: సుందరి, బంధూకాభైర్భానుభిర్విశ్వం భాసయంతీ, శశ్వత్తుంగపీనస్తనార్ధా, లావణ్యాబ్ధేః త్వం ప్రసాదాత్, అస్మాసు ఆయుః, ప్రజాం, రయిం ధేహి.
ప్రతి పదార్థము: సుందరి = ఓ సుందరీ!, బంధూకాభైః = బంధూక పుష్పం వంటి, భానుభిః = కాంతులతో, విశ్వం = విశ్వాన్ని, భాసయంతీ = ప్రకాశింపజేసే, శశ్వత్తుంగపీనస్తనార్ధా = సదా ఎత్తుగా, నిండుగా ఉన్న వక్షోజాల అర్ధభాగం కలిగిన, లావణ్యాబ్ధేః = లావణ్య సముద్ర స్వరూపిణీ!, త్వం = నువ్వు, ప్రసాదాత్ = నీ ప్రసాదం వల్ల, అస్మాసు = మాకు, ఆయుః = ఆయుష్షును, ప్రజాం = సంతానాన్ని, రయిం = ధనాన్ని, ధేహి = ప్రసాదించు.
తాత్పర్యము: బంధూక పుష్పం వంటి కాంతులతో విశ్వాన్ని ప్రకాశింపజేసే, సదా ఎత్తుగా, నిండుగా ఉన్న వక్షోజాల అర్ధభాగం కలిగిన, ఓ లావణ్య సముద్ర స్వరూపిణీ సుందరీ! నీ ప్రసాదం వల్ల మాకు ఆయుష్షును, సంతానాన్ని, ధనాన్ని ప్రసాదించు.
విశేషము: దేవి సౌందర్యాన్ని, ఆమె వర్ణాన్ని (బంధూక పుష్ప వర్ణం) వర్ణిస్తూ, ఆమెను సంపద, ఆయుష్షు, సంతానం ప్రసాదించమని ప్రార్థిస్తున్నారు. ఇది దేవి యొక్క భౌతిక, ఆధ్యాత్మిక శుభాలను ప్రసాదించే శక్తిని తెలియజేస్తుంది.
శ్లోకం 45:
కర్ణాకర్ణయ మే తత్త్వం యా చిచ్ఛక్తిరితీర్యతే . త్రిర్వదామి ముముక్షూణాం సా కాష్ఠా సా పరగతిః .. 45..
పదచ్ఛేదము: కర్ణాకర్ణయ, మే, తత్త్వం, యా, చిత్-శక్తిః, ఇతి, ఈర్యతే, త్రిః, వదామి, ముముక్షూణాం, సా, కాష్ఠా, సా, పరా-గతిః.
అన్వయము: మే తత్త్వం కర్ణాకర్ణయ. యా, చిత్-శక్తిః, ఇతి, ఈర్యతే,, సా ముముక్షూణాం కాష్ఠా, సా పరాగతిః ఇతి త్రిః, వదామి.
ప్రతి పదార్థము: కర్ణాకర్ణయ = నాకు కర్ణామృతంగా వినుము, మే = నాకు (చెప్పబడే), తత్త్వం = ఈ తత్త్వాన్ని, యా = ఏది, చిచ్ఛక్తిః = చిచ్ఛక్తి, ఇతి ఈర్యతే = అని చెప్పబడుతుందో, సా = అదియే, ముముక్షూణాం = ముముక్షువులకు (మోక్షాన్ని కోరేవారికి), కాష్ఠా = పరమ స్థితి, సా = అదియే, పరాగతిః = పరమ గతి, ఇతి = అని, త్రిః = మూడు సార్లు, వదామి = చెబుతున్నాను.
తాత్పర్యము: నాకు కర్ణామృతంగా ఈ తత్త్వాన్ని వినుము. ఏది చిచ్ఛక్తి అని చెప్పబడుతుందో, దానినే ముముక్షువులకు (మోక్షాన్ని కోరేవారికి) మూడు సార్లు చెబుతున్నాను - అదియే పరమ స్థితి, అదియే పరమ గతి.
విశేషము: కవి అత్యంత ప్రాముఖ్యత కలిగిన ఉపదేశాన్ని చేస్తున్నారు. దేవియే చిచ్ఛక్తి (జ్ఞాన శక్తి) అని, అదే మోక్షాన్ని కోరేవారికి అంతిమ లక్ష్యం అని నొక్కి చెబుతున్నారు (మూడు సార్లు చెప్పడం ద్వారా). ఇది అద్వైతంలోని బ్రహ్మజ్ఞాన భావనకు అనుగుణంగా ఉంది.
శ్లోకం 46:
వాగ్దేవీతి త్వాం వదంత్యంబ కేచి- ల్లక్ష్మీర్గౌరీత్యేవమన్యే వదంతి . శశ్వన్మాతః ప్రత్యగద్వైతరూపాం శంసంతి కేచిన్నివిదో జనాః .. 46..
పదచ్ఛేదము: వాగ్దేవీ, ఇతి, త్వాం, వదంతి, అంబ, కేచిత్, లక్ష్మీః, గౌరీ, ఇతి, ఏవం, అన్యే, వదంతి, శశ్వత్-మాతః, ప్రత్యక్-అద్వైత-రూపాం, శంసంతి, కేచిత్, నివిదః, జనాః.
అన్వయము: అంబ, కేచిత్ త్వాం వాగ్దేవీతి వదంతి. అన్యే లక్ష్మీర్గౌరీత్యేవం వదంతి. శశ్వన్మాతః, కేచిన్నివిదో జనాః (త్వాం) ప్రత్యగద్వైతరూపాం శంసంతి.
ప్రతి పదార్థము: అంబ = ఓ అంబా!, కేచిత్ = కొందరు, త్వాం = నిన్ను, వాగ్దేవీ = వాగ్దేవి, ఇతి = అని, వదంతి = అంటారు. అన్యే = మరికొందరు, లక్ష్మీః = లక్ష్మి, గౌరీ = గౌరీ, ఇతి ఏవం = అని అంటారు. శశ్వన్మాతః = ఓ నిత్య మాతా!, కేచిత్ = కొందరు, నివిదః జనాః = జ్ఞానులైన జనులు, (త్వాం) = నిన్ను, ప్రత్యగద్వైతరూపాం = ప్రత్యగద్వైత రూపిణిగా (ఆత్మ స్వరూపిణిగా), శంసంతి = స్తుతిస్తారు.
తాత్పర్యము: ఓ అంబా! కొందరు నిన్ను వాగ్దేవి అని, మరికొందరు లక్ష్మి అని, గౌరీ అని అంటారు. ఓ నిత్య మాతా! జ్ఞానులైన కొందరు నిన్ను ప్రత్యగద్వైత రూపిణిగా (ఆత్మ స్వరూపిణిగా) స్తుతిస్తారు.
విశేషము: దేవి యొక్క బహురూపత్వాన్ని, ఆమె అన్ని దేవతల స్వరూపం అని తెలియజేస్తున్నారు. ముఖ్యంగా ఆమె ప్రత్యగద్వైత రూపిణి (ఆత్మ, బ్రహ్మ స్వరూపిణి) అని జ్ఞానులు భావిస్తారని చెప్పడం, ఈ స్తోత్రం యొక్క అద్వైత భావనను మరింత బలపరుస్తుంది.
శ్లోకం 47:
లలితేతి సుధాపూరమాధురీచోరమంబికే . తవ నామాస్తి యత్తేన జిహ్వా మే మధుమత్తమా .. 47..
పదచ్ఛేదము: లలితా, ఇతి, సుధా-పూర-మాధురీ-చోరం, అంబికే, తవ, నామ, అస్తి, యత్, తేన, జిహ్వా, మే, మధుమత్తమా.
అన్వయము: అంబికే, యత్ తవ నామ 'లలితా' ఇతి సుధాపూరమాధురీచోరమస్తి, తేన మే జిహ్వా మధుమత్తమా (భవతి).
ప్రతి పదార్థము: అంబికే = ఓ అంబికా!, యత్ = ఏ, తవ = నీ, నామ = నామం, 'లలితా' = 'లలితా', ఇతి = అని, సుధాపూరమాధురీచోరం = అమృతపు మాధుర్యాన్ని దొంగిలించేదో, అస్తి = ఉందో, తేన = ఆ నామంతో, మే = నా, జిహ్వా = నాలుక, మధుమత్తమా = అత్యంత మధురంగా, (భవతి) = మారుతుంది.
తాత్పర్యము: ఓ అంబికా! 'లలితా' అనే నీ నామం అమృతపు మాధుర్యాన్ని దొంగిలించేది. ఆ నామంతో నా నాలుక అత్యంత మధురంగా మారుతుంది.
విశేషము: దేవి నామ స్మరణ మహిమను, ముఖ్యంగా లలితా నామం యొక్క మాధుర్యాన్ని వర్ణించారు. ఆమె నామాన్ని ఉచ్చరించడం ద్వారా నాలుకలో మధురత్వం కలుగుతుందని, ఇది భక్తి తన్మయత్వానికి ప్రతీక.
శ్లోకం 48:
యే సంపన్నాః సాధనైస్తైశ్చత్తుర్భిః శుశ్రూషాభిర్దేశికం ప్రీణయంతి . సమ్యగ్విద్వాఞ్శుద్ధసత్త్వాంతరాణాం తేషామేవైతాం బ్రహ్మవిద్యాం వదేత .. 48..
పదచ్ఛేదము: యే, సంపన్నాః, సాధనైః, తైః, చతుర్భిః, శుశ్రూషాభిః, దేశికం, ప్రీణయంతి, సమ్యక్-విద్వాన్, శుద్ధ-సత్త్వ-అంతరాణాం, తేషాం, ఏవ, ఏతాం, బ్రహ్మవిద్యాం, వదేత.
అన్వయము: యే చతుర్భిస్తైః సాధనైః సంపన్నాః (సంతః) శుశ్రూషాభిర్దేశికం ప్రీణయంతి, సమ్యగ్విద్వాన్ (గురుః) శుద్ధసత్త్వాంతరాణాం తేషామేవ ఏతాం బ్రహ్మవిద్యాం వదేత.
ప్రతి పదార్థము: యే = ఎవరు, చతుర్భిః = నాలుగు, తైః = ఆ, సాధనైః = సాధన సంపత్తి (నిత్యానిత్య వస్తు వివేకం, ఇహాముత్ర ఫల భోగ విరాగం, శమాది షట్క సంపత్తి, ముముక్షుత్వం)తో, సంపన్నాః = సంపన్నులై, శుశ్రూషాభిః = సేవల ద్వారా, దేశికం = దేశికేంద్రుడిని (గురువును), ప్రీణయంతి = సంతోషపెడతారో, సమ్యగ్విద్వాన్ = చక్కగా తెలిసిన గురువు, శుద్ధసత్త్వాంతరాణాం = స్వచ్ఛమైన మనస్సు కలిగిన, తేషాం ఏవ = అట్టి వారికి మాత్రమే, ఏతాం = ఈ, బ్రహ్మవిద్యాం = బ్రహ్మవిద్యను, వదేత = ఉపదేశించాలి.
తాత్పర్యము: ఎవరు నాలుగు సాధన సంపత్తి (నిత్యానిత్య వస్తు వివేకం, ఇహాముత్ర ఫల భోగ విరాగం, శమాది షట్క సంపత్తి, ముముక్షుత్వం)తో దేశికేంద్రుడిని (గురువును) సేవల ద్వారా సంతోషపెడతారో, స్వచ్ఛమైన మనస్సు కలిగిన అట్టి వారికి మాత్రమే ఈ బ్రహ్మవిద్యను చక్కగా తెలిసిన గురువు ఉపదేశించాలి.
విశేషము: బ్రహ్మవిద్యా ఉపదేశానికి అర్హతలను తెలియజేస్తున్నారు. అద్వైత వేదాంతంలో ప్రసిద్ధి చెందిన సాధన చతుష్టయం (నాలుగు సాధన సంపత్తులు) ఇక్కడ ప్రస్తావించబడ్డాయి. గురుసేవ, శుద్ధ సత్త్వం లేకుండా బ్రహ్మజ్ఞానం లభించదని నొక్కి చెబుతున్నారు.
శ్లోకం 49:
అభిచారాదిభిః కృత్యాం యః ప్రేరయతి మయ్యుమే . తవ హుంకారసంత్రస్తా ప్రత్యక్కర్తారమృచ్ఛతు .. 49..
పదచ్ఛేదము: అభిచార-ఆదిభిః, కృత్యాం, యః, ప్రేరయతి, మయి, ఉమే, తవ, హుంకార-సంత్రస్తా, ప్రత్యక్-కర్తారం, ఋచ్ఛతు.
అన్వయము: హే ఉమే, యః అభిచారాదిభిః కృత్యాం మయి ప్రేరయతి, సా తవ హుంకారసంత్రస్తా సతీ ప్రత్యక్కర్తారమృచ్ఛతు.
ప్రతి పదార్థము: హే ఉమే = ఓ ఉమాదేవి!, యః = ఎవడు, అభిచారాదిభిః = అభిచార కర్మలతో (మాంత్రిక ప్రయోగాలతో), కృత్యాం = కృత్యాదేవిని (శత్రువులను నాశనం చేసే శక్తిని), మయి = నాపై, ప్రేరయతి = ప్రయోగిస్తాడో, సా = ఆ కృత్యాదేవి, తవ = నీ, హుంకారసంత్రస్తా = హుంకారంతో భయపడి, ప్రత్యక్-కర్తారం = తిరిగి తనను ప్రయోగించిన వానినే, ఋచ్ఛతు = చేరుగాక!
తాత్పర్యము: ఓ ఉమాదేవి! ఎవడు అభిచార కర్మలతో (మాంత్రిక ప్రయోగాలతో) కృత్యాదేవిని (శత్రువులను నాశనం చేసే శక్తిని) నాపై ప్రయోగిస్తాడో, నీ హుంకారంతో భయపడి ఆ కృత్యాదేవి తిరిగి తనను ప్రయోగించిన వానినే చేరుగాక!
విశేషము: భక్తులకు శత్రువుల నుండి రక్షణను కోరుకుంటున్నారు. దేవి యొక్క హుంకార శక్తి శత్రువుల ప్రయోగాలను వారికే తిప్పి కొడుతుందని తెలియజేస్తున్నారు. ఇది దేవి యొక్క సంరక్షణ శక్తిని, భక్తులపై ఆమెకున్న వాత్సల్యాన్ని సూచిస్తుంది.
శ్లోకం 50:
జగత్పవిత్రి మామికామపహరాశు దుర్జరాం . ప్రసీద మే దయా ధునే ప్రశస్తిమంబ నస్కృధి .. 50..
పదచ్ఛేదము: జగత్-పవిత్రి, మామికాం, అపహర, ఆశు, దుర్జరాం, ప్రసీద, మే, దయా-ధునే, ప్రశస్తిం, అంబ, నః, కృధి.
అన్వయము: హే జగత్పవిత్రి, దుర్జరాం మామికాం (దారిద్ర్యాదిం) ఆశు అపహర. హే దయాధునే అంబ, మే ప్రసీద, నః ప్రశస్తిం కృధి.
ప్రతి పదార్థము: జగత్పవిత్రి = ఓ జగత్తును పవిత్రం చేసేదానా!, మామికాం = నా యొక్క, దుర్జరాం = జీర్ణించుకోలేని (దుర్భరమైన), (దారిద్ర్యాదిం) = దారిద్ర్యాన్ని, ఆశు = శీఘ్రంగా, అపహర = తొలగించు. హే దయాధునే = ఓ దయాధారిణీ!, అంబ = ఓ అంబా!, మే = నాకు, ప్రసీద = ప్రసన్నురాలవు, నః = మాకు, ప్రశస్తిం = కీర్తిని, కృధి = ప్రసాదించు.
తాత్పర్యము: ఓ జగత్తును పవిత్రం చేసేదానా! నా యొక్క జీర్ణించుకోలేని (దుర్భరమైన) దారిద్ర్యాన్ని శీఘ్రంగా తొలగించు. ఓ దయాధారిణీ! నాకు ప్రసన్నురాలవు, ఓ అంబా! నాకు కీర్తిని ప్రసాదించు.
విశేషము: దేవిని జగత్తును పవిత్రం చేసేదిగా, దయాధారిణిగా స్తుతిస్తూ, దారిద్ర్యాన్ని తొలగించి, కీర్తిని ప్రసాదించమని ప్రార్థిస్తున్నారు. ఇది భౌతిక, ఆధ్యాత్మిక శ్రేయస్సు రెండింటినీ కోరడం.
శ్లోకం 51:
కదంబారుణమంబాయా రూపం చింతయ చిత్త మే . ముంచ పాపీయసీం నిష్ఠాం మా గృధః కస్య స్విద్ధనం .. 51..
పదచ్ఛేదము: కదంబ-అరుణం, అంబాయాః, రూపం, చింతయ, చిత్త, మే, ముంచ, పాపీయసీం, నిష్ఠాం, మా, గృధః, కస్య, స్విత్, ధనం.
అన్వయము: మే చిత్త, అంబాయాః కదంబారుణం రూపం చింతయ. పాపీయసీం నిష్ఠాం ముంచ. కస్య స్విద్ధనం మా గృధః.
ప్రతి పదార్థము: మే చిత్త = ఓ నా చిత్తమా!, అంబాయాః = అంబాదేవి యొక్క, కదంబారుణం = కదంబ పుష్పం వలె అరుణ వర్ణంలో ఉన్న, రూపం = రూపాన్ని, చింతయ = ధ్యానించు. పాపీయసీం = పాపపు, నిష్ఠాం = నిష్ఠను, ముంచ = విడిచిపెట్టు, కస్య స్విత్ = ఇతరుల, ధనం = ధనంపై, మా గృధః = ఆశపడకు.
తాత్పర్యము: ఓ నా చిత్తమా! అంబాదేవి యొక్క కదంబ పుష్పం వలె అరుణ వర్ణంలో ఉన్న రూపాన్ని ధ్యానించు. పాపపు నిష్ఠను విడిచిపెట్టు, ఇతరుల ధనంపై ఆశపడకు.
విశేషము: తన మనస్సును ఉద్దేశించి ఉపదేశిస్తున్నారు. దుష్టమైన ఆశలను, పాపపు అలవాట్లను విడిచిపెట్టి, దేవి యొక్క సుందర రూపాన్ని ధ్యానించమని, అన్య ధనంపై ఆశ వదులుకోమని సూచిస్తున్నారు. ఇది మానసిక శుద్ధికి మార్గం.
శ్లోకం 52:
భండభండనలీలాయాం రక్తచందనపంకిలః . అంకుశస్తవ తం హన్యాద్యశ్చ నో ద్విషతే జనః .. 52..
పదచ్ఛేదము: భండ-భండన-లీలాయాం, రక్త-చందన-పంకిలః, అంకుశః, తవ, తం, హన్యాత్, యః, చ, నః, ద్విషతే, జనః.
అన్వయము: భండభండనలీలాయాం రక్తచందనపంకిలస్తవ అంకుశః యశ్చ నో జనః ద్విషతే, తం హన్యాత్.
