గోవిందాష్టకం (09 శ్లోకాలు)

గోవిందాష్టకం -

---

శ్లోకం 1:

సత్యం జ్ఞానమనంతం నిత్యమనాకాశం పరమాకాశం గోష్ఠప్రాంగణరింఖణలోలమనాయాసం పరమాయాసం . మాయాకల్పితనానాకారమనాకారం భువనాకారం క్ష్మామానాథమనాథం ప్రణమత గోవిందం పరమానందం .. 1..

పదచ్ఛేదము:

సత్యమ్, జ్ఞానమ్, అనంతమ్, నిత్యమ్, అనాకాశమ్, పరమాకాశమ్, గోష్ఠ-ప్రాంగణ-రింఖణ-లోలమ్, అనాయాసమ్, పరమ-ఆయాసమ్, మాయా-కల్పిత-నానా-ఆకారమ్, అనాకారమ్, భువన-ఆకారమ్, క్ష్మామానాథమ్, అనాథమ్, ప్రణమత, గోవిందమ్, పరమ-ఆనందమ్.

అన్వయము:

సత్యం, జ్ఞానమ్, అనంతం, నిత్యమ్, అనాకాశం, పరమాకాశం, గోష్ఠ-ప్రాంగణ-రింఖణ-లోలమ్, అనాయాసం, పరమ-ఆయాసం, మాయా-కల్పిత-నానా-ఆకారమ్, అనాకారం, భువన-ఆకారం, క్ష్మామానాథమ్, అనాథం, పరమ-ఆనందమ్ గోవిందమ్ ప్రణమత.

ప్రతి పదార్థము:

సత్యమ్ = సత్యస్వరూపుడు, జ్ఞానమ్ = జ్ఞానస్వరూపుడు, అనంతమ్ = అనంతమైనవాడు, నిత్యమ్ = శాశ్వతుడు, అనాకాశమ్ = ఆకాశమునకు అతీతమైనవాడు, పరమాకాశమ్ = పరమాకాశ స్వరూపుడు, గోష్ఠ-ప్రాంగణ-రింఖణ-లోలమ్ = గోకులంలోని (గోష్ఠ) అంగణంలో (ప్రాంగణ) పాకుతూ (రింఖణ) తిరిగేవాడు (లోల) (బాలకృష్ణుడిగా), అనాయాసమ్ = ఏ ప్రయత్నం లేకుండానే, పరమ-ఆయాసమ్ = గొప్ప పనులు చేసేవాడు, మాయా-కల్పిత-నానా-ఆకారమ్ = మాయచే కల్పించబడిన అనేక (నానా) రూపాలు (ఆకారమ్) కలవాడు, అనాకారమ్ = నిజానికి నిరాకారుడు (ఆకారము లేనివాడు), భువన-ఆకారమ్ = భువనానికి ఆకారమైనవాడు (విశ్వరూపుడు), క్ష్మామానాథమ్ = భూమికి (క్ష్మామా) నాథుడైన (నాథమ్) (ప్రభువు), అనాథమ్ = అనాథులకు (దిక్కులేనివారికి) దిక్కు అయినటువంటి, పరమ-ఆనందమ్ = పరమానంద స్వరూపుడైన, గోవిందమ్ = గోవిందునికి, ప్రణమత = నమస్కరించండి.

తాత్పర్యము:

ఆ గోవిందుడు సత్యస్వరూపుడు, జ్ఞానస్వరూపుడు, అనంతమైనవాడు, శాశ్వతుడు, ఆకాశమునకు అతీతమైన పరమాకాశ స్వరూపుడు. గోకులంలోని అంగణంలో పాకుతూ తిరిగేవాడు (బాలకృష్ణుడిగా), ఏ ప్రయత్నం లేకుండానే గొప్ప పనులు చేసేవాడు. మాయచే కల్పించబడిన అనేక రూపాలు కలవాడు, నిజానికి నిరాకారుడు అయినా భువనానికి ఆకారమైనవాడు. భూమికి నాథుడైనప్పటికీ అనాథులకు (దిక్కులేనివారికి) దిక్కు అయినటువంటి పరమానంద స్వరూపుడైన గోవిందునికి నమస్కరిస్తున్నాను.

విశేషములు:

• ఈ శ్లోకంలో గోవిందుని యొక్క అనేక గొప్ప లక్షణాలను వర్ణించారు. ఆయన సత్యం, జ్ఞానం మరియు అనంతమైన శక్తి స్వరూపుడు.
• ద్వైత-అద్వైత భావ సమ్మేళనం: "గోష్ఠప్రాంగణరింఖణలోల:" అనేది బాలకృష్ణుని యొక్క మానవ రూప లీలలను గుర్తు చేస్తుంది, భగవంతుడు లీలలు చేస్తూ కూడా తన దివ్యత్వాన్ని కలిగి ఉంటాడని తెలుపుతుంది. అదే సమయంలో, "మాయాకల్పితనానాకారమనాకారం భువనాకారం" అనే మాటలు భగవంతుడు నిరాకారుడైనప్పటికీ, తన మాయాశక్తితో అనేక రూపాలు ధరించగలడని తెలియజేస్తాయి. ఈ విశ్వమంతా ఆయన యొక్క రూపమేనని, ఆయన ఏకైక పరమాత్మ అని ఉద్ఘాటిస్తుంది.
• కరుణామయుని స్వభావం: "క్షమామానాథమనాథం" - భూమికి ప్రభువైనప్పటికీ, దిక్కులేని వారికి ఆశ్రయమిచ్చే కరుణామయుడు గోవిందుడు అని ఇది స్పష్టం చేస్తుంది. ఇది భగవంతుని భక్తవత్సలత్వాన్ని చాటుతుంది.

---

శ్లోకం 2:

మృత్స్నామత్సీహేతి యశోదాతాడనశైశవ సంత్రాసం వ్యాదితవక్త్రాలోకితలోకాలోకచతుర్దశలోకాలిం . లోకత్రయపురమూలస్తంభం లోకాలోకమనాలోకం లోకేశం పరమేశం ప్రణమత గోవిందం పరమానందం .. 2..

