శ్రీ శివకేశాది పాదాంత స్తోత్రము (29 శ్లోకాలు)

 

శ్రీ శివకేశాది పాదాంత స్తోత్రము

( దీని వివరణకు ప్రేరకులు శ్రీ ఎస్.వి.నారాయణ మూర్తి గారు, తహసీల్దార్ , ఖమ్మం)

శ్లోకం 1:

ఈ శ్లోకంలో శివుని  యొక్క జటాజూటాల( జడలసమూహము) వర్ణన ఉన్నది.

 దేయాసుర్మూర్ధ్ని రాజత్సరససురసరిత్పారపర్యన్తనిర్య=

 త్ప్రాంశుస్తమ్బాః పిశఙ్గాస్తులితపరిణతారక్తశాలీలతా వః ;

దుర్వారాపత్తిగర్తశ్రితనిఖిలజనోత్తారణే రజ్జుభూతాః

ఘోరాఘోర్వీరుహాలీదహనశిఖిశిఖాః శర్మ శార్వాః కపర్దాః . 1 .

పదచ్ఛేదం

దేయాసుః, మూర్ధ్ని, రాజత్, సరస, సురసరిత్, పారపర్యన్త, నిర్యత్, ప్రాంశు, స్తమ్బాః, పిశఙ్గాః, తులిత, పరిణత, అరక్త, శాలీలతాః, వః, దుర్వార, ఆపత్తి, గర్త, శ్రిత, నిఖిల, జన, ఉత్తారణే, రజ్జుభూతాః, ఘోర, అఘ, ఉర్వీరుహ, ఆలీ, దహన, శిఖి, శిఖాః, శర్మ, శార్వాః, కపర్దాః

---

అన్వయం :

 వః, మూర్ధ్ని, రాజత్-సరస-సురసరిత్-పారపర్యన్త-నిర్యత్-ప్రాంశు-స్తమ్బాః, పిశఙ్గాః, తులిత-పరిణత-అరక్త-శాలీలతాః, దుర్వార-ఆపత్తి-గర్త-శ్రిత-నిఖిల-జన-ఉత్తారణే, రజ్జుభూతాః, ఘోర-అఘ-ఉర్వీరుహ-ఆలీ-దహన-శిఖి-శిఖాః, శార్వాః కపర్దాః, శర్మ, దేయాసుః.

---

ప్రతిపదార్థం

వః = మీకు, మూర్ధ్ని = తలపైన, రాజత్ = ప్రకాశిస్తూ ఉన్న, సరస = అందమైన, రసవంతమైన, సురసరిత్ (సుర + సరిత్) = దేవనది (గంగానది) యొక్క, పారపర్యన్త = చివర వరకు, నిర్యత్ = ప్రవహించే, ప్రాంశు = ఎత్తైన, స్తమ్బాః = పొదలు/గుబురులుగా ఉన్న, పిశఙ్గాః = పసుపు-ఎరుపు రంగులో ఉన్న (కపిలవర్ణము గల), తులిత = పోల్చదగిన, పరిణత = పండిన, ఆరక్త = ఎరుపు రంగులో ఉన్న, శాలీ = వరి (ఒక రకం ధాన్యం) యొక్క, లతాః = తీగలతో, దుర్వార (దుర్ + వార) = నివారించలేని, అడ్డుకోలేని, ఆపత్తిగర్త (ఆపత్తి + గర్త) = ఆపద అనే గోతిని, శ్రిత = ఆశ్రయించిన, చిక్కుకున్న, నిఖిలజన (నిఖిల + జన) = ప్రజలందరినీ, ఉత్తారణే (ఉత్ + తారణే) = ఉద్ధరించడంలో, బయటపడవేయడంలో, రజ్జుభూతాః = తాడు అయినవి/ఉన్నవి, ఘోర = భయంకరమైన, అఘ = పాపం అనే, ఉర్వీరుహ = వృక్షం యొక్క, ఆలీ = సమూహాలను, దహన = కాల్చే, శిఖిశిఖాః (శిఖి + శిఖాః) = అగ్నిజ్వాలలు వలె ఉన్న, శార్వాః = శివుని, కపర్దాః = జటాజూటాలు (జడలు), శర్మ = ఆనందం, శుభాన్ని, దేయాసుః = ప్రసాదించుగాక.

తాత్పర్యం:

శివుని జటాజూటాలు( జడల సమూహాలు)  మీకు ఆనందాన్ని ప్రసాదించుగాక !

 ఆ జటాజూటాలు శివుని తలపైన ప్రకాశిస్తూ, అందమైన గంగానది ఉన్నది. దాని ఒడ్డున నిలిచివున్న ఎత్తయిన వృక్షాలేమో అనిపించేటట్లున్నాయి.   పండిన ఎర్రటి వరి ధాన్యపు ఆకులులా శివుని జటాజూటాలు  పసుపు- ఎరుపు కలిసిన రంగులో కనబడుతున్నాయి.   ఆ జటాజూటాలు తప్పించుకోలేని కష్టాల గోతిలో పడిన ప్రజలందరినీ పైకి లాగి  రక్షించే తాడుల వంటివి. అంతేకాక, జటాజూటాలు భయంకరమైన పాపాలనే చెట్లను కాల్చివేసే అగ్నిజ్వాలలు .అటువంటి శివుని జటాజూటాలు( జడల సమూహాలు)  మీకు ఆనందాన్ని ప్రసాదించుగాక !

 

విశేషాలు:

1.       ఈ శ్లోకం శివుని జటాజూటాల మహిమను, వాటి సౌందర్యాన్ని, మరియు వాటి శక్తిని వర్ణిస్తుంది. గంగానదిని తన తలపై ధరించిన శివుని శక్తిని, భక్తులను ఆపదల నుండి రక్షించే సామర్థ్యాన్ని, మరియు వారి పాపాలను నాశనం చేసే శక్తిని ఇక్కడ కవి ప్రశంసించాడు. జటాజూటాలను రక్షణకు తాడుగాను, పాపాలను దహించే అగ్నిజ్వాలలుగాను పోల్చడం ద్వారా వాటి ప్రాముఖ్యతను నొక్కి చెప్పబడింది.

2.      ఈ శ్లోకం  స్రగ్ధరా వృత్తంలో ఉన్నది. ప్రతి పాదమునందు మ , ర , భ , న , య , య , య గణములుండును.ఈ స్తోత్రములోని 29 శ్లోకాలు ఇదే వృత్తంలో ఉన్నాయి.

3.      శివుని జటాజూట వర్ణనలు ప్రాచీన గ్రంథాలలో ఎంతో గొప్పగా, అనేక లోతైన అర్థాలతో వివరించబడ్డాయి. జటాజూటం కేవలం శివుని బాహ్య రూపం మాత్రమే కాదు, అది ఆయన శక్తి, విశ్వాధిపత్యం, లయకారుత్వం, జ్ఞాన స్వరూపం, యోగ స్థితి వంటి అనేక అంశాలను సూచిస్తుంది. ప్రధానంగా పురాణాలలో, వేదాలలో, ఉపనిషత్తులలో ఈ వర్ణనలు కనిపిస్తాయి.

ముఖ్యంగా శివపురాణం, మహాభారతం, రామాయణం, లింగపురాణం వంటి గ్రంథాలలో శివుని జటాజూటం గురించి ప్రస్తావనలు ఉన్నాయి.

---

1. గంగాధరునిగా శివుని జటాజూటం

శివుని జటాజూటం గురించి అత్యంత ప్రముఖమైన వర్ణనలలో ఒకటి గంగాధరుని రూపం. భూమికి గంగానదిని తీసుకువచ్చే సందర్భంలో శివుడు తన జటాజూటంలో గంగను బంధిస్తాడు.

శివపురాణం, రుద్ర సంహిత, సృష్టి ఖండం, అధ్యాయం 19, శ్లోకాలు 40=42:

"గంగా సా పతితా దేవీ శివస్య మూర్ధ్ని సుందరీ | జటాజూటేశు సంలగ్నా బభూవ విగతా జలా || తతో విచింతయామాస దేవో లోకహితాయ సః | ధారయామాస తాం గంగాం జటాభీ రుచిరాభిధామ్ || బిలమధ్యం సమావిశ్య జటాజూటేషు శాశ్వతీ |"

అర్థం: ఆ సుందరమైన గంగాదేవి శివుని శిరస్సుపై పడింది. ఆమె జటాజూటంలో చిక్కుకొని, ప్రవాహం లేకుండా ఆగిపోయింది. అప్పుడు లోకహితం కొరకు ఆ దేవదేవుడు, తన మనోహరమైన జడలలో ఆ గంగాదేవిని శాశ్వతంగా ఒక బిలం మధ్యలో ఉంచాడు.

గొప్పదనం: ఈ వర్ణన శివుని అపారమైన శక్తిని, ఆయన సంకల్పం ముందు ప్రకృతి శక్తులు కూడా నిలవలేవని చూపిస్తుంది. గంగానది ఉధృతిని తన జటాజూటంలో బంధించడం ద్వారా శివుడు ప్రపంచాన్ని రక్షించాడు. ఇది ఆయన రక్షణాత్మక స్వభావాన్ని, లోకకళ్యాణ తత్పరతను తెలియజేస్తుంది. జటాజూటం కేవలం కేశాలు కావు, అవి విశ్వంలోని అతి పెద్ద శక్తిని నియంత్రించగల సాధనాలుగా చిత్రీకరించబడ్డాయి.