ప్రతి పదార్థము: భండభండనలీలాయాం = భండాసురుడితో యుద్ధ లీలలో, రక్తచందనపంకిలః = రక్తచందన పంకంతో (లేపనంతో) కూడిన, తవ = నీ, అంకుశః = అంకుశం, యః చ జనః = ఎవడు, నః = మమ్ములను, ద్విషతే = ద్వేషిస్తాడో, తం = వానిని, హన్యాత్ = హతమార్చుగాక!
తాత్పర్యము: భండాసురుడితో యుద్ధ లీలలో రక్తచందన పంకంతో (లేపనంతో) కూడిన నీ అంకుశం, మమ్ములను ద్వేషించే వానిని హతమార్చుగాక!
విశేషము: దేవి యొక్క పరాక్రమాన్ని, ముఖ్యంగా భండాసుర సంహార ఘట్టాన్ని ప్రస్తావిస్తున్నారు. ఆమె అంకుశం శత్రు సంహారకమని, తనను ద్వేషించే వారిని నాశనం చేయమని ప్రార్థిస్తున్నారు. ఇది భక్తుల రక్షణకు దేవి శక్తిని తెలియజేస్తుంది.
శ్లోకం 53:
రే రే చిత్త త్వం వృథా శోకసింధౌ మజ్జస్యంతర్వచ్మ్యుపాయం విముక్త్యై . దేవ్యాః పాదౌ పూజయైకాక్షరేణ తత్తే పదం సంగ్రహేణ బ్రవీమ్యోం .. 53..
పదచ్ఛేదము: రే రే, చిత్త, త్వం, వృథా, శోక-సింధౌ, మజ్జసి, అంతః, వచ్మి, ఉపాయం, విముక్త్యై, దేవ్యాః, పాదౌ, పూజయ, ఏక-అక్షరేణ, తత్, తే, పదం, సంగ్రహేణ, బ్రవీమి, ఓం.
అన్వయము: రే రే చిత్త, త్వం వృథా శోకసింధావంతర్మజ్జసి. విముక్త్యై ఉపాయం వచ్మి. ఏకాక్షరేణ దేవ్యాః పాదౌ పూజయ. తత్ తే పదం ఇతి సంగ్రహేణ ఓం బ్రవీమి.
ప్రతి పదార్థము: రే రే చిత్త = ఓ చిత్తమా!, త్వం = నువ్వు, వృథా = వ్యర్థంగా, శోకసింధౌ = దుఃఖ సముద్రంలో, అంతః = లోపల, మజ్జసి = మునిగిపోతున్నావు. విముక్త్యై = నీ విముక్తికి, ఉపాయం = ఒక ఉపాయం, వచ్మి = చెబుతాను. దేవ్యాః = దేవి, పాదౌ = పాదాలను, ఏకాక్షరేణ = ఏకాక్షర మంత్రంతో (ఓం), పూజయ = పూజించు. తత్ = అదే, తే = నీకు, పదం = మోక్షస్థానం, సంగ్రహేణ = సంక్షిప్తంగా, ఓం బ్రవీమి = 'ఓం' అని చెబుతున్నాను.
తాత్పర్యము: ఓ చిత్తమా! నువ్వు వ్యర్థంగా దుఃఖ సముద్రంలో మునిగిపోతున్నావు. నీ విముక్తికి ఒక ఉపాయం చెబుతాను. దేవి పాదాలను ఏకాక్షర మంత్రంతో (ఓం) పూజించు. అదే నీకు సంక్షిప్తంగా మోక్షస్థానం అని చెబుతున్నాను.
విశేషము: మరల తన మనస్సును ఉద్దేశించి, మోక్షానికి సులభమైన మార్గాన్ని ఉపదేశిస్తున్నారు. దుఃఖం నుండి విముక్తి పొందడానికి దేవి పాదాలను 'ఓం' అనే ఏకాక్షర మంత్రంతో పూజించడం (ధ్యానించడం) పరమ పదం (మోక్షం) అని చెబుతున్నారు. 'ఓం' అనేది పరబ్రహ్మ ప్రణవ స్వరూపం.
శ్లోకం 54:
చంచద్బాలాతపజ్యోత్స్నాకలామండలశాలినే . ఐక్షవాయ నమో మాతర్బాహుభ్యాం తవ ధన్వనే .. 54..
పదచ్ఛేదము: చంచత్-బాల-ఆతప-జ్యోత్స్నా-కలా-మండల-శాలినే, ఐక్షవాయ, నమః, మాతః, బాహుభ్యాం, తవ, ధన్వనే.
అన్వయము: మాతః, చంచద్బాలాతపజ్యోత్స్నాకలామండలశాలినే, తవ బాహుభ్యాం (స్థితాయ) ఐక్షవాయ ధన్వనే నమః.
ప్రతి పదార్థము: మాతః = ఓ మాతా!, చంచద్బాలాతపజ్యోత్స్నాకలామండలశాలినే = మెరిసే బాల సూర్యకాంతి వంటి జ్యోత్స్నా వృత్తంతో ప్రకాశించే, తవ = నీ, బాహుభ్యాం = చేతులలో (ధరించిన), ఐక్షవాయ = చెరకు, ధన్వనే = ధనస్సుకి, నమః = నమస్కారం.
తాత్పర్యము: ఓ మాతా! మెరిసే బాల సూర్యకాంతి వంటి జ్యోత్స్నా వృత్తంతో ప్రకాశించే, నీ చేతులలో ధరించిన చెరకు ధనస్సుకి నమస్కారం.
విశేషము: దేవి చేతిలో ఉన్న చెరకు ధనస్సు (ఐక్షవాయ) యొక్క కాంతిని, సౌందర్యాన్ని వర్ణిస్తున్నారు. అది సూర్యకాంతి వలె తేజస్సుతో నిండి, సౌందర్యవంతంగా ఉందని చెబుతున్నారు.
శ్లోకం 55:
తామేవాద్యాం బ్రహ్మవిద్యాముపాసే మూర్తైర్వేదైః స్తూయమానాం భవానీం . హంత స్వాత్మత్త్వేన యాం ముక్తికామో మత్వా ధీరో హర్షశోకౌ జహాతి .. 55..
పదచ్ఛేదము: తాం, ఏవ, ఆద్యాం, బ్రహ్మవిద్యాం, ఉపాసే, మూర్తైః, వేదైః, స్తూయమానాం, భవానీం, హంత, స్వ-ఆత్మ-తత్త్వేన, యాం, ముక్తి-కామః, మత్వా, ధీరః, హర్ష-శోకౌ, జహాతి.
అన్వయము: మూర్తైర్వేదైః స్తూయమానాం తామాద్యాం బ్రహ్మవిద్యాం భవానీం అహం ఉపాసే. హంత, యాం ముక్తికామో ధీరః స్వాత్మత్త్వేన మత్వా హర్షశోకౌ జహాతి.
ప్రతి పదార్థము: మూర్తైః వేదైః = సాకారమైన వేదాలచే, స్తూయమానాం = స్తుతింపబడే, తాం ఏవ = ఆ, ఆద్యాం = ఆది, బ్రహ్మవిద్యాం = బ్రహ్మవిద్యా స్వరూపిణియైన, భవానీం = భవానిని, అహం = నేను, ఉపాసే = ఉపాసిస్తున్నాను. హంత = ఆహా!, యాం = ఏ ఆమెను, ముక్తికామః = మోక్షాన్ని కోరుకునే, ధీరః = ధీరుడు, స్వాత్మత్త్వేన = ఆత్మ స్వరూపంగా, మత్వా = భావించి, హర్షశోకౌ = హర్షశోకాలను (సుఖదుఃఖాలను), జహాతి = విడిచిపెడతాడో!
తాత్పర్యము: సాకారమైన వేదాలచే స్తుతింపబడే ఆ ఆది బ్రహ్మవిద్యా స్వరూపిణియైన భవానిని నేను ఉపాసిస్తున్నాను. ఎవరైతే మోక్షాన్ని కోరుకునే ధీరులు ఆమెను ఆత్మ స్వరూపంగా భావించి, హర్షశోకాలను విడిచిపెడతారో!
విశేషము: దేవిని ఆది బ్రహ్మవిద్యా స్వరూపిణిగా, వేదాలచే స్తుతింపబడేదిగా వర్ణిస్తున్నారు. ఆమెను ఆత్మ స్వరూపంగా తెలుసుకున్న జ్ఞానులు సుఖదుఃఖాలకు అతీతులవుతారని, అదే మోక్ష మార్గం అని తెలియజేస్తున్నారు.
శ్లోకం 56:
శరణం కరవాణ్యంబ చరణం తవ సుందరి . శేపే త్వత్పాదుకాభ్యాం మే నాన్యః పంథా అయనాయ .. 56..
పదచ్ఛేదము: శరణం, కరవాణి, అంబ, చరణం, తవ, సుందరి, శేపే, త్వత్-పాదుకాభ్యాం, మే, న, అన్యః, పంథాః, అయనాయ.
అన్వయము: అంబ సుందరి, తవ చరణం శరణం కరవాణి. త్వత్పాదుకాభ్యాం శేపే, మే అయనాయ అన్యః పంథా న (అస్తి).
ప్రతి పదార్థము: అంబ = ఓ అంబా!, సుందరి = ఓ సుందరీ!, తవ = నీ, చరణం = పాదాలను, శరణం = శరణు, కరవాణి = కోరుతున్నాను. త్వత్పాదుకాభ్యాం = నీ పాదుకల పైన, శేపే = ప్రమాణం చేస్తున్నాను, మే = నాకు, అయనాయ = మోక్షానికి, అన్యః = వేరే, పంథాః = మార్గం, న అస్తి = లేదు.
తాత్పర్యము: ఓ అంబా! ఓ సుందరీ! నీ పాదాలను నేను శరణు కోరుతున్నాను. నీ పాదుకల పైన ప్రమాణం చేస్తున్నాను, నాకు మోక్షానికి వేరే మార్గం లేదు.
విశేషము: దేవి పాదుకల శరణాగతి యొక్క ప్రాముఖ్యతను నొక్కి చెబుతున్నారు. మోక్షానికి దేవి అనుగ్రహం తప్ప వేరే మార్గం లేదని కవి దృఢంగా విశ్వసిస్తున్నారు.
శ్లోకం 57:
రత్నచ్ఛత్రైశ్చామరైర్దర్పణాద్యై- శ్చక్రేశానీం సర్వదోపచారయంత్యః . యోగిన్యోఽన్యాః శక్తయశ్చాణిమాద్యా యూయం పాత స్వస్తిభిః సదా నః .. 57..
పదచ్ఛేదము: రత్న-చ్ఛత్రైః, చామరైః, దర్పణ-ఆద్యైః, చక్ర-ఈశానీం, సర్వదా, ఉపచారయంత్యః, యోగిన్యః, అన్యాః, శక్తయః, చ, అణిమా-ఆద్యాః, యూయం, పాత, స్వస్తిభిః, సదా, నః.
అన్వయము: రత్నచ్ఛత్రైశ్చామరైర్దర్పణాద్యైశ్చక్రేశానీం సర్వదోపచారయంత్యః యోగిన్యః, అణిమాద్యా అన్యాః శక్తయశ్చ, యూయం సదా నః స్వస్తిభిః పాత.
ప్రతి పదార్థము: రత్నచ్ఛత్రైః = రత్న గొడుగులు, చామరైః = చామరాలు, దర్పణాద్యైః = అద్దాలు మొదలైన వాటితో, చక్రేశానీం = చక్రేశ్వరిని (శ్రీచక్ర అధిష్టాన దేవతను), సర్వదా = సదా, ఉపచారయంత్యః = ఉపచరిస్తున్న, యోగిన్యః = యోగినులు, అణిమాద్యాః = అణిమాది సిద్ధులు, అన్యాః = ఇతర, శక్తయః చ = శక్తులు కూడా, యూయం = మీరందరూ, సదా = సదా, నః = మాకు, స్వస్తిభిః = శుభాలతో, పాత = రక్షించండి.
తాత్పర్యము: రత్న గొడుగులు, చామరాలు, అద్దాలు మొదలైన వాటితో చక్రేశ్వరిని (శ్రీచక్ర అధిష్టాన దేవత) సదా ఉపచరిస్తున్న యోగినులు, అణిమాది సిద్ధులు, ఇతర శక్తులు, మీరందరూ మాకు సదా శుభాలను ప్రసాదిస్తూ మమ్మల్ని రక్షించండి.
విశేషము: దేవి పరివార దేవతలు, యోగినులు, అణిమాది సిద్ధులు ఆమెకు సేవలు చేస్తారని, వారందరూ భక్తులను రక్షించాలని ప్రార్థిస్తున్నారు. ఇది దేవి యొక్క రాజవైభవాన్ని, ఆమెకు ఉన్న పరివార శక్తిని తెలియజేస్తుంది.
శ్లోకం 58:
దరిద్రం మాం విజానీహి సర్వజ్ఞాసి యతః శివే . దూరీకృత్యాశు దురితమథ నో వర్ధయారయిం .. 58..
పదచ్ఛేదము: దరిద్రం, మాం, విజానీహి, సర్వజ్ఞా, అసి, యతః, శివే, దూరీకృత్య, ఆశు, దురితం, అథ, నః, వర్ధయ, ఆరయిం.
అన్వయము: శివే, యతః సర్వజ్ఞా అసి, (అతః) మాం దరిద్రం విజానీహి. ఆశు దురితం దూరీకృత్య అథ నః ఆరయిం వర్ధయ.
ప్రతి పదార్థము: శివే = ఓ శివే!, యతః = ఎందుకంటే, సర్వజ్ఞా అసి = నువ్వు సర్వజ్ఞురాలివి, (అతః) = కాబట్టి, మాం = నన్ను, దరిద్రం = దరిద్రుడినని, విజానీహి = తెలుసుకో. ఆశు = శీఘ్రంగా, దురితం = నా పాపాలను, దూరీకృత్య = దూరంచేసి, అథ = మరియు, నః = మా, ఆరయిం = ధనాన్ని, వర్ధయ = వృద్ధిచేయు.
తాత్పర్యము: ఓ శివే! నేను దరిద్రుడినని తెలుసుకో, ఎందుకంటే నువ్వు సర్వజ్ఞురాలివి. నా పాపాలను శీఘ్రంగా దూరంచేసి, మా ధనాన్ని వృద్ధిచేయు.
విశేషము: దేవి సర్వజ్ఞురాలని అంగీకరిస్తూ, తన దారిద్ర్యాన్ని, పాపాలను తొలగించి ఐశ్వర్యాన్ని ప్రసాదించమని ప్రార్థిస్తున్నారు. ఇది దేవి యొక్క భౌతిక, ఆధ్యాత్మిక శుభాలను ప్రసాదించే శక్తిని సూచిస్తుంది.
శ్లోకం 59:
మహేశ్వరి మహామంత్రకూటత్రయకలేవరే . కాదివిద్యాక్షరశ్రేణీముశంతస్త్వా హవామహే .. 59..
పదచ్ఛేదము: మహేశ్వరి, మహా-మంత్ర-కూట-త్రయ-కలేవరే, కాది-విద్యా-అక్షర-శ్రేణీం, ఉశంతః, త్వా, హవామహే.
అన్వయము: మహేశ్వరి, మహామంత్రకూటత్రయకలేవరే, కాదివిద్యాక్షరశ్రేణీముశంతః (వయం) త్వా హవామహే.
ప్రతి పదార్థము: మహేశ్వరి = ఓ మహేశ్వరీ!, మహామంత్రకూటత్రయకలేవరే = మహామంత్రంలోని కూటత్రయం (వాగ్భవం, కామరాజం, శక్తి కూటం) శరీరంగా కలిగిన, కాదివిద్యాక్షరశ్రేణీం = కాదివిద్య (క-అక్షరంతో ప్రారంభమయ్యే శ్రీవిద్య) అక్షరాల వరుసను, ఉశంతః = కోరుకుంటున్న మేము, త్వా = నిన్ను, హవామహే = ఆవాహన చేస్తున్నాము.
తాత్పర్యము: ఓ మహేశ్వరీ! మహామంత్రంలోని కూటత్రయం (వాగ్భవం, కామరాజం, శక్తి కూటం) శరీరంగా కలిగిన, కాదివిద్య (క-అక్షరంతో ప్రారంభమయ్యే శ్రీవిద్య) అక్షరాల వరుసను కోరుకుంటున్న మేము నిన్ను ఆవాహన చేస్తున్నాము.
విశేషము: దేవి యొక్క శ్రీవిద్యా స్వరూపాన్ని, ముఖ్యంగా కాదివిద్యను ప్రస్తావిస్తున్నారు. ఆమె మహామంత్రం యొక్క కూటత్రయ స్వరూపిణి అని, ఆమెను ఆవాహన చేస్తున్నామని తెలియజేస్తున్నారు. ఇది శ్రీవిద్యా రహస్యాలను సూచిస్తుంది.
శ్లోకం 60:
మూలాధారాదూర్ధ్వమంతశ్చరంతీం భిత్త్వా గ్రంథీన్మూర్ధ్ని నిర్యత్సుధార్ద్రాం . పశ్యంతస్త్వాం యే చ తృప్తిం లభంతే తేషాం శాంతిః శాశ్వతీ నేతరేషాం .. 60..
పదచ్ఛేదము: మూలాధారాత్, ఊర్ధ్వం, అంతః, చరంతీం, భిత్త్వా, గ్రంథీన్, మూర్ధ్ని, నిర్యత్-సుధా-ఆర్ద్రాం, పశ్యంతః, త్వాం, యే, చ, తృప్తిం, లభంతే, తేషాం, శాంతిః, శాశ్వతీ, న, ఇతరేషాం.
అన్వయము: మూలాధారాదూర్ధ్వమంతశ్చరంతీం, గ్రంథీన్ భిత్త్వా, మూర్ధ్ని నిర్యత్సుధార్ద్రాం త్వాం యే పశ్యంతస్సంతః తృప్తిం లభంతే, తేషాం శాశ్వతీ శాంతిః , న ఇతరేషాం .
ప్రతి పదార్థము: మూలాధారాత్ = మూలాధారం నుండి, ఊర్ధ్వం = పైకి, అంతః = అంతరంగంలో, చరంతీం = సంచరిస్తూ, గ్రంథీన్ = గ్రంథులను (మూడు గ్రంథులు - బ్రహ్మ, విష్ణు, రుద్ర గ్రంథులు), భిత్త్వా = భేదించి, మూర్ధ్ని = శిరస్సు నుండి, నిర్యత్సుధార్ద్రాం = అమృత ధారలను స్రవింపజేస్తూ, త్వాం = నిన్ను, యే = ఏ జ్ఞానులు, పశ్యంతః = దర్శించి, తృప్తిం = తృప్తిని, లభంతే = పొందుతారో, తేషాం = వారికే, శాశ్వతీ = శాశ్వతమైన, శాంతిః = శాంతి, న ఇతరేషాం = ఇతరులకు కాదు.