పదచ్ఛేదము:

మృత్స్నామ్, అత్సీః, ఇతి, యశోదా-తాడన-శైశవ-సంత్రాసమ్, వ్యాదిత-వక్త్ర-ఆలోకిత-లోకాలోక-చతుర్దశ-లోక-ఆలిమ్, లోక-త్రయ-పుర-మూల-స్తంభమ్, లోకాలోకమ్, అనాలోకమ్, లోకేశమ్, పరమేశమ్, ప్రణమత, గోవిందమ్, పరమ-ఆనందమ్.

అన్వయము:

మృత్స్నామ్ అత్సీః ఇతి యశోదా-తాడన-శైశవ-సంత్రాసమ్, వ్యాదిత-వక్త్ర-ఆలోకిత-లోకాలోక-చతుర్దశ-లోక-ఆలిమ్, లోక-త్రయ-పుర-మూల-స్తంభమ్, లోకాలోకమ్, అనాలోకమ్, లోకేశమ్, పరమేశమ్, పరమ-ఆనందమ్ గోవిందమ్ ప్రణమత.

ప్రతి పదార్థము:

మృత్స్నామ్ = మట్టిని, అత్సీః = తిన్నావు, ఇతి = అని (చెప్పి), యశోదా-తాడన-శైశవ-సంత్రాసమ్ = యశోదాదేవి (యశోదా) కొట్టినందుకు (తాడన) భయపడిన (సంత్రాస) బాల్యాన్ని (శైశవ) కలవాడు (బాలకృష్ణుడు), వ్యాదిత-వక్త్ర-ఆలోకిత-లోకాలోక-చతుర్దశ-లోక-ఆలిమ్ = (నోరు) తెరిచినప్పుడు (వ్యాదిత-వక్త్ర) అందులో చూసిన (ఆలోకిత) లోకాలోక పర్వతం మరియు పద్నాలుగు (చతుర్దశ) లోకాల (లోక) సమూహాన్ని (ఆలిమ్) చూపించినవాడు, లోక-త్రయ-పుర-మూల-స్తంభమ్ = మూడు లోకాలనే (లోక-త్రయ) నగరానికి (పుర) మూలస్తంభమైనవాడు, లోకాలోకమ్ = లోకాలన్నింటికి (స్వయం) ప్రకాశమైనవాడు, అనాలోకమ్ = (ఆయనకు) వేరే వెలుగు అవసరం లేనివాడు, లోకేశమ్ = లోకాలకు ప్రభువైనవాడు, పరమేశమ్ = పరమేశ్వరుడైన, పరమ-ఆనందమ్ = పరమానంద స్వరూపుడైన, గోవిందమ్ = గోవిందునికి, ప్రణమత = నమస్కరించండి.

తాత్పర్యము:

"ఈ బాలుడు మట్టి తిన్నాడు" అని యశోదాదేవి కొట్టినందుకు భయపడినవాడు (బాలకృష్ణుడు). నోరు తెరిచినప్పుడు అందులో పద్నాలుగు లోకాలను చూపించినవాడు. మూడు లోకాలనే నగరానికి మూలస్తంభమైనవాడు, లోకాలోకాలకు వెలుగునిచ్చేవాడు. లోకాలకు ప్రభువైన, పరమేశ్వరుడైన పరమానంద స్వరూపుడైన గోవిందునికి నమస్కరిస్తున్నాను.

విశేషములు:

• ఈ శ్లోకం బాలకృష్ణుని యొక్క దివ్యత్వాన్ని మరియు లీలలను రెండింటినీ వర్ణిస్తుంది. ఒకవైపు తల్లికి భయపడే సాధారణ బాలుడిలా కనిపిస్తాడు, మరొకవైపు తన నోటిలోనే సమస్త లోకాలను చూపించగల మహిమాన్వితుడు.
• లీలా మానుష విగ్రహం: యశోదకు భయపడిన బాలకృష్ణుని రూపం ఆయన మానుష లీలలను, భక్తులతో అనుబంధాన్ని సూచిస్తుంది. అదే సమయంలో, నోటిలో విశ్వరూపాన్ని చూపించడం ఆయన సర్వవ్యాపకత్వాన్ని, సర్వశక్తిమత్వాన్ని చాటుతుంది.
• విశ్వాధారం: "లోకత్రయపురమూలస్తంభం" - మూడు లోకాలకు (భూమి, అంతరిక్షం, స్వర్గం) ఆధారమైన శక్తి గోవిందుడే అని స్పష్టం చేస్తుంది.
• జ్ఞాన స్వరూపం: "లోకాలోకమనాలోకం" - ఆయన స్వయంప్రకాశకుడని, ఆయన వెలుగు అందరికీ వెలుగునిస్తుందని, ఆయనకు వేరే వెలుగు అవసరం లేదని తెలియజేస్తుంది. ఇది ఆయన జ్ఞాన స్వరూపత్వాన్ని సూచిస్తుంది.

---

శ్లోకం 3:

త్రైవిష్టపరిపువీరఘ్నం క్షితిభారఘ్నం భవరోగఘ్నం కైవల్యం నవనీతాహారమనాహారం భువనాహారం . వైమల్యస్ఫుటచేతోవృత్తివిశేషాభాసమనాభాసం శైవం కేవలశాంతం ప్రణమత గోవిందం పరమానందం .. 3..

పదచ్ఛేదము:

త్రైవిష్టప-రిపు-వీర-ఘ్నమ్, క్షితి-భార-ఘ్నమ్, భవ-రోగ-ఘ్నమ్, కైవల్యమ్, నవనీత-ఆహారమ్, అనాహారమ్, భువన-ఆహారమ్, వైమల్య-స్ఫుట-చేతో-వృత్తి-విశేష-ఆభాసమ్, అనాభాసమ్, శైవమ్, కేవల-శాంతమ్, ప్రణమత, గోవిందమ్, పరమ-ఆనందమ్.

అన్వయము:

త్రైవిష్టప-రిపు-వీర-ఘ్నం, క్షితి-భార-ఘ్నం, భవ-రోగ-ఘ్నం, కైవల్యమ్, నవనీత-ఆహారమ్, అనాహారమ్, భువన-ఆహారమ్, వైమల్య-స్ఫుట-చేతో-వృత్తి-విశేష-ఆభాసమ్, అనాభాసమ్, శైవమ్, కేవల-శాంతమ్, పరమ-ఆనందమ్ గోవిందమ్ ప్రణమత.