---

2. దిక్కులను విస్తరించిన జటాజూటం - విరాట్ స్వరూపం

శివుని జటాజూటం కేవలం శిరస్సుపై ఉండే కేశాలుగా కాకుండా, విశ్వాన్ని ఆవరించిన మహాశక్తిగా కొన్ని చోట్ల వర్ణించబడుతుంది.

లింగపురాణం, పూర్వభాగం, అధ్యాయం 7, శ్లోకం 37 (శివుని విరాట్ స్వరూపం వర్ణనలో):

"దిగ్భిర్వ్యాప్తా జటాజూటః సర్వలోకభయంకరః |"

అర్థం: ఆయన జటాజూటం దిక్కులన్నింటినీ ఆవరించి, సమస్త లోకాలకు భయాన్ని కలిగిస్తుంది.

గొప్పదనం: ఈ శ్లోకం శివుని జటాజూటాన్ని విశ్వవ్యాప్తమైన శక్తిగా, ఆయన విరాట్ స్వరూపంలో ఒక భాగంగా వర్ణిస్తుంది. ఇది ఆయన అనంతత్వాన్ని, సర్వవ్యాపకత్వాన్ని, మరియు ఆయన రూపం ఎంతగానో విశ్వాన్ని ఆవరించి ఉంటుందో తెలియజేస్తుంది. భయాన్ని కలిగించడం అనేది ఆయన లయకారుడైన రుద్ర స్వరూపాన్ని, ఆయన శక్తికి ఎదురు లేదని సూచిస్తుంది.

---

3. కైలాసంపై యోగిగా జటాజూటం

శివుడు పరమయోగిగా, తపస్విగా వర్ణించబడినప్పుడు ఆయన జటాజూటం గురించి ప్రస్తావనలు ఉంటాయి. ఇక్కడ జటాజూటం జ్ఞానానికి, తపస్సుకు, వైరాగ్యానికి చిహ్నంగా ఉంటుంది.

కుమారసంభవం (కాళిదాసు చేత), సర్గ 1, శ్లోకం 52 (శివుని తపస్సు వర్ణనలో):

"మూర్ధ్నా దధాతి స్ఫురదంశు జాలాం జటాం సమిద్ధాం హుతభుక్ శిఖాభిః |"

అర్థం: ఆయన (శివుడు) తన శిరస్సుపై వెలిగే జ్వాలల వలె ప్రకాశించే జటాజూటాన్ని ధరించి ఉన్నాడు.

గొప్పదనం: ఇక్కడ జటాజూటాన్ని అగ్ని జ్వాలలతో పోల్చడం ద్వారా శివుని తపస్సు యొక్క తేజస్సును, ఆయన ఆధ్యాత్మిక శక్తిని వర్ణిస్తుంది. యోగులు జటలను పెంచుకోవడం అనేది బాహ్య ప్రపంచం పట్ల వైరాగ్యానికి, ఆత్మజ్ఞాన అన్వేషణకు చిహ్నం. శివుని జటాజూటం ఆయన పరమయోగి స్థితిని, అనంతమైన జ్ఞానాన్ని సూచిస్తుంది.

---

4. చంద్రకళను ధరించిన జటాజూటం

శివుని జటాజూటంలో చంద్రకళను ధరించడం ఆయన శాంతి, ప్రశాంతత మరియు దివ్యత్వాన్ని సూచిస్తుంది.

శివపురాణం, వాయవీయ సంహిత, పూర్వభాగం, అధ్యాయం 2, శ్లోకం 15 (శివుని రూప వర్ణన):

"భాలే ఇందుకళాం ధృత్వా జటాజూటేన భూషితః |"

అర్థం: నుదుట చంద్రకళను ధరించి, జటాజూటంతో అలంకరించబడినవాడు.

గొప్పదనం: చంద్రుడు మనస్సు, శాంతి, శీతలత్వం, అమరత్వం వంటి వాటికి ప్రతీక. శివుడు తన జటాజూటంలో చంద్రకళను ధరించడం ద్వారా ఆయన శక్తితో పాటు ప్రశాంత స్వభావాన్ని, సృష్టిలోని సమస్త జీవులకు శీతలత్వాన్ని, పోషణను ప్రసాదించే గుణాన్ని సూచిస్తుంది. ఇది ఆయన శివత్వం (శుభకారిత్వం) యొక్క ముఖ్యమైన అంశం.

---

ముగింపు

ప్రాచీన గ్రంథాలలో శివుని జటాజూట వర్ణనలు కేవలం శారీరక లక్షణం కాదు. అవి శివుని యొక్క వివిధ శక్తులు, గుణాలు, మరియు విశ్వంలో ఆయన పాత్రను లోతుగా ప్రతిబింబిస్తాయి. గంగాధరునిగా ఆయన రక్షణాత్మక స్వభావం, విరాట్ స్వరూపంలో విశ్వవ్యాపకత్వం, యోగిగా ఆధ్యాత్మిక తేజస్సు, మరియు చంద్రకళాధారిగా శాంతి=శుభకారిత్వం = ఇవన్నీ ఆయన జటాజూటంలో అంతర్భాగంగా వర్ణించబడ్డాయి. ఈ వర్ణనలు శివుని అనంతమైన శక్తిని, ఆయన మహిమను, ఆయన దివ్యత్వాన్ని తెలియజేస్తాయి.

 శ్లోకం 2:

ఈ శ్లోకంలో శివుని  యొక్క విభూతిరేఖల వర్ణన ఉన్నది.

కుర్వన్నిర్వాణమార్గప్రగమపరిలసద్రూప్యసోపానశఙ్కాం

 శక్రారీణాం పురాణాం త్రయవిజయకృతస్పష్టరేఖాయమాణమ్ ;

 అవ్యాదవ్యాజముచ్చైరలికహిమధరాధిత్యకాన్తస్త్రిధోద్య

జాహ్నవ్యాభం మృడానీ కమితురుడుపరుక్పాణ్డు రం వస్త్రిపుణ్డ్రమ్ . 2

పదచ్ఛేదం

కుర్వన్, నిర్వాణమార్గ, ప్రగమ, పరిలసత్, రూప్య, సోపాన, శఙ్కాం, శక్రారీణాం, పురాణాం, త్రయ, విజయ, కృత, స్పష్ట, రేఖాయమాణమ్, అవ్యాత్, అవ్యాజమ్, ఉచ్చైః, అలిక, హిమధరా, ఆదిత్యకా, అన్తః, త్రిధా, ఉద్యత్, జాహ్నవీ, ఆభం, మృడానీ, కమితుః, ఉడుపరుక్, పాణ్డురమ్, వః, త్రిపుణ్డ్రమ్

అన్వయం

నిర్వాణమార్గ-ప్రగమ-పరిలసత్-రూప్య-సోపాన-శఙ్కాం కుర్వన్, శక్రారీణాం పురాణాం త్రయ-విజయ-కృత-స్పష్ట-రేఖాయమాణం, అలిక-హిమధరా-ఆదిత్యకా-అన్తః-త్రిధా-ఉద్యత్-జాహ్నవీ-ఆభం, ఉడుపరుక్-పాణ్డురం మృడానీ-కమితుః త్రిపుణ్డ్రం, వః అవ్యాజమ్ ఉచ్చైః అవ్యాత్.

ప్రతిపదార్థం

నిర్వాణమార్గ = మోక్షమార్గంలో, ప్రగమ = ముందుకు సాగడానికి, పరిలసత్ = ప్రకాశించేవి, రూప్య = వెండి, సోపాన = మెట్లు అని, శఙ్కాం = అనుమానాన్ని, కుర్వన్ = కలిగించేది, శక్ర = ఇంద్రుని, అరీణాం = శత్రువులైన, పురాణాం త్రయ = మూడు నగరాల (త్రిపురాసురుల నగరాలు) యొక్క, విజయకృత = విజయం ద్వారా చేయబడిన/ఏర్పడిన, స్పష్ట = స్పష్టమైన, రేఖాయమాణం = గుర్తు వలె/రేఖ వలె ఉన్నది, అలిక = (నుదురనే), హిమధర = హిమవత్ పర్వతం/హిమాలయం యొక్క, అధిత్యకాన్తః (అధిత్యకా + అన్తః) = పీఠభూమి లోపల/పైభాగంలో ఉన్నట్లుగా, త్రిధా = మూడు విధాలుగా/మార్గాలలో, ఉద్యత్ = ఉదయించే/ప్రవహించే, జాహ్నవీ = గంగానది యొక్క, ఆభమ్ = కాంతితో కూడిన/ప్రకాశిస్తూ ఉన్న, ఉడుప = చంద్రుని, రుక్ = కాంతితో, పాణ్డురం = తెల్లగా ఉన్న, మృడానీ = పార్వతికి, కమితుః = ప్రియుడైన శివుని, త్రిపుణ్డ్రం = త్రిపుండ్రం (మూడు విభూతి రేఖలు), వః = మిమ్మల్ని, అవ్యాజమ్ = నిష్కపటంగా (నిజంగా), ఉచ్చైః = మిక్కిలి, అవ్యాత్ = రక్షించుగాక.