తాత్పర్యము: మూలాధారం నుండి పైకి అంతరంగంలో సంచరిస్తూ, గ్రంథులను (మూడు గ్రంథులు - బ్రహ్మ, విష్ణు, రుద్ర గ్రంథులు) భేదించి, మూర్ధ్ని (శిరస్సు) నుండి అమృత ధారలను స్రవింపజేస్తూ నిన్ను ఏ జ్ఞానులు దర్శించి తృప్తిని పొందుతారో, వారికే శాశ్వత శాంతి లభిస్తుంది, ఇతరులకు కాదు.
విశేషము: కుండలినీ యోగం మరియు షట్చక్ర భేదనం గురించి వివరిస్తున్నారు. కుండలినీ శక్తి మూలాధారం నుండి సహస్రారం వరకు ప్రయాణించి, గ్రంథులను భేదించి అమృతాన్ని స్రవింపజేస్తుందని, అట్టి స్థితిలో దేవిని దర్శించిన వారికి శాశ్వత శాంతి లభిస్తుందని చెబుతున్నారు. ఇది ఆత్మజ్ఞానానికి, మోక్షానికి అంతిమ మార్గమని సూచిస్తుంది.
శ్లోకం 61:
మహ్యం ద్రుహ్యంతి యే మాతః త్వద్ధ్యానాసక్తచేతసే . తానంబ సాయకైరేభిరవ బ్రహ్మద్విషో జహి .. 61..
పదచ్ఛేదము: మహ్యం, ద్రుహ్యంతి, యే, మాతః, త్వత్-ధ్యాన-ఆసక్త-చేతసే, తాన్, అంబ, సాయకైః, ఏభిః, అవ, బ్రహ్మ-ద్విషః, జహి.
అన్వయము: మాతః అంబ, త్వద్ధ్యానాసక్తచేతసే మహ్యం యే ద్రుహ్యంతి, తాన్ బ్రహ్మద్విషో ఏభిః సాయకైరవ జహి.
ప్రతి పదార్థము: మాతః = ఓ మాతా!, అంబ = ఓ అంబా!, త్వత్-ధ్యాన-ఆసక్త-చేతసే = నీ ధ్యానంలో ఆసక్తి కలిగిన, మహ్యం = నా పట్ల, యే = ఎవరో, ద్రుహ్యంతి = ద్రోహం చేస్తారో, తాన్ = ఆ, బ్రహ్మద్విషః = బ్రహ్మద్వేషులను (శత్రువులను), ఏభిః = నీ ఈ, సాయకైః = బాణాలతో, అవ జహి = (మమ్ములను) రక్షించు , .
తాత్పర్యము: ఓ మాతా! నీ ధ్యానంలో ఆసక్తి కలిగిన నా పట్ల ఎవరో ద్రోహం చేస్తారో, ఆ బ్రహ్మద్వేషులను నీ ఈ బాణాలతో రక్షించు, సంహరించు.
విశేషము: దేవి భక్తులకు శత్రువుల నుండి రక్షణ కల్పించమని ప్రార్థిస్తున్నారు. దేవి ధ్యానంలో ఉన్నవారికి హాని చేసే వారిని ఆమె తన బాణాలతో సంహరిస్తుందని చెబుతున్నారు.
శ్లోకం 62:
త్వద్భక్తానామంబ శాంతైషణానాం బ్రహ్మిష్ఠానాం దృష్టిపాతేన పూతః . పాపీయానప్యావృతః స్వర్వధూభిః శోకాతిగో మోదతే స్వర్గలోకే .. 62..
పదచ్ఛేదము: త్వత్-భక్తానాం, అంబ, శాంత-ఏషణానాం, బ్రహ్మిష్ఠానాం, దృష్టి-పాతేన, పూతః, పాపీయాన్, అపి, ఆవృతః, స్వర్వధూభిః, శోక-అతిగః, మోదతే, స్వర్గలోకే.
అన్వయము: అంబ, శాంతైషణానాం బ్రహ్మిష్ఠానాం త్వద్భక్తానాం దృష్టిపాతేన పూతః పాపీయానపి స్వర్వధూభిరావృతః (సన్) శోకాతిగః (భూత్వా) స్వర్గలోకే మోదతే.
ప్రతి పదార్థము: అంబ = ఓ అంబా!, శాంతైషణానాం = శాంతమైన ఆశలు కలిగిన, బ్రహ్మిష్ఠానాం = బ్రహ్మజ్ఞానులైన, త్వద్భక్తానాం = నీ భక్తుల, దృష్టిపాతేన = దృష్టి పాతం (చూపు) వల్ల, పూతః = పవిత్రమైన, పాపీయాన్ అపి = మహా పాపి కూడా, స్వర్వధూభిః = స్వర్గ వధువులతో, ఆవృతః = చుట్టబడినవాడై, శోకాతిగః = శోకాతీతుడై, స్వర్గలోకే = స్వర్గలోకంలో, మోదతే = ఆనందిస్తాడు.
తాత్పర్యము: ఓ అంబా! శాంతమైన ఆశలు కలిగిన, బ్రహ్మజ్ఞానులైన నీ భక్తుల దృష్టి పాతం (చూపు) వల్ల పవిత్రమైన, మహా పాపి కూడా స్వర్గ వధువులతో చుట్టబడినవాడై, శోకాతీతుడై స్వర్గలోకంలో ఆనందిస్తాడు.
విశేషము: దేవి భక్తుల యొక్క గొప్పతనాన్ని తెలియజేస్తున్నారు. వారి కరుణా దృష్టి వల్ల మహా పాపి కూడా పవిత్రమై స్వర్గలోకం చేరుతాడని, శోకాన్ని దాటి ఆనందిస్తాడని చెబుతున్నారు. ఇది భక్తుల మహిమను, వారి అనుగ్రహాన్ని సూచిస్తుంది.
శ్లోకం 63:
సంతు విద్యా జగత్యస్మిన్ సంసారభ్రమహేతవః . భజేఽహం త్వాం యయా విద్వాన్ విద్యయాఽమృతమశ్నుతే .. 63..
పదచ్ఛేదము: సంతు, విద్యాః, జగతి, అస్మిన్, సంసార-భ్రమ-హేతవః, భజే, అహం, త్వాం, యయా, విద్వాన్, విద్యయా, అమృతం, అశ్నుతే.
అన్వయము: అస్మిన్ జగతి విద్యాః సంసారభ్రమహేతవః సంతు (నామ). అహం త్వాం భజే, యయా విద్యయా విద్వానమృతమశ్నుతే.
ప్రతి పదార్థము: అస్మిన్ జగతి = ఈ జగత్తులో, విద్యాః = అనేక విద్యలు, సంసారభ్రమహేతవః = సంసార భ్రమకు కారణమవుతాయి, సంతు = కావచ్చు గాక. అహం = నేను, త్వాం = నిన్ను, భజే = భజిస్తున్నాను, యయా = ఏ, విద్యయా = విద్య ద్వారా, విద్వాన్ = జ్ఞాని, అమృతం = అమృతాన్ని (మోక్షాన్ని), అశ్నుతే = పొందుతాడో (అదే విద్య నువ్వు కదా!).
తాత్పర్యము: ఈ జగత్తులో అనేక విద్యలు సంసార భ్రమకు కారణమవుతాయి. కానీ నేను నిన్ను భజిస్తున్నాను, ఏ విద్య ద్వారా జ్ఞాని అమృతాన్ని (మోక్షాన్ని) పొందుతాడో ఆ విద్య నువ్వే కదా!
విశేషము: సంసార బ్రమకు కారణమయ్యే లౌకిక విద్యలకు భిన్నంగా, దేవియే మోక్షాన్ని ప్రసాదించే నిజమైన విద్య (బ్రహ్మవిద్య) అని ఉద్ఘాటిస్తున్నారు.
శ్లోకం 64:
విద్వన్ముఖ్యైర్విద్రుమాభం విశాల- శ్రోణీశింజన్మేఖలాకింకిణీకం . చంద్రోత్తంసం చిన్మయం వస్తు కించి- ద్విద్ధి త్వమేతన్నిహితం గుహాయాం .. 64..
పదచ్ఛేదము: విద్వత్-ముఖ్యైః, విద్రుమ-ఆభం, విశాల-శ్రోణీ-శింజత్-మేఖలా-కింకిణీకం, చంద్ర-ఉత్తంసం, చిన్మయం, వస్తు, కించిత్, విద్ధి, త్వం, ఏతత్, నిహితం, గుహాయాం.
అన్వయము: విద్వన్ముఖ్యైః (వర్ణితం), విద్రుమాభం, విశాలశ్రోణీశింజన్మేఖలాకింకిణీకం, చంద్రోత్తంసం చిన్మయం కించిత్ వస్తు, ఏతత్ గుహాయాం నిహితం (అస్తి) ఇతి త్వం విద్ధి.
ప్రతి పదార్థము: విద్వన్ముఖ్యైః = విద్వాంసులలో ముఖ్యులచే (వర్ణించబడిన), విద్రుమాభం = విద్రుమ (పగడపు) రంగుతో, విశాలశ్రోణీశింజన్మేఖలాకింకిణీకం = విశాలమైన పిరుదులపై గల గజ్జెలతో కూడిన మొలనూలు కలిగిన, చంద్రోత్తంసం = చంద్రరేఖను శిరోభూషణంగా ధరించిన, చిన్మయం = చిన్మయమైన (జ్ఞాన స్వరూపమైన), కించిత్ వస్తు = ఒకానొక వస్తువును, ఏతత్ = ఇది, గుహాయాం = గుహలో (హృదయంలో), నిహితం = నిహితమై ఉన్నదని, త్వం = నువ్వు, విద్ధి = తెలుసుకో.
తాత్పర్యము: విద్వాంసులలో ముఖ్యులచే విద్రుమ (పగడపు) రంగుతో, విశాలమైన పిరుదులపై గల గజ్జెలతో కూడిన మొలనూలు కలిగిన, చంద్రరేఖను శిరోభూషణంగా ధరించిన, చిన్మయమైన (జ్ఞాన స్వరూపమైన) ఒకానొక వస్తువు( అమ్మ యొక్క పరతత్త్వ రూపం) నీ గుహలో (హృదయంలో) నిహితమై ఉన్నదని తెలుసుకో.
విశేషము: దేవి యొక్క ధ్యాన రూపాన్ని, ముఖ్యంగా ఆమె దేహ సౌందర్యాన్ని వర్ణించారు. ఇక్కడ ఆమెను 'వస్తు కించిత్' (ఒకానొక వస్తువు) అని చెప్పడం ద్వారా, ఆమె వర్ణనాతీతమైన, కేవలం ధ్యానంతో తెలుసుకోదగిన పరతత్త్వమని సూచిస్తుంది. గుహలో (హృదయంలో) నిహితమై ఉండటం అంటే ఆత్మ స్వరూపిణి అని భావం.
శ్లోకం 65:
న విస్మరామి చిన్మూర్తిమిక్షుకోదండశాలినీం . మునయః సనకప్రేష్ఠాస్తామాహుః పరమాం గతిం .. 65..
పదచ్ఛేదము: న, విస్మరామి, చిన్మూర్తిం, ఇక్షు-కోదండ-శాలినీం, మునయః, సనక-ప్రేష్ఠాః, తాం, ఆహుః, పరమాం, గతిం.
అన్వయము: అహం ఇక్షుకోదండశాలినీం చిన్మూర్తిం న విస్మరామి. సనకప్రేష్ఠా మునయః తాం పరమాం గతిమాహుః.
ప్రతి పదార్థము: న విస్మరామి = నేను మరువను, చిన్మూర్తిం = ఆ చిన్మయ మూర్తిని, ఇక్షుకోదండశాలినీం = చెరకు ధనస్సు ధరించిన, సనకప్రేష్ఠాః = సనకాదుల వంటి, మునయః = మునులలో శ్రేష్ఠులు, తాం = ఆమెనే, పరమాం = పరమ, గతిం = గతి (మోక్షం), ఆహుః = అని చెబుతారు.
తాత్పర్యము: చెరకు ధనస్సు ధరించిన ఆ చిన్మయ మూర్తిని నేను మరువను. సనకాదుల వంటి మునులలో శ్రేష్ఠులు ఆమెనే పరమ గతి (మోక్షం) అని చెబుతారు.
విశేషము: దేవి యొక్క చిన్మయ స్వరూపాన్ని, ఆమె జ్ఞాన రూపిణి అని, ఆమెను మరువకుండా ధ్యానించడమే మోక్ష మార్గం అని సనకాదుల వంటి మహర్షుల మాటలను ఉటంకించారు.
శ్లోకం 66:
చక్షుఃప్రేంఖత్ప్రేమకారుణ్యధారాం హంసజ్యోత్స్నాపూరహృష్యచ్చకోరాం . యామాశ్లిష్యన్మోదతే దేవదేవః సా నో దేవీ సుహవా శర్మ యచ్ఛతు .. 66..
పదచ్ఛేదము: చక్షుః-ప్రేంఖత్-ప్రేమ-కారుణ్య-ధారాం, హంస-జ్యోత్స్నా-పూర-హృష్యత్-చకోరాం, యాం, ఆశ్లిష్యన్, మోదతే, దేవదేవః, సా, నః, దేవీ, సుహవా, శర్మ, యచ్ఛతు.
అన్వయము: చక్షుఃప్రేంఖత్ప్రేమకారుణ్యధారాం, హంసజ్యోత్స్నాపూరహృష్యచ్చకోరాం, యాం దేవదేవ ఆశ్లిష్యన్ మోదతే, సా సుహవా దేవీ నో శర్మ యచ్ఛతు.
ప్రతి పదార్థము: చక్షుఃప్రేంఖత్ప్రేమకారుణ్యధారాం = కళ్ళ నుండి ప్రవహించే ప్రేమ, కారుణ్య ధారలు కలిగిన, హంసజ్యోత్స్నాపూరహృష్యచ్చకోరాం = చంద్రుని వెన్నెల ప్రవాహంతో సంతోషించే చకోర పక్షుల వంటి, యాం = ఏ దేవిని, దేవదేవః = దేవదేవుడు (పరమశివుడు), ఆశ్లిష్యన్ = ఆలింగనం చేసుకుని, మోదతే = ఆనందిస్తాడో, సా = ఆ, సుహవా = సుందరమైన, దేవీ = దేవి, నః = మాకు, శర్మ = శుభాన్ని, యచ్ఛతు = ప్రసాదించుగాక!
తాత్పర్యము: కళ్ళ నుండి ప్రవహించే ప్రేమ, కారుణ్య ధారలు కలిగిన, చంద్రుని వెన్నెల ప్రవాహంతో సంతోషించే చకోర పక్షుల వంటి, ఏ దేవిని ఆలింగనం చేసుకుని దేవదేవుడు (పరమశివుడు) ఆనందిస్తాడో, ఆ సుందరమైన దేవి మాకు శుభాన్ని ప్రసాదించుగాక!
విశేషము: దేవి యొక్క కరుణ, ప్రేమను వర్ణించారు. ఆమె కటాక్షం చకోరాలకు చంద్రుని వెన్నెల వలె ఆహ్లాదకరమని, దేవదేవుడు శివుడు కూడా ఆమెతోనే ఆనందిస్తాడని, ఆమె శుభప్రదాయిని అని ప్రార్థిస్తున్నారు.
శ్లోకం 67:
ముంచ వంచకతాం చిత్త పామరం చాపి దైవతం . గృహాణ పదమంబాయా ఏతదాలంబనం పరం .. 67..
పదచ్ఛేదము: ముంచ, వంచకతాం, చిత్త, పామరం, చ, అపి, దైవతం, గృహాణ, పదం, అంబాయాః, ఏతత్, ఆలంబనం, పరం.
అన్వయము: చిత్త, వంచకతాం ముంచ, పామరం దైవతం చాపి ముంచ. అంబాయాః పదం గృహాణ. ఏతత్ పరం ఆలంబనం.
ప్రతి పదార్థము: చిత్త = ఓ చిత్తమా!, వంచకతాం = వంచనను, ముంచ = విడిచిపెట్టు, పామరం చ అపి దైవతం = పామరమైన (తుచ్ఛమైన) దేవతలను కూడా (విడిచిపెట్టు). అంబాయాః = అంబాదేవి, పదం = పాదాలను, గృహాణ = ఆశ్రయించు. ఏతత్ = ఇదియే, పరం = పరమ, ఆలంబనం = ఆలంబనం (ఆధారం).
తాత్పర్యము: ఓ చిత్తమా! వంచనను, పామరమైన దేవతలను కూడా విడిచిపెట్టు. అంబాదేవి పాదాలను ఆశ్రయించు. ఇదియే పరమ ఆలంబనం (ఆధారం).
విశేషము: తన మనస్సును ఉద్దేశించి, అజ్ఞానాన్ని, అల్ప దేవతలను పూజించడాన్ని విడిచిపెట్టి, దేవి పాదాలను ఆశ్రయించమని, అదే మోక్షానికి అంతిమ ఆధారం అని ఉపదేశిస్తున్నారు.
శ్లోకం 68:
కా మే భీతిః కా క్షతిః కిం దురాపం కామేశాంకోత్తుంగపర్యంకసంస్థాం . తత్త్వాతీతామచ్యుతానందదాత్రీం దేవీమహం నిరృతిం వందమానః .. 68..
పదచ్ఛేదము: కా, మే, భీతిః, కా, క్షతిః, కిం, దురాపం, కామేశ-అంక-ఉత్తుంగ-పర్యంక-సంస్థాం, తత్త్వ-అతీతాం, అచ్యుత-ఆనంద-దాత్రీం, దేవీం, అహం, నిరృతిం, వందమానః.
అన్వయము: అహం నిరృతిం, కామేశాంకోత్తుంగపర్యంకసంస్థాం, తత్త్వాతీతాం, అచ్యుతానందదాత్రీం దేవీం వందమానః (అస్మి), (అతః) మే కా భీతిః? కా క్షతిః? కిం దురాపం?
ప్రతి పదార్థము: అహం = నేను, నిరృతిం = దుష్టశక్తులను తొలగించే, కామేశాంకోత్తుంగపర్యంకసంస్థాం = కామేశ్వరుని తొడపై ఉన్నతమైన పర్యంకంపై కూర్చున్న, తత్త్వాతీతాం = తత్త్వాలకు అతీతమైన, అచ్యుతానందదాత్రీం = నాశనం లేని ఆనందాన్ని ప్రసాదించే, దేవీం = ఆ దేవిని, వందమానః = నమస్కరిస్తున్నప్పుడు, (అస్మి) = ఉన్నాను, (అతః) = కాబట్టి, మే = నాకు, కా భీతిః? = భయం ఏమిటి?, కా క్షతిః? = నష్టం ఏమిటి?, కిం దురాపం? = పొందలేనిది ఏమిటి?
తాత్పర్యము: కామేశ్వరుని తొడపై ఉన్నతమైన పర్యంకంపై కూర్చున్న, తత్త్వాలకు అతీతమైన, నాశనం లేని ఆనందాన్ని ప్రసాదించే ఆ దేవిని నేను నమస్కరిస్తున్నప్పుడు నాకు భయం ఏమిటి? నష్టం ఏమిటి? పొందలేనిది ఏమిటి?