ప్రతి పదార్థము:

త్రైవిష్టప-రిపు-వీర-ఘ్నమ్ = దేవతల (త్రైవిష్టప) శత్రువుల (రిపు) వీరులను (వీర) సంహరించినవాడు (ఘ్నమ్), క్షితి-భార-ఘ్నమ్ = భూమి (క్షితి) యొక్క భారాన్ని (భార) తగ్గించినవాడు (ఘ్నమ్), భవ-రోగ-ఘ్నమ్ = సంసారమనే (భవ) రోగాన్ని (రోగ) నశింపజేసేవాడు (ఘ్నమ్), కైవల్యమ్ = మోక్షాన్ని ప్రసాదించేవాడు, నవనీత-ఆహారమ్ = వెన్నను (నవనీత) ఆహారంగా (ఆహారమ్) తీసుకునేవాడు, అనాహారమ్ = నిజానికి ఆహారం అవసరం లేనివాడు (నిరాహారి), భువన-ఆహారమ్ = సమస్త భువనానికి (భువన) ఆహారాన్నిచ్చేవాడు (ఆహారమ్) (సమస్త జీవులకు ఆధారమైనవాడు), వైమల్య-స్ఫుట-చేతో-వృత్తి-విశేష-ఆభాసమ్ = స్వచ్ఛమైన (వైమల్య) మనస్సు (చేతస్) యొక్క ప్రత్యేకమైన (విశేష) వృత్తులలో (వృత్తి) ప్రకాశించేవాడు (ఆభాసమ్), అనాభాసమ్ = నిజానికి నిర్వికారుడు (ఏ ఆభాసలు లేనివాడు), శైవమ్ = శివుని స్వరూపం వంటి శాంతమైనవాడు, కేవల-శాంతమ్ = కేవలం శాంత స్వరూపుడు, పరమ-ఆనందమ్ = పరమానంద స్వరూపుడైన, గోవిందమ్ = గోవిందునికి, ప్రణమత = నమస్కరించండి.

తాత్పర్యము:

దేవతల శత్రువులను సంహరించినవాడు, భూమి యొక్క భారాన్ని తగ్గించినవాడు, సంసారమనే రోగాన్ని నశింపజేసేవాడు. మోక్షాన్ని ప్రసాదించేవాడు, వెన్నను ఆహారంగా తీసుకునేవాడు, నిజానికి నిరాహారి అయినప్పటికీ సమస్త భువనానికి ఆహారాన్నిచ్చేవాడు. స్వచ్ఛమైన మనస్సు యొక్క ప్రత్యేకమైన వృత్తులలో ప్రకాశించేవాడు, నిజానికి నిర్వికారుడు. శుద్ధమైన, శాంతమైన పరమానంద స్వరూపుడైన గోవిందునికి నమస్కరిస్తున్నాను.

విశేషములు:

• ఈ శ్లోకంలో గోవిందుడు దుష్ట శిక్షకుడు మరియు శిష్ట రక్షకుడు అని వర్ణించారు.
• ముక్తి ప్రదాత: "భవరోగఘ్నం" - సంసార బంధాల నుండి విముక్తిని ప్రసాదించే శక్తి ఆయనదే. ఆయన కైవల్య ప్రదాత (మోక్ష ప్రదాత).
• అద్భుత లీలలు: "కైవల్యం నవనీతాహారమనాహారం భువనాహారం" - ఆయనకు ఆహారం అవసరం లేదు, కానీ భక్తుల ప్రేమతో సమర్పించిన వెన్నను ఆనందంగా స్వీకరిస్తాడు. ఇది ఆయన భక్తుల పట్ల ప్రేమను చూపిస్తుంది. ఆయన సమస్త జీవులకు ఆధారమైనవాడు అని "భువనాహారమ్" సూచిస్తుంది.
• అభేద దర్శనం: "వైమల్యస్ఫుటచేతోవృత్తివిశేషాభాసమనాభాసం" - ఆయన స్వచ్ఛమైన మనస్సులో స్పష్టంగా ప్రకాశించేవాడు, అయినప్పటికీ ఏ ఆభాసలు లేనివాడు. "శైవం కేవలశాంతం" - ఆయన శివుని స్వరూపం వంటి శాంతమైన స్వభావాన్ని కలిగి ఉన్నాడు. ఇక్కడ శివుడు మరియు విష్ణువుల యొక్క అభేదం స్పష్టంగా సూచించబడింది.

---

శ్లోకం 4:

గోపాలం ప్రభులీలావిగ్రహగోపాలం కులగోపాలం గోపీఖేలనగోవర్ధనధృతిలీలాలాలితగోపాలం . గోభిర్నిగదితగోవిందస్ఫుటనామానం బహునామానం గోపీగోచరపథికం ప్రణమత గోవిందం పరమానందం .. 4..

పదచ్ఛేదము:

గోపాలమ్, ప్రభు-లీలా-విగ్రహ-గోపాలమ్, కుల-గోపాలమ్, గోపీ-ఖేలన-గోవర్ధన-ధృతి-లీలా-లాలిత-గోపాలమ్, గోభిః-నిగదిత-గోవింద-స్ఫుట-నామానమ్, బహు-నామానమ్, గోపీ-గోచర-పథికమ్, ప్రణమత, గోవిందమ్, పరమ-ఆనందమ్.

అన్వయము:

గోపాలం, ప్రభు-లీలా-విగ్రహ-గోపాలం, కుల-గోపాలం, గోపీ-ఖేలన-గోవర్ధన-ధృతి-లీలా-లాలిత-గోపాలం, గోభిః-నిగదిత-గోవింద-స్ఫుట-నామానం, బహు-నామానం, గోపీ-గోచర-పథికం, పరమ-ఆనందమ్ గోవిందమ్ ప్రణమత.