తాత్పర్యం:

 మృడానీ (పార్వతి) ప్రియుడైన శివుని నుదుటిపై ఉన్న చంద్రుని కాంతితో తెల్లగా ప్రకాశించే త్రిపుండ్రం (మూడు విభూతి రేఖలు) మిమ్మల్ని నిష్కపటంగా రక్షించుగాక. ఆ మూడు విభూతి రేఖలు  మోక్షమార్గంలో సులభంగా ముందుకు సాగడానికి ప్రకాశించే వెండి మెట్లు అనే అనుమానాన్ని కలిగిస్తున్నాయి. మూడు విభూతి రేఖలు ఇంద్రుని శత్రువులైన త్రిపురాసురులను జయించిన స్పష్టమైన గుర్తులా శివునిపై  కనిపిస్తాయి. అవి శివుని ఎత్తైన నుదుటిపై హిమాలయ పర్వత పీఠభూమిలో మూడు మార్గాలలో ప్రవహించే గంగానది వలె ప్రకాశిస్తున్నాయి.

 విశేషాలు:

ఈ శ్లోకం శివుని నుదుటిపై ఉన్న త్రిపుండ్రం (విభూతి రేఖలు) యొక్క మహిమను వర్ణిస్తుంది. ఈ త్రిపుండ్రం మోక్షానికి మార్గమని, త్రిపురాసుర సంహారానికి గుర్తు అని, మరియు గంగానది ప్రవాహాన్ని పోలి ఉందని వర్ణించడం ద్వారా దాని పవిత్రతను, శక్తిని నొక్కి చెప్పబడింది. చంద్రుని కాంతితో తెల్లగా ఉన్న త్రిపుండ్రం శివుని జ్ఞానాన్ని, శాంతిని సూచిస్తుంది.

త్రిపుండ్రం: అర్థం మరియు ప్రాముఖ్యత

త్రిపుండ్రం అంటే నుదుటిపై విభూదితో మూడు అడ్డ గీతలు ధరించడం. ఈ మూడు గీతలు వివిధ అంతరార్థాలను కలిగి ఉన్నాయి, ఇవి శైవ తత్వశాస్త్రంలో లోతైన ప్రాముఖ్యతను సంతరించుకున్నాయి.

త్రిపుండ్రం గురించి అనేక ఉపనిషత్తులలో, ముఖ్యంగా కాలాగ్నిరుద్రోపనిషత్తు మరియు బృహజ్జాబలోపనిషత్తులలో వివరంగా వివరించబడింది.

కాలాగ్నిరుద్రోపనిషత్తులో త్రిపుండ్రం

కాలాగ్నిరుద్రోపనిషత్తు త్రిపుండ్రం యొక్క త్రిత్వ స్వభావాన్ని వివరిస్తుంది:

శ్లోకం 12:

"అగ్నిరితి భస్మ వాయురితి భస్మ జలమితి భస్మ స్థలమితి భస్మ వ్యోమేతి భస్మ సర్వగ్ం హ వా ఇదం భస్మ మన్యురితి భస్మ చక్షూగ్ంషి భస్మ త్రయీమేతత్ భస్మనో బ్రహ్మ తేజో విద్యా తత్ ప్రసన్నం."

ఈ శ్లోకం ప్రకారం, భస్మం అగ్ని, వాయువు, జలం, భూమి, ఆకాశం = ఈ పంచభూతాలను సూచిస్తుంది. సృష్టిలోని ప్రతిదీ భస్మమే. ఇది శివుని సర్వవ్యాపకత్వాన్ని, సర్వశక్తిని సూచిస్తుంది. ఈ భస్మం ధరించడం ద్వారా బ్రహ్మ తేజస్సు, విద్య లభిస్తాయి.

శ్లోకం 13:

"త్రీణి త్రీణి త్రివృత్సర్వమేతత్త్రయం త్రిపుండ్రం."

ఇక్కడ, ప్రతిదీ మూడు గీతలలో అంతర్గతంగా ఉందని, త్రిపుండ్రం ఈ త్రిత్వ స్వభావాన్ని తెలియజేస్తుందని స్పష్టంగా చెప్పబడింది. ఈ త్రిత్వాలు వివిధ రకాలుగా అర్థం చేసుకోబడ్డాయి:

త్రిగుణాలు: సత్వ, రజో, తమో గుణాలు. త్రిపుండ్రం ధరించడం ద్వారా ఈ గుణాలపై విజయం సాధించవచ్చని నమ్మకం.

మూడు లోకాలు: భూలోకం, భువర్లోకం, సువర్లోకం.

మూడు వేదాలు: రుగ్వేదం, యజుర్వేదం, సామవేదం.

మూడు అగ్నులు: గార్హపత్యం, దక్షిణాగ్ని, ఆహవనీయం. ఇవి యజ్ఞంలో ఉపయోగించే మూడు అగ్నిహోత్రాలు.

మూడు శక్తులు: ఇచ్ఛాశక్తి (సంకల్ప శక్తి), జ్ఞానశక్తి (జ్ఞాన శక్తి), క్రియాశక్తి (కార్య శక్తి). త్రిపుండ్రం ధరించడం ద్వారా ఈ శక్తులు జాగృతమవుతాయి.

మూడు అవస్థలు: జాగ్రత్ (మెలకువ), స్వప్న (కల), సుషుప్తి (గాఢ నిద్ర).

త్రిమూర్తులు: బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరుడు.

బృహజ్జాబలోపనిషత్తులో త్రిపుండ్రం

బృహజ్జాబలోపనిషత్తు కూడా త్రిపుండ్ర ధారణ యొక్క పద్ధతిని, దాని ఫలితాలను వివరిస్తుంది.

అధ్యాయం 3, శ్లోకం 21:

"శివాయ నమః ఇతి ప్రథమం తిలకం ధారయేత్ | ఓం కేశవాయ నమః ద్వితీయం | నమః శివాయ తృతీయమ్ ||"

ఈ శ్లోకం త్రిపుండ్రం ధరించేటప్పుడు ఉచ్చరించవలసిన మంత్రాలను వివరిస్తుంది. మొదటి గీత "ఓం శివాయ నమః" తో, రెండవ గీత "ఓం కేశవాయ నమః" తో, మూడవ గీత "నమః శివాయ" తో ధరించాలని సూచిస్తుంది. ఇది శివ, విష్ణు ఐక్యతను కూడా పరోక్షంగా సూచిస్తుంది.

అధ్యాయం 4, శ్లోకం 1:

"యదైవం భస్మ గృహ్ణాతి త్రియంబకం చ దారయేత్ | రుద్రత్వమాప్నోతి న స భూయోభిజాయతే ||"

ఈ శ్లోకం త్రిపుండ్రం ధరించడం వల్ల కలిగే గొప్ప ప్రయోజనాన్ని వివరిస్తుంది. ఈ విధంగా భస్మాన్ని ధరించడం ద్వారా "రుద్రత్వం" (రుద్రుని స్వభావం) పొందుతారు మరియు పునర్జన్మ ఉండదని (మోక్షం లభిస్తుందని) చెప్పబడింది.

అంతరార్థం యొక్క సారాంశం

త్రిపుండ్రధారణ కేవలం ఒక బాహ్య చిహ్నం కాదు, అది లోతైన ఆధ్యాత్మిక అంతరార్థాన్ని కలిగి ఉంది.

లయత్వం: భస్మం సృష్టి యొక్క లయత్వానికి ప్రతీక. సమస్త సృష్టి చివరికి భస్మంగా మారుతుంది, శివుడు సర్వనాశకుడని గుర్తు చేస్తుంది.

పవిత్రత: భస్మం అగ్నిచే కాల్చబడినందున అత్యంత పవిత్రమైనదిగా భావిస్తారు. ఇది పాపాలను దహించి, ఆత్మను శుద్ధి చేస్తుందని నమ్మకం.

వైరాగ్యం: భస్మం జీవితంలోని క్షణభంగురత్వాన్ని, శరీరం యొక్క అశాశ్వత స్వభావాన్ని గుర్తు చేస్తుంది. ఇది లౌకిక బంధనాల నుండి విముక్తి పొంది, వైరాగ్యాన్ని పెంపొందించడానికి సహాయపడుతుంది.

జ్ఞాన మరియు మోక్ష మార్గం: త్రిపుండ్రం ధరించడం ద్వారా అజ్ఞానం నశించి, జ్ఞానం ఉదయిస్తుంది. ఇది ఆత్మను ఉన్నత ఆధ్యాత్మిక స్థితికి తీసుకువెళ్లి, మోక్ష సాధనకు తోడ్పడుతుంది.

శివ అనుగ్రహం: త్రిపుండ్రం శివునికి ప్రీతిపాత్రమైనది. దీనిని ధరించడం ద్వారా శివుని అనుగ్రహం పొంది, ఆశీర్వాదాలు లభిస్తాయని నమ్మకం.