విశేషము: దేవిని ఆశ్రయిస్తే ఎటువంటి భయం, నష్టం ఉండదని, పొందలేనిది ఏదీ ఉండదని తన అచంచల భక్తిని వ్యక్తం చేస్తున్నారు. దేవి తత్త్వాతీతమైనదని, మోక్షానంద ప్రదాయిని అని పేర్కొంటున్నారు. 'నిరృతిం' అంటే దుష్టశక్తులను తొలగించేది అని అర్థం.
శ్లోకం 69:
చింతామణిమయోత్తంసకాంతికంచుకితాననే . లలితే త్వాం సకృన్నత్వా న బిభేతి కుతశ్చన .. 69..
పదచ్ఛేదము: చింతామణి-మయ-ఉత్తంస-కాంతి-కంచుకిత-ఆననే, లలితే, త్వాం, సకృత్, నత్వా, న, బిభేతి, కుతశ్చన.
అన్వయము: చింతామణిమయోత్తంసకాంతికంచుకితాననే లలితే, త్వాం సకృన్నత్వా (జనః) కుతశ్చన న బిభేతి.
ప్రతి పదార్థము: చింతామణిమయోత్తంసకాంతికంచుకితాననే = చింతామణులతో కూడిన కిరీటపు కాంతితో కప్పబడిన ముఖం కలిగిన, లలితే = ఓ లలితా!, త్వాం = నిన్ను, సకృత్ = ఒక్కసారి, నత్వా = నమస్కరించినవాడు, కుతశ్చన = దేనికీ, న బిభేతి = భయపడడు.
తాత్పర్యము: చింతామణులతో కూడిన కిరీటపు కాంతితో కప్పబడిన ముఖం కలిగిన ఓ లలితా! నిన్ను ఒక్కసారి నమస్కరించినవాడు దేనికీ భయపడడు.
విశేషము: దేవిని ఒక్కసారి నమస్కరించినా అభయం లభిస్తుందని, ఎటువంటి భయం ఉండదని చెబుతున్నారు. చింతామణి కిరీటం ఆమె ఐశ్వర్యానికి, కోరికలు తీర్చే శక్తికి ప్రతీక.
శ్లోకం 70:
తారుణ్యోత్తుంగితకుచే లావణ్యోల్లాసితేక్షణే . తవాజ్ఞయైవ కామాద్యా మాస్మాన్ప్రాపన్నరాతయః .. 70..
పదచ్ఛేదము: తారుణ్య-ఉత్తుంగిత-కుచే, లావణ్య-ఉల్లాసిత-ఈక్షణే, తవ-ఆజ్ఞయా, ఏవ, కామ-ఆద్యాః, మా, అస్మాన్, ప్రాపన్, అరాదయః.
అన్వయము: తారుణ్యోత్తుంగితకుచే, లావణ్యోల్లాసితేక్షణే, తవాజ్ఞయైవ కామాద్యా నరాతయః అస్మాన్ మా ప్రాపన్.
ప్రతి పదార్థము: తారుణ్యోత్తుంగితకుచే = యౌవనంతో ఉబ్బిన వక్షోజాలు కలిగిన, లావణ్యోల్లాసితేక్షణే = లావణ్యంతో ప్రకాశించే కన్నులు కలిగిన ఓ దేవి!, తవ ఆజ్ఞయా ఏవ = నీ ఆజ్ఞ వల్లే, కామాద్యాః = కామాదులు (అరిషడ్వర్గాలు, శత్రువులు), అస్మాన్ = మమ్ములను, మా ప్రాపన్ = చేరవద్దు.
తాత్పర్యము: యౌవనంతో ఉబ్బిన వక్షోజాలు కలిగిన, లావణ్యంతో ప్రకాశించే కన్నులు కలిగిన ఓ దేవి! నీ ఆజ్ఞ వల్లే కామాదులు (అరిషడ్వర్గాలు, శత్రువులు) మమ్ములను చేరవద్దు.
విశేషము: దేవి సౌందర్యాన్ని వర్ణిస్తూ, ఆమె ఆజ్ఞ వల్ల అరిషడ్వర్గాలు (కామ, క్రోధాదులు) మరియు ఇతర శత్రువులు తమను చేరకూడదని ప్రార్థిస్తున్నారు. ఇది అంతర్గత, బాహ్య శత్రువుల నుండి రక్షణను కోరడం.
శ్లోకం 71:
ఆకర్ణాకృష్టకామాసస్త్రసంజాతం తాపమంబ మే . ఆచామతు కటాక్షస్తే పర్జన్యో వృష్టిమానివ .. 71..
పదచ్ఛేదము: ఆకర్ణ-ఆకృష్ట-కామ-అస్ర-సంజాతం, తాపం, అంబ, మే, ఆచామతు, కటాక్షః, తే, పర్జన్యః, వృష్టిమాన్, ఇవ.
అన్వయము: అంబ, తే కటాక్షః వృష్టిమాన్ పర్జన్యో ఇవ, మే ఆకర్ణాకృష్టకామాస్రసంజాతం తాపమాచామతు.
ప్రతి పదార్థము: అంబ = ఓ అంబా!, తే = నీ, కటాక్షః = కటాక్షం, వృష్టిమాన్ = వర్షం కురిపించే, పర్జన్యః = మేఘం, ఇవ = వలె, మే = నా, ఆకర్ణాకృష్టకామాస్రసంజాతం = చెవుల వరకు లాగిన కామదేవుని బాణాల వల్ల కలిగిన, తాపం = తాపాన్ని (బాధను), ఆచామతు = తొలగించుగాక!
తాత్పర్యము: ఓ అంబా! చెవుల వరకు లాగిన కామదేవుని బాణాల వల్ల కలిగిన తాపాన్ని (బాధను), నీ కటాక్షం వర్షం కురిపించే మేఘం వలె తొలగించుగాక!
విశేషము: కామదేవుడి బాణాల వల్ల కలిగే తాపాన్ని, సంసార తాపాన్ని దేవి కటాక్షం వర్షం వలె చల్లబరుస్తుందని, ఉపశమనం ఇస్తుందని ప్రార్థిస్తున్నారు.
శ్లోకం 72:
కుర్వే గర్వేణాపచారానపారా- నద్యప్యంబ త్వత్పదాబ్జం తథాపి . మన్యే ధన్యే దేవి విద్యావలంబం మాతేవ పుత్రం బిభృతాస్వేనం .. 72..
పదచ్ఛేదము: కుర్వే, గర్వేణ, అపచారాన్, అపారాన్, అద్య, అపి, అంబ, త్వత్-పద-అబ్జం, తథాపి, మన్యే, ధన్యే, దేవి, విద్యా-అవలంబం, మాతా, ఇవ, పుత్రం, బిభృతాత్, ఏనం.
అన్వయము: అంబ, గర్వేణ అపారానపచారాన్ కుర్వే, అద్య అపి త్వత్పదాబ్జం (ఆశ్రితః). ధన్యే దేవి, ఏనం విద్యావలంబం పుత్రం మాతేవ బిభృతాత్.
ప్రతి పదార్థము: అంబ = ఓ అంబా!, గర్వేణ = గర్వంతో, అపారాన్ = అపారమైన, అపచారాన్ = అపచారాలు, కుర్వే = చేసినప్పటికీ, అద్య అపి = ఈనాడు కూడా, త్వత్పదాబ్జం = నీ పాదపద్మాన్ని (ఆశ్రయించాను). ధన్యే దేవి = ఓ ధన్యమైన దేవి!, ఏనం = ఈ, విద్యావలంబం = విద్యావలంబకుడిని (జ్ఞానాన్ని ఆశ్రయించినవాడిని), పుత్రం = బిడ్డను, మాతా ఇవ = తల్లి వలె, బిభృతాత్ = పోషించు.
తాత్పర్యము: ఓ అంబా! నేను గర్వంతో అపారమైన అపచారాలు చేసినప్పటికీ, నీ పాదపద్మాన్ని ఆశ్రయించాను. ఓ ధన్యమైన దేవి! విద్యావలంబకుడిని (జ్ఞానాన్ని ఆశ్రయించినవాడిని) తల్లి బిడ్డను పోషించినట్లు నువ్వు నన్ను పోషించు.
విశేషము: తన అపరాధాలను ఒప్పుకుంటూ, దేవి పాదాల శరణాగతిని, ఆమె మాతృత్వ ప్రేమను ఆశ్రయిస్తున్నారు. తనను జ్ఞాన మార్గంలో నడిచే బిడ్డగా చూసి రక్షించమని ప్రార్థిస్తున్నారు.
శ్లోకం 73:
యథోపాస్తిక్షతిర్నస్యాత్తవ చక్రస్య సుందరి . కృపయా కురు కల్యాణి తథా మే స్వస్తిరాయుషి .. 73..
పదచ్ఛేదము: యథా, ఉపాస్తి-క్షతిః, న, స్యాత్, తవ, చక్రస్య, సుందరి, కృపయా, కురు, కల్యాణి, తథా, మే, స్వస్తిః, ఆయుషి.
అన్వయము: సుందరి కల్యాణి, యథా తవ చక్రస్య ఉపాస్తిక్షతిర్న స్యాత్, తథా మే ఆయుషి స్వస్తిః కృపయా కురు.
ప్రతి పదార్థము: సుందరి = ఓ సుందరీ!, కల్యాణి = ఓ కల్యాణీ!, యథా = ఎలాగైతే, తవ = నీ, చక్రస్య = చక్ర పూజకు, ఉపాస్తిక్షతిః = అంతరాయం, న స్యాత్ = కలగకుండా ఉంటుందో, తథా = అలాగే, మే = నా, ఆయుషి = ఆయుష్షు విషయంలో, స్వస్తిః = శ్రేయస్సును, కృపయా = కృపతో, కురు = ప్రసాదించు.
తాత్పర్యము: ఓ సుందరీ! నీ చక్ర పూజకు ఎటువంటి అంతరాయం కలగకుండా, ఓ కల్యాణీ! నా ఆయుష్షు విషయంలో నాకు శ్రేయస్సును ప్రసాదించు.
విశేషము: దేవి చక్రపూజకు ఎటువంటి ఆటంకం కలగకుండా, తన దీర్ఘాయుష్షు కోసం ప్రార్థిస్తున్నారు. పూజలో నిరంతరత్వాన్ని కోరుకుంటున్నారు.
మీరు అందించిన శ్లోకానికి సవరించిన ప్రతి పదార్థం కింద ఉంది:
శ్లోకం 74:
చక్రం సేవే తావకం సర్వసిద్ధ్యై శ్రీమన్మాతః సిద్ధయశ్చాణిమాద్యాః . నిత్యా ముద్రా శక్తయశ్చాంగదేవ్యో యస్మిందేవా అధి విశ్వే నిషేదుః .. 74..
పదచ్ఛేదము: చక్రం, సేవే, తావకం, సర్వ-సిద్ధ్యై, శ్రీమత్-మాతః, సిద్ధయః, చ, అణిమా-ఆద్యాః, నిత్యాః, ముద్రాః, శక్తయః, చ, అంగ-దేవ్యః, యస్మిన్, దేవాః, అధి, విశ్వే, నిషేదుః.
అన్వయము: శ్రీమన్మాతః, యస్మిన్ తావకే చక్రే అణిమాద్యాః సిద్ధయః, నిత్యాః ముద్రాః, అంగదేవ్యశ్చ శక్తయః, విశ్వే దేవా అధి నిషేదుః, తత్ చక్రం సర్వసిద్ధ్యై సేవే.
ప్రతి పదార్థము: శ్రీమన్మాతః = ఓ శ్రీమంతురాలైన మాతా!, యస్మిన్ = ఏ (నీ) చక్రంలో, అణిమాద్యాః సిద్ధయః = అణిమాది సిద్ధులు, నిత్యాః ముద్రాః = నిత్యా ముద్రలు, అంగదేవ్యః చ శక్తయః చ = అంగదేవతలైన శక్తులు కూడా, విశ్వే దేవాః = సమస్త దేవతలు కూడా, అధి నిషేదుః = నివసిస్తారో, (అట్టి) తావకం = నీ, చక్రం = చక్రాన్ని, సర్వసిద్ధ్యై = సర్వ సిద్ధుల కోసం, సేవే = సేవిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము: ఓ శ్రీమంతురాలైన మాతా! అణిమాది సిద్ధులు, నిత్యా ముద్రలు, అంగదేవతలైన శక్తులు మరియు సమస్త దేవతలు నివసించే నీ చక్రాన్ని నేను సర్వ సిద్ధుల కోసం సేవిస్తున్నాను.
విశేషము: దేవి యొక్క శ్రీచక్రాన్ని సర్వ సిద్ధుల కోసం సేవిస్తున్నానని చెబుతున్నారు. అణిమాది అష్టసిద్ధులు, ముద్రలు, అంగదేవతలు, సమస్త దేవతలు శ్రీచక్రంలో నివసిస్తారని, అది సర్వశక్తుల కేంద్రమని తెలియజేస్తున్నారు.
శ్లోకం 75:
సుకుమారే సుఖాకారే సునేత్రే సూక్ష్మమధ్యమే . సుప్రసన్నా భవ శివే సుమృడీకా సరస్వతీ .. 75..
పదచ్ఛేదము: సుకుమారే, సుఖ-ఆకారే, సునేత్రే, సూక్ష్మ-మధ్యమే, సుప్రసన్నా, భవ, శివే, సుమృడీకా, సరస్వతీ.
అన్వయము: సుకుమారే, సుఖాకారే, సునేత్రే, సూక్ష్మమధ్యమే శివే, సుమృడీకా సరస్వతీ (త్వం) సుప్రసన్నా భవ.
ప్రతి పదార్థము: సుకుమారే = సుకుమారి!, సుఖాకారే = సుఖ రూపిణి!, సునేత్రే = అందమైన కళ్ళు కలిగినదానా!, సూక్ష్మమధ్యమే = సూక్ష్మమైన నడుము కలిగినదానా!, శివే = ఓ శివే!, సుమృడీకా = సుఖప్రదాయినియైన, సరస్వతీ = సరస్వతీ దేవీ!, సుప్రసన్నా = సుప్రసన్నురాలవు, భవ = అగుము.
తాత్పర్యము: సుకుమారి! సుఖ రూపిణి! అందమైన కళ్ళు కలిగినదానా! సూక్ష్మమైన నడుము కలిగినదానా! ఓ శివే! సుప్రసన్నురాలవు, సుఖప్రదాయినియైన సరస్వతీ దేవీ!
విశేషము: దేవి సౌందర్యాన్ని, ఆమె సుకుమార రూపాన్ని వర్ణిస్తూ, ఆమెను ప్రసన్నురాలిగా, సుఖప్రదాయినిగా ప్రార్థిస్తున్నారు. ఇక్కడ దేవిని సరస్వతీ స్వరూపంగా సంబోధించారు.
శ్లోకం 76:
విద్యుద్వల్లీకందలీం కల్పయంతీం మూర్తిం స్ఫూర్త్యా పంకజం ధారయంతీం . ధ్యాయన్ హి త్వాం జాయతే సార్వభౌమో విశ్వా ఆశాః పృతనాః సంజయన్జయన్ .. 76..
పదచ్ఛేదము: విద్యుత్-వల్లీ-కందలీం, కల్పయంతీం, మూర్తిం, స్ఫూర్త్యా, పంకజం, ధారయంతీం, ధ్యాయన్, హి, త్వాం, జాయతే, సార్వభౌమః, విశ్వాః, ఆశాః, పృతనాః, సంజయన్, జయన్.
అన్వయము: విద్యుద్వల్లీకందలీం, స్ఫూర్త్యా పంకజం ధారయంతీం త్వాం మూర్తిం ధ్యాయన్ హి సార్వభౌమో జాయతే. విశ్వా ఆశాః పృతనాః సంజయన్ జయన్ (భవతి).
ప్రతి పదార్థము: విద్యుద్వల్లీకందలీం = విద్యుల్లతలను సృష్టించే, స్ఫూర్త్యా = స్ఫూర్తితో (తేజస్సుతో), పంకజం = కమలాన్ని, ధారయంతీం = ధరించిన, త్వాం = నీ, మూర్తిం = రూపాన్ని, ధ్యాయన్ హి = ధ్యానించేవాడు, సార్వభౌమః = సార్వభౌముడు, జాయతే = అవుతాడు, విశ్వాః ఆశాః = సమస్త దిక్కులలోని, పృతనాః = శత్రువులను, సంజయన్ జయన్ = జయిస్తాడు, జయిస్తాడు.
తాత్పర్యము: విద్యుల్లతలను సృష్టించే, స్ఫూర్తితో (తేజస్సుతో) కమలాన్ని ధరించిన నీ రూపాన్ని ధ్యానించేవాడు సార్వభౌముడు అవుతాడు, సమస్త దిక్కులలోని శత్రువులను జయిస్తాడు, జయిస్తాడు.
విశేషము: దేవి యొక్క తేజోమయమైన రూపాన్ని ధ్యానించడం వల్ల సార్వభౌమ అధికారం, శత్రు జయం లభిస్తాయని చెబుతున్నారు. 'సంజయన్ జయన్' (జయిస్తాడు, జయిస్తాడు) అని రెండుసార్లు చెప్పడం విజయం యొక్క నిశ్చయతను తెలియజేస్తుంది.
శ్లోకం 77:
అవిజ్ఞాయ పరాం శక్తిమాత్మభూతాం మహేశ్వరీం . అహో పతంతి నిరయేషు యే కే చాత్మహనో జనాః .. 77..
పదచ్ఛేదము: అవిజ్ఞాయ, పరాం, శక్తిం, ఆత్మ-భూతాం, మహేశ్వరీం, అహో, పతంతి, నిరయేషు, యే, కే, చ, ఆత్మ-హనః, జనాః.
అన్వయము: అహో, ఆత్మభూతాం మహేశ్వరీం పరాం శక్తిమవిజ్ఞాయ యే కే చాత్మహనో జనాః నిరయేషు పతంతి.
ప్రతి పదార్థము: అహో = అహో!, ఆత్మభూతాం = ఆత్మ స్వరూపిణియైన, మహేశ్వరీం = మహేశ్వరియైన, పరాం = పరాశక్తిని, అవిజ్ఞాయ = తెలుసుకోకుండా, యే కే చ = ఏ, ఆత్మహనః = ఆత్మహత్య చేసుకునే (ఆత్మజ్ఞానాన్ని కోల్పోయే), జనాః = జనులు, నిరయేషు = నరకాలలో, పతంతి = పడతారు.
తాత్పర్యము: అహో! ఆత్మ స్వరూపిణియైన, మహేశ్వరియైన పరాశక్తిని తెలుసుకోకుండా, ఏ ఆత్మహత్య చేసుకునే జనులు ఉన్నారో, వారు నరకాలలో పడతారు.