ప్రతి పదార్థము:

గోపాలమ్ = గోవులను పాలించేవాడు (గోపాలుడు), ప్రభు-లీలా-విగ్రహ-గోపాలమ్ = తన లీలలతో (ప్రభు-లీలా) మనోహరమైన రూపాన్ని (విగ్రహ) ధరించిన గోపాలుడు, కుల-గోపాలమ్ = యాదవ కులానికి రక్షకుడైన గోపాలుడు, గోపీ-ఖేలన-గోవర్ధన-ధృతి-లీలా-లాలిత-గోపాలమ్ = గోపికలతో (గోపీ) ఆడినవాడు (ఖేలన), గోవర్ధన (పర్వత) ధారణ (ధృతి) లీలచే (లీలా) ప్రేమించబడిన (లాలిత) గోపాలుడు, గోభిః-నిగదిత-గోవింద-స్ఫుట-నామానమ్ = గోవులచే (గోభిః) "గోవింద" అని స్పష్టంగా (స్ఫుట) పిలువబడిన (నిగదిత) నామము (నామానమ్) కలవాడు, బహు-నామానమ్ = అనేక నామములు కలవాడు, గోపీ-గోచర-పథికమ్ = గోపికలకు (గోపీ) మాత్రమే తెలిసిన (గోచర) రహస్య మార్గంలో (పథికమ్) సంచరించేవాడు, పరమ-ఆనందమ్ = పరమానంద స్వరూపుడైన, గోవిందమ్ = గోవిందునికి, ప్రణమత = నమస్కరించండి.

తాత్పర్యము:

గోవులను పాలించేవాడు (గోపాలుడు), తన లీలలతో మనోహరమైన రూపాన్ని ధరించిన గోపాలుడు, యాదవ కులానికి రక్షకుడైన గోపాలుడు. గోపికలతో ఆడినవాడు, గోవర్ధన పర్వతాన్ని ఎత్తిన లీలచే ప్రేమించబడిన గోపాలుడు. గోవులచే "గోవింద" అని స్పష్టంగా పిలువబడినవాడు, అనేక నామములు కలవాడు. గోపికలకు మాత్రమే తెలిసిన రహస్య మార్గంలో సంచరించేవాడు, పరమానంద స్వరూపుడైన గోవిందునికి నమస్కరిస్తున్నాను.

విశేషములు:

• ఈ శ్లోకం గోవిందుని యొక్క గోకుల లీలలను వర్ణిస్తుంది. ఆయన గోపాలుడుగా, గోపికల ప్రియుడుగా మరియు గోవర్ధన పర్వతాన్ని ఎత్తిన శక్తిమంతుడుగా స్తుతించబడ్డాడు.
• భక్తుల పట్ల ప్రేమ: "ప్రభులీలావిగ్రహగోపాలమ్" అనేది భగవంతుడు తన భక్తుల కోసం లీలగా మానవ రూపాన్ని ధరిస్తాడని తెలియజేస్తుంది. గోవర్ధన లీల ప్రజలను ఇంద్రుని కోపం నుండి రక్షించిన ఆయన రక్షక స్వభావాన్ని తెలుపుతుంది.
• గోవుల సంబంధం: "గోభిర్నిగదితగోవిందస్ఫుటనామానం" - గోవులు కూడా ఆయనను "గోవింద" అని పిలిచేవని పురాణ కథలు చెబుతున్నాయి, ఇది ఆయనకు గోవుల పట్ల ఉన్న ప్రేమను, గోవులకు ఆయన పట్ల ఉన్న అనుబంధాన్ని సూచిస్తుంది.
• భక్తి మార్గ ప్రాముఖ్యత: "గోపీగోచరపథికం" - భగవంతుని పొందడానికి జ్ఞానం కంటే ప్రేమ మరియు భక్తియే ముఖ్యమైన మార్గాలు అని ఇది సూచిస్తుంది. గోపికల యొక్క నిస్వార్థమైన ప్రేమ ద్వారానే ఆయనను చేరుకోగలరు.

---

శ్లోకం 5:

గోపీమండలగోష్ఠీభేదం భేదావస్థమభేదాభం (గోష్టీ) శశ్వద్గోఖురనిర్ధూతోద్గతధూలీధూసరసౌభాగ్యం . శ్రద్ధాభక్తిగృహీతానందమచింత్యం చింతితసద్భావం చింతామణిమహిమానం ప్రణమత గోవిందం పరమానందం .. 5..

పదచ్ఛేదము:

గోపీ-మండల-గోష్ఠీ-భేదమ్, భేద-అవస్థమ్, అభేద-ఆభమ్, శశ్వత్-గో-ఖుర-నిర్ధూత-ఉద్గత-ధూలీ-ధూసర-సౌభాగ్యమ్, శ్రద్ధా-భక్తి-గృహీత-ఆనందమ్, అచింత్యమ్, చింతిత-సత్-భావమ్, చింతామణి-మహిమానమ్, ప్రణమత, గోవిందమ్, పరమ-ఆనందమ్.

అన్వయము:

గోపీ-మండల-గోష్ఠీ-భేదం, భేద-అవస్థమ్, అభేద-ఆభమ్, శశ్వత్-గో-ఖుర-నిర్ధూత-ఉద్గత-ధూలీ-ధూసర-సౌభాగ్యమ్, శ్రద్ధా-భక్తి-గృహీత-ఆనందమ్, అచింత్యమ్, చింతిత-సత్-భావమ్, చింతామణి-మహిమానమ్, పరమ-ఆనందమ్ గోవిందమ్ ప్రణమత.

ప్రతి పదార్థము:

గోపీ-మండల-గోష్ఠీ-భేదమ్ = గోపికల (గోపీ) సమూహంలో (మండల-గోష్ఠీ) భేదం ఉన్నట్లు కనిపించినా, భేద-అవస్థమ్ = భేదం ఉన్న స్థితిలోనూ, అభేద-ఆభమ్ = భేదం లేనిదిగా (అభేదంగా) ప్రకాశించేవాడు (అంటే ఒకే తత్త్వం), శశ్వత్-గో-ఖుర-నిర్ధూత-ఉద్గత-ధూలీ-ధూసర-సౌభాగ్యమ్ = ఎల్లప్పుడూ (శశ్వత్) గోవుల (గో) యొక్క డెక్కల (ఖుర) నుండి లేచిన (నిర్ధూత-ఉద్గత) ధూళిచేత (ధూలీ) ధూసర వర్ణంలో ఉన్నప్పటికీ (ధూసర) గొప్ప సౌభాగ్యం (సౌభాగ్యమ్) కలవాడు, శ్రద్ధా-భక్తి-గృహీత-ఆనందమ్ = శ్రద్ధ (శ్రద్ధా) మరియు భక్తితో (భక్తి) గ్రహించబడిన (గృహీత) ఆనంద స్వరూపుడు, అచింత్యమ్ = ఊహించటానికి కూడా అందనివాడు, చింతిత-సత్-భావమ్ = మంచి (సత్) ఆలోచనల (చింతిత) ద్వారా పొందగలిగేవాడు (భావమ్), చింతామణి-మహిమానమ్ = కోరిన కోరికలు తీర్చే చింతామణి వంటి మహిమ (మహిమానమ్) కలవాడు, పరమ-ఆనందమ్ = పరమానంద స్వరూపుడైన, గోవిందమ్ = గోవిందునికి, ప్రణమత = నమస్కరించండి.