త్రిపుండ్రధారణ అనేది శివ భక్తులకు తమ ఆత్మను శివునితో అనుసంధానించడానికి, ఆధ్యాత్మిక పురోగతిని సాధించడానికి ఒక శక్తివంతమైన సాధనం. ఇది జీవితం యొక్క క్షణభంగురత్వాన్ని, ఆధ్యాత్మిక లక్ష్యాన్ని నిరంతరం గుర్తుచేస్తుంది.

 

శ్లోకం 3:

ఈ శ్లోకంలో శివుని మూడవ కన్ను యొక్క వర్ణన ఉన్నది

క్రుధ్యద్గౌరీప్రసాదానతిసమయపదాఙ్గుష్టసఙ్క్రాన్తలాక్షా

బిన్దుస్పర్ధి స్మరారేః స్ఫటికమణిదృషన్మగ్నమాణిక్యశోభమ్ ;

మూర్ధ్న్యుద్యద్దివ్యసిన్ధోః పతితశఫరికాకారి వో మాస్తకం స్తా

దస్తోకాపత్తికృత్యై హుతవహకణికామోక్షరూక్షం సదాక్షి . 3

పదచ్ఛేదం

క్రుధ్యత్, గౌరీ, ప్రసాద, ఆనతి, సమయ, పద, అంగుష్ట, సఙ్క్రాన్త, లాక్షా, బిన్దు, స్పర్ధి, స్మరారేః, స్ఫటిక, మణి, దృషత్, మగ్న, మాణిక్య, శోభమ్, మూర్ధ్ని, ఉద్యత్, దివ్య, సిన్ధోః, పతిత, శఫరికా, ఆకారి, వః, మాస్తకమ్, స్తాత్, అస్తోక, ఆపత్తి, కృత్యై, హుతవహ, కణికా, మోక్ష, రూక్షం, సదా, అక్షి

---

అన్వయం

క్రుధ్యత్-గౌరీ-ప్రసాద-ఆనతి-సమయ-పద-అంగుష్ట-సఙ్క్రాన్త-లాక్షా-బిన్దు-స్పర్థీ, స్ఫటిక-మణి-దృషత్-మగ్న-మాణిక్య-శోభం, మూర్ధ్ని-ఉద్యత్-దివ్య-సిన్ధోః-పతిత-శఫరికా-ఆకారి, అస్తోక-ఆపత్తి-కృత్యై హుతవహ-కణికా-మోక్ష-రూక్షం స్మరారేః అక్షి, వః మాస్తకం సదా స్తాత్.

ప్రతిపదార్థం

క్రుధ్యత్ = కోపగించిన, గౌరీ = పార్వతి దేవిని, ప్రసాద = ప్రసన్నం చేసుకోవడానికి చేసిన, ఆనతి = నమస్కారం, సమయ = చేసే వేళలో, పద = ఆమె పాదపు, అఙ్గుష్ట = బొటనవేలి నుండి, సఙ్క్రాన్త = సంక్రమించిన/బదిలీ అయిన, లాక్షా = లక్క, బిన్దు = చుక్క/బిందువుతో, స్పర్ధి = పోటీ పడుతూ ఉన్న, స్ఫటికమణి = స్ఫటికపు, దృషత్ = రాయిలో, మగ్న = మునిగిన/పొదిగిన, మాణిక్య = మాణిక్యం వలె, శోభం = ప్రకాశిస్తున్న, మూర్ధ్ని = (శివుని) తల నుండి, ఉద్యత్ = ఉద్భవించే/పుట్టే, దివ్యసింధోః = దివ్య గంగానది నుండి, పతిత = పడిన, శఫరికా = చిన్న చేప, ఆకారి = ఆకారంలో ఉన్న, అస్తోక = తక్కువ కానిది/అనేకమైన, ఆపత్తి = కష్టాలను/ఆపదలను, కృత్యై = తొలగించుటకు (సమర్థమైన), హుతవహ = అగ్ని, కణికా = చిన్న కణం/కణికను, మోక్ష = విడుచుట/వెదజల్లుట వల్ల, రూక్షం = కఠినంగా (లేదా భయంకరంగా) ఉన్న, స్మరారేః = మన్మథుని శత్రువైన శివుని యొక్క, అక్షి = మూడవ కన్ను, వః = మీకు, మాస్తకం = (కష్టం) రాకుండా (పూర్తిగా), సదా = ఎల్లప్పుడూ, స్తాత్ = అగుగాక/ఉండుగాక (శ్రేయస్సును కలిగించుగాక).

 

తాత్పర్యం:

 మన్మథుని శత్రువైన శివుని నుదుటిపై ఉన్న మూడవ కన్ను మీకు అనేక కష్టాలను తొలగించుటకు ఎల్లప్పుడూ సిద్ధంగా ఉండుగాక. ఆ మూడవ కన్ను  అగ్ని కణాలను వెదజల్లడం వల్ల భయంకరంగా ఉంటుంది. ఒకసారి కోపగించిన గౌరీదేవిని ప్రసన్నం చేసుకోవడానికి శివుడు నమస్కరించి, ఆమె పాదపు బొటనవేలిని తన నుదుటికి తాకించాడు కాబోలు! అందుకే పార్వతి కాలిబొటన వేలికి ఉన్న  లత్తుక రస బిందువుతో  ఆ మూడవ కన్ను  పోటీ పడుతున్నది.( అనగా ఆమె కాలి లత్తుకరసం అంటి ఉంటుందేమో అన్నంత ఎర్రగా శివుని మూడవ కన్ను  కనిపిస్తున్నదని భావం) ఆ మూడవ కన్ను స్ఫటిక రాయిలో పొదిగిన మాణిక్యం వలె ప్రకాశిస్తుంది. అంతేకాక, ఆ మూడవ కన్ను శివుని తల నుండి పుట్టిన దివ్య గంగానది నుండి పడిన చిన్న చేప వలె కనిపిస్తుంది.

విశేషాలు:

 ఈ శ్లోకం శివుని మూడవ కన్ను యొక్క శక్తిని, దాని రూపాన్ని వర్ణిస్తుంది. మన్మథుడిని దహించిన కన్నుగా, కోపాన్ని ప్రసన్నం చేసుకునే సందర్భంలోనూ దాని ప్రాముఖ్యతను వివరించారు. లత్తుక బిందువు, మాణిక్యం, చిన్న చేప వంటి పోలికలు ఈ కన్ను యొక్క విభిన్న కోణాలను, దాని దివ్యత్వాన్ని సూచిస్తాయి. ఇది కష్టాలను నాశనం చేసే శివుని సామర్థ్యాన్ని తెలియజేస్తుంది.

 

 

శ్లోకం 4:

ఈ శ్లోకంలో శివుని కనుబొమల వర్ణన ఉన్నది

భూత్యై దృగ్భూతయోః స్యాద్యదహిమహిమరుగ్బిమ్బయోః స్నిగ్ధవర్ణో

దైత్యౌఘధ్వంసశంసీ స్ఫుట ఇవ పరివేషావశేషో విభాతి ;

 సర్గస్థిత్యన్తవృత్తిర్మయి సముపగతేతీవ నిర్వృత్తగర్వం

 శర్వాణీభర్తురుచ్చైర్యుగలమథ దధద్విభ్రమం తద్భ్రువోర్వః . 4.

పదచ్ఛేదం

భూత్యై, దృగ్భూతయోః, స్యాత్, యత్, అహిమ, హిమరుక్, బిమ్బయోః, స్నిగ్ధవర్ణః, దైత్య, ఓఘ, ధ్వంస, శంసీ, స్ఫుటః, ఇవ, పరివేష, అవశేషః, విభాతి, సర్గ, స్థితి, అంత, వృత్తిః, మయి, సముపగతా, ఇతి, ఇవ, నిర్వృత్త, గర్వం, శర్వాణీభర్తుః, ఉచ్చైః, యుగళమ్, అథ, దధత్, విభ్రమం, తత్, భ్రువోః, వః

అన్వయం

యద్, దృగ్భూతయోః అహిమ-హిమరుక్-బిమ్బయోః స్నిగ్ధవర్ణః, దైత్య-ఓఘ-ధ్వంస-శంసీ స్ఫుటః పరివేష-అవశేషః ఇవ విభాతి, సర్గ-స్థితి-అంత-వృత్తిః మయి సముపగతా ఇతి ఇవ నిర్వృత్త-గర్వం, శర్వాణీభర్తుః తత్ భ్రువోః యుగళం, అథ, వః ఉచ్చైః విభ్రమం దధత్, భూత్యై స్యాత్.