విశేషము: దేవిని తెలుసుకోకపోవడం ఆత్మహత్య చేసుకోవడంతో సమానం అని, అట్టివారు నరకాలలో పడతారని హెచ్చరిస్తున్నారు. దేవిని తెలుసుకోవడమే నిజమైన జీవిత లక్ష్యం అని, అదే మోక్షానికి మార్గమని స్పష్టం చేస్తున్నారు.
శ్లోకం 78:
సిందూరాభైస్సుందరైరంశువృందైః లాక్షాలక్ష్మ్యాం మజ్జయంతీం జగంతి . హేరంబాంబ త్వాం హృదా లంబతే య- స్తస్మై విశః స్వయమేవానమంతే .. 78..
పదచ్ఛేదము: సిందూర-ఆభైః, సుందరైః, అంశు-వృందైః, లాక్షా-లక్ష్మ్యాం, మజ్జయంతీం, జగంతి, హేరంబ-అంబ, త్వాం, హృదా, లంబతే, యః, తస్మై, విశః, స్వయం, ఏవ, ఆనమంతే.
అన్వయము: హేరంబాంబ, సిందూరాభైస్సుందరైరంశువృందైర్జగంతి లాక్షాలక్ష్మ్యాం మజ్జయంతీం త్వాం యో హృదా లంబతే, తస్మై విశః స్వయమేవానమంతే.
ప్రతి పదార్థము: హేరంబాంబ = ఓ హేరంబుని (గణపతి) మాతా!, సిందూరాభైః = సిందూరం వంటి, సుందరైః = అందమైన, అంశువృందైః = కిరణాల సమూహాలతో, జగంతి = జగత్తులను, లాక్షాలక్ష్మ్యాం = లక్ష్మిలో (సిరిలో), మజ్జయంతీం = ముంచెత్తే, త్వాం = నిన్ను, యః = ఎవడు, హృదా = హృదయంలో, లంబతే = ఆశ్రయిస్తాడో, తస్మై = అతనికి, విశః = ప్రజలందరూ, స్వయం ఏవ = స్వయంగానే, ఆనమంతే = నమస్కరిస్తారు.
తాత్పర్యము: సిందూరం వంటి అందమైన కిరణాల సమూహాలతో జగత్తులను లక్ష్మిలో (సిరిలో) ముంచెత్తే, ఓ హేరంబుని (గణపతి) మాతా! నిన్ను హృదయంలో ఆశ్రయించిన వారికి ప్రజలందరూ స్వయంగా నమస్కరిస్తారు.
విశేషము: దేవి యొక్క సిందూర వర్ణాన్ని, ఆమె ఐశ్వర్య ప్రదాయినిత్వాన్ని వర్ణిస్తున్నారు. ఆమెను హృదయంలో ధ్యానించే వారికి లోకులందరూ వశపడతారని, గౌరవిస్తారని చెబుతున్నారు.
శ్లోకం 79:
తవ తత్త్వం విమృశతాం ప్రత్యగద్వైతలక్షణం . చిదానందఘనాదన్యన్నేహ నానాస్తి కించన .. 79..
పదచ్ఛేదము: తవ, తత్త్వం, విమృశతాం, ప్రత్యక్-అద్వైత-లక్షణం, చిత్-ఆనంద-ఘనాత్, అన్యత్, న, ఇహ, నానా, అస్తి, కించన.
అన్వయము: ప్రత్యగద్వైతలక్షణం తవ తత్త్వం విమృశతాం (జనానాం), ఇహ చిదానందఘనాదన్యత్ కించన నానా నాస్తి.
ప్రతి పదార్థము: తవ = నీ, తత్త్వం = తత్త్వాన్ని (స్వరూపాన్ని), ప్రత్యగద్వైతలక్షణం = ప్రత్యగద్వైత లక్షణంగా (ఆత్మయే బ్రహ్మ అనే ఏకత్వంగా), విమృశతాం = విమర్శించే వారికి (తెలుసుకున్న వారికి), ఇహ = ఇక్కడ (ఈ జగత్తులో), చిదానందఘనాత్ = చిదానంద ఘనం (జ్ఞానానంద స్వరూపం) తప్ప, అన్యత్ = వేరే, కించన = ఏమీ, నానా = భేదం, న అస్తి = లేదు.
తాత్పర్యము: నీ తత్త్వాన్ని (స్వరూపాన్ని) ప్రత్యగద్వైత లక్షణంగా (ఆత్మయే బ్రహ్మ అనే ఏకత్వంగా) విమర్శించే వారికి చిదానంద ఘనం (జ్ఞానానంద స్వరూపం) తప్ప ఇక్కడ వేరే భేదం ఏమీ లేదు.
విశేషము: దేవి యొక్క అద్వైత స్వరూపాన్ని స్పష్టం చేస్తున్నారు. ఆమెను ఆత్మ స్వరూపంగా, చిదానంద ఘనంగా తెలుసుకున్న వారికి జగత్తులో ఏ భేదమూ కనిపించదని, అంతా ఆమె రూపమేనని తెలియజేస్తున్నారు. ఇది అద్వైత సిద్ధాంతానికి నిదర్శనం.
శ్లోకం 80:
కంఠాత్కుండలినీం నీత్వా సహస్రారం శివే తవ . న పునర్జాయతే గర్భే సుమేధా అమృతోక్షితః .. 80..
పదచ్ఛేదము: కంఠాత్, కుండలినీం, నీత్వా, సహస్రారం, శివే, తవ, న, పునః, జాయతే, గర్భే, సుమేధాః, అమృత-ఉక్షితః.
అన్వయము: శివే, కుండలినీం కంఠాత్తవ సహస్రారం నీత్వా అమృతోక్షితః సుమేధాః (జనః) పునర్గర్భే న జాయతే.
ప్రతి పదార్థము: శివే = ఓ శివే!, కుండలినీం = కుండలినీ శక్తిని, కంఠాత్ = కంఠం నుండి, తవ = నీ, సహస్రారం = సహస్రారం వరకు, నీత్వా = చేర్చి, అమృతోక్షితః = అమృతంతో అభిషేకింపబడిన, సుమేధాః = సుమేధస్సు కలిగినవాడు (జ్ఞాని), పునః = తిరిగి, గర్భే = గర్భంలో, న జాయతే = జన్మించడు.
తాత్పర్యము: ఓ శివే! కుండలినీ శక్తిని కంఠం నుండి నీ సహస్రారం వరకు చేర్చి, అమృతంతో అభిషేకింపబడిన సుమేధస్సు కలిగినవాడు తిరిగి గర్భంలో జన్మించడు.
విశేషము: కుండలినీ యోగం యొక్క అంతిమ ప్రయోజనాన్ని తెలియజేస్తున్నారు. కుండలినీ శక్తిని సహస్రారం వరకు చేర్చినప్పుడు అమృతం స్రవిస్తుందని, అట్టి అనుభూతిని పొందిన జ్ఞాని పునర్జన్మ నుండి విముక్తుడవుతాడని చెబుతున్నారు.
శ్లోకం 81:
త్వత్పాదుకానుసంధానప్రాప్తసర్వాత్మతాదృశి . పూర్ణాహంకృతిమత్యస్మిన్న కర్మ లిప్యతే నరే .. 81..
పదచ్ఛేదము: త్వత్-పాదుకా-అనుసంధాన-ప్రాప్త-సర్వ-ఆత్మతా-దృశి, పూర్ణ-అహంకృతి-మతి, అస్మిన్, న, కర్మ, లిప్యతే, నరే.
అన్వయము: త్వత్పాదుకానుసంధానప్రాప్తసర్వాత్మతాదృశి, పూర్ణాహంకృతిమత్యస్మిన్ నరే కర్మ న లిప్యతే.
ప్రతి పదార్థము: త్వత్పాదుకానుసంధానప్రాప్తసర్వాత్మతాదృశి = నీ పాదుకలను అనుసంధానం చేయడం వల్ల సర్వాత్మత్వ దృష్టిని పొందిన (అంతా ఆత్మే అనే భావన), పూర్ణాహంకృతిమతి = పూర్ణమైన అహంకారం (నేనే బ్రహ్మ అనే భావన) కలిగిన, అస్మిన్ నరే = ఈ నరుడికి, కర్మ = కర్మలు, న లిప్యతే = అంటుకోవు.
తాత్పర్యము: నీ పాదుకలను అనుసంధానం చేయడం వల్ల సర్వాత్మత్వ దృష్టిని పొందిన, పూర్ణమైన అహంకారం (నేనే బ్రహ్మ అనే భావన) కలిగిన నరుడికి కర్మలు అంటుకోవు.
విశేషము: దేవి పాదుకల మహిమను, వాటిని ధ్యానించడం ద్వారా సర్వాత్మత్వ జ్ఞానం (అంతా ఆత్మే అనే భావన) లభిస్తుందని చెబుతున్నారు. అట్టి జ్ఞాని కర్మ బంధాల నుండి విముక్తుడవుతాడని, కర్మలు అతడిని బంధించవని పేర్కొన్నారు. ఇది కర్మయోగం యొక్క ఫలం, జ్ఞానంతో కూడిన కర్మ అంటదని భావం.
శ్లోకం 82:
తవానుగ్రహనిర్భిన్నహృదయగ్రంథిరద్రిజే . స్వాత్మత్వేన జగన్మత్వా తతో న విజుగుప్సతే .. 82..
పదచ్ఛేదము: తవ-అనుగ్రహ-నిర్భిన్న-హృదయ-గ్రంథిః, అద్రిజే, స్వ-ఆత్మ-త్వేన, జగత్, మత్వా, తతః, న, విజుగుప్సతే.
అన్వయము: అద్రిజే, తవానుగ్రహనిర్భిన్నహృదయగ్రంథిః (నరః) జగత్ స్వాత్మత్వేన మత్వా, తతో న విజుగుప్సతే.
ప్రతి పదార్థము: అద్రిజే = ఓ పర్వతరాజ పుత్రీ!, తవానుగ్రహనిర్భిన్నహృదయగ్రంథిః = నీ అనుగ్రహం వల్ల హృదయ గ్రంథులు (అవిద్య, కామ, కర్మ వాసనలు) భేదించబడినవాడు, జగత్ = జగత్తును, స్వాత్మత్వేన = తన ఆత్మ స్వరూపంగా, మత్వా = భావించి, తతః = దానిని చూసి, న విజుగుప్సతే = అసహ్యించుకోడు.
తాత్పర్యము: ఓ పర్వతరాజ పుత్రీ! నీ అనుగ్రహం వల్ల హృదయ గ్రంథులు (అవిద్య, కామ, కర్మ వాసనలు) భేదించబడినవాడు, జగత్తును తన ఆత్మ స్వరూపంగా భావించి, దానిని చూసి అసహ్యించుకోడు.
విశేషము: దేవి అనుగ్రహంతో అజ్ఞానం వల్ల ఏర్పడిన హృదయ గ్రంథులు తొలగిపోయి, సర్వం ఆత్మ స్వరూపమని తెలుసుకున్నవాడు దేనినీ అసహ్యించుకోడని, సమదృష్టిని పొందుతాడని తెలియజేస్తున్నారు.
శ్లోకం 83:
కదా వసుదలోపేతే త్రికోణనవకాన్వితే . ఆవాహయామి చక్రే త్వాం సూర్యాభాం శ్రియమైశ్వరీం .. 83..
పదచ్ఛేదము: కదా, వసు-దల-ఉపేతే, త్రికోణ-నవక-అన్వితే, ఆవాహయామి, చక్రే, త్వాం, సూర్య-ఆభాం, శ్రియం, ఐశ్వరీం.
అన్వయము: వసుదలోపేతే త్రికోణనవకాన్వితే చక్రే సూర్యాభాం ఐశ్వరీం శ్రియం త్వాం కదా ఆవాహయామి?
ప్రతి పదార్థము: వసుదలోపేతే = వసుదల (అష్టదళం)తో కూడిన, త్రికోణనవకాన్వితే = త్రికోణాలు, నవ చక్రాలతో కూడిన, చక్రే = చక్రంలో, సూర్యాభాం = సూర్యకాంతి వలె ప్రకాశించే, ఐశ్వరీం = ఐశ్వర్య స్వరూపిణియైన, శ్రియం = శ్రియను (లక్ష్మిని - త్రిపురసుందరిని), త్వాం = నిన్ను,కదా = ఎప్పుడు, ఆవాహయామి = ఆవాహన చేస్తాను?
తాత్పర్యము: ఎప్పుడు వసుదల (అష్టదళం)తో కూడిన, త్రికోణాలు, నవ చక్రాలతో కూడిన చక్రంలో సూర్యకాంతి వలె ప్రకాశించే, ఐశ్వర్య స్వరూపిణియైన శ్రియను (లక్ష్మిని - త్రిపురసుందరిని) నిన్ను ఆవాహన చేస్తాను?
విశేషము: శ్రీచక్రం యొక్క నిర్మాణం (వసుదల, త్రికోణం, నవ చక్రాలు) ప్రస్తావించబడింది. దేవిని సూర్యకాంతి వలె తేజస్సుతో కూడిన ఐశ్వర్య స్వరూపిణిగా ఆవాహన చేయడానికి కవి ఆశ పడుతున్నారు.
శ్లోకం 84:
హ్రీమిత్యేకం తావకం వాచకార్ణం యజ్జిహ్వాగ్రే దేవి జాగర్తి కించిత్ . కో వాయం స్యాత్కామకామస్త్రిలోక్యాం సర్వేఽస్మై దేవాః బలిమావహంతి .. 84..
పదచ్ఛేదము: హ్రీం, ఇతి, ఏకం, తావకం, వాచక-అర్ణం, యత్, జిహ్వా-అగ్రే, దేవి, జాగర్తి, కించిత్, కః, వా, అయం, స్యాత్, కామ-కామః, త్రిలోక్యాం, సర్వే, అస్మై, దేవాః, బలిం, ఆవహంతి.
అన్వయము: దేవి, తావకం యదేకం వాచకార్ణం 'హ్రీం' ఇతి కించిజ్జిహ్వాగ్రే జాగర్తి, అయం త్రిలోక్యాం కో వా కామకామః స్యాత్ (అవశిష్యతే)? అస్మై సర్వే దేవా బలిమావహంతి.
ప్రతి పదార్థము: దేవి = ఓ దేవి!, తావకం = నీ యొక్క, యత్ = ఏ, ఏకం = ఒక, వాచకార్ణం = వాచక బీజం, 'హ్రీం' ఇతి = 'హ్రీం' అని, కించిత్ = ఏ కొంతైనా, జిహ్వాగ్రే = నాలుక చివర, జాగర్తి = జాగృతం అవుతుందో, అయం = అతడు, త్రిలోక్యాం = త్రిలోకాలలో, కః వా = ఎవడు, కామకామః = కోరికలు కలవాడు, స్యాత్ = ఉంటాడు? (కోరికలు లేనివాడు లేదా కోరినది లభించేవాడు). అస్మై = అతడికి, సర్వే = దేవతలందరూ, దేవాః = బలి (కానుకలు), ఆవహంతి = సమర్పిస్తారు.
తాత్పర్యము: ఓ దేవి! నీ యొక్క 'హ్రీం' అనే ఏకాక్షర వాచక బీజం ఎవడి నాలుక చివర జాగృతం అవుతుందో, అతడు త్రిలోకాలలో కోరికలు కలవాడు కాడు (కోరికలు లేనివాడు లేదా కోరినది లభించేవాడు). అతడికి దేవతలందరూ బలి (కానుకలు) సమర్పిస్తారు.
విశేషము: హ్రీం అనే దేవి యొక్క మూల బీజాక్షరం యొక్క మహిమను తెలియజేస్తున్నారు. ఈ బీజాక్షరాన్ని జపించే వారికి సమస్త దేవతలు వశమై, కోరినవి ఇస్తారని, లేదా వారికి కోరికలే ఉండవని చెబుతున్నారు. ఇది మంత్ర మహిమను సూచిస్తుంది.
శ్లోకం 85:
నాకస్త్రీణాం కిన్నరీణాం నృపాణా- ప్యాకర్షి చేతసా చింతనీయం . త్వత్పాణిస్థం కుంకుమాభం శివే యం ద్విష్మస్తస్మిన్ప్రతి ముంచామి పాశం .. 85..
పదచ్ఛేదము: నాక-స్త్రీణాం, కిన్నరీణాం, నృపాణాం, అపి, ఆకర్షి, చేతసా, చింతనీయం, త్వత్-పాణి-స్థం, కుంకుమ-ఆభం, శివే, యం, ద్విష్మః, తస్మిన్, ప్రతి, ముంచామి, పాశం.
అన్వయము: శివే, నాకస్త్రీణాం కిన్నరీణాం నృపాణామప్యాకర్షి, చేతసా చింతనీయం త్వత్పాణిస్థం కుంకుమాభం యం ద్విష్మః, తస్మిన్ పాశం ప్రతిముంచామి.
ప్రతి పదార్థము: శివే = ఓ శివే!, నాకస్త్రీణాం = స్వర్గ స్త్రీలకు, కిన్నరీణాం = కిన్నెరాంగనలకు, నృపాణాం అపి = రాజులకు కూడా, ఆకర్షి = ఆకర్షణీయమైనది, చేతసా = మనస్సుచే, చింతనీయం = ధ్యానించదగినది, త్వత్పాణిస్థం = నీ చేతిలో ఉన్న, కుంకుమాభం = కుంకుమ రంగులో ఉన్న, యం = ఏ పాశాన్ని, ద్విష్మః = మేము ద్వేషిస్తామో, తస్మిన్ = వారిపై, పాశం = పాశాన్ని, ప్రతిముంచామి = ప్రయోగిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము: ఓ శివే! నీ చేతిలో ఉన్న కుంకుమ రంగులో ఉన్న పాశం స్వర్గ స్త్రీలకు, కిన్నెరాంగనలకు, రాజులకు కూడా ఆకర్షణీయమైనది, మనస్సుచే ధ్యానించదగినది. ఎవరినైతే మేము ద్వేషిస్తామో, వారిపై ఆ పాశాన్ని ప్రయోగిస్తున్నాను.
విశేషము: దేవి చేతిలో ఉన్న పాశం యొక్క ఆకర్షణ శక్తిని, వశీకరణ శక్తిని తెలియజేస్తున్నారు. ఇది కేవలం వశీకరణకు మాత్రమే కాకుండా, శత్రువులను కట్టడి చేయడానికి కూడా ఉపయోగపడుతుందని చెబుతూ, తమ శత్రువులపై దానిని ప్రయోగించమని ప్రార్థిస్తున్నారు.
శ్లోకం 86:
నూనం సింహాసనేశ్వర్యాస్తవాజ్ఞాం శిరసా వహన్ . భయేన పవమానోఽయం సర్వా దిశోఽనువిధావతి .. 86..
పదచ్ఛేదము: నూనం, సింహాసనేశ్వర్యాః, తవ-ఆజ్ఞాం, శిరసా, వహన్, భయేన, పవమానః, అయం, సర్వాః, దిశః, అనువిధావతి.
అన్వయము: నూనం అయం పవమానః సింహాసనేశ్వర్యాస్తవాజ్ఞాం శిరసా వహన్ భయేన సర్వా దిశోఽనువిధావతి.
ప్రతి పదార్థము: నూనం = నిశ్చయంగా, సింహాసనేశ్వర్యాః = సింహాసనేశ్వరివైన, తవ ఆజ్ఞాం = నీ ఆజ్ఞను, శిరసా = తలపై, వహన్ = వహించి, భయేన = భయంతో, అయం పవమానః = ఈ పవనుడు (వాయువు), సర్వాః దిశః = సమస్త దిశలలోనూ, అనువిధావతి = సంచరిస్తున్నాడు.
తాత్పర్యము: నిశ్చయంగా, సింహాసనేశ్వరివైన నీ ఆజ్ఞను తలపై వహించి, భయంతో ఈ పవనుడు (వాయువు) సమస్త దిశలలోనూ సంచరిస్తున్నాడు.
విశేషము: దేవి యొక్క సార్వభౌమత్వాన్ని, ఆమె ఆజ్ఞను సమస్త దేవతలు (వాయువు) భయంతో పాటిస్తారని తెలియజేస్తున్నారు. ఇది దేవి యొక్క నియంత్రణ శక్తిని, విశ్వాన్ని పాలించే అధికారాన్ని సూచిస్తుంది.
శ్లోకం 87:
త్రికాలాఢ్యాం త్రిహృల్లేఖాం ద్విహంసస్వరభూషితాం . యో జపత్యంబ తే విద్యాం సోఽక్షరః పరమః స్వరాట్ .. 87..
పదచ్ఛేదము: త్రి-కాల-ఆఢ్యాం, త్రి-హృత్-లేఖాం, ద్వి-హంస-స్వర-భూషితాం, యః, జపతి, అంబ, తే, విద్యాం, సః, అక్షరః, పరమః, స్వరాట్.
అన్వయము: అంబ, త్రికాలాఢ్యాం, త్రిహృల్లేఖాం, ద్విహంసస్వరభూషితాం తే విద్యాం యో జపతి, సోఽక్షరః పరమః స్వరాట్ (భవతి).
ప్రతి పదార్థము: అంబ = ఓ అంబా!, త్రికాలాఢ్యాం = మూడు కాలాలకు అధిదేవతయైన, త్రిహృల్లేఖాం = త్రిహృల్లేఖ (శ్రీవిద్యా కూటత్రయం) కలిగిన, ద్విహంసస్వరభూషితాం = ద్విహంసస్వర (హంస మంత్రం) చే అలంకరింపబడిన, తే = నీ, విద్యాం = విద్యను, యః = ఎవడు, జపతి = జపిస్తాడో, సః = అతడు, అక్షరః = అక్షరుడు (నాశనం లేనివాడు), పరమః స్వరాట్ = పరమ స్వరాట్ (స్వయం ప్రకాశకుడు) అవుతాడు.
తాత్పర్యము: ఓ అంబా! మూడు కాలాలకు అధిదేవతయైన, త్రిహృల్లేఖ (శ్రీవిద్యా కూటత్రయం) కలిగిన, ద్విహంసస్వర (హంస మంత్రం) చే అలంకరింపబడిన నీ విద్యను ఎవడు జపిస్తాడో, అతడు అక్షరుడు (నాశనం లేనివాడు), పరమ స్వరాట్ (స్వయం ప్రకాశకుడు) అవుతాడు.
విశేషము: దేవి యొక్క శ్రీవిద్యా మహా మంత్రం యొక్క మహిమను వర్ణిస్తున్నారు. త్రికాలాలకు అధిష్ఠాన దేవతగా, త్రిహృల్లేఖ (వాగ్భవ, కామరాజ, శక్తి కూటాలు) మరియు హంస మంత్రంతో కూడిన ఆమె విద్యను జపించే వారికి అమరత్వం, స్వయం ప్రకాశత్వం లభిస్తాయని చెబుతున్నారు.
శ్లోకం 88:
దారిద్ర్యాబ్ధౌ దేవి మగ్నోఽపి శశ్వ- ద్వాచా యాచే నాహమంబ త్వదన్యం . తస్మాదస్మద్వాంఛితం పూరయైత- దుషా సా నక్తా సుదుఘేవ ధేనుః .. 88..
పదచ్ఛేదము: దారిద్ర్య-అబ్ధౌ, దేవి, మగ్నః, అపి, శశ్వత్, వాచా, యాచే, న, అహం, అంబ, త్వత్-అన్యం, తస్మాత్, అస్మత్-వాంఛితం, పూరయ, ఏతత్, ఉషా, సా, నక్తా, సుదుఘా, ఇవ, ధేనుః.
అన్వయము: దేవి అంబ, దారిద్ర్యాబ్ధౌ శశ్వన్మగ్నోఽప్యహం త్వదన్యం వాచా న యాచే. తస్మాదస్మద్వాంఛితమేతత్పూరయ. సా త్వముషా నక్తా సుదుఘా ధేనురివ (అసి).
ప్రతి పదార్థము: దేవి = ఓ దేవీ!, అంబ = ఓ అంబా!, దారిద్ర్యాబ్ధౌ = దారిద్ర్య సముద్రంలో, శశ్వత్ మగ్నః అపి = నిరంతరం మునిగి ఉన్నప్పటికీ, అహం = నేను, త్వత్ అన్యం = నిన్ను తప్ప వేరెవరినీ, వాచా = వాక్కుతో, న యాచే = యాచించను. తస్మాత్ = కాబట్టి, అస్మద్వాంఛితం = మా కోరికలను, ఏతత్ పూరయ = ఇది నెరవేర్చు. సా = నువ్వు, ఉషా = ఉదయ దేవత (ఉష) వలె, నక్తా = రాత్రి దేవత (నక్తా) వలె, సుదుఘా = మంచి పాలనిచ్చే, ధేనుః ఇవ = ఆవు వలె ఉన్నావు.
తాత్పర్యము: ఓ దేవీ! దారిద్ర్య సముద్రంలో మునిగి ఉన్నప్పటికీ, ఓ అంబా! నేను నిన్ను తప్ప వేరెవరినీ వాక్కుతో యాచించను. కాబట్టి మా కోరికలను నెరవేర్చు. నువ్వు ఉదయ దేవత (ఉష) వలె, రాత్రి దేవత (నక్తా) వలె, మంచి పాలనిచ్చే ఆవు వలె ఉన్నావు.
విశేషము: దేవిపై తన అనన్య భక్తిని, ఆమెను తప్ప వేరెవరినీ యాచించనని చెబుతున్నారు. ఆమెను ఉదయ, రాత్రి దేవతలతో, కామధేనువుతో పోల్చి, తన కోరికలను తీర్చమని ప్రార్థిస్తున్నారు. ఇది దేవి సర్వ ప్రదాయినిత్వాన్ని సూచిస్తుంది.
శ్లోకం 89:
యో వా యద్యత్కామనాకృష్టచిత్తః స్తుత్వోపాస్తే దేవి తే చక్రవిద్యాం . కల్యాణానామాలయః కాలయోగాత్ తం తం లోకం జయతే తాంశ్చ కామాన్ .. 89..
పదచ్ఛేదము: యః, వా, యత్-యత్-కామనా-ఆకృష్ట-చిత్తః, స్తుత్వా, ఉపాస్తే, దేవి, తే, చక్ర-విద్యాం, కల్యాణానాం-ఆలయః, కాల-యోగాత్, తం తం, లోకం, జయతే, తాన్, చ, కామాన్.
అన్వయము: దేవి, యో వా యద్యత్కామనాకృష్టచిత్తః (సన్) తే చక్రవిద్యాం స్తుత్వోపాస్తే, (సః) కాలయోగాత్ కల్యాణానామాలయః (భవతి), తం తం లోకం తాంశ్చ కామాన్ జయతే.
ప్రతి పదార్థము: దేవి = ఓ దేవి!, యః వా = ఎవడు, యద్యత్కామనాకృష్టచిత్తః = ఏ కోరికలచే ఆకర్షింపబడిన చిత్తం గలవాడై, తే = నీ, చక్రవిద్యాం = చక్రవిద్యను, స్తుత్వా = స్తుతించి, ఉపాస్తే = ఉపాసిస్తాడో, (సః) = అతడు, కాలయోగాత్ = కాలక్రమేణా, కల్యాణానామాలయః = కల్యాణాలకు నిలయమై, తం తం లోకం = ఆయా లోకాలను, తాన్ చ కామాన్ = ఆయా కోరికలను, జయతే = జయిస్తాడు.
తాత్పర్యము: ఏ కోరికలచే ఆకర్షింపబడిన చిత్తం గలవాడై దేవి! నీ చక్రవిద్యను స్తుతించి, ఉపాసిస్తాడో, అతడు కాలక్రమేణా కల్యాణాలకు నిలయమై, ఆయా లోకాలను, ఆయా కోరికలను జయిస్తాడు.
విశేషము: దేవి చక్రవిద్యను, ఆమె స్తోత్రాన్ని భక్తితో ఉపాసించేవారికి కోరికలు తీరడమే కాకుండా, కల్యాణ ప్రదాయిని అవుతుందని, వారికి లోకాలను, కోరికలను జయించే శక్తి లభిస్తుందని తెలియజేస్తున్నారు.
శ్లోకం 90:
సాధకస్సతతం కుర్యాదైక్యం శ్రీచక్రదేహయోః . తథా దేవ్యాత్మనోరైక్యమేతావదనుశాసనం .. 90..
పదచ్ఛేదము: సాధకః, సతతం, కుర్యాత్, ఐక్యం, శ్రీ-చక్ర-దేహయోః, తథా, దేవ్యాత్మనోః, ఐక్యం, ఏతావత్, అనుశాసనం.
అన్వయము: సాధకః శ్రీచక్రదేహయోరైక్యం సతతం కుర్యాత్. తథా దేవ్యాత్మనోరైక్యం (కుర్యాత్). ఏతావదనుశాసనం.
ప్రతి పదార్థము: సాధకః = సాధకుడు, సతతం = సతతం, శ్రీచక్రదేహయోః = శ్రీచక్రానికి, తన దేహానికి, ఐక్యం = ఐక్యాన్ని (అభేదాన్ని), కుర్యాత్ = భావించాలి. తథా = అలాగే, దేవ్యాత్మనోః = దేవికి, తన ఆత్మకు, ఐక్యం = ఐక్యాన్ని, (కుర్యాత్) = భావించాలి. ఏతావత్ = ఇదియే, అనుశాసనం = (వేద) శాసనం.
తాత్పర్యము: సాధకుడు సతతం శ్రీచక్రానికి, తన దేహానికి ఐక్యాన్ని (అభేదాన్ని) భావించాలి. అలాగే దేవికి, తన ఆత్మకు ఐక్యాన్ని భావించాలి. ఇదియే (వేద) శాసనం.
విశేషము: ఈ స్తోత్రం యొక్క ముఖ్య ఉపదేశాన్ని, అద్వైత భావనను తెలియజేస్తున్నారు. శ్రీచక్రాన్ని దేహంగా, దేవిని ఆత్మగా భావించి, అంతా ఏకమేనని (అభేదం) తెలుసుకోవడమే జ్ఞానమని, ఇది వేదాల యొక్క ఆదేశమని చెబుతున్నారు. ఇది ఆత్మ-అనాత్మ వివేకాన్ని, పరబ్రహ్మ స్వరూపాన్ని తెలుసుకోవడాన్ని సూచిస్తుంది.
శ్లోకం 91:
హస్తాంభోజప్రోల్లసచ్చామరాభ్యాం శ్రీవాణీభ్యాం పార్శ్వయోర్వీజ్యమానాం . శ్రీసామ్రాజ్ఞి త్వాం సదా లోకయేయం సదా సద్భిః సేవ్యమానాం నిగూఢాం .. 91..
పదచ్ఛేదము: హస్త-అంభోజ-ప్రోల్లసత్-చామర-ఆభ్యాం, శ్రీ-వాణీభ్యాం, పార్శ్వయోః, వీజ్యమానాం, శ్రీ-సామ్రాజ్ఞి, త్వాం, సదా, లోకయేయం, సదా, సద్భిః, సేవ్యమానాం, నిగూఢాం.
అన్వయము: శ్రీసామ్రాజ్ఞి, హస్తాంభోజప్రోల్లసచ్చామరాభ్యాం శ్రీవాణీభ్యాం పార్శ్వయోర్వీజ్యమానాం, సదా సద్భిః సేవ్యమానాం నిగూఢాం త్వాం సదా లోకయేయం.
ప్రతి పదార్థము: శ్రీసామ్రాజ్ఞి = ఓ శ్రీసామ్రాజ్ఞీ!, హస్తాంభోజప్రోల్లసచ్చామరాభ్యాం = పద్మ హస్తాలతో ప్రకాశించే చామరాలతో, శ్రీవాణీభ్యాం = శ్రీ (లక్ష్మి) మరియు వాణి (సరస్వతి) ఇరువైపులా, వీజ్యమానాం = వీస్తూ ఉండగా, సదా = సదా, సద్భిః = సత్పురుషులచే, సేవ్యమానాం = సేవింపబడుతూ, నిగూఢాం = నిగూఢంగా (రహస్యంగా) ఉండే, త్వాం = నిన్ను, సదా = సదా, లోకయేయం = నేను దర్శించగలను (దర్శించుదును గాక).
తాత్పర్యము: పద్మ హస్తాలతో ప్రకాశించే చామరాలతో శ్రీ (లక్ష్మి) మరియు వాణి (సరస్వతి) ఇరువైపులా వీస్తూ ఉండగా, సదా సత్పురుషులచే సేవింపబడుతూ, నిగూఢంగా (రహస్యంగా) ఉండే ఓ శ్రీసామ్రాజ్ఞీ! నిన్ను నేను సదా దర్శించగలను.
విశేషము: దేవి యొక్క రాజవైభవాన్ని, ఆమెకు లక్ష్మీ, సరస్వతులు చామరాలు వీస్తూ పరిచర్యలు చేస్తారని వర్ణిస్తున్నారు. ఆమె నిగూఢంగా ఉంటుందని, సత్పురుషులచే మాత్రమే సేవింపబడుతుందని తెలియజేస్తున్నారు.
శ్లోకం 92:
ఇష్టానిష్టప్రాప్తివిచ్ఛిత్తిహేతుః స్తోతుం వాచాం కఢప్తిరిత్యేవ మన్యే . త్వద్రూపం హి స్వానుభూత్యైకవేద్యం న చక్షుషా గృహ్యతే నాపి వాచా .. 92..
పదచ్ఛేదము: ఇష్ట-అనిష్ట-ప్రాప్తి-విచ్ఛిత్తి-హేతుః, స్తోతుం, వాచాం, కఢప్తిః, ఇతి, ఏవ, మన్యే, త్వత్-రూపం, హి, స్వ-అనుభూతి-ఏక-వేద్యం, న, చక్షుషా, గృహ్యతే, న, అపి, వాచా.
అన్వయము: ఇష్టానిష్టప్రాప్తివిచ్ఛిత్తిహేతుర్వాచాం స్తోతుం కఢప్తిరిత్యేవ మన్యే. హి త్వద్రూపం స్వానుభూత్యైకవేద్యం, న చక్షుషా గృహ్యతే నాపి వాచా (ప్రకాశ్యతే).
ప్రతి పదార్థము: ఇష్టానిష్టప్రాప్తివిచ్ఛిత్తిహేతుః = ఇష్టానిష్టాల ప్రాప్తికి, వాటి విచ్ఛిత్తికి (నివారణకు), వాచాం = వాక్కులు, స్తోతుం = స్తోత్రం చేయడానికి, కఢప్తిః = ఉపయోగపడతాయి, ఇతి ఏవ = అని మాత్రమే, మన్యే = నేను భావిస్తున్నాను. హి = నిజంగా, త్వద్రూపం = నీ రూపం, స్వానుభూత్యైకవేద్యం = స్వానుభూతిచేత మాత్రమే తెలుసుకోదగినది, న చక్షుషా = కళ్ళతో, గృహ్యతే = చూడబడదు, న అపి = మరియు, వాచా = వాక్కుతో (చెప్పబడదు).
తాత్పర్యము: ఇష్టానిష్టాల ప్రాప్తికి, వాటి విచ్ఛిత్తికి (నివారణకు) వాక్కులు స్తోత్రం చేయడానికి ఉపయోగపడతాయి. నీ రూపం నిజంగా స్వానుభూతిచేత మాత్రమే తెలుసుకోదగినది. కళ్ళతో చూడబడదు, వాక్కుతో చెప్పబడదు.
విశేషము: దేవి యొక్క అగోచరత్వాన్ని, వర్ణనాతీతత్వాన్ని తెలియజేస్తున్నారు. ఆమె రూపాన్ని కేవలం స్వానుభవంతోనే తెలుసుకోగలమని, అది ఇంద్రియాలకు, వాక్కుకు అతీతమని స్పష్టం చేస్తున్నారు. స్తోత్రాలు కేవలం మార్గం మాత్రమే, అంతిమంగా అనుభూతి ద్వారానే ఆమెను చేరుకోవాలి అని సూచిస్తుంది.
శ్లోకం 93:
హరస్వరైశ్చతుర్వర్గప్రదం మంత్రం సబిందుకం . దేవ్యా జపత విప్రేంద్రా అన్యా వాచో విముంచథ .. 93..
పదచ్ఛేదము: హర-స్వరైః, చతుర్-వర్గ-ప్రదం, మంత్రం, సబిందుకం, దేవ్యాః, జపత, విప్ర-ఇంద్రాః, అన్యాః, వాచః, విముంచథ.
అన్వయము: విప్రేంద్రాః, హరస్వరైశ్చతుర్వర్గప్రదం సబిందుకం దేవ్యా మంత్రం జపత. అన్యా వాచో విముంచథ.
ప్రతి పదార్థము: విప్రేంద్రాః = ఓ విప్రేంద్రులారా!, హరస్వరైః = హర స్వరాలతో (హ కారాలతో), చతుర్వర్గప్రదం = చతుర్వర్గాలను (ధర్మ, అర్థ, కామ, మోక్షాలను) ప్రసాదించే, సబిందుకం = బిందువుతో కూడిన, దేవ్యాః = దేవి, మంత్రం = మంత్రాన్ని, జపత = జపించండి. అన్యాః వాచః = ఇతర వాక్కులను, విముంచథ = విడిచిపెట్టండి.
తాత్పర్యము: ఓ విప్రేంద్రులారా! హర స్వరాలతో (హ కారాలతో), చతుర్వర్గాలను (ధర్మ, అర్థ, కామ, మోక్షాలను) ప్రసాదించే, బిందువుతో కూడిన దేవి మంత్రాన్ని జపించండి. ఇతర వాక్కులను విడిచిపెట్టండి.
విశేషము: దేవి మంత్రం (సాధారణంగా శ్రీవిద్య) యొక్క గొప్పదనాన్ని తెలియజేస్తున్నారు. అది చతుర్వర్గ ఫలాలను ప్రసాదిస్తుందని, ఇతర అనవసరమైన మాటలను విడిచిపెట్టి, ఈ మంత్రాన్ని జపించాలని ఉపదేశిస్తున్నారు.