తాత్పర్యము:

గోపికల సమూహంలో భేదం ఉన్నట్లు కనిపించినా, భేదం లేని స్థితిలో కూడా ఉన్నవాడు. ఎల్లప్పుడూ గోవుల యొక్క డెక్కల నుండి లేచిన ధూళిచేత ధూసర వర్ణంలో ఉన్నప్పటికీ గొప్ప సౌభాగ్యం కలవాడు. శ్రద్ధ మరియు భక్తితో గ్రహించబడిన ఆనంద స్వరూపుడు, ఊహించటానికి కూడా అందనివాడు, మంచి ఆలోచనల ద్వారా పొందగలిగేవాడు. కోరిన కోరికలు తీర్చే చింతామణి వంటి మహిమ కలవాడు, పరమానంద స్వరూపుడైన గోవిందునికి నమస్కరిస్తున్నాను.

విశేషములు:

• ఈ శ్లోకంలో భగవంతుని యొక్క అద్వైత తత్త్వం మరియు భక్తుల పట్ల ఆయనకున్న ప్రేమ వర్ణించబడ్డాయి.
• భేదాభేద తత్త్వం: "గోపీమండలగోష్ఠీభేదం భేదావస్థమభేదాభం" - భగవంతుడు లీలల కోసం భేదం ఉన్నట్లు కనిపించినా, నిజానికి అందరిలోనూ ఏకైక తత్త్వంగా ఉన్నాడని ఇది స్పష్టం చేస్తుంది.
• పవిత్రత మరియు సౌభాగ్యం: "శశ్వద్గోఖురనిర్ధూతోద్గతధూలీధూసరసౌభాగ్యం" - గోవుల పాదధూళి సోకిన ఆయన శరీరం అత్యంత పవిత్రమైనది మరియు శుభప్రదమైనది అని సూచిస్తుంది. ఇది భగవంతుని దివ్యమైన రూపానికి లౌకిక నియమాలు వర్తించవని తెలియజేస్తుంది.
• భక్తిగమ్యుడు: "శ్రద్ధాభక్తిగృహీతానందమచింత్యం చింతితసద్భావం" - ఆయన అచింత్యుడైనప్పటికీ, శ్రద్ధ మరియు భక్తితోనే అనుభూతమౌతాడని తెలుపుతుంది. "చింతామణిమహిమానం" - భగవంతుడు భక్తుల కోరికలను తీర్చే కల్పవృక్షం వంటివాడు, వారి భక్తికి ప్రతిఫలం ఇస్తాడని సూచిస్తుంది.

---

శ్లోకం 6:

స్నానవ్యాకులయోషిద్వస్త్రముపాదాయాగముపారూఢం వ్యాదిత్సంతీరథ దిగ్వస్త్రా హ్యుపుదాతుముపాకర్షంతం . నిర్ధూతద్వయశోకవిమోహం బుద్ధం బుద్ధేరంతస్థం సత్తామాత్రశరీరం ప్రణమత గోవిందం పరమానందం .. 6..

పదచ్ఛేదము:

స్నాన-వ్యాకుల-యోషిత్-వస్త్రమ్, ఉపాదాయ, అగమ్, ఉపారూఢమ్, వ్యాదిత్సంతీః, అథ, దిగ్-వస్త్రాః, హి, ఉపుదాతుమ్, ఉపాకర్షంతమ్, నిర్ధూత-ద్వయ-శోక-విమోహమ్, బుద్ధమ్, బుద్ధేః-అంతస్థమ్, సత్తా-మాత్ర-శరీరమ్, ప్రణమత, గోవిందమ్, పరమ-ఆనందమ్.

అన్వయము:

స్నాన-వ్యాకుల-యోషిత్-వస్త్రమ్ ఉపాదాయ, అగమ్ ఉపారూఢమ్, వ్యాదిత్సంతీః అథ దిగ్-వస్త్రాః హి ఉపుదాతుమ్ ఉపాకర్షంతం, నిర్ధూత-ద్వయ-శోక-విమోహం, బుద్ధం, బుద్ధేః-అంతస్థం, సత్తా-మాత్ర-శరీరం, పరమ-ఆనందమ్ గోవిందమ్ ప్రణమత.

ప్రతి పదార్థము:

స్నాన-వ్యాకుల-యోషిత్-వస్త్రమ్ = స్నానం చేస్తూ (స్నాన) తమ వస్త్రాల గురించి పట్టించుకోని (వ్యాకుల) గోపికల (యోషిత్) వస్త్రాలను (వస్త్రమ్), ఉపాదాయ = తీసుకొని, అగమ్ = చెట్టును, ఉపారూఢమ్ = ఎక్కి కూర్చున్నవాడు, వ్యాదిత్సంతీః = (తమ వస్త్రాలు) తిరిగి ఇవ్వమని అడుగుతున్న (వ్యాదిత్సంతీః), అథ = అప్పుడు, దిగ్-వస్త్రాః = దిగంబరులుగా, హి = నిజంగా, ఉపుదాతుమ్ = (వస్త్రాలు) ఇవ్వమని అడిగినా, ఉపాకర్షంతమ్ = (చిలిపిగా) పట్టించుకోనివాడు (ఆకర్షించినవాడు), నిర్ధూత-ద్వయ-శోక-విమోహమ్ = ద్వంద్వ భావాలైన సుఖదుఃఖాలు (ద్వయ), శోకం (శోక), మోహం (విమోహమ్) లేనివాడు (నిర్ధూత), బుద్ధమ్ = జ్ఞానస్వరూపుడు, బుద్ధేః-అంతస్థమ్ = బుద్ధికి అంతరంగంలో ఉండేవాడు, సత్తా-మాత్ర-శరీరమ్ = కేవలం సత్తామాత్రమైన (స్వచ్ఛమైన ఉనికి మాత్రమే) శరీరం కలవాడు, పరమ-ఆనందమ్ = పరమానంద స్వరూపుడైన, గోవిందమ్ = గోవిందునికి, ప్రణమత = నమస్కరించండి.