ప్రతిపదార్థం

యద్ = ఏ కనుబొమ్మల జంట అయితే, దృగ్భూతయోః = (ప్రపంచానికి) కన్నుల వలె ఉన్న, అహిమ = సూర్య, హిమరుక్ = చంద్ర, బిమ్బయోః = బింబముల (సూర్యచంద్ర మండలాల) యొక్క, స్నిగ్ధవర్ణః = మెరిసే/మృదువైన రంగు గలదో, దైత్య-ఓఘ-ధ్వంస-శంసీ = రాక్షస సమూహము యొక్క నాశనమును సూచించే, స్ఫుటః = స్పష్టమైన, పరివేష-అవశేషః = పరివేషము (సూర్యచంద్రుల చుట్టూ ఉండే వలయం) యొక్క అవశేషం, ఇవ = వలె, విభాతి = ప్రకాశిస్తుందో, సర్గ-స్థితి-అంత-వృత్తిః = సృష్టి, స్థితి, సంహార కార్యములు, మయి సముపగతాః = (నా యందు) సమకూడినవి, ఇతి ఇవ = అన్నట్లుగా, నిర్వృత్త-గర్వం = గర్వరహిత స్థితిని కలిగిస్తూ, శర్వాణీభర్తుః = పార్వతీదేవి భర్త అయిన శివుని యొక్క, తత్ = ఆ, భ్రువోః యుగళం = కనుబొమ్మల జంట, అథ = మరియు, వః = మీకు, ఉచ్చైః = మిక్కిలి, విభ్రమం = శుభాన్ని/శ్రేయస్సును (లేదా సౌందర్యాన్ని), దధత్ = కలిగించుతూ, భూత్యై = ఐశ్వర్యానికి, స్యాత్ = అగుగాక.

తాత్పర్యం:

ఓ భక్తులారా! మీకు ఐశ్వర్యం కలగడానికి, పార్వతీదేవి భర్త అయిన శివుని ఎత్తైన కనుబొమ్మల జంట మీకు శుభాన్ని ప్రసాదించుగాక. ఆ కనుబొమ్మలు ప్రపంచానికి కన్నుల వలె ఉండే సూర్యచంద్రుల కాంతి వలె మెరుస్తూ ఉంటాయి. ఆ కనుబొమలు  రాక్షస సమూహాల నాశనాన్ని సూచిస్తూ, సూర్యచంద్రుల చుట్టూ ఏర్పడే పరివేషం(వెలుపల వర్తులాకారంగా ఏర్పడిన కాంతి)లోని పై  భాగం వలె స్పష్టంగా ప్రకాశిస్తాయి. సృష్టి, స్థితి, సంహార కార్యములన్నీ ఈ శివునియందే ఉన్నాయని  ఆ కనుబొమ్మలు సూచిస్తాయి. ఆ కనుబొమలు మన లోని గర్వాన్ని పూర్తిగా తొలగించును గాక!ఐ శ్వర్యములను ఇచ్చు గాక!

విశేషాలు:

శివుని కనుబొమ్మలకు ఉపమానాలు: ఈ శ్లోకంలో శివుని కనుబొమ్మలకు సూర్యచంద్రుల బింబాలతో (కాంతితో) మరియు వాటి చుట్టూ ఉండే పరివేషావశేషం (సూర్యచంద్రుల చుట్టూ ఉండే వలయం యొక్క పై భాగం) తో పోలిక చెప్పబడింది. ఇది శివుని తేజస్సును, అనంతమైన శక్తిని సూచిస్తుంది.

సృష్టి, స్థితి, సంహారం: శివుడు కేవలం సంహార కారకుడే కాకుండా, సృష్టి మరియు స్థితికి కూడా అధిపతి అని 'సర్గస్థిత్యన్తవృత్తిర్మయి సముపగతా' అన్న వాక్యం ద్వారా కవి స్పష్టం చేస్తున్నాడు. ఇది శివుని త్రిమూర్తి స్వరూపాన్ని, సర్వాధికారాన్ని తెలియజేస్తుంది.

దైత్యౌఘధ్వంసశంసీ: కనుబొమ్మల కదలిక లేదా రూపురేఖలు రాక్షసుల నాశనాన్ని సూచిస్తున్నాయని చెప్పడం ద్వారా శివుని సంరక్షక శక్తిని మరియు దుష్టశిక్షణను వర్ణిస్తున్నారు.

భూత్యై: ఈ శ్లోకం శివుని కనుబొమ్మలను ధ్యానించడం వల్ల భక్తులకు ఐశ్వర్యం మరియు శుభాలు కలుగుతాయని ఆశీర్వదిస్తోంది.

శ్లోకం 5:

ఈ శ్లోకంలో శివుని కళ్ళ వర్ణన ఉన్నది

 యుగ్మే రుక్మాబ్జపిఙ్గే గ్రహ ఇవ పిహితే ద్రాగ్యయోః ప్రాగ్దుహిత్రా

 శైలస్య ధ్వాన్తనీలామ్బరరచితబృహత్కఞ్చుకో'భూత్ప్రపఞ్చః ;

తే త్రైనేత్రే పవిత్రే త్రిదశవరఘటామిత్రజైత్రోగ్రశస్త్రే

నేత్రే నేత్రే భవేతాం ద్రుతమిహ భవతామిన్ద్రియాశ్వాన్నియన్తుమ్ . 5

 

పదచ్ఛేదం

యుగ్మే, రుక్మ, అబ్జ, పిఙ్గే, గ్రహః, ఇవ, పిహితే, ద్రాక్, యయోః, ప్రాక్, దుహిత్రా, శైలస్య, ధ్వాన్త, నీలాంబర, రచిత, బృహత్, కంచుకః, అభూత్, ప్రపఞ్చః, తే, త్రైనేత్రే, పవిత్రే, త్రిదశ, వర, ఘటా, మిత్ర, జైత్ర, ఉగ్ర, శస్త్రే, నేత్రే, నేత్రే, భవేతాం, ద్రుతమ్, ఇహ, భవతామ్, ఇంద్రియాశ్వాన్, నియంతుమ్

అన్వయం

యయోః యుగ్మే రుక్మాబ్జ-పిఙ్గే గ్రహః ఇవ ద్రాక్ పిహితే సతి, శైలస్య దుహిత్రా ప్రాక్ ధ్వాన్త-నీలాంబర-రచిత-బృహత్-కంచుకః ప్రపఞ్చః అభూత్, తే పవిత్రే, త్రిదశ-వర-ఘటా-మిత్ర-జైత్ర-ఉగ్ర-శస్త్రే, త్రైనేత్రే నేత్రే ఇహ భవతామ్ ఇంద్రియాశ్వాన్ నియంతుమ్ ద్రుతమ్ నేత్రే భవేతామ్.

ప్రతిపదార్థం

యయోః = ఏ రెండు కళ్ళ రెప్పలను, రుక్మాబ్జ-పిఙ్గే = బంగారం, పద్మాలతో సమానమైన ముదురు పసుపు రంగులో/కపిల వర్ణంలో ఉన్నవో, శైలస్య దుహిత్రా = పర్వతరాజ పుత్రికచే (పార్వతిచే), ప్రాక్ = పూర్వం, ద్రాక్ = త్వరగా/వెంటనే, పిహితే సతి = మూసివేయబడినవో (మూసివేయగా), గ్రహః ఇవ = గ్రహణం పట్టినట్లుగా, ప్రపఞ్చః = ప్రపంచం అంతా, ధ్వాన్త = చీకటి అనే, నీలాంబర = నీల రంగు వస్త్రంతో, రచిత = చేయబడిన (కప్పబడిన), బృహత్-కంచుకః = పెద్ద కవచం వలె, అభూత్ = అయ్యెనో, తే పవిత్రే = ఆ పవిత్రమైన, త్రిదశ-వర-ఘటా = దేవతలలో శ్రేష్ఠులైన వారి సమూహానికి (ఇక్కడ ఇంద్రుడు), మిత్ర = స్నేహంగా ఉంటూ, జైత్ర = శత్రువులను జయించడానికి (ఇక్కడ ఇంద్రుని శత్రువులు = అసురులు), ఉగ్ర-శస్త్రే = భయంకరమైన ఆయుధాలుగా ఉన్నవో, త్రైనేత్రే = మూడు కన్నులు కలిగిన శివుని యొక్క, నేత్రే = రెండు కళ్ళు, ఇహ = ఈ లోకంలో, భవతామ్ = మీకు, ఇంద్రియాశ్వాన్ = ఇంద్రియాలనే గుర్రాలను, నియంతుమ్ = నియంత్రించడానికి, ద్రుతమ్ = త్వరగా, నేత్రే = (సరియైన) మార్గదర్శకులుగా (లేదా నాయకులుగా), భవేతామ్ = అగుగాక/సహాయపడుగాక.

 

తాత్పర్యం:

మూడు కన్నులు కలిగిన శివుని పవిత్రమైన రెండు కళ్ళు ( సూర్యచంద్రులు) ఈ లోకంలో  మీకు ఇంద్రియాలనే గుర్రాలను నియంత్రించడానికి త్వరగా సహాయపడుగాక. ఆ కన్నుల రెప్పలు ముదురు పసుపు వర్ణాన్ని పోలిన బంగారు పద్మాల వలె ప్రకాశిస్తుంటాయి.  పూర్వం, పర్వతరాజ పుత్రిక (పార్వతి) శివునితో ఆటలాడుకొంటూ  ఆ రెండు కళ్ళను త్వరగా మూసివేసింది.అప్పుడు  గ్రహణం పట్టినట్లుగా ప్రపంచం అంతా చీకటి అనే నీలపు వస్త్రంతో కప్పబడిన పెద్ద కవచం వలె మారింది. . ఆ రెండు కళ్ళు దేవతలలో శ్రేష్ఠుడైన ఇంద్రుని శత్రువుల సమూహాన్ని జయించే భయంకరమైన ఆయుధాలు. అటువంటి శివుని పవిత్రమైన రెండు కళ్ళు ( సూర్యచంద్రులు) ఈ లోకంలో  మీకు ఇంద్రియాలనే గుర్రాలను నియంత్రించడానికి త్వరగా సహాయపడుగాక!