శ్లోకం 94:
యస్తే రాకాచంద్రబింబాసనస్థాం పీయూషాబ్ధిం కల్పయంతీం మయూఖైః . మూర్తిం భక్త్యా ధ్యాయతే హృత్సరోజే న తస్య రోగో న జరా న మృత్యుః .. 94..
పదచ్ఛేదము: యః, తే, రాకా-చంద్ర-బింబ-ఆసన-స్థాం, పీయూష-అబ్ధిం, కల్పయంతీం, మయూఖైః, మూర్తిం, భక్త్యా, ధ్యాయతే, హృత్-సరోజే, న, తస్య, రోగః, న, జరా, న, మృత్యుః.
అన్వయము: యో నరః తే రాకాచంద్రబింబాసనస్థాం మయూఖైః పీయూషాబ్ధిం కల్పయంతీం మూర్తిం హృత్సరోజే భక్త్యా ధ్యాయతే, తస్య రోగో న, జరా న, మృత్యుర్న (భవతి).
ప్రతి పదార్థము: యః = ఎవడు, తే = నీ, రాకాచంద్రబింబాసనస్థాం = రాకాచంద్ర బింబం (పౌర్ణమి చంద్రుడు) పై ఆసీనురాలైన, మయూఖైః = తన కిరణాలతో, పీయూషాబ్ధిం = అమృత సముద్రాన్ని, కల్పయంతీం = సృష్టించే, మూర్తిం = మూర్తిని, హృత్సరోజే = హృదయ పద్మంలో, భక్త్యా = భక్తితో, ధ్యాయతే = ధ్యానిస్తాడో, తస్య = అతనికి, రోగః న = రోగం ఉండదు, జరా న = వృద్ధాప్యం ఉండదు, మృత్యుః న = మృత్యువు ఉండదు.
తాత్పర్యము: ఎవడు రాకాచంద్ర బింబం (పౌర్ణమి చంద్రుడు) పై ఆసీనురాలైన, తన కిరణాలతో అమృత సముద్రాన్ని సృష్టించే నీ మూర్తిని హృదయ పద్మంలో భక్తితో ధ్యానిస్తాడో, అతనికి రోగం ఉండదు, వృద్ధాప్యం ఉండదు, మృత్యువు ఉండదు.
విశేషము: దేవిని చంద్రమండలంలో, అమృత స్వరూపిణిగా ధ్యానించడం వల్ల అమరత్వం (రోగం, జరా, మృత్యువు లేని స్థితి) లభిస్తుందని చెబుతున్నారు.
శ్లోకం 95:
తుభ్యం మాతర్యోఽఞ్జలిం మూర్ధ్ని ధత్తే మౌలిశ్రేణ్యా భూభుజస్తం నమంతి . యః స్తౌతి త్వామంబ చిద్వల్లివాచా తం ధీరాసః కవయ ఉన్నయంతి .. 95..
పదచ్ఛేదము: తుభ్యం, మాతః, యః, అంజలిం, మూర్ధ్ని, ధత్తే, మౌలి-శ్రేణ్యా, భూభుజః, తం, నమంతి, యః, స్తౌతి, త్వాం, అంబ, చిత్-వల్లి-వాచా, తం, ధీరాసః, కవయః, ఉన్నయంతి.
అన్వయము: మాతః, యో నరః తుభ్యం మూర్ధ్ని అంజలిం ధత్తే, తం భూభుజో మౌలిశ్రేణ్యా నమంతి. అంబ, యః త్వాం చిద్వల్లివాచా స్తౌతి, తం ధీరాసః కవయ ఉన్నయంతి.
ప్రతి పదార్థము: మాతః = ఓ మాతా!, యః = ఎవడు, తుభ్యం = నీకు, మూర్ధ్ని = శిరస్సుపై, అంజలిం = అంజలిని, ధత్తే = ఘటిస్తాడో, తం = అతనికి, భూభుజః = రాజుల సమూహాలు, మౌలిశ్రేణ్యా = మకుటాలను ధరించి, నమంతి = నమస్కరిస్తాయి. అంబ = ఓ అంబా!, యః = ఎవడు, త్వాం = నిన్ను, చిద్వల్లివాచా = చిద్వల్లి (జ్ఞాన లత) వాక్కుతో, స్తౌతి = స్తుతిస్తాడో, తం = అట్టివానిని, ధీరాసః = ధీరులు, కవయః = కవులు, ఉన్నయంతి = ఉన్నత స్థానానికి తీసుకువెళ్తారు (గౌరవిస్తారు).
తాత్పర్యము: ఓ మాతా! ఎవడు నీకు శిరస్సుపై అంజలి ఘటిస్తాడో, రాజుల సమూహాలు అతనికి నమస్కరిస్తాయి. ఓ అంబా! ఎవడు నిన్ను చిద్వల్లి (జ్ఞాన లత) వాక్కుతో స్తుతిస్తాడో, అట్టివానిని ధీరులు, కవులు ఉన్నత స్థానానికి తీసుకువెళ్తారు.
విశేషము: దేవికి నమస్కరించిన వారికి లౌకిక గౌరవం (రాజులచే నమస్కారం) లభిస్తుందని, జ్ఞానవంతమైన వాక్కుతో ఆమెను స్తుతించిన వారికి జ్ఞానులచే గౌరవం, ఉన్నత స్థితి లభిస్తుందని చెబుతున్నారు.
శ్లోకం 96:
వైరించోఘైర్విష్ణురుద్రేంద్రవృందైః దుర్గాకాలీభైరవీశక్తిసంంఘైః . యత్రే(న్త్రే)శి త్వం వర్తతే(సే) స్తూయమానా న తత్ర సూర్యో భాతి న చంద్రతారకం .. 96..
పదచ్ఛేదము: వైరించ-ఓఘైః, విష్ణు-రుద్ర-ఇంద్ర-వృందైః, దుర్గా-కాళీ-భైరవీ-శక్తి-సంఘైః, యత్ర, ఈశి, త్వం, వర్తసే (వర్తతే), స్తూయమానా, న, తత్ర, సూర్యః, భాతి, న, చంద్ర-తారకం.
అన్వయము: ఈశి, వైరించోఘైర్విష్ణురుద్రేంద్రవృందైః, దుర్గాకాలీభైరవీశక్తిసంఘైః స్తూయమానా త్వం యత్ర (యంత్రే) వర్తసే, తత్ర సూర్యో న భాతి, చంద్రతారకం న (భాతి).
ప్రతి పదార్థము: ఈశి = ఓ ఈశ్వరీ!, వైరించోఘైః = బ్రహ్మ సమూహాలతో, విష్ణురుద్రేంద్రవృందైః = విష్ణు, రుద్ర, ఇంద్రుల సమూహాలతో, దుర్గాకాలీభైరవీశక్తిసంఘైః = దుర్గ, కాళీ, భైరవీ వంటి శక్తి సమూహాలతో, స్తూయమానా = స్తుతింపబడుతూ, త్వం = నువ్వు, యత్ర (యంత్రే) = ఎక్కడ (యంత్రంలో) వర్తసే = వర్తిస్తావో, తత్ర = అక్కడ, సూర్యః = సూర్యుడు, న భాతి = ప్రకాశించడు, చంద్రతారకం = చంద్రుడు, నక్షత్రాలు కూడా, న = ప్రకాశించవు.
తాత్పర్యము: బ్రహ్మ, విష్ణు, రుద్ర, ఇంద్రుల సమూహాలతో, దుర్గ, కాళీ, భైరవీ వంటి శక్తి సమూహాలతో స్తుతింపబడుతూ, ఓ ఈశ్వరీ! నువ్వు ఎక్కడ (యంత్రంలో) వర్తిస్తావో, అక్కడ సూర్యుడు ప్రకాశించడు, చంద్రుడు, నక్షత్రాలు కూడా ప్రకాశించవు.
విశేషము: దేవి యొక్క పరబ్రహ్మ స్వరూపాన్ని, ఆమె స్వయం ప్రకాశకత్వాన్ని తెలియజేస్తున్నారు. సకల దేవతలు, శక్తులు ఆమెను స్తుతిస్తారని, ఆమె ఉన్న చోట సూర్యచంద్రులు సైతం ప్రకాశించరని చెప్పడం, ఆమె అత్యంత తేజోమయి అని, వారందరికీ మూల శక్తి అని సూచిస్తుంది. (ఇది కఠోపనిషత్తులోని 'న తత్ర సూర్యో భాతి న చంద్రతారకం' అనే వాక్యం నుండి గ్రహించబడింది).
శ్లోకం 97:
భూత్యై భవాని త్వాం వందే సురాః శతమఖాదయః . త్వామానమ్య సమృద్ధాః స్యురాయో ధామాని దివ్యాని .. 97..
పదచ్ఛేదము: భూత్యై, భవాని, త్వాం, వందే, సురాః, శతమఖాదయః, త్వాం, ఆనమ్య, సమృద్ధాః, స్యుః, అయః, ధామాని, దివ్యాని.
అన్వయము: భవాని, సురాః శతమఖాదయః భూత్యై త్వాం వందే. త్వామానమ్య తే దివ్యాని ధామాన్యాయః సమృద్ధాః స్యుః.
ప్రతి పదార్థము: భవాని = ఓ భవానీ!, సురాః శతమఖాదయః = శతమఖాదులు (ఇంద్రుడు మొదలైనవారు) ఐశ్వర్యం కోసం, త్వాం = నిన్ను, వందే = వందిస్తారు. త్వాం ఆనమ్య = నిన్ను నమస్కరించి, తే = వారు, దివ్యాని ధామాని = దివ్యమైన ధామాలలో, అయః = పొంది, సమృద్ధాః స్యుః = సమృద్ధిని పొందుతారు.
తాత్పర్యము: ఓ భవానీ! శతమఖాదులు (ఇంద్రుడు మొదలైనవారు) ఐశ్వర్యం కోసం నిన్ను వందిస్తారు. నిన్ను నమస్కరించి వారు దివ్యమైన ధామాలలో సమృద్ధిని పొందుతారు.
విశేషము: దేవతలు సైతం తమ ఐశ్వర్యం, సమృద్ధి కోసం దేవిని పూజిస్తారని తెలియజేస్తున్నారు. ఇది దేవి యొక్క ఐశ్వర్య ప్రదాయినిత్వాన్ని, సర్వశక్తిమయిత్వాన్ని సూచిస్తుంది.
శ్లోకం 98:
పుష్పవత్ఫుల్లతాటంకాం ప్రాతరాదిత్యపాటలాం . యస్త్వామంతః స్మరత్యంబ తస్య దేవా అసన్వశే .. 98..
పదచ్ఛేదము: పుష్పవత్-ఫుల్ల-తాటంకాం, ప్రాతః-ఆదిత్య-పాటలాం, యః, త్వాం, అంతః, స్మరతి, అంబ, తస్య, దేవాః, అసం, వశే.
అన్వయము: అంబ, పుష్పవత్ఫుల్లతాటంకాం ప్రాతరాదిత్యపాటలాం త్వాం యోఽంతః స్మరతి, తస్య దేవా వశేఽసన్.
ప్రతి పదార్థము: అంబ = ఓ అంబా!, పుష్పవత్ఫుల్లతాటంకాం = పుష్పించిన తాటంకాలు (చెవి దుద్దులు) కలిగిన, ప్రాతరాదిత్యపాటలాం = ప్రాతఃకాల సూర్యుడి వలె ఎర్రగా ఉన్న, త్వాం = నిన్ను, యః = ఎవడు, అంతః = అంతరంగంలో, స్మరతి = స్మరిస్తాడో, తస్య = అతడికి, దేవాః = దేవతలు, వశే అసన్ = వశమవుతారు.
తాత్పర్యము: పుష్పించిన తాటంకాలు (చెవి దుద్దులు) కలిగిన, ప్రాతఃకాల సూర్యుడి వలె ఎర్రగా ఉన్న నిన్ను ఓ అంబా! ఎవడు అంతరంగంలో స్మరిస్తాడో, అతడికి దేవతలు వశమవుతారు.
విశేషము: దేవి యొక్క అరుణ వర్ణ రూపాన్ని, ఆమెను అంతరంగంలో ధ్యానించడం వల్ల దేవతలు సైతం వశమవుతారని చెబుతున్నారు. ఇది ధ్యానం యొక్క, దేవి అనుగ్రహం యొక్క మహిమను తెలియజేస్తుంది.
శ్లోకం 99:
వశ్యే విద్రుమసంకాశాం విద్యాయాం విశదప్రభాం . త్వామంబ భావయేద్భూత్యై సువర్ణాం హేమమాలినీం .. 99..
పదచ్ఛేదము: వశ్యే, విద్రుమ-సంకాశాం, విద్యాయాం, విశద-ప్రభాం, త్వాం, అంబ, భావయేత్, భూత్యై, సువర్ణాం, హేమ-మాలినీం.
అన్వయము: అంబ, వశ్యే విద్రుమసంకాశాం, విద్యాయాం విశదప్రభాం, భూత్యై సువర్ణాం హేమమాలినీం త్వాం భావయేత్.
ప్రతి పదార్థము: అంబ = ఓ అంబా!, వశ్యే = వశీకరణ కోసం, విద్రుమసంకాశాం = పగడపు రంగులో ఉన్నదానిని, విద్యాయాం = విద్యలో, విశదప్రభాం = స్పష్టమైన కాంతి కలిగినదానిని, భూత్యై = ఐశ్వర్యం కోసం, సువర్ణాం = బంగారు వర్ణంలో, హేమమాలినీం = బంగారు మాలలు ధరించిన, త్వాం = నిన్ను, భావయేత్ = నేను భావిస్తున్నాను (ధ్యానించాలి).
తాత్పర్యము: ఓ అంబా! వశీకరణ కోసం పగడపు రంగులో ఉన్నదానిని, విద్యలో స్పష్టమైన కాంతి కలిగినదానిని, ఐశ్వర్యం కోసం బంగారు వర్ణంలో, బంగారు మాలలు ధరించిన నిన్ను నేను భావిస్తున్నాను.
విశేషము: దేవిని మూడు వేర్వేరు ప్రయోజనాల కోసం మూడు వేర్వేరు రూపాలలో ధ్యానించాలని చెబుతున్నారు: వశీకరణకు పగడపు రంగులో, విద్య కోసం స్పష్టమైన కాంతిలో, ఐశ్వర్యం కోసం బంగారు వర్ణంలో. ఇది దేవి యొక్క బహురూపత్వాన్ని, ఆమెను వివిధ కోరికలకు అనుగుణంగా ధ్యానించవచ్చని తెలియజేస్తుంది.
శ్లోకం 100:
వామాంగస్థామీశితుర్దీప్యమానాం భూషావృందైరిందురేఖావతంసాం . యస్త్వాం పశ్యన్ సతతం నైవ తృప్తః తస్మై చ దేవి వషడస్తు తుభ్యం .. 100..
పదచ్ఛేదము: వామ-అంగ-స్థాం, ఈశితుః, దీప్యమానాం, భూషా-వృందైః, ఇందు-రేఖా-అవతంసాం, యః, త్వాం, పశ్యన్, సతతం, న, ఏవ, తృప్తః, తస్మై, చ, దేవి, వషట్, అస్తు, తుభ్యం.
అన్వయము: దేవి, ఈశితుర్వామాంగస్థాం, భూషావృందైర్దీప్యమానాం, ఇందురేఖావతంసాం త్వాం యః సతతం పశ్యన్నైవ తృప్తః, తస్మై చ తుభ్యం వషడస్తు.
ప్రతి పదార్థము: దేవి = ఓ దేవీ!, ఈశితుః = ఈశ్వరుడి, వామాంగస్థాం = వామాంగంలో ఉన్న, దీప్యమానాం = దీప్యమానంగా ఉన్న, భూషావృందైః = ఆభరణాల సమూహాలతో (ప్రకాశించే), ఇందురేఖావతంసాం = చంద్రరేఖను శిరోభూషణంగా ధరించిన, త్వాం = నిన్ను, యః = ఎవడు, సతతం = సతతం, పశ్యన్ = చూస్తూ, న ఏవ తృప్తః = తృప్తి చెందడో, తస్మై చ = అట్టి వాని కోసం, తుభ్యం = నీకు, వషట్ అస్తు = వషట్ (ఆహుతి) అర్పించబడుతుంది.
తాత్పర్యము: ఈశ్వరుడి వామాంగంలో దీప్యమానంగా ఉన్న, ఆభరణాల సమూహాలతో, చంద్రరేఖను శిరోభూషణంగా ధరించిన నిన్ను ఎవడు సతతం చూస్తూ తృప్తి చెందడో, ఓ దేవీ! అట్టి వాని కోసం నీకు వషట్ (ఆహుతి) అర్పించబడుతుంది.
విశేషము: దేవి యొక్క సౌందర్యం అనంతమైనది అని, ఆమెను ఎంత చూసినా తృప్తి చెందదని చెబుతున్నారు. అట్టి దేవికి వషట్కారం (ఆహుతి) సమర్పించడం ద్వారా ఆమె ప్రీతి చెందుతుందని భావం.
శ్లోకం 101:
నవనీపవనీవాసలాలసోత్తమమానసే . శృంగారదేవతే మాతః శ్రియం వాసయ మే కులే .. 101..
పదచ్ఛేదము: నవ-నీప-వన-ఈవాస-లాలస-ఉత్తమ-మానసే, శృంగార-దేవతే, మాతః, శ్రియం, వాసయ, మే, కులే.
అన్వయము: మాతః, నవనీపవనీవాసలాలసోత్తమమానసే శృంగారదేవతే, మే కులే శ్రియం వాసయ.
ప్రతి పదార్థము: మాతః = ఓ మాతా!, నవనీపవనీవాసలాలసోత్తమమానసే = నూతన కదంబ వనాలలో నివసించడానికి కోరిక కలిగిన ఉత్తమమైన మనస్సు కలిగిన, శృంగారదేవతే = ఓ శృంగార దేవతా!, మే కులే = నా వంశంలో, శ్రియం = ఐశ్వర్యాన్ని, వాసయ = నివసింపజేయు.
తాత్పర్యము: నూతన కదంబ వనాలలో నివసించడానికి కోరిక కలిగిన ఉత్తమమైన మనస్సు కలిగిన, ఓ శృంగార దేవతా! మాతా! నా వంశంలో ఐశ్వర్యాన్ని నివసింపజేయు.
విశేషము: దేవి కదంబ వనవాసిని అని, ఆమె శృంగార రసానికి అధిదేవత అని స్తుతిస్తూ, తన వంశంలో ఐశ్వర్యాన్ని ప్రసాదించమని కోరుకుంటున్నారు.
శ్లోకం 102:
భక్త్యాభక్త్యా వాపి పద్యావసాన- శ్రుత్యా స్తుత్యా చైతయా స్తౌతి యస్త్వాం . తస్య క్షిప్రం త్వత్ప్రసాదేన మాతః సత్యాః సంతు యజమానస్య కామాః .. 102..
పదచ్ఛేదము: భక్త్యా, అభక్త్యా, వా, అపి, పద్య-అవసాన-శ్రుత్యా, స్తుత్యా, చ, ఏతయా, స్తౌతి, యః, త్వాం, తస్య, క్షిప్రం, త్వత్-ప్రసాదేన, మాతః, సత్యాః, సంతు, యజమానస్య, కామాః.
అన్వయము: మాతః, యో నరః త్వాం భక్త్యాభక్త్యా వాపి, ఏతయా పద్యవసానశ్రుత్యా స్తుత్యా చ స్తౌతి, తస్య యజమానస్య కామాః త్వత్ప్రసాదేన క్షిప్రం సత్యాః సంతు.
ప్రతి పదార్థము: మాతః = ఓ మాతా!, భక్త్యా = భక్తితో, అభక్త్యా వా అపి = భక్తి లేకుండా గానీ, ఏతయా = ఈ, పద్యవసానశ్రుత్యా = పద్యరూపమైన స్తోత్రాన్ని వింటూ గానీ, స్తుత్యా చ = స్తుతిస్తూ గానీ, యః = ఎవడు, త్వాం = నిన్ను, స్తౌతి = స్తోత్రం చేస్తాడో, తస్య యజమానస్య = ఆ యజమానుని, కామాః = కోరికలు, త్వత్ప్రసాదేన = నీ ప్రసాదంతో, క్షిప్రం = శీఘ్రంగా, సత్యాః సంతు = సత్యమవుతాయి.
తాత్పర్యము: ఓ మాతా! భక్తితో గానీ, భక్తి లేకుండా గానీ, ఈ పద్యరూపమైన స్తోత్రాన్ని వింటూ గానీ, స్తుతిస్తూ గానీ ఎవడు నిన్ను స్తోత్రం చేస్తాడో, ఆ యజమానుని కోరికలు నీ ప్రసాదంతో శీఘ్రంగా సత్యమవుతాయి.
విశేషము: ఈ స్తోత్రం యొక్క మహిమను తెలియజేస్తున్నారు. భక్తి ఉన్నా లేకున్నా, కేవలం విన్నా లేదా స్తుతించినా దేవి అనుగ్రహంతో కోరికలు నెరవేరుతాయని చెబుతున్నారు. ఇది స్తోత్రం యొక్క గొప్ప శక్తిని, దేవి కరుణను తెలియజేస్తుంది.
శ్లోకం 103:
బాలిశేన మయా ప్రోక్తమపి వాత్సల్యశాలినోః . ఆనందమాదిదంపత్యోరిమా వర్ధంతు వాంగిరః .. 103..
పదచ్ఛేదము: బాలిశేన, మయా, ప్రోక్తం, అపి, వాత్సల్య-శాలినోః, ఆనందం, ఆది-దంపత్యోః, ఇమాః, వర్ధంతు, వాక్-గిరః.
అన్వయము: బాలిశేన మయా ప్రోక్తమపీమా వాంగిరః వాత్సల్యశాలినోరాదిదంపత్యోరానందం వర్ధంతు.
ప్రతి పదార్థము: బాలిశేన = బాలీశుడైన (అజ్ఞానియైన), మయా = నాచే, ప్రోక్తం అపి = చెప్పబడిన ఈ, ఇమాః వాంగిరః = ఈ వాక్కులు, వాత్సల్యశాలినోః = వాత్సల్యం కలిగిన, ఆదిదంపత్యోః = ఆది దంపతులకు (శివ-పార్వతులకు), ఆనందం = ఆనందాన్ని, వర్ధంతు = వృద్ధి చేయుగాక!
తాత్పర్యము: బాలీశుడైన (అజ్ఞానియైన) నాచే చెప్పబడిన ఈ వాక్కులు వాత్సల్యం కలిగిన ఆది దంపతులకు (శివ-పార్వతులకు) ఆనందాన్ని వృద్ధి చేయుగాక!
విశేషము: స్తోత్రకర్త తన వినమ్రతను మరల తెలియజేస్తూ, తాను అజ్ఞాని అయినప్పటికీ, ఈ స్తోత్రం ఆది దంపతులకు (శివ-శక్తులకు) ఆనందాన్ని ఇస్తుందని, ఇది వారి వాత్సల్యం వల్లనే సాధ్యమైందని చెబుతున్నారు.
శ్లోకం 104:
మాధురీసౌరభావాసచాపసాయకధారిణీం . దేవీం ధ్యాయన్ పఠేదేతత్సర్వకామార్థసిద్ధయే .. 104..
పదచ్ఛేదము: మాధురీ-సౌరభ-ఆవాస-చాప-సాయక-ధారిణీం, దేవీం, ధ్యాయన్, పఠేత్, ఏతత్, సర్వ-కామ-అర్థ-సిద్ధయే.
అన్వయము: మాధురీసౌరభావాసచాపసాయకధారిణీం దేవీం ధ్యాయన్, సర్వకామార్థసిద్ధయే ఏతత్ (స్తోత్రం) పఠేత్.
ప్రతి పదార్థము: మాధురీసౌరభావాసచాపసాయకధారిణీం = మధురమైన సుగంధానికి నిలయమైన ధనస్సు, బాణాలు ధరించిన, దేవీం = దేవిని, ధ్యాయన్ = ధ్యానిస్తూ, సర్వకామార్థసిద్ధయే = సర్వ కోరికలు తీరడం కోసం, ఏతత్ = ఈ (స్తోత్రాన్ని), పఠేత్ = పఠించాలి.
తాత్పర్యము: మధురమైన సుగంధానికి నిలయమైన ధనస్సు, బాణాలు ధరించిన దేవిని ధ్యానిస్తూ, ఈ స్తోత్రాన్ని సర్వ కోరికలు తీరడం కోసం పఠించాలి.
విశేషము: దేవి యొక్క ధ్యాన రూపాన్ని (సుగంధంతో కూడిన ధనస్సు, బాణాలు ధరించినది) తెలియజేస్తూ, ఈ స్తోత్రాన్ని అన్ని కోరికల సిద్ధికై పఠించాలని ఫలశ్రుతిని చెబుతున్నారు.
శ్లోకం 105:
స్తోత్రమేతత్ప్రజపతస్తవ త్రిపురసుందరి . అనుద్వీక్ష్య భయాద్దూరం మృత్యుర్ధావతి పంచమః .. 105..
పదచ్ఛేదము: స్తోత్రం, ఏతత్, ప్రజపతః, తవ, త్రిపురసుందరి, అనుద్వీక్ష్య, భయాత్, దూరం, మృత్యుః, ధావతి, పంచమః.
అన్వయము: త్రిపురసుందరి, తవ ఏతత్ స్తోత్రం ప్రజపతః (జనస్య), మృత్యుః భయాదనుద్వీక్ష్య పంచమః (సన్) దూరం ధావతి.
ప్రతి పదార్థము: త్రిపురసుందరి = ఓ త్రిపురసుందరీ!, తవ = నీ, ఏతత్ స్తోత్రం = ఈ స్తోత్రాన్ని, ప్రజపతః = జపించే వారికి (జపించే వానిని చూసి), మృత్యుః = మృత్యువు, భయాత్ = భయంతో, అనుద్వీక్ష్య = వెనక్కి చూడకుండా, పంచమః = ఐదోదానిలా (అంటే మృత్యువుకే మృత్యువు వంటిది), దూరం = దూరంగా, ధావతి = పారిపోతుంది.
తాత్పర్యము: ఓ త్రిపురసుందరీ! నీ ఈ స్తోత్రాన్ని జపించే వారికి మృత్యువు భయంతో వెనక్కి చూడకుండా ఐదోదానిలా దూరంగా పారిపోతుంది.
విశేషము: ఈ స్తోత్రాన్ని జపించేవారికి మృత్యుభయం ఉండదని, మృత్యువు కూడా భయపడి దూరంగా పారిపోతుందని చెబుతున్నారు. 'పంచమః' అంటే మృత్యువుకు కూడా ఐదోది (అంటే మృత్యువుకే మృత్యువు వంటిది) అని భావం.
శ్లోకం 106:
యః పఠతి స్తుతిమేతాం విద్యావంతం తమంబ ధనవంతం . కురు దేవి యశస్వంతం వర్చస్వంతం మనుష్యేషు .. 106..
పదచ్ఛేదము: యః, పఠతి, స్తుతిం, ఏతాం, విద్యావంతం, తం, అంబ, ధనవంతం, కురు, దేవి, యశస్వంతం, వర్చస్వంతం, మనుష్యేషు.
అన్వయము: అంబ దేవి, యో మనుష్యః ఏతాం స్తుతిం పఠతి, తం విద్యావంతం ధనవంతం యశస్వంతం వర్చస్వంతం కురు.
ప్రతి పదార్థము: అంబ = ఓ అంబా!, దేవి = ఓ దేవి!, యః = ఏ మనుష్యుడు, ఏతాం స్తుతిం = ఈ స్తోత్రాన్ని, పఠతి = పఠిస్తాడో, తం = అతనిని, విద్యావంతం = విద్యావంతునిగా, ధనవంతం = ధనవంతునిగా, యశస్వంతం = కీర్తివంతునిగా, వర్చస్వంతం = తేజస్సు కలవానిగా, కురు = చేయుగాక!
తాత్పర్యము: ఓ అంబా! ఈ స్తోత్రాన్ని ఏ మనుష్యుడు పఠిస్తాడో, ఆ దేవి అతనిని విద్యావంతునిగా, ధనవంతునిగా, కీర్తివంతునిగా, తేజస్సు కలవానిగా చేయుగాక!
విశేషము: స్తోత్ర పఠనం వల్ల లభించే నాలుగు రకాల ఫలాలను (విద్య, ధనం, యశస్సు, వర్చస్సు) స్పష్టంగా పేర్కొన్నారు.
శ్లోకం 107:
యే శృణ్వంతి స్తుతిమిమాం తవ దేవ్యనసూయకాః . తేభ్యో దేహి శ్రియం విద్యాముద్వర్చ ఉత్తనూబలం .. 107..
పదచ్ఛేదము: యే, శృణ్వంతి, స్తుతిం, ఇమాం, తవ, దేవి, అనసూయకాః, తేభ్యః, దేహి, శ్రియం, విద్యాం, ఉత్-వర్చః, ఉత్-తనూ-బలం.
అన్వయము: దేవి, తవ ఇమాం స్తుతిమనసూయకా యే శృణ్వంతి, తేభ్యః శ్రియం విద్యాముద్వర్చ ఉత్తనూబలం దేహి.
ప్రతి పదార్థము: దేవి = ఓ దేవీ!, తవ = నీ, ఇమాం స్తుతిం = ఈ స్తోత్రాన్ని, అనసూయకాః = ఈర్ష్య లేకుండా, యే = ఎవరు, శృణ్వంతి = వింటారో, తేభ్యః = వారికి, శ్రియం = సంపదను, విద్యాం = విద్యను, ఉద్వర్చః = ఉత్తమమైన తేజస్సును, ఉత్తనూబలం = శరీర బలాన్ని, దేహి = ప్రసాదించు.
తాత్పర్యము: ఓ దేవీ! ఈ స్తోత్రాన్ని ఈర్ష్య లేకుండా ఎవరు వింటారో, వారికి సంపదను, విద్యను, ఉత్తమమైన తేజస్సును, శరీర బలాన్ని ప్రసాదించు.
విశేషము: కేవలం పఠించడమే కాకుండా, ఈర్ష్య లేకుండా ఈ స్తోత్రాన్ని విన్న వారికి కూడా శ్రేయస్సు, విద్య, తేజస్సు, శారీరక బలం లభిస్తాయని చెబుతున్నారు. 'అనసూయకాః' (ఈర్ష్య లేనివారు) అనే పదం ముఖ్యమైనది.
శ్లోకం 108:
త్వామేవాహం స్తౌమి నిత్యం ప్రణౌమి శ్రీవిద్యేశాం వచ్మి సంచింతయామి . అధ్యాస్తే యా విశ్వమాతా విరాజో హృత్పుండరీకం విరజం విశుద్ధం .. 108..
పదచ్ఛేదము: త్వాం, ఏవ, అహం, స్తౌమి, నిత్యం, ప్రణౌమి, శ్రీవిద్యేశాం, వచ్మి, సంచింతయామి, అధ్యాస్తే, యా, విశ్వ-మాతా, విరాజః, హృత్-పుండరీకం, విరజం, విశుద్ధం.
అన్వయము: యా విశ్వమాతా విరజం విశుద్ధం హృత్పుండరీకం అధ్యాస్తే, సా త్వామేవ అహం నిత్యం స్తౌమి, ప్రణౌమి, శ్రీవిద్యేశాం వచ్మి, సంచింతయామి.
ప్రతి పదార్థము: యా = ఏ, విశ్వమాతా = విశ్వమాత, విరజం = విరజమైన (నిర్మలమైన), విశుద్ధం = విశుద్ధమైన, హృత్పుండరీకం = హృదయ కమలంలో, అధ్యాస్తే = ప్రకాశిస్తుందో, సా = ఆ (అటువంటి), త్వాం ఏవ = నిన్నే, అహం = నేను, నిత్యం = ఎల్లప్పుడూ, స్తౌమి = స్తుతిస్తాను, ప్రణౌమి = నమస్కరిస్తాను, శ్రీవిద్యేశాం = శ్రీవిద్యేశి అని, వచ్మి = చెబుతాను, సంచింతయామి = ధ్యానిస్తాను.
తాత్పర్యము: ఏ విశ్వమాత నిర్మలమైన, విశుద్ధమైన హృదయ కమలంలో ప్రకాశిస్తుందో, అటువంటి నిన్నే నేను ఎల్లప్పుడూ స్తుతిస్తాను, నమస్కరిస్తాను, శ్రీవిద్యేశి అని చెబుతాను, నిన్నే ధ్యానిస్తాను.
విశేషము: ఈ శ్లోకం కవి యొక్క దృఢమైన భక్తిని మరియు దేవిపై అనన్య శరణాగతిని తెలియజేస్తుంది. దేవిని శ్రీవిద్యేశిగా, విశ్వమాతగా కీర్తిస్తూ, ఆమె భక్తుల నిర్మలమైన హృదయంలో నివసిస్తుందని చెబుతున్నారు.
శ్లోకం 109:
శంకరేణ రచితం స్తవోత్తమం యః పఠేజ్జగతి భక్తిమాన్నరః . తస్య సిద్ధిరతులా భవేద్ధ్రువా సుందరీ చ సతతం ప్రసీదతి .. 109..
పదచ్ఛేదము: శంకరేణ, రచితం, స్తవ-ఉత్తమం, యః, పఠేత్, జగతి, భక్తిమాన్, నరః, తస్య, సిద్ధిః, అతులా, భవేత్, ధ్రువా, సుందరీ, చ, సతతం, ప్రసీదతి.
అన్వయము: శంకరేణ రచితమేతదుత్తమం స్తవం యో భక్తిమాన్నరో జగతి పఠేత్, తస్య అతులా ధ్రువా సిద్ధిర్భవేత్, సుందరీ చ సతతం ప్రసీదతి.
ప్రతి పదార్థము: శంకరేణ = శంకరుని చే, రచితం = రచింపబడిన, స్తవోత్తమం = ఈ ఉత్తమ స్తోత్రాన్ని, యః = ఏ, భక్తిమాన్ నరః = భక్తి కలిగిన మనుష్యుడు, జగతి = లోకంలో, పఠేత్ = పఠిస్తాడో, తస్య = అతనికి, అతులా = అతులమైన, ధ్రువా = నిశ్చలమైన, సిద్ధిః = సిద్ధి, భవేత్ = కలుగుతుంది. సుందరీ చ = సుందరీ దేవి కూడా, సతతం = సతతం, ప్రసీదతి = ప్రసన్నురాలవుతుంది.
తాత్పర్యము: శంకరునిచే రచింపబడిన ఈ ఉత్తమ స్తోత్రాన్ని లోకంలో ఏ మనుష్యుడు భక్తితో పఠిస్తాడో, అతనికి అతులమైన, నిశ్చలమైన సిద్ధి కలుగుతుంది. సుందరీ దేవి సతతం ప్రసన్నురాలవుతుంది.
విశేషము: ఈ స్తోత్రం యొక్క రచయిత శంకరాచార్యులు అని స్పష్టంగా చెబుతున్నారు. ఈ స్తోత్రాన్ని భక్తితో పఠించిన వారికి అద్భుతమైన సిద్ధులు లభిస్తాయని, దేవి సదా ప్రసన్నురాలవుతుందని ఫలశ్రుతినిస్తున్నారు.
శ్లోకం 110:
యత్రైవ యత్రైవ మనో మదీయం తత్రైవ తత్రైవ తవ స్వరూపం . యత్రైవ యత్రైవ శిరో మదీయం తత్రైవ తత్రైవ పదద్వయం తే .. 110..
పదచ్ఛేదము: యత్ర, ఏవ, యత్ర, ఏవ, మనః, మదీయం, తత్ర, ఏవ, తత్ర, ఏవ, తవ, స్వరూపం, యత్ర, ఏవ, యత్ర, ఏవ, శిరః, మదీయం, తత్ర, ఏవ, తత్ర, ఏవ, పద-ద్వయం, తే.
అన్వయము: యత్రైవ యత్రైవ మదీయం మనో (అస్తి), తత్రైవ తత్రైవ తవ స్వరూపం (అస్తి). యత్రైవ యత్రైవ మదీయం శిరో (అస్తి), తత్రైవ తత్రైవ తే పదద్వయం (అస్తి).
ప్రతి పదార్థము: యత్ర ఏవ యత్ర ఏవ = ఎక్కడెక్కడ, మదీయం మనః = నా మనస్సు ఉంటుందో, తత్ర ఏవ తత్ర ఏవ = అక్కడక్కడే, తవ స్వరూపం = నీ స్వరూపం ఉంటుంది. యత్ర ఏవ యత్ర ఏవ = ఎక్కడెక్కడ, మదీయం శిరః = నా శిరస్సు ఉంటుందో, తత్ర ఏవ తత్ర ఏవ = అక్కడక్కడే, తే పదద్వయం = నీ పాదాలు ఉంటాయి.
తాత్పర్యము: నా మనస్సు ఎక్కడెక్కడ ఉంటుందో, అక్కడక్కడే నీ స్వరూపం ఉంటుంది. నా శిరస్సు ఎక్కడెక్కడ ఉంటుందో, అక్కడక్కడే నీ పాదాలు ఉంటాయి.
విశేషము: ఇది స్తోత్రానికి ముగింపు శ్లోకం, కవి యొక్క సర్వాత్మ భావనను తెలియజేస్తుంది. దేవి సర్వవ్యాపిని అని, ఆమె ఎక్కడెక్కడ ఉన్నా తాను ఆమెను మనస్సుతో ధ్యానిస్తూ, శిరస్సుతో నమస్కరిస్తూ ఉంటానని తెలియజేస్తున్నారు. ఇది అద్వైతంలోని "సర్వం ఖల్విదం బ్రహ్మ" అనే భావనకు అద్దం పడుతుంది.
No comments:
Post a Comment