తాత్పర్యము:

స్నానం చేస్తూ తమ వస్త్రాల గురించి పట్టించుకోని గోపికల వస్త్రాలను తీసుకొని చెట్టెక్కి కూర్చున్నవాడు. వారు దిగంబరులుగా వచ్చి తమ వస్త్రాలు ఇవ్వమని అడిగినా పట్టించుకోనివాడు (చిలిపి కృష్ణుడు). ద్వంద్వ భావాలైన సుఖదుఃఖాలు, శోకమోహాలు లేనివాడు, జ్ఞానస్వరూపుడు, బుద్ధికి అంతరంగంలో ఉండేవాడు. కేవలం సత్తామాత్రమైన శరీరం కలవాడు, పరమానంద స్వరూపుడైన గోవిందునికి నమస్కరిస్తున్నాను.

విశేషములు:

• ఈ శ్లోకం బాలకృష్ణుని యొక్క చిలిపి చేష్టలను మరియు ఆయన యొక్క నిర్లిప్తతను తెలియజేస్తుంది.
• చిలిపి లీలలు: వస్త్రహరణ లీల కృష్ణుని చిలిపి స్వభావాన్ని, గోపికలతో ఆయనకున్న ప్రత్యేక అనుబంధాన్ని తెలియజేస్తుంది. ఇది కేవలం ఒక లీల మాత్రమే, దీని వెనుక లోతైన ఆధ్యాత్మిక అర్థం ఉంది - ఆత్మలు (గోపికలు) తమ అహంకారాన్ని (వస్త్రాలు) విడిచిపెట్టి పరమాత్మ (కృష్ణుడు) ముందు లొంగిపోవాలి.
• ద్వంద్వాతీతుడు: "నిర్ధూతద్వయశోకవిమోహం" - భగవంతుడు ద్వంద్వ భావాలకు (సుఖ-దుఃఖాలు, శోక-మోహాలు) అతీతుడు. ఆయనకు లౌకిక భావాలు వర్తించవు.
• అంతర్యామి: "బుద్ధం బుద్ధేరంతస్థం" - ఆయన జ్ఞానస్వరూపుడు మరియు ప్రతి ఒక్కరి బుద్ధిలో అంతర్యామిగా ఉంటాడు. "సత్తామాత్రశరీరం" - ఆయన శరీరం ప్రాపంచికమైనది కాదు, కేవలం స్వచ్ఛమైన ఉనికి (బ్రహ్మం) మాత్రమే.

---

శ్లోకం 7:

కాంతం కారణకారణమాదిమనాదిం కాలమనాభాసం కాలిందీగతకాలియశిరసి ముహుర్నృత్యంతం నృత్యంతం . కాలం కాలకలాతీతం కలితాశేషం కలిదోషఘ్నం కాలత్రయగతిహేతుం ప్రణమత గోవిందం పరమానందం .. 7..

పదచ్ఛేదము:

కాంతమ్, కారణ-కారణమ్, ఆదిమ్, అనాదిమ్, కాలమ్, అనాభాసమ్, కాలిందీ-గత-కాలియ-శిరసి, ముహుః-నృత్యంతమ్, నృత్యంతమ్, కాలమ్, కాల-కలా-అతీతమ్, కలిత-అశేషమ్, కలి-దోష-ఘ్నమ్, కాల-త్రయ-గతి-హేతుమ్, ప్రణమత, గోవిందమ్, పరమ-ఆనందమ్.

అన్వయము:

కాంతం, కారణ-కారణమ్, ఆదిమ్, అనాదిమ్, కాలమ్, అనాభాసం, కాలిందీ-గత-కాలియ-శిరసి ముహుః-నృత్యంతం, నృత్యంతం, కాలం, కాల-కలా-అతీతం, కలిత-అశేషం, కలి-దోష-ఘ్నం, కాల-త్రయ-గతి-హేతుం, పరమ-ఆనందమ్ గోవిందమ్ ప్రణమత.

ప్రతి పదార్థము:

కాంతమ్ = అందమైనవాడు (మనోహరుడు), కారణ-కారణమ్ = కారణాలకు (సమస్త సృష్టికి) కారణమైనవాడు, ఆదిమ్ = ఆదినే అయినవాడు, అనాదిమ్ = ఆది లేనివాడు (అనాది), కాలమ్ = కాలాన్ని (కాలస్వరూపుడు), అనాభాసమ్ = ఏ ఆభాసలు లేనివాడు (అనిర్వచనీయుడు), కాలిందీ-గత-కాలియ-శిరసి = యమున నదిలోని (కాలిందీ-గత) కాళీయుని (కాలియ) తలపై (శిరసి), ముహుః-నృత్యంతమ్ = మళ్లీ మళ్లీ (ముహుః) నృత్యం (నృత్యంతమ్) చేసినవాడు, నృత్యంతమ్ = నృత్యం చేసేవాడు (నిత్యనృత్యుడు), కాలమ్ = కాలానికి కూడా కారణమైనవాడు, కాల-కలా-అతీతమ్ = కాలాన్ని మరియు కాలంలోని విభాగాలను (కలా) నియంత్రించేవాడు (అతీతమ్), కలిత-అశేషమ్ = సమస్తాన్ని (అశేషమ్) గ్రహించినవాడు (కలిత), కలి-దోష-ఘ్నమ్ = కలియుగ దోషాలను (కలి-దోష) నశింపజేసేవాడు (ఘ్నమ్), కాల-త్రయ-గతి-హేతుమ్ = భూత, భవిష్యత్, వర్తమాన (కాల-త్రయ) కాలాలకు (గతి) కారణమైనవాడు (హేతుమ్), పరమ-ఆనందమ్ = పరమానంద స్వరూపుడైన, గోవిందమ్ = గోవిందునికి, ప్రణమత = నమస్కరించండి.