విశేషాలు:

ఈ శ్లోకం శివుని రెండు కళ్ళ మహిమను, వాటి ప్రాముఖ్యతను వివరిస్తుంది. ఇంద్రియాలను నియంత్రించే శక్తిని ప్రసాదించేవిగా ఈ కళ్ళు వర్ణించబడ్డాయి. పార్వతి శివుని కళ్ళు మూసినప్పుడు ప్రపంచం చీకటిమయం కావడం, శివుని కళ్ళు సృష్టికి ఆధారమని, అవి లేనిదే ప్రపంచం ఉండదని సూచిస్తుంది. దేవతలకు శత్రువులైన రాక్షసులను సంహరించడంలో ఈ కళ్ళ శక్తిని, వాటిని భయంకరమైన ఆయుధాలుగా పోల్చడం ద్వారా శివుని సంహారక శక్తిని ఈ శ్లోకం తెలియజేస్తుంది.

శ్లోకం 6:

ఈ శ్లోకంలో శివుని కర్ణ కుండలాల వర్ణన ఉన్నది

 చణ్డీవక్త్రార్పణేచ్ఛోస్తదను భగవతః పాణ్డురుక్పాణ్డుగణ్డ

 ప్రోద్యత్కణ్డూం వినేతుం వితనుత ఇవ యే రత్నకోణైర్విఘృష్టిమ్ ;

 చణ్డార్చిర్మణ్డలాభే సతతనతజనధ్వాన్తఖణ్డాతిశౌణ్డే

చాణ్డీశే తే శ్రియే స్తామధికమవనతాఖణ్డలే కుణ్డలే వః . 6

పదచ్ఛేదం

చణ్డీ, వక్త్ర, అర్పణ, ఇచ్ఛోః, తత్, అను, భగవతః, పాణ్డురుక్, పాణ్డు, గణ్డ, ప్రోద్యత్, కణ్డూం, వినేతుం, వితనుతే, ఇవ, యే, రత్న, కోణైః, విఘృష్టిమ్, చణ్డ, అర్చిః, మణ్డల, ఆభే, సతత, నత, జన, ధ్వాన్త, ఖణ్డ, అతి, శౌణ్డే, చాణ్డీశే, తే, శ్రియే, స్తామ్, అధికమ్, అవనత, అఖణ్డలే, కుణ్డలే, వః

అన్వయం

చణ్డీ-వక్త్ర-అర్పణ-ఇచ్ఛోః తత్-అను భగవతః పాణ్డురుక్-పాణ్డు-గణ్డ-ప్రోద్యత్-కణ్డూం వినేతుం యే రత్న-కోణైః విఘృష్టిమ్ ఇవ వితనుతే, చణ్డ-అర్చిః-మణ్డల-ఆభే, సతత-నత-జన-ధ్వాన్త-ఖణ్డ-అతి-శౌణ్డే, అధికమ్-అవనత-అఖణ్డలే, తే చాణ్డీశే కుణ్డలే వః శ్రియే స్తామ్.

ప్రతిపదార్థం

చణ్డీ-వక్త్ర-అర్పణ-ఇచ్ఛోః = చండీదేవి (పార్వతి) ముఖం దగ్గరగా ఉంచాలని కోరుకునేవాడి (శివుని) యొక్క, తత్-అను = ఆ పిదప/దానికి అనుగుణంగా, భగవతః = భగవంతుని (శివుని) యొక్క, పాణ్డురుక్ = తెల్లని కాంతి గల (చంద్రుని వలె), పాణ్డు-గణ్డ = తెల్లబారిన చెంపలపై, ప్రోద్యత్ = మిక్కిలి పుట్టే/కలిగే, కణ్డూం = దురదను, వినేతుం = పోగొట్టడానికి, రత్న-కోణైః = రత్నాల అంచులతో, విఘృష్టిమ్ ఇవ = గీరుటను చేస్తున్నట్లుగా, వితనుతే = ఉన్నవో, చణ్డ-అర్చిః-మణ్డల-ఆభే = తీవ్రమైన కాంతి గల సూర్య మండలం వలె ప్రకాశవంతంగా ఉన్నాయో, సతత = నిరంతరం, నత-జన = నమస్కరించే భక్తుల యొక్క, ధ్వాన్త = చీకటి/అజ్ఞానాన్ని, ఖణ్డ = నాశనం చేయుటలో, అతి-శౌణ్డే = అత్యంత సమర్థవంతమైనవి, అధికమ్ = మిక్కిలి, అవనత-అఖణ్డలే = నమస్కరించబడిన ఇంద్రుడు కలిగినవిగా ఉన్న, యే చాణ్డీశే కుణ్డలే = ఏ చండీశుడైన (శివుని) కర్ణ కుండలాలు (చెవిపోగులు) ఉన్నాయో అవి, వః = మీకు, శ్రియే = సంపదకు/శ్రేయస్సునకు, స్తామ్ = అగుగాక/ఉండుగాక (కలుగజేయుగాక).

తాత్పర్యం:

 చండీశుడైన శివుని కర్ణకుండలాలు మీకు అధిక సంపదను ప్రసాదించుగాక! చండీదేవి ముఖానికి తన చెంపలను దగ్గరగా ఉంచాలని శివుడు కోరుకున్నప్పుడు, ఆ కర్ణకుండలాలు చంద్రుని వలె తెల్లగా ఉన్న ఆమె తెల్లబారిన చెంపలపై కలిగే దురదను పోగొట్టడానికి రత్నాల అంచులతో గీరుతున్నట్లుగా ఉన్నాయి. అవి సూర్యబింబం వలె ప్రకాశవంతంగా ఉంటాయి. అవి నిరంతరం నమస్కరించే భక్తుల అజ్ఞానాన్ని నాశనం చేయడంలో అత్యంత సమర్థవంతమైనవి. ఇంద్రుడు కూడా వాటికి నమస్కరిస్తాడు. ఆ శివుని కర్ణకుండలాలు మీకు అధిక సంపదను ప్రసాదించుగాక!

విశేషాలు:

 ఈ శ్లోకం శివుని కర్ణకుండలాలసౌందర్యాన్ని, వాటి మహిమను వర్ణిస్తుంది. చండీదేవి పట్ల శివుని ప్రేమను, ఆ కుండలాలు ఆమె చెంపలపై దురదను పోగొట్టేవిగా వర్ణించడం ఒక విలక్షణమైన పోలిక. సూర్యబింబం వలె ప్రకాశించడం, భక్తుల అజ్ఞానాన్ని నాశనం చేసే శక్తిని కలిగి ఉండటం, మరియు ఇంద్రుడు కూడా నమస్కరించడం ద్వారా వాటి దివ్యత్వాన్ని, శక్తిని నొక్కి చెప్పబడింది.

 

శ్లోకం 7:

ఈ శ్లోకంలో శివుని ముక్కు యొక్క వర్ణన ఉన్నది

ఖడ్వాఙ్గోదగ్రపాణేః స్ఫుటవికటపుటో వక్త్రరన్ధ్రప్రవేశ=

 ప్రేప్సూదఞ్చత్ఫణోరుశ్వసదతిధవలాహీన్ద్రశఙ్కాం దధానః ;

 యుష్మాకం కమ్రవక్త్రామ్బురుహపరిలసత్కర్ణికాకారశోభః

శశ్వత్త్రాణాయ భూయాదలమతివిమలోత్తుఙ్గకోణః స ఘోణః . 7

పదచ్ఛేదం

ఖట్వాఙ్గ, ఉదగ్ర, పాణేః, స్ఫుట, వికట, పుటః, వక్త్ర, రన్ధ్ర, ప్రవేశ, ప్రేప్సు, ఉదఞ్చత్, ఫణ, ఉరు, శ్వసత్, అతి, ధవలా, అహీన్ద్ర, శఙ్కాం, దధానః, యుష్మాకమ్, కమ్ర, వక్త్ర, అంబురుహ, పరిలసత్, కర్ణికా, ఆకార, శోభః, శశ్వత్, త్రాణాయ, భూయాత్, అలమ్, అతి, విమల, ఉత్తుఙ్గ, కోణః, సః, ఘోణః

అన్వయం

ఖట్వాఙ్గ-ఉదగ్ర-పాణేః స్ఫుట-వికట-పుటః, వక్త్ర-రన్ధ్ర-ప్రవేశ-ప్రేప్సు-ఉదఞ్చత్-ఫణ-ఉరు-శ్వసత్-అతి-ధవలా-అహీన్ద్ర-శఙ్కాం దధానః, కమ్ర-వక్త్ర-అంబురుహ-పరిలసత్-కర్ణికా-ఆకార-శోభః, అతి-విమల-ఉత్తుఙ్గ-కోణః సః ఘోణః యుష్మాకమ్ అలమ్ శశ్వత్ త్రాణాయ భూయాత్.

ప్రతిపదార్థం

ఖట్వాఙ్గ = ఖట్వాంగం (దండం మీద నిలిపిన పుర్రె, భిక్షాపాత్ర) కలిగిన, ఉదగ్ర-పాణేః = పైకి ఎత్తిన చేతులు కలిగిన శివుని యొక్క, స్ఫుట = స్పష్టమైన, వికట = పెద్ద/విశాలమైన, పుటః = నాసికా రంధ్రాలు కలిగిన, వక్త్ర-రన్ధ్ర = ముఖ రంధ్రంలో, ప్రవేశ-ప్రేప్సు = ప్రవేశించాలని కోరుతూ/అభీష్టపడుతూ, ఉదఞ్చత్ = పైకి లేచిన, ఫణ = పడగతో, ఉరు-శ్వసత్ = పెద్దగా శ్వాస తీసుకుంటున్న, అతి-ధవలా = అత్యంత తెల్లని, అహీన్ద్ర = సర్పరాజు (ఆదిశేషుడు) అన్న, శఙ్కాం = అనుమానాన్ని, దధానః = కలిగిస్తున్న, కమ్ర = అందమైన, వక్త్ర-అంబురుహ = ముఖం అనే పద్మం యొక్క, పరిలసత్ = ప్రకాశించే, కర్ణికా-ఆకార = కర్ణిక వలె (పద్మ మధ్య భాగం), శోభః = శోభిల్లుతున్న, అతి-విమల = అత్యంత నిర్మలమైన/స్వచ్ఛమైన, ఉత్తుఙ్గ-కోణః = ఎత్తైన అంచులను కలిగి ఉన్న, సః ఘోణః = ఆ ముక్కు, యుష్మాకమ్ = మీకు, అలమ్ = చాలా/మిక్కిలి, శశ్వత్ = ఎల్లప్పుడూ, త్రాణాయ = రక్షణ కొరకు, భూయాత్ = అగుగాక/ఉండుగాక (ప్రసాదించుగాక).

తాత్పర్యం:

 ఖట్వాంగాన్ని(దండం విూద నిలిపిన పుర్రె, భిక్షాపాత్ర, ఒక ఆయుధం) పైకి పట్టుకున్న శివుని యొక్క ఆ ముక్కు మీకు ఎల్లప్పుడూ రక్షణను ప్రసాదించుగాక. ఆ ముక్కు అత్యంత నిర్మలమైన మరియు ఎత్తైన అంచులను, స్పష్టమైన, పెద్ద నాసికా రంధ్రాలను కలిగి ఉంటుంది. అతి దీర్ఘమూ కురచనా కాని ఆయన నాసికా రంధ్రాలలోనికి పాకడానికి మెడలోని పాములు పోటీపడుతుంటాయి. ఆ శివుని ముక్కు  అందమైన పద్మం వంటి ముఖంలో ప్రకాశించే కర్ణిక (పద్మ మధ్య భాగం) వలె శోభిల్లుతుంది.అది మీకు ఎల్లప్పుడూ రక్షణను ప్రసాదించుగాక!

విశేషాలు:

ఈ శ్లోకం శివుని ముక్కు యొక్క రూపాన్ని, దాని మహిమను వివరిస్తుంది. ముక్కును ముఖంలో పద్మ కర్ణిక వలె శోభిల్లుతుందని వర్ణించడం ద్వారా దాని ప్రత్యేకతను తెలియజేస్తుంది. ఇది శివుని రక్షకత్వాన్ని, ఆయన దివ్య రూపాన్ని ప్రశంసిస్తుంది.

ఖట్వాంగము

ఈ పదానికి నిఘంటువు ఇలా మూడు అర్థాలను ఇచ్చింది.

1. దండం విూద నిలిపిన పుర్రె.

2. శివుని ఆయుధాలలో ఒకటి.

3. భిక్షాపాత్ర.

శివ మహాపురాణంలో అంధకాసురునితో జరిగిన యుద్ధంలో ప్రమథ గణములు ఖట్వాంగములను ఉపయోగించినట్లు ఒక ప్రస్తావన ఉంది: "ఖట్వాంగైః పట్టిశై శ్శూలైర్ల కుటైర్ము సలైరలమ్\u200c | పరస్పరమభిఘ్నంతః ప్రచక్రుః కదనం మహత్\ (ఇది శివ మహాపురాణం = 3వ అధ్యాయం, శ్లోకం 22). ఇది ఖట్వాంగం యుద్ధంలో ఆయుధంగా వాడబడిందని సూచిస్తుంది.

  పుష్పదంతాచార్యులు రచించిన శివ మహిమ్న స్తోత్రంలో శివుని మహిమలు, ఆయన ఆయుధాలు, భూషణాల గురించి అద్భుతమైన వర్ణనలో ఈ ఖట్వాంగ ప్రస్తావన  ఉంది.

"మహోక్షః ఖట్వాంగం పరశురజినం భస్మ ఫణినః కపాలం చేతీయత్తవ వరద తంత్రోపకరణమ్ | సురాస్తాం తామృద్ధిం దధతి తు భవద్భూప్రణిహితాం న హి స్వాత్మారామం విషయమృగతృష్ణా భ్రమయతి || 8 ||"

ఈ శ్లోకంలో శివుని ఆయుధాలు మరియు అలంకరణలను ప్రస్తావించారు. "మహోక్షః" (నంది), "ఖట్వాంగం" (ఖట్వాంగము), "పరశుః" (గొడ్డలి), "అజినం" (జింక చర్మం), "భస్మ" (భస్మం), "ఫణినః" (పాములు), "కపాలం" (కపాలం) ఇవన్నీ శివుని తంత్ర సంబంధిత ఉపకరణాలుగా వర్ణించబడ్డాయి. ఈ శ్లోకం ఖట్వాంగము శివునికి సంబంధించిన ఒక ముఖ్యమైన వస్తువు అని స్పష్టంగా తెలియజేస్తుంది

 

శివాపరాధ క్షమాపణ స్తోత్రం'లోని ఒక శ్లోకంలో:

"గాత్రం భస్మసితం చ హసితం హస్తే కపాలం సితం ఖట్వాంగం చ సితం సితశ్చ వృషభః కర్ణే సితే కుండలే | గంగాఫేనసితా జటా పశుపతేశ్చంద్రః సితో మూర్ధని" అని ఉన్నది.

ఈ శ్లోకంలో శివుని రూపం వర్ణించబడింది. "ఖట్వాంగం చ సితం" అంటే తెల్లని ఖట్వాంగం అని, అది శివుని చేతిలో ఉన్నట్లు వర్ణించబడింది. ఇది శివుని దిగంబర రూపంలో, భస్మధారిగా, ఖట్వాంగధారిగా కనిపించే సందర్భాన్ని సూచిస్తుంది.

శివ మహాపురాణంలో అంధకాసురునితో జరిగిన యుద్ధంలో ప్రమథ గణములు ఖట్వాంగములను ఉపయోగించినట్లు ఒక ప్రస్తావన ఉంది: "ఖట్వాంగైః పట్టిశై శ్శూలైర్ల కుటైర్ము సలైరలమ్\ పరస్పరమభిఘ్నంతః ప్రచక్రుః కదనం మహత్." (ఇది శివ మహాపురాణం = 3వ అధ్యాయం, శ్లోకం 22వ సంఖ్యలో ఉన్నట్లు ఒక మూలం సూచిస్తుంది).

 

శ్లోకం 8:

ఈ శ్లోకంలో శివుని చెక్కిళ్ల( చెంపల) వర్ణన ఉన్నది

క్రుధ్యత్యద్ధా యయోః స్వాం తనుమతిలసతోర్బిమ్బితాం లక్షయన్తీ

భర్త్రే స్పర్ధాతినిఘ్నా ముహురితరవధూశఙ్కయా శైలకన్యా ;

యుష్మాంస్తౌ శశ్వదుచ్చైరబహులదశమీశర్వరీశాతిశుభ్రౌ

 అవ్యాస్తాం దివ్యసిన్ధోః కమితురవనమల్లోకపాలౌ కపోలౌ . 8

పదచ్ఛేదం

క్రుధ్యతి, అద్ధా, యయోః, స్వామ్, తనుమ్, అతిలసతోః, బిమ్బితామ్, లక్షయన్తీ, భర్త్రే, స్పర్ధా, అతినిఘ్నా, ముహుః, ఇతర, వధూ, శఙ్కయా, శైలకన్యా, యుష్మాన్, తౌ, శశ్వత్, ఉచ్చైః, అబహుల, దశమీ, శర్వరీశ, అతి, శుభ్రౌ, అవ్యాస్తామ్, దివ్యసిన్ధోః, కమితుః, అవనమత్, లోకపాలౌ, కపోలౌ

అన్వయం

యయోః అతిలసతోః స్వాం తనుమ్ బిమ్బితామ్ లక్షయన్తీ, ఇతర-వధూ-శఙ్కయా, భర్త్రే స్పర్ధా-అతినిఘ్నా శైలకన్యా అద్ధా ముహుః క్రుధ్యతి, అబహుల-దశమీ-శర్వరీశ-అతి-శుభ్రౌ, అవనమత్-లోకపాలౌ, దివ్యసిన్ధోః-కమితుః తౌ కపోలౌ, యుష్మాన్ శశ్వత్ ఉచ్చైః అవ్యాస్తామ్.

ప్రతిపదార్థం

యయోః = ఏ రెండు చెంపలలో, అతిలసతోః = మిక్కిలి ప్రకాశిస్తున్న (ప్రతిబింబిస్తూ), స్వాం తనుమ్ = తన స్వంత శరీరాన్ని/రూపాన్ని, బిమ్బితామ్ = ప్రతిబింబించినదిగా, లక్షయన్తీ = చూస్తున్న, ఇతర-వధూ-శఙ్కయా = మరొక స్త్రీ/భార్య అనే అనుమానంతో, శైలకన్యా = పర్వతరాజ పుత్రిక (పార్వతి), భర్త్రే = భర్తపై, స్పర్ధా-అతినిఘ్నా = తీవ్రమైన అసూయతో కూడి, అద్ధా = నిజంగానే, ముహుః = పదే పదే, క్రుధ్యతి = కోపగించుకుంటుందో, అబహుల-దశమీ = శుక్లపక్ష దశమి తిథి నాటి, శర్వరీశ = రాత్రికి అధిపతి అయిన చంద్రుని వలె, అతి-శుభ్రౌ = అత్యంత తెల్లనివయిన, అవనమత్-లోకపాలౌ = లోకపాలురు (బ్రహ్మ, విష్ణువు, ఇంద్రుడు మొదలైనవారు) నమస్కరించే, దివ్యసిన్ధోః-కమితుః = దివ్యమైన గంగానదికి ప్రియుడైన (శివుని) యొక్క, తౌ కపోలౌ = ఆ రెండు చెంపలు, యుష్మాన్ = మిమ్మల్ని, శశ్వత్ = ఎల్లప్పుడూ, ఉచ్చైః = మిక్కిలి, అవ్యాస్తామ్ = రక్షించుగాక.

తాత్పర్యం:

దివ్య గంగానది ప్రియుడైన శివుని యొక్క, లోకపాలురు నమస్కరించే ఆ రెండు చెంపలు మిమ్మల్ని ఎల్లప్పుడూ రక్షించుగాక. అవి శుక్లపక్ష దశమి రాత్రి చంద్రుని వలె అత్యంత తెల్లగా ఉంటాయి. ఆ చెంపలలో తన ప్రకాశవంతమైన రూపాన్ని ప్రతిబింబిస్తుండగా చూసి, పర్వతరాజ పుత్రిక (పార్వతి) మరొక స్త్రీ (భార్య) అనే అనుమానంతో భర్తపై నిజంగానే తీవ్రమైన అసూయతో పదే పదే కోపగించుకుంటుంది

విశేషాలు:

 ఈ శ్లోకం శివుని చెంపల సౌందర్యాన్ని, వాటిపై పార్వతికి కలిగే అనుమానాన్ని వివరిస్తుంది. చంద్రుని వలె తెల్లగా ఉన్న చెంపలు శివుని నిర్మలత్వాన్ని సూచిస్తాయి. పార్వతి తన ప్రతిబింబాన్ని చూసి మరో స్త్రీ అని భ్రమపడటం, వారి మధ్య ఉండే ప్రేమను, సరసమైన కోపాన్ని తెలియజేస్తుంది. దిక్పాలురు నమస్కరించే చెంపలుగా వర్ణించడం ద్వారా శివుని సర్వోన్నత స్థానాన్ని నొక్కి చెప్పబడింది.

అష్ట దిక్పాలకులు మరియు దిక్కులు

దిక్కులను మరియు వాటికి అధిపతులైన దిక్పాలకులను వరుసగా కింద ఇవ్వబడింది:

తూర్పు (East): ఇంద్రుడు

ఆగ్నేయం (South=East): అగ్ని

దక్షిణం (South): యముడు

నైరుతి (South=West): నిరృతి

పడమర (West): వరుణుడు

వాయువ్యం (North=West): వాయువు

ఉత్తరం (North): కుబేరుడు

ఈశాన్యం (North=East): ఈశానుడు (శివుని రూపం)

ఈ దిక్పాలకులు తమ తమ దిక్కులను రక్షిస్తూ, వాటికి సంబంధించిన శక్తులను, శుభ=అశుభ ఫలితాలను నియంత్రిస్తారని నమ్ముతారు. వాస్తు శాస్త్రంలో కూడా ఈ దిక్పాలకులకు ప్రత్యేక ప్రాధాన్యత ఉంది.

 

శ్లోకం 9:

ఈ శ్లోకంలో శివుని అధర వర్ణన ఉన్నది

 యో భాసా భాత్యుపాన్తస్థిత ఇవ నిభృతం కౌస్తుభో ద్రష్టుమిచ్ఛ

న్సోత్థస్నేహాన్నితాన్తం గలగతగరలం పత్యురుచ్చైః పశూనామ్ ;

 ప్రోద్యత్ప్రేమ్ణా యమార్ద్రా పిబతి గిరిసుతా సమ్పదః సాతిరేకా

 లోకాః శోణీకృతాన్తా యదధరమహసా సో'ధరో వో విధత్తామ్ . 9

 

 

పదచ్ఛేదం

యః, భాసా, భాతి, ఉపాన్తస్థితః, ఇవ, నిభృతం, కౌస్తుభః, ద్రష్టుమ్, ఇచ్ఛన్, సోత్థ, స్నేహాత్, నితాన్తమ్, గలగత, గరలమ్, పత్యుః, ఉచ్చైః, పశూనామ్, ప్రోద్యత్, ప్రేమ్ణా, యమ్, ఆర్ద్రా, పిబతి, గిరిసుతా, సంపదః, సాతిరేకాః, లోకాః, శోణీకృత, అన్తాః, యత్, అధర, మహసా, సః, అధరః, వః, విధత్తామ్

అన్వయం

యః ఉపాన్తస్థితః నిభృతం కౌస్తుభః ఇవ భాసా భాతి, ద్రష్టుమ్ ఇచ్ఛన్ సోత్థ-స్నేహాత్ నితాన్తమ్ గలగత-గరలమ్ పశూనామ్ పత్యుః ఉచ్చైః, యమ్ ఆర్ద్రా గిరిసుతా ప్రోద్యత్-ప్రేమ్ణా పిబతి, యత్-అధర-మహసా లోకాః సాతిరేకాః శోణీకృత-అన్తాః సంపదః, సః అధరః వః విధత్తామ్.

ప్రతిపదార్థం

యః = ఏ అధరం (క్రింది పెదవి) అయితే, ఉపాన్తస్థితః = పక్కనే ఉన్నట్లుగా, నిభృతం = నిశ్శబ్దంగా/స్థిరంగా, కౌస్తుభః ఇవ = కౌస్తుభ మణి వలె (విష్ణువు వక్షస్థలంపై ఉండేది), భాసా భాతి = కాంతితో ప్రకాశిస్తూ ఉంటుందో, పశూనామ్ పత్యుః = పశువులకు అధిపతి అయిన శివుని యొక్క, ఉచ్చైః = మిక్కిలిగా, గలగత-గరలమ్ = గొంతులో ఉన్న విషాన్ని, ద్రష్టుమ్ ఇచ్ఛన్ = చూడాలని కోరుకుంటూ, సోత్థ-స్నేహాత్ = పెల్లుబికిన స్నేహంతో, నితాన్తమ్ = మిక్కిలి/తీవ్రంగా (ఆసక్తి చూపుతుందో), యమ్ = దేనిని (ఆ అధరాన్ని), ఆర్ద్రా = దయతో/కోమలత్వంతో, గిరిసుతా = పర్వతరాజ పుత్రిక (పార్వతి), ప్రోద్యత్-ప్రేమ్ణా = మిక్కిలి ఉబికివచ్చే ప్రేమతో, పిబతి = త్రాగుతుందో, యత్-అధర-మహసా = ఏ అధరం (క్రింది పెదవి) యొక్క కాంతితో, లోకాః = లోకాలు, శోణీకృత-అన్తాః = ఎరుపు రంగులోకి మార్చబడిన అంచులు గలవిగా మారాయో (లేదా ఎర్రగా మారినవి), సః అధరః = ఆ అధరం (క్రింది పెదవి), వః = మీకు, సాతిరేకాః = అధికమైన/అపరిమితమైన, సంపదః = సంపదను, విధత్తామ్ = ప్రసాదించుగాక.

తాత్పర్యం:

 ఏ అధరం (క్రింది పెదవి) యొక్క కాంతితో లోకాలు ఎరుపు రంగులోకి మారాయో, ఆ అధరం మీకు అపరిమితమైన సంపదను ