దక్షిణామూర్త్యష్టకం
శాంతిపాఠః
ఓం యో బ్రహ్మాణం విదధాతి పూర్వం యో వై వేదాంశ్చ ప్రహిణోతి
తస్మై .
తం హ
దేవమాత్మబుద్ధిప్రకాశం ముముక్షుర్వై శరణమహం ప్రపద్యే ..
ఓం శాంతిః శాంతిః శాంతిః
పదవిభాగము: ఓం, యః, బ్రహ్మాణం, విదధాతి, పూర్వం, యః, వై, వేదాన్, చ, ప్రహిణోతి, తస్మై, తం, హ, దేవం, ఆత్మబుద్ధిప్రకాశం, ముముక్షుః, వై, శరణం, అహం, ప్రపద్యే.
అన్వయము: యః పూర్వం బ్రహ్మాణం విదధాతి, యః వై తస్మై వేదాన్ చ ప్రహిణోతి, తం ఆత్మబుద్ధిప్రకాశం దేవం అహం వై ముముక్షుః శరణం ప్రపద్యే. ఓం
ప్రతి పదార్థము: యః
= ఏ దైవం, పూర్వం = సృష్టికి ముందు, బ్రహ్మాణం = బ్రహ్మదేవుడిని, విదధాతి
= సృష్టించెనో, యః
= ఏ దైవం, వై = నిశ్చయంగా, తస్మై = ఆ బ్రహ్మదేవుడికి, వేదాన్
= వేదములను, చ
= మరియు, ప్రహిణోతి = ప్రసాదించెనో, తం = ఆ, ఆత్మబుద్ధిప్రకాశం
= ఆత్మజ్ఞానంతో బుద్ధిని ప్రకాశింపజేసేవాడిని, దేవం = దేవుడిని, అహం
= నేను, వై = నిశ్చయంగా, ముముక్షుః = మోక్షాన్ని కోరుతూ, శరణం = శరణు, ప్రపద్యే
= పొందుతున్నాను (ప్రార్థిస్తున్నాను). ఓం = ప్రణవోచ్చారణ, హ = ప్రసిద్ధమైన (ఇక్కడ కేవలం పదపూరణార్థం).
తాత్పర్యము: సృష్టికి
ముందు బ్రహ్మదేవుడిని సృష్టించి, ఆ
బ్రహ్మదేవుడికి వేదాలను ప్రసాదించినవాడు, ఆత్మజ్ఞానంతో బుద్ధిని ప్రకాశింపజేసేవాడు అయిన ఆ దైవానికి మోక్షాన్ని కోరుతూ
నేను శరణు పొందుతున్నాను. ఓం శాంతిః శాంతిః శాంతిః. (ముమ్మారు శాంతిని ఉచ్చరించడం త్రివిధ తాపములను (ఆధ్యాత్మిక, ఆదిభౌతిక, ఆదిదైవిక)
శాంతింపజేయాలని అర్థం.)
విశేషములు: ఈ
శాంతిపాఠం స్తోత్రానికి ముందు పఠించడం ద్వారా ఆత్మజ్ఞానాన్ని ప్రసాదించే గురు
స్వరూపమైన దక్షిణామూర్తిని ప్రార్థిస్తూ, మానసిక ప్రశాంతతను కోరుకుంటున్నాం. ఇది జ్ఞాన సాధన మార్గంలో ఉన్నవారికి
ముఖ్యమైన ప్రారంభ ప్రార్థన.
శ్లోకం 1
విశ్వం దర్పణదృశ్యమాననగరీతుల్యం నిజాంతర్గతం
పశ్యన్నాత్మని మాయయా బహిరివోద్భూతం యథా నిద్రయా .
యః సాక్షాత్కురుతే
ప్రబోధసమయే స్వాత్మానమేవాద్వయం
తస్మై
శ్రీగురుమూర్తయే నమ ఇదం శ్రీదక్షిణామూర్తయే .. 1..
పదవిభాగము: విశ్వం, దర్పణదృశ్యమాననగరీతుల్యం, నిజాంతర్గతం, పశ్యన్, ఆత్మని, మాయయా, బహిరివ, ఉద్భూతం, యథా, నిద్రయా, యః, సాక్షాత్కురుతే, ప్రబోధసమయే, స్వాత్మానం, ఏవ, అద్వయం, తస్మై, శ్రీగురుమూర్తయే, నమః, ఇదం, శ్రీదక్షిణామూర్తయే.
అన్వయము: యః నిజాంతర్గతం విశ్వం దర్పణదృశ్యమాననగరీతుల్యం, నిద్రయా యథా బహిరివ ఉద్భూతం (పశ్యన్), ప్రబోధసమయే స్వాత్మానం ఏవ అద్వయం సాక్షాత్కురుతే, తస్మై శ్రీగురుమూర్తయే శ్రీదక్షిణామూర్తయే ఇదం నమః.
ప్రతి పదార్థము: యః
= ఎవడు, నిజాంతర్గతం = తన లోపల ఉన్నదై, విశ్వం = ఈజగత్తును, దర్పణదృశ్యమాననగరీతుల్యం
= అద్దంలో కనిపించే నగరం వలె, నిద్రయా
= నిద్రచేత, యథా
= ఎలాగైతే, బహిరివ
= బయట ఉన్నట్లుగా, ఉద్భూతం
= ఏర్పడినదై (పశ్యన్ = చూస్తూ), ప్రబోధసమయే
= మేల్కొన్న సమయంలో (జ్ఞానం కలిగినప్పుడు), స్వాత్మానం = తన ఆత్మను, ఏవ
= మాత్రమే, అద్వయం
= రెండవది లేనిదిగా (అద్వితీయంగా), సాక్షాత్కురుతే = సాక్షాత్కరించుకుంటాడో, తస్మై = అట్టి, శ్రీగురుమూర్తయే
= గురువు రూపంలో ఉన్నవాడికి, శ్రీదక్షిణామూర్తయే
= దక్షిణామూర్తికి, ఇదం
= ఈ, నమః = నమస్కారం. (మాయయా = మాయచేత - ఈ పదం అన్వయంలో
ప్రత్యేకంగా చేర్చబడనందున ఇక్కడ బ్రాకెట్లలో ఇవ్వబడింది, దీని అర్థం మునుపటి వాక్యంతో సంబంధం కలిగి ఉంటుంది.)
తాత్పర్యము: ఎవడైతే
ఈ విశ్వాన్ని తనలోనే అంతర్గతంగా అద్దంలో కనిపించే నగరం వలె చూస్తూ, నిద్రలో కలిగే భ్రాంతి వలె మాయచేత బాహ్యంగా ఏర్పడినట్లుగా భావించి, జ్ఞానోదయం అయినప్పుడు తన ఆత్మనే అద్వితీయంగా సాక్షాత్కరించుకుంటాడో, గురువు రూపంలో ఉన్న అట్టి శ్రీ దక్షిణామూర్తికి ఈ నమస్కారం.
విశేషములు: ఈ
శ్లోకం అద్వైత సిద్ధాంతానికి మూలం. విశ్వం ఒక ప్రతిబింబం వలె ఉన్నదనీ, అది మాయాకల్పితమైనదని, కేవలం
ఆత్మ మాత్రమే సత్యమని ఇక్కడ చెప్పబడింది. గురువు యొక్క అనుగ్రహం వల్లే ఈ అద్వైత
స్థితిని పొందగలమని స్పష్టం చేయబడింది.
శ్లోకం 2
బీజస్యాంతరివాంకురో జగదిదం ప్రాఙ్నిర్వికల్పం పునః
మాయాకల్పితదేశకాలకలనావైచిత్ర్యచిత్రీకృతం .
మాయావీవ
విజృంభయత్యపి మహాయోగీవ యః స్వేచ్ఛయా
తస్మై
శ్రీగురుమూర్తయే నమ ఇదం శ్రీదక్షిణామూర్తయే .. 2..
పదవిభాగము: బీజస్య, అంతరివ, అంకురః, జగత్, ఇదం, ప్రాక్, నిర్వికల్పం, పునః, మాయాకల్పితదేశకాలకలనావైచిత్ర్యచిత్రీకృతం, మాయావీవ, విజృంభయతి, అపి, మహాయోగీవ, యః, స్వేచ్ఛయా, తస్మై, శ్రీగురుమూర్తయే, నమః, ఇదం, శ్రీదక్షిణామూర్తయే.
అన్వయము: యః ఇదం జగత్ ప్రాక్ బీజస్య అంతరివ అంకురః నిర్వికల్పం
(ఆసీత్), పునః మాయాకల్పితదేశకాలకలనావైచిత్ర్యచిత్రీకృతం, మాయావీవ మహాయోగీవ అపి స్వేచ్ఛయా విజృంభయతి, తస్మై శ్రీగురుమూర్తయే శ్రీదక్షిణామూర్తయే ఇదం నమః.
ప్రతి పదార్థము: యః
= ఎవడు, ఇదం = ఈ, జగత్ = జగత్తు, ప్రాక్
= సృష్టికి ముందు, బీజస్య
= విత్తనం యొక్క, అంతరివ
= లోపల వలె, అంకురః
= మొలక, నిర్వికల్పం = నిరాకారంగా, అవ్యక్తంగా (ఉండి), పునః
= మరలా, మాయాకల్పితదేశకాలకలనావైచిత్ర్యచిత్రీకృతం = మాయచేత
కల్పించబడిన దేశకాలాల వైవిధ్యాన్ని చిత్రించినట్లుగా (వివిధ రూపాలుగా ఏర్పడినదిగా), మాయావీవ = ఇంద్రజాలికుడి వలె, మహాయోగీవ
= గొప్ప యోగి వలె, అపి
= కూడా, స్వేచ్ఛయా = తన ఇచ్ఛచేత, విజృంభయతి = ప్రకాశింపజేస్తాడో (సృష్టించునో), తస్మై = అట్టి, శ్రీగురుమూర్తయే
= గురువు రూపంలో ఉన్నవాడికి, శ్రీదక్షిణామూర్తయే
= దక్షిణామూర్తికి, ఇదం
= ఈ, నమః = నమస్కారం.
తాత్పర్యము: సృష్టికి
ముందు ఈ జగత్తు విత్తనం లోపల మొలక వలె అవ్యక్తంగా నిరాకారంగా ఉండి, తరువాత మాయచేత కల్పించబడిన దేశకాలాల వైవిధ్యాన్ని చిత్రించినట్లుగా (వివిధ
రూపాలుగా) ప్రకాశింపజేసేవాడు ఎవడైతే ఉన్నాడో, మాయావి వలె, గొప్ప
యోగి వలె తన ఇచ్ఛచేత ఈ జగత్తును సృష్టించి విస్తరింపజేస్తాడో, గురువు రూపంలో ఉన్న అట్టి శ్రీ దక్షిణామూర్తికి ఈ నమస్కారం.
విశేషములు: ఈ
శ్లోకం బ్రహ్మం యొక్క సృష్టి సామర్థ్యాన్ని వివరిస్తుంది. అవ్యక్తంగా ఉన్న
జగత్తును తన సంకల్ప మాత్రంచేత (మాయ ద్వారా) వ్యక్త రూపంలోకి తీసుకురావడం ద్వారా
బ్రహ్మం యొక్క సర్వశక్తిమత్తతను, సృష్టి
లీలను తెలియజేస్తుంది.
శ్లోకం 3
యస్యైవ స్ఫురణం సదాత్మకమసత్కల్పార్థకం భాసతే
సాక్షాత్తత్త్వమసీతి వేదవచసా యో బోధయత్యాశ్రితాన్ .
యత్సాక్షాత్కరణాద్భవేన్న
పునరావృత్తిర్భవాంభోనిధౌ
తస్మై
శ్రీగురుమూర్తయే నమ ఇదం శ్రీదక్షిణామూర్తయే .. 3..
పదవిభాగము: యస్య, ఏవ, స్ఫురణం, సదాత్మకం, అసత్కల్పార్థకం, భాసతే, సాక్షాత్, తత్త్వమసి, ఇతి, వేదవచసా, యః, బోధయతి, ఆశ్రితాన్, యత్, సాక్షాత్కరణాత్, భవేత్, న, పునరావృత్తిః, భవాంభోనిధౌ, తస్మై, శ్రీగురుమూర్తయే, నమః, ఇదం, శ్రీదక్షిణామూర్తయే.
అన్వయము: యస్య ఏవ స్ఫురణం అసత్కల్పార్థకం సదాత్మకం భాసతే, యః తత్త్వమసి ఇతి వేదవచసా ఆశ్రితాన్ సాక్షాత్ బోధయతి, యత్ సాక్షాత్కరణాత్ భవాంభోనిధౌ పునరావృత్తిః న భవేత్, తస్మై శ్రీగురుమూర్తయే శ్రీదక్షిణామూర్తయే ఇదం నమః.
ప్రతి పదార్థము: యస్య ఏవ = ఎవడి ప్రకాశం వల్లనే , స్ఫురణం = ప్రకాశము, అసత్కల్పార్థకం = అసత్యమైన ప్రపంచాన్ని (కల్పితమైన అర్థాన్ని), సదాత్మకం = సద్రూపమై (సత్యమైన ఆత్మయై), భాసతే = ప్రకాశింపజేస్తాడో, యః
= ఎవడు, తత్త్వమసి = తత్త్వమసి (అది నీవే అయి ఉన్నావు), ఇతి = అని, వేదవచసా
= వేద వాక్యం ద్వారా, ఆశ్రితాన్
= ఆశ్రయించిన వారిని, సాక్షాత్
= ప్రత్యక్షంగా, బోధయతి
= బోధిస్తాడో, యత్
= ఏది, సాక్షాత్కరణాత్ = సాక్షాత్కరించుకోవడం వల్ల, భవాంభోనిధౌ = సంసార సముద్రంలో, పునరావృత్తిః = తిరిగి పుట్టడం (పునర్జన్మ), న = కాదు, భవేత్
= కలుగునో, తస్మై
= అట్టి, శ్రీగురుమూర్తయే = గురువు రూపంలో ఉన్నవాడికి, శ్రీదక్షిణామూర్తయే = దక్షిణామూర్తికి, ఇదం = ఈ, నమః
= నమస్కారం.
తాత్పర్యము: ఎవడి
ప్రకాశం వల్లనే అసత్యమైన ప్రపంచం సత్యమైన ఆత్మగా భాసిస్తుందో, ఎవడు "తత్త్వమసి" అనే వేదవాక్యం ద్వారా ఆశ్రయించిన వారికి
ఆత్మజ్ఞానాన్ని ప్రసాదిస్తాడో, ఏ
ఆత్మ సాక్షాత్కారం వల్ల సంసార సముద్రంలో తిరిగి జన్మించకుండా ముక్తి లభిస్తుందో, గురువు రూపంలో ఉన్న అట్టి శ్రీ దక్షిణామూర్తికి ఈ నమస్కారం.
విశేషములు: ఈ
శ్లోకం జ్ఞానమార్గంలో "తత్త్వమసి" మహావాక్యం యొక్క ప్రాధాన్యతను వివరిస్తుంది. బ్రహ్మం యొక్క ప్రకాశం వల్లనే మిథ్యా జగత్తు
సత్యంగా గోచరిస్తుందని, ఆత్మ
సాక్షాత్కారం మోక్షానికి మార్గమని ఇక్కడ స్పష్టం చేయబడింది.
శ్లోకం 4
నానాచ్ఛిద్రఘటోదరస్థితమహాదీపప్రభాభాస్వరం
జ్ఞానం యస్య తు
చక్షురాదికరణద్వారా బహిః స్పందతే .
జానామీతి తమేవ భాంతమనుభాత్యేతత్సమస్తం జగత్
తస్మై
శ్రీగురుమూర్తయే నమ ఇదం శ్రీదక్షిణామూర్తయే .. 4..
పదవిభాగము: నానాచ్ఛిద్రఘటోదరస్థితమహాదీపప్రభాభాస్వరం, జ్ఞానం, యస్య, తు, చక్షురాదికరణద్వారా, బహిః, స్పందతే, జానామి, ఇతి, తం, ఏవ, భాంతం, అనుభాతి, ఏతత్, సమస్తం, జగత్, తస్మై, శ్రీగురుమూర్తయే, నమః, ఇదం, శ్రీదక్షిణామూర్తయే.
అన్వయము: యస్య జ్ఞానం తు
నానాచ్ఛిద్రఘటోదరస్థితమహాదీపప్రభాభాస్వరం చక్షురాదికరణద్వారా బహిః స్పందతే, తం ఏవ భాంతం (సతి) ఏతత్ సమస్తం జగత్ జానామి ఇతి అనుభాతి, తస్మై శ్రీగురుమూర్తయే శ్రీదక్షిణామూర్తయే ఇదం నమః.
ప్రతి పదార్థము: యస్య
= ఎవడి యొక్క, జ్ఞానం
= జ్ఞానము, తు
= అయితే, నానాచ్ఛిద్రఘటోదరస్థిత మహాదీపప్రభా భాస్వరం = అనేక
రంధ్రాలున్న కుండ లోపల ఉన్న మహాదీపం యొక్క కాంతి వలె ప్రకాశిస్తూ, చక్షురాదికరణద్వారా = కన్నులు మొదలైన ఇంద్రియాల ద్వారా, బహిః = బయటికి, స్పందతే
= ప్రసరిస్తుందో (ప్రకాశిస్తుందో), తం = ఆ (దక్షిణామూర్తిని), ఏవ
= మాత్రమే, భాంతం
= ప్రకాశిస్తున్నవాడిని, ఏతత్
= ఈ, సమస్తం = సమస్తమైన, జగత్ = జగత్తు, జానామి
= నేను తెలుసుకుంటున్నాను, ఇతి
= అని, అనుభాతి = అనుసరించి ప్రకాశిస్తుందో (కనబడుతుందో), తస్మై = అట్టి, శ్రీగురుమూర్తయే
= గురువు రూపంలో ఉన్నవాడికి, శ్రీదక్షిణామూర్తయే
= దక్షిణామూర్తికి, ఇదం
= ఈ, నమః = నమస్కారం.
తాత్పర్యము: అనేక
రంధ్రాలున్న కుండ లోపల ఉన్న మహాదీపం యొక్క కాంతి ఆ రంధ్రాల గుండా బయటికి
ప్రసరించినట్లుగా, ఎవడి
జ్ఞానం కన్నులు మొదలైన ఇంద్రియాల ద్వారా బయటికి ప్రసరిస్తూ,
'నేను తెలుసుకుంటున్నాను' అని భాసిస్తుందో, ఆ
ప్రకాశించే జ్ఞానాన్ని అనుసరించి ఈ సమస్త జగత్తు ప్రకాశిస్తుందో, గురువు రూపంలో ఉన్న అట్టి శ్రీ దక్షిణామూర్తికి ఈ నమస్కారం.
విశేషములు: ఇంద్రియాల
ద్వారా పొందే జ్ఞానం, బాహ్య
ప్రపంచాన్ని గ్రహించే సామర్థ్యం అంతా ఆత్మ యొక్క అంతర్గత జ్ఞానం వల్లేనని ఈ శ్లోకం
వివరిస్తుంది. దీపం, కుండ
ఉపమానం ద్వారా ఆత్మ యొక్క ప్రకాశం ఎలా బాహ్య ప్రపంచాన్ని ప్రకాశింపజేస్తుందో
తెలియజేయబడింది.
శ్లోకం 5
దేహం
ప్రాణమపీంద్రియాణ్యపి చలాం బుద్ధిం చ శూన్యం విదుః
స్త్రీబాలాంధజడోపమాస్త్వహమితి భ్రాంతా భృశం
వాదినః .
మాయాశక్తివిలాసకల్పితమహా వ్యామోహసంహారిణే
తస్మై శ్రీగురుమూర్తయే నమ ఇదం శ్రీదక్షిణామూర్తయే .. 5..
పదవిభాగము: దేహం, ప్రాణం, అపి, ఇంద్రియాణి, అపి, చలాం, బుద్ధిం, చ, శూన్యం, విదుః, స్త్రీబాలాంధజడోపమాః, తు, అహం, ఇతి, భ్రాంతాః, భృశం, వాదినః, మాయాశక్తివిలాసకల్పితమహా, వ్యామోహసంహారిణే, తస్మై, శ్రీగురుమూర్తయే, నమః, ఇదం, శ్రీదక్షిణామూర్తయే.
అన్వయము: స్త్రీబాలాంధజడోపమాః భృశం భ్రాంతాః వాదినః తు దేహం, ప్రాణం, అపి
ఇంద్రియాణి, చలాం
బుద్ధిం చ శూన్యం అపి అహం ఇతి విదుః, మాయాశక్తివిలాసకల్పితమహా వ్యామోహసంహారిణే తస్మై శ్రీగురుమూర్తయే
శ్రీదక్షిణామూర్తయే ఇదం నమః.
ప్రతి పదార్థము: స్త్రీబాలాంధజడోపమాః
= స్త్రీలు, పిల్లలు, గుడ్డివారు, మూర్ఖులతో
సమానమైనవారు, భృశం
= మిక్కిలి, భ్రాంతాః
= భ్రమించినవారు, వాదినః
= వాదించేవారు, తు
= అయితే, దేహం = శరీరాన్ని, ప్రాణం = ప్రాణాన్ని, అపి
= మరియు, ఇంద్రియాణి = ఇంద్రియాలను, అపి = మరియు, చలాం
= చలించే, బుద్ధిం = బుద్ధిని, చ = మరియు, శూన్యం
= శూన్యాన్ని, అపి
= కూడా, అహం = నేను, ఇతి = అని, విదుః
= తెలుసుకుంటారు (నమ్ముతారు), మాయాశక్తివిలాసకల్పితమహా
= మాయాశక్తి యొక్క విలాసంతో కల్పించబడిన గొప్ప, వ్యామోహసంహారిణే = భ్రాంతిని నాశనం చేసేవాడికి, తస్మై = అట్టి, శ్రీగురుమూర్తయే
= గురువు రూపంలో ఉన్నవాడికి, శ్రీదక్షిణామూర్తయే
= దక్షిణామూర్తికి, ఇదం
= ఈ, నమః = నమస్కారం.
తాత్పర్యము: కొందరు
వాదులు స్త్రీలు, పిల్లలు, గుడ్డివారు, మూర్ఖులతో
సమానమైనవారు, మిక్కిలి
భ్రమించినవారై శరీరం, ప్రాణం, ఇంద్రియాలు, చలించే
బుద్ధి, చివరికి శూన్యాన్ని కూడా 'నేను' అని
తప్పుగా భావిస్తారు. మాయాశక్తి విలాసంచేత కల్పించబడిన ఈ గొప్ప భ్రాంతిని నాశనం
చేసేవాడు ఎవడో, గురువు
రూపంలో ఉన్న అట్టి శ్రీ దక్షిణామూర్తికి ఈ నమస్కారం.
విశేషములు: ఈ
శ్లోకం ఆత్మకు సంబంధించిన తప్పుడు భావనలను ఖండిస్తుంది. దేహం, ప్రాణం, ఇంద్రియాలు, బుద్ధి వంటివి ఆత్మ కాదని, అనాత్మ
విషయాలని తెలియజేస్తుంది. ఈ అజ్ఞానాన్ని తొలగించి నిజమైన ఆత్మ జ్ఞానాన్ని
ప్రసాదించేవాడు దక్షిణామూర్తి అని ఇక్కడ స్పష్టం చేయబడింది.
శ్లోకం 6
రాహుగ్రస్తదివాకరేందుసదృశో
మాయాసమాచ్ఛాదనాత్
సన్మాత్రః కరణోపసంహరణతో యోఽభూత్సుషుప్తః పుమాన్ .
ప్రాగస్వాప్సమితి
ప్రబోధసమయే యః ప్రత్యభిజ్ఞాయతే
తస్మై శ్రీగురుమూర్తయే నమ ఇదం శ్రీదక్షిణామూర్తయే .. 6..
పదవిభాగము: రాహుగ్రస్తదివాకరేందుసదృశః, మాయాసమాచ్ఛాదనాత్, సన్మాత్రః, కరణోపసంహరణతః, యః, అభూత్, సుషుప్తః, పుమాన్, ప్రాక్, అస్వాప్సం, ఇతి, ప్రబోధసమయే, యః, ప్రత్యభిజ్ఞాయతే, తస్మై, శ్రీగురుమూర్తయే, నమః, ఇదం, శ్రీదక్షిణామూర్తయే.
అన్వయము: యః పుమాన్ రాహుగ్రస్తదివాకరేందుసదృశః
మాయాసమాచ్ఛాదనాత్ కరణోపసంహరణతః సన్మాత్రః సుషుప్తః అభూత్, ప్రాక్ అస్వాప్సం ఇతి ప్రబోధసమయే యః ప్రత్యభిజ్ఞాయతే, తస్మై శ్రీగురుమూర్తయే శ్రీదక్షిణామూర్తయే ఇదం నమః.
ప్రతి పదార్థము: యః
= ఎవడు, పుమాన్ = పురుషుడు, రాహుగ్రస్తదివాకరేందుసదృశః = రాహువుచేత కప్పబడిన సూర్యచంద్రుల వలె (గ్రహణంలో
ఉన్న సూర్యచంద్రుల వలె), మాయాసమాచ్ఛాదనాత్
= మాయచేత పూర్తిగా కప్పబడినందువల్ల, కరణోపసంహరణతః = ఇంద్రియాల వ్యాపారం ఉపసంహరించబడినందువల్ల (ఇంద్రియాలు
పనిచేయనందువల్ల), సన్మాత్రః
= సత్తామాత్రుడై (ఉనికి మాత్రమే ఉన్నవాడై), సుషుప్తః = గాఢ నిద్రలో ఉన్న, అభూత్
= అయ్యాడో, ప్రాక్
= అంతకు ముందు, అస్వాప్సం
= నేను నిద్రపోయాను, ఇతి
= అని, ప్రబోధసమయే = మేల్కొన్న సమయంలో, యః = ఎవడు, ప్రత్యభిజ్ఞాయతే
= తిరిగి గుర్తించబడతాడో, తస్మై
= అట్టి, శ్రీగురుమూర్తయే = గురువు రూపంలో ఉన్నవాడికి, శ్రీదక్షిణామూర్తయే = దక్షిణామూర్తికి, ఇదం = ఈ, నమః
= నమస్కారం.
తాత్పర్యము: గ్రహణంలో
ఉన్న సూర్యచంద్రుల వలె, మాయచేత
కప్పబడినందువల్ల, ఇంద్రియాల
వ్యాపారం ఉపసంహరించబడినందువల్ల సత్తామాత్రుడై గాఢ నిద్రలో ఉన్న పురుషుడు, మేల్కొన్న సమయంలో 'నేను అంతకు ముందు నిద్రపోయాను' అని తిరిగి గుర్తించబడినట్లుగా, గురువు రూపంలో ఉన్న అట్టి శ్రీ దక్షిణామూర్తికి ఈ నమస్కారం.
విశేషములు: ఈ
శ్లోకం గాఢ నిద్ర (సుషుప్తి) స్థితిలో ఆత్మ యొక్క అనుభవాన్ని వివరిస్తుంది.
సుషుప్తిలో ఇంద్రియాలు, మనస్సు
పనిచేయకపోయినా, ఆత్మ
యొక్క ఉనికి మాత్రం ఉంటుంది. మేల్కొన్న తర్వాత 'నేను నిద్రపోయాను' అని గుర్తు చేసుకోవడం ఆత్మ యొక్క నిత్యత్వానికి నిదర్శనం. మాయచేత ఆత్మ కప్పబడి
ఉన్నప్పటికీ, దాని
సత్తా మాత్రం ఉంటుందని ఇక్కడ స్పష్టం చేయబడింది.
శ్లోకం 7
బాల్యాదిష్వపి
జాగ్రదాదిషు తథా సర్వాస్వవస్థాస్వపి
వ్యావృత్తాస్వనువర్తమానమహమిత్యంతః స్ఫురంతం సదా
స్వాత్మానం
ప్రకటీకరోతి భజతాం యో ముద్రయా భద్రయా
తస్మై శ్రీగురుమూర్తయే నమ ఇదం శ్రీదక్షిణామూర్తయే .. 7..
పదవిభాగము: బాల్యాదిషు, అపి, జాగ్రదాదిషు, తథా, సర్వాసు, అవస్థాసు, అపి, వ్యావృత్తాసు, అనువర్తమానం, అహం, ఇతి, అంతః, స్ఫురంతం, సదా, స్వాత్మానం, ప్రకటీకరోతి, భజతాం, యః, ముద్రయా, భద్రయా, తస్మై, శ్రీగురుమూర్తయే, నమః, ఇదం, శ్రీదక్షిణామూర్తయే.
అన్వయము: యః బాల్యాదిషు అపి తథా జాగ్రదాదిషు అపి సర్వాసు
వ్యావృత్తాసు అవస్థాసు అపి అనువర్తమానం సదా అంతః అహం ఇతి స్ఫురంతం స్వాత్మానం
భద్రయా ముద్రయా భజతాం ప్రకటీకరోతి, తస్మై శ్రీగురుమూర్తయే శ్రీదక్షిణామూర్తయే ఇదం నమః.
ప్రతి పదార్థము: యః
= ఎవడు, బాల్యాదిషు = బాల్యం మొదలైన దశలలో (కౌమారం, యవ్వనం, వృద్ధాప్యం), అపి = కూడా, తథా
= అలాగే, జాగ్రదాదిషు = జాగ్రదావస్థ (మెలకువ), స్వప్నావస్థ (కల), సుషుప్తావస్థ
(గాఢ నిద్ర) మొదలైన దశలలో, అపి
= కూడా, సర్వాసు = అన్ని, వ్యావృత్తాసు = వేర్వేరుగా ఉన్నప్పటికీ (మారుతున్నప్పటికీ), అవస్థాసు = అవస్థలలో, అపి
= కూడా, అనువర్తమానం = అనుసరిస్తూ (నిత్యంగా) ఉన్నవాడు, సదా = ఎల్లప్పుడూ, అంతః
= లోపల, అహం = నేను, ఇతి = అని, స్ఫురంతం
= ప్రకాశిస్తున్నవాడు, స్వాత్మానం
= తన ఆత్మను, భద్రయా
= శుభకరమైన, ముద్రయా
= ముద్రచేత (జ్ఞాన ముద్ర), భజతాం
= సేవించుకునే వారికి, ప్రకటీకరోతి
= ప్రకటింపజేస్తాడో, తస్మై
= అట్టి, శ్రీగురుమూర్తయే = గురువు రూపంలో ఉన్నవాడికి, శ్రీదక్షిణామూర్తయే = దక్షిణామూర్తికి, ఇదం = ఈ, నమః
= నమస్కారం.
తాత్పర్యము: బాల్యం
మొదలైన దేహావస్థలలోను, జాగ్రదావస్థ
మొదలైన మనో అవస్థలలోను, ఈ
వివిధ అవస్థలన్నీ మారుతున్నప్పటికీ, నిత్యంగా 'నేను' అని లోపల ప్రకాశిస్తూ ఉండే తన ఆత్మను, ఎవడు శుభకరమైన జ్ఞాన ముద్ర ద్వారా సేవించుకునే వారికి ప్రకటింపజేస్తాడో, గురువు రూపంలో ఉన్న అట్టి శ్రీ దక్షిణామూర్తికి ఈ నమస్కారం.
విశేషములు: ఈ
శ్లోకం ఆత్మ యొక్క నిత్యత్వాన్ని, నిర్వికారత్వాన్ని తెలియజేస్తుంది. దేహ, మనో
అవస్థలు మారినా, 'నేను' అనే భావన నిత్యంగా ఉంటుందని, అదే ఆత్మ అని తెలియజేస్తుంది. జ్ఞాన ముద్ర ద్వారా గురువు ఆత్మజ్ఞానాన్ని
ప్రసాదిస్తాడని కూడా ఇక్కడ సూచించబడింది.
శ్లోకం 8
విశ్వం పశ్యతి
కార్యకారణతయా స్వస్వామిసంబంధతః
శిష్యాచార్యతయా
తథైవ పితృపుత్రాద్యాత్మనా భేదతః .
స్వప్నే జాగ్రతి వా
య ఏష పురుషో మాయాపరిభ్రామితః
తస్మై
శ్రీగురుమూర్తయే నమ ఇదం శ్రీదక్షిణామూర్తయే .. 8..
పదవిభాగము: విశ్వం, పశ్యతి, కార్యకారణతయా, స్వస్వామిసంబంధతః, శిష్యాచార్యతయా, తథా, ఏవ, పితృపుత్రాద్యాత్మనా, భేదతః, స్వప్నే, జాగ్రతి, వా, యః, ఏషః, పురుషః, మాయాపరిభ్రామితః,, తస్మై, శ్రీగురుమూర్తయే, నమః, ఇదం, శ్రీదక్షిణామూర్తయే.
అన్వయము: యః ఏషః పురుషః మాయాపరిభ్రామితః స్వప్నే వా జాగ్రతి కార్యకారణత
యా, స్వస్వామి సంబంధతః, శిష్యాచార్యతయా తథా ఏవ పితృపుత్రాద్యాత్మనా భేదతః విశ్వం పశ్యతి, తస్మై శ్రీగురుమూర్తయే శ్రీదక్షిణామూర్తయే ఇదం నమః.
ప్రతి పదార్థము: యః
= ఎవడు, ఏషః = ఈ, పురుషః = పురుషుడు, మాయాపరిభ్రామితః
= మాయచేత బాగా భ్రమించబడినవాడై, స్వప్నే
= స్వప్నావస్థలో, వా
= లేదా, జాగ్రతి = జాగ్రదావస్థలో, కార్యకారణతయా = కార్యకారణ సంబంధాలుగా (ఉదాహరణకు, కుండ-మట్టి), స్వస్వామిసంబంధతః
= సొంతదారు-ఆస్తి సంబంధాలుగా, శిష్యాచార్యతయా
= శిష్యుడు-గురువు సంబంధాలుగా, తథా
= అలాగే, ఏవ = మాత్రమే, పితృపుత్రాద్యాత్మనా = తండ్రి-కొడుకు మొదలైన రూపాలుగా, భేదతః = భేదాలతో (వివిధత్వంతో), విశ్వం = ఈ జగత్తును, పశ్యతి
= చూస్తున్నాడో, తస్మై
= అట్టి, శ్రీగురుమూర్తయే = గురువు రూపంలో ఉన్నవాడికి, శ్రీదక్షిణామూర్తయే = దక్షిణామూర్తికి, ఇదం = ఈ, నమః
= నమస్కారం.
తాత్పర్యము: ఎవడైతే
ఈ పురుషుడు మాయచేత బాగా భ్రమించబడినవాడై, స్వప్నావస్థలో లేదా జాగ్రదావస్థలో ఈ విశ్వాన్ని కార్యకారణ సంబంధాలుగా, సొంతదారు-ఆస్తి సంబంధాలుగా, శిష్యుడు-గురువు
సంబంధాలుగా, అలాగే
తండ్రి-కొడుకు మొదలైన వివిధ భేదాలతో చూస్తున్నాడో, గురువు రూపంలో ఉన్న అట్టి శ్రీ దక్షిణామూర్తికి ఈ నమస్కారం.
విశేషములు: మాయ
యొక్క ప్రభావం వల్ల ఆత్మ వివిధ సంబంధాలతో కూడిన ఈ బహుళ జగత్తును సత్యంగా
భావిస్తుందని ఈ శ్లోకం తెలియజేస్తుంది. ఈ భ్రమ నుండి విముక్తి పొందే మార్గాన్ని
దక్షిణామూర్తి అనుగ్రహం ద్వారా పొందవచ్చని సూచించబడింది.
శ్లోకం 9
భూరంభాంస్యనలోఽనిలోఽమ్బరమహర్నాథో
హిమాంశుః పుమాన్
ఇత్యాభాతి
చరాచరాత్మకమిదం యస్యైవ మూర్త్యష్టకం .
నాన్యత్కించన విద్యతే విమృశతాం యస్మాత్పరస్మాద్విభోః
తస్మై
శ్రీగురుమూర్తయే నమ ఇదం శ్రీదక్షిణామూర్తయే .. 9..
పదవిభాగము: భూః, అంభాంసి, అనలః, అనిలః, అంబరం, అహర్నాథః, హిమాంశుః, పుమాన్, ఇతి, ఆభాతి, చరాచరాత్మకం, ఇదం, యస్య, ఏవ, మూర్త్యష్టకం, న, అన్యత్, కించన, విద్యతే, విమృశతాం, యస్మాత్, పరస్మాత్, విభోః, తస్మై, శ్రీగురుమూర్తయే, నమః, ఇదం, శ్రీదక్షిణామూర్తయే.
అన్వయము: భూః, అంభాంసి, అనలః, అనిలః, అంబరం, అహర్నాథః, హిమాంశుః, పుమాన్
ఇతి యస్య ఏవ అష్టకం మూర్తిః ఇదం చరాచరాత్మకం ఆభాతి, యస్మాత్ పరస్మాత్ విభోః విమృశతాం అన్యత్ కించన న విద్యతే, తస్మై శ్రీగురుమూర్తయే శ్రీదక్షిణామూర్తయే ఇదం నమః.
ప్రతి పదార్థము: భూః
= భూమి, అంభాంసి = నీరు, అనలః = అగ్ని, అనిలః
= గాలి, అంబరం = ఆకాశం, అహర్నాథః = సూర్యుడు, హిమాంశుః
= చంద్రుడు, పుమాన్
= పురుషుడు (జీవుడు), ఇతి
= అని, యస్య = ఎవడి యొక్క, ఏవ = మాత్రమే, మూర్తిః
= స్వరూపము, అష్టకం
= ఎనిమిది విధాలుగా, ఇదం
= ఈ, చరాచరాత్మకం = చర (కదిలేవి), అచర (కదలనివి) స్వరూపమైన, ఆభాతి
= ప్రకాశిస్తుందో, యస్మాత్
= ఎవడికంటే, పరస్మాత్
= పరుడైన, విభోః = సర్వవ్యాపి అయిన, విమృశతాం = విచారించేవారికి, అన్యత్
= వేరేది, కించన = ఏదైనా, న = లేదు, విద్యతే
= ఉన్నది, తస్మై = అట్టి, శ్రీగురుమూర్తయే = గురువు రూపంలో ఉన్నవాడికి, శ్రీదక్షిణామూర్తయే = దక్షిణామూర్తికి, ఇదం = ఈ, నమః
= నమస్కారం.
తాత్పర్యము: భూమి, నీరు, అగ్ని, గాలి, ఆకాశం, సూర్యుడు, చంద్రుడు, జీవుడు అనే ఎనిమిది రూపాలుగా (అష్టమూర్తి స్వరూపంగా) ఎవడు ప్రకాశిస్తూ, చరాచర జగత్తుకు కారణభూతుడై ఉన్నాడో, సర్వవ్యాపి అయిన ఎవడికంటే పరుడైనది, వేరేది ఏదీ విచారించేవారికి లేదో, గురువు రూపంలో ఉన్న అట్టి శ్రీ దక్షిణామూర్తికి ఈ నమస్కారం.
విశేషములు: ఈ
శ్లోకం శివుడి అష్టమూర్తి స్వరూపాన్ని వివరిస్తుంది, అది జగత్తుకు ఆధారమైన పంచభూతాలు, సూర్యచంద్రులు మరియు జీవుడి రూపంలో వ్యక్తమవుతుందని తెలియజేస్తుంది. అంతిమంగా, ఆత్మయే సర్వవ్యాపియైన బ్రహ్మమని, దానికంటే వేరేది ఏదీ లేదని ఇక్కడ నిరూపించబడింది.
శ్లోకం 10
సర్వాత్మత్వమితి స్ఫుటీకృతమిదం యస్మాదముష్మిన్ స్తవే
తేనాస్య
శ్రవణాత్తదర్థమననాద్ధ్యానాచ్చ సంకీర్తనాత్ .
సర్వాత్మత్వమహావిభూతిసహితం స్యాదీశ్వరత్వం స్వతః
సిద్ధ్యేత్తత్పునరష్టధా పరిణతం చైశ్వర్యమవ్యాహతం .. 10..
పదవిభాగము: సర్వాత్మత్వం, ఇతి, స్ఫుటీకృతం, ఇదం, యస్మాత్, అముష్మిన్, స్తవే, తేన, అస్య, శ్రవణాత్, తదర్థమననాత్, ధ్యానాత్, చ, సంకీర్తనాత్, సర్వాత్మత్వమహావిభూతిసహితం, స్యాత్, ఈశ్వరత్వం, స్వతః, సిద్ధ్యేత్, తత్, పునః, అష్టధా, పరిణతం, చ, ఐశ్వర్యం, అవ్యాహతం.
అన్వయము: యస్మాత్ అముష్మిన్ స్తవే ఇదం సర్వాత్మత్వం ఇతి
స్ఫుటీకృతం, తేన
అస్య శ్రవణాత్, తదర్థమననాత్, ధ్యానాత్ చ సంకీర్తనాత్, సర్వాత్మత్వమహావిభూతిసహితం
ఈశ్వరత్వం స్వతః స్యాత్, తత్
పునః అష్టధా పరిణతం చ అవ్యాహతం ఐశ్వర్యం సిద్ధ్యేత్.
ప్రతి పదార్థము: యస్మాత్
= దేని వలన, అముష్మిన్
= ఈ, స్తవే = స్తోత్రంలో, ఇదం = ఇది, సర్వాత్మత్వం
= సర్వము ఆత్మయే అనే స్థితి, ఇతి
= అని, స్ఫుటీకృతం = స్పష్టంగా చేయబడినది, తేన = అందువలన, అస్య
= దీనిని, శ్రవణాత్ = వినడం వల్ల, తదర్థమననాత్ = దాని అర్థాన్ని మననం చేయడం వల్ల, ధ్యానాత్ = ధ్యానించడం వల్ల, చ
= మరియు, సంకీర్తనాత్ = కీర్తించడం వల్ల, సర్వాత్మత్వమహావిభూతిసహితం = సర్వము ఆత్మయే అనే గొప్ప వైభవంతో కూడిన, ఈశ్వరత్వం = ఈశ్వరత్వం (దైవత్వం), స్వతః = సహజంగా, స్యాత్
= కలుగుతుంది, తత్
= ఆ, పునః = మరలా, అష్టధా = ఎనిమిది విధాలుగా, పరిణతం
= మారిన, చ = మరియు, ఐశ్వర్యం = ఐశ్వర్యం (శక్తులు), అవ్యాహతం = అడ్డులేనిదిగా, సిద్ధ్యేత్
= సిద్ధిస్తుంది.
తాత్పర్యము: ఈ
స్తోత్రంలో సర్వము ఆత్మయే అనే సత్యం స్పష్టంగా నిరూపించబడింది. అందువల్ల, ఈ స్తోత్రాన్ని వినడం, దాని
అర్థాన్ని మననం చేయడం, ధ్యానించడం
మరియు కీర్తించడం వల్ల, సర్వము
ఆత్మయే అనే గొప్ప వైభవంతో కూడిన ఈశ్వరత్వం సహజంగా సిద్ధిస్తుంది. అప్పుడు ఆత్మకు
ఎనిమిది రకాలుగా మారిన (అణిమాది) అడ్డులేని ఐశ్వర్యం కూడా లభిస్తుంది.
విశేషములు: ఈ
శ్లోకం దక్షిణామూర్తి స్తోత్ర పారాయణ ఫలితాన్ని వివరిస్తుంది. ఈ స్తోత్రాన్ని
శ్రద్ధగా అభ్యసించడం ద్వారా సర్వాత్మత్వ జ్ఞానాన్ని పొందవచ్చు, ఇది మోక్షానికి, అష్టసిద్ధులకు
(అణిమాది అష్టైశ్వర్యాలు) దారితీస్తుంది.
శ్లోకం (ముగింపు శ్లోకం)
వటవిటపిసమీపే భూమిభాగే నిషణ్ణం
సకలమునిజనానాం జ్ఞానదాతారమారాత్ .
త్రిభువనగురుమీశం
దక్షిణామూర్తిదేవం
జననమరణదుఃఖచ్ఛేదదక్షం నమామి ..
పదవిభాగము: వటవిటపిసమీపే, భూమిభాగే, నిషణ్ణం, సకలమునిజనానాం, జ్ఞానదాతారం, ఆరాత్, త్రిభువనగురుం, ఈశం, దక్షిణామూర్తిదేవం, జననమరణదుఃఖచ్ఛేదదక్షం, నమామి.
అన్వయము: వటవిటపిసమీపే భూమిభాగే నిషణ్ణం, సకలమునిజనానాం ఆరాత్ జ్ఞానదాతారం, త్రిభువనగురుం, ఈశం, జననమరణదుఃఖచ్ఛేదదక్షం దక్షిణామూర్తిదేవం నమామి.
ప్రతి పదార్థము: వటవిటపిసమీపే
= వటవృక్షం కొమ్మల దగ్గర (వటవృక్షం క్రింద), భూమిభాగే = భూమిపై, నిషణ్ణం
= కూర్చున్నవాడిని, సకలమునిజనానాం
= సమస్త మునులకు, ఆరాత్
= తక్షణమే (దగ్గరలో ఉండి), జ్ఞానదాతారం
= జ్ఞానాన్ని ప్రసాదించేవాడిని, త్రిభువనగురుం
= మూడు లోకాలకు గురువు అయినవాడిని, ఈశం = ఈశ్వరుడిని (ప్రభువును), జననమరణదుఃఖచ్ఛేదదక్షం = పుట్టుక, మరణం వల్ల కలిగే దుఃఖాలను నశింపజేయడంలో సమర్థుడైనవాడిని, దక్షిణామూర్తిదేవం = దక్షిణామూర్తి దేవుడిని, నమామి = నమస్కరిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము: వటవృక్షం
క్రింద భూమిపై కూర్చుని ఉన్నవాడు, సమస్త
మునులకు తక్షణమే జ్ఞానాన్ని ప్రసాదించేవాడు, మూడు లోకాలకు గురువు, ఈశ్వరుడు, జనన మరణాల వల్ల కలిగే దుఃఖాలను నశింపజేయడంలో సమర్థుడు అయిన శ్రీ దక్షిణామూర్తి
దేవుడికి నేను నమస్కరిస్తున్నాను.
విశేషములు: ఈ
శ్లోకం దక్షిణామూర్తిని ధ్యాన రూపంలో వర్ణిస్తుంది. వటవృక్షం క్రింద గురువు రూపంలో
కూర్చుని ఉన్న దక్షిణామూర్తి మునులకు జ్ఞానాన్ని ప్రసాదించే దృశ్యం హిందూ
సంప్రదాయంలో ప్రసిద్ధి చెందింది. ఈ శ్లోకం స్తోత్ర పారాయణ ముగింపులో
దక్షిణామూర్తికి కృతజ్ఞతలు తెలుపుతూ, ఆయన ఆశీస్సులను కోరుతూ పఠించబడుతుంది.
No comments:
Post a Comment