తాత్పర్యము:

అందమైనవాడు, కారణాలకు కారణమైనవాడు, ఆది లేనివాడు (అనాది), కాలాన్ని కూడా సృష్టించినవాడు. యమున నదిలోని కాళీయుని తలపై మళ్లీ మళ్లీ నృత్యం చేసినవాడు. కాలాన్ని మరియు కాలంలోని విభాగాలను నియంత్రించేవాడు, సమస్తాన్ని గ్రహించినవాడు, కలియుగ దోషాలను నశింపజేసేవాడు. భూత, భవిష్యత్, వర్తమాన కాలాలకు గతినిచ్చేవాడు, పరమానంద స్వరూపుడైన గోవిందునికి నమస్కరిస్తున్నాను.

విశేషములు:

• ఈ శ్లోకంలో గోవిందుని యొక్క సర్వశక్తిమత్వం మరియు కాలాతీతత్వం వర్ణించబడ్డాయి.
• విశ్వ కారణుడు: "కారణకారణం" - ఆయన సమస్త సృష్టికి మూల కారణం, ఆది మరియు అనాది అయినవాడు.
• దుష్ట సంహారకుడు: "కాలిందీగతకాలియశిరసి ముహుర్నృత్యంతం నృత్యంతం" - కాళీయుని మర్దించిన లీల ఆయన యొక్క అపారమైన శక్తిని, దుష్ట శిక్షణను తెలియజేస్తుంది.
• కాల నియంత: "కాలం కాలకలాతీతం కలితాశేషం కలిదోషఘ్నం కాలత్రయగతిహేతుం" - కాలం యొక్క గమనానికి కూడా ఆయనే కారణం అని, కాలంతో పాటు సమస్త సృష్టిని నియంత్రించేవాడని, కలియుగ దోషాలను నశింపజేసేవాడని వివరిస్తుంది.

---

శ్లోకం 8:

వృందావనభువి వృందారకగణవృందారాధ్యం వందేఽహం కుందాభామలమందస్మేరసుధానందం సుహృదానందం . వంద్యాశేషమహామునిమానసవంద్యానందపదద్వంద్వం వంద్యాశేషగుణాబ్ధిం ప్రణమత గోవిందం పరమానందం .. 8..

పదచ్ఛేదము:

వృందావన-భువి, వృందారక-గణ-వృంద-ఆరాధ్యమ్, వందే, అహమ్, కుంద-ఆభ-అమల-మంద-స్మేర-సుధా-ఆనందమ్, సుహృత్-ఆనందమ్, వంద్య-అశేష-మహా-ముని-మానస-వంద్య-ఆనంద-పద-ద్వంద్వమ్, వంద్య-అశేష-గుణ-అబ్ధిమ్, ప్రణమత, గోవిందమ్, పరమ-ఆనందమ్.

అన్వయము:

అహం వృందావన-భువి వృందారక-గణ-వృంద-ఆరాధ్యం, కుంద-ఆభ-అమల-మంద-స్మేర-సుధా-ఆనందం, సుహృత్-ఆనందం, వంద్య-అశేష-మహా-ముని-మానస-వంద్య-ఆనంద-పద-ద్వంద్వం, వంద్య-అశేష-గుణ-అబ్ధిం, పరమ-ఆనందమ్ గోవిందమ్ వందే (ప్రణమత).

ప్రతి పదార్థము:

వృందావన-భువి = వృందావన భూమిలో, వృందారక-గణ-వృంద-ఆరాధ్యమ్ = దేవతల (వృందారక) సమూహంచేత (గణ-వృంద) పూజింపబడేవాడిని (ఆరాధ్యమ్), అహమ్ = నేను, వందే = స్తుతిస్తున్నాను (లేదా నమస్కరిస్తున్నాను), కుంద-ఆభ-అమల-మంద-స్మేర-సుధా-ఆనందమ్ = మొల్లపూల (కుంద) వంటి (ఆభ) స్వచ్ఛమైన (అమల) చిరునవ్వుతో (మంద-స్మేర) అమృతమైన (సుధా) ఆనందాన్ని (ఆనందమ్) ఇచ్చేవాడు, సుహృత్-ఆనందమ్ = స్నేహితులకు ఆనందాన్నిచ్చేవాడు, వంద్య-అశేష-మహా-ముని-మానస-వంద్య-ఆనంద-పద-ద్వంద్వమ్ = పూజనీయులైన (వంద్య) అనంతమైన (అశేష) గొప్ప (మహా) మునుల (ముని) మనస్సులచేత (మానస) పూజింపబడే (వంద్య) ఆనందమయమైన (ఆనంద) పాదపద్మాలు (పద-ద్వంద్వమ్) కలవాడు, వంద్య-అశేష-గుణ-అబ్ధిమ్ = పూజనీయమైన (వంద్య) అనంతమైన (అశేష) గుణాల (గుణ) సముద్రమైనవాడు (అబ్ధిమ్), పరమ-ఆనందమ్ = పరమానంద స్వరూపుడైన, గోవిందమ్ = గోవిందునికి, ప్రణమత = నమస్కరించండి.

తాత్పర్యము:

వృందావన భూమిలో దేవతల సమూహంచేత పూజింపబడేవాడిని నేను స్తుతిస్తున్నాను. మొల్లపూల వంటి స్వచ్ఛమైన చిరునవ్వుతో అమృతమైన ఆనందాన్నిచ్చేవాడు, స్నేహితులకు ఆనందాన్నిచ్చేవాడు. పూజనీయులైన గొప్ప మునులందరి మనస్సులచేత పూజింపబడే ఆనందమయమైన పాదపద్మాలు కలవాడు. పూజనీయమైన అనంతమైన గుణాల సముద్రమైన పరమానంద స్వరూపుడైన గోవిందునికి నమస్కరిస్తున్నాను.

విశేషములు:

• ఈ శ్లోకంలో గోవిందుని యొక్క వృందావన లీలలు మరియు ఆయన యొక్క సౌందర్యం, దయాగుణం వర్ణించబడ్డాయి.
• దివ్య సౌందర్యం: "కుందాభామలమందస్మేరసుధానందం" - ఆయన చిరునవ్వు అమృతం వంటిది మరియు స్వచ్ఛమైన ఆనందాన్ని కలిగిస్తుంది. ఇది భగవంతుని ఆకర్షణీయమైన రూప సౌందర్యాన్ని వివరిస్తుంది.
• సర్వపూజ్యుడు: "వంద్యాశేషమహామునిమానసవంద్యానందపదద్వంద్వం" - దేవతలే కాకుండా, గొప్ప మునులు కూడా ఆయన పాదాలను ఆరాధిస్తారని చెప్పడం ఆయన సర్వలోక పూజ్యత్వాన్ని తెలుపుతుంది.
• గుణసాగరుడు: "వంద్యాశేషగుణాబ్ధిం" - ఆయన అనంతమైన మంచి గుణాలకు నిధి (సముద్రం) అని సూచిస్తుంది, భగవంతుని పరిపూర్ణత్వాన్ని చాటుతుంది.

---

ఫలశ్రుతి:

గోవిందాష్టకమేతదధీతే గోవిందార్పితచేతా యో గోవిందాచ్యుత మాధవ విష్ణో గోకులనాయక కృష్ణేతి . గోవిందాంఘ్రిసరోజధ్యానసుధాజలధౌతసమస్తాఘో గోవిందం పరమానందామృతమంతఃస్థం స తమభ్యేతి ..

పదచ్ఛేదము:

గోవింద-అష్టకమ్, ఏతత్, అధీతే, గోవింద-అర్పిత-చేతాః, యః, గోవింద-అచ్యుత-మాధవ-విష్ణో, గోకుల-నాయక-కృష్ణ, ఇతి, గోవింద-అంఘ్రి-సరోజ-ధ్యాన-సుధా-జల-ధౌత-సమస్త-ఆఘః, గోవిందమ్, పరమ-ఆనంద-అమృతమ్, అంతఃస్థమ్, సః, తమ్, అభ్యేతి.

అన్వయము:

యః గోవింద-అర్పిత-చేతాః ఏతత్ గోవింద-అష్టకమ్ అధీతే, (యః చ) "గోవింద-అచ్యుత-మాధవ-విష్ణో, గోకుల-నాయక-కృష్ణ" ఇతి (జపతి), గోవింద-అంఘ్రి-సరోజ-ధ్యాన-సుధా-జల-ధౌత-సమస్త-ఆఘః సః అంతఃస్థం పరమ-ఆనంద-అమృతమ్ గోవిందమ్ తమ్ అభ్యేతి.

ప్రతి పదార్థము:

యః = ఎవరైతే, గోవింద-అర్పిత-చేతాః = గోవిందునిపై (గోవింద) మనస్సును (చేతాః) నిలిపి (అర్పిత), ఏతత్ = ఈ, గోవింద-అష్టకమ్ = గోవిందాష్టకాన్ని, అధీతే = చదువుతారో, (యః చ) = మరియు ఎవరైతే, "గోవింద-అచ్యుత-మాధవ-విష్ణో, గోకుల-నాయక-కృష్ణ" ఇతి = "గోవిందా, అచ్యుతా, మాధవా, విష్ణూ, గోకుల నాయకా, కృష్ణా" అని, (జపతి) = జపిస్తారో, గోవింద-అంఘ్రి-సరోజ-ధ్యాన-సుధా-జల-ధౌత-సమస్త-ఆఘః = గోవిందుని యొక్క పాదపద్మాలను (అంఘ్రి-సరోజ) ధ్యానించడం (ధ్యాన) అనే అమృత (సుధా) జలంతో (జల) తమ సమస్త (సమస్త) పాపాలను (ఆఘః) కడిగివేసుకున్నవారు (ధౌత), సః = అటువంటివారు, అంతఃస్థమ్ = తమ హృదయంలో ఉన్న, పరమ-ఆనంద-అమృతమ్ = పరమానంద స్వరూపుడైన అమృతుడైన, గోవిందమ్ = గోవిందుని, తమ్ = అతనిని, అభ్యేతి = పొందుతారు.

తాత్పర్యము:

ఎవరైతే గోవిందునిపై మనస్సును నిలిపి ఈ గోవిందాష్టకాన్ని చదువుతారో, "గోవిందా, అచ్యుతా, మాధవా, విష్ణూ, గోకుల నాయకా, కృష్ణా" అని సంకీర్తనం చేస్తారో, వారు గోవిందుని యొక్క పాదపద్మాలను ధ్యానించడం అనే అమృత జలంతో తమ సమస్త పాపాలను కడిగివేసుకుంటారు. అటువంటివారు తమ హృదయంలో ఉన్న పరమానంద స్వరూపుడైన గోవిందుని పొందుతారు.

విశేషములు:

• ఈ శ్లోకం గోవిందాష్టకం చదవడం వల్ల కలిగే ఫలితాలను తెలియజేస్తుంది.
• నామస్మరణ మహిమ: భగవంతుని నామస్మరణ (సంకీర్తనం) మరియు ఆయన యొక్క దివ్యమైన రూపంపై ధ్యానం చేయడం ద్వారా పాపాలు తొలగిపోతాయి మరియు మోక్షం లభిస్తుంది అని ఇది స్పష్టం చేస్తుంది.
• ఆత్మసాక్షాత్కారం: "గోవిందం పరమానందామృతమంతఃస్థం స తమభ్యేతి" - భగవంతుడు మన హృదయంలోనే ఉన్నాడని, ఈ స్తోత్ర పఠనం ద్వారా ఆ అంతర్యామిని చేరుకోగలమని, పరమానంద స్థితిని పొందగలమని ఇది బోధిస్తుంది.
• ఈ అష్టకం భక్తులకు గోవిందుని చేరుకోవడానికి ఒక శక్తివంతమైన సాధనం. ఇది కేవలం పఠనం మాత్రమే కాకుండా, భగవంతుని లీలలను, గుణాలను స్మరించి, ధ్యానించడం ద్వారా లోతైన ఆధ్యాత్మిక అనుభూతిని పొందడానికి మార్గం చూపిస్తుంది.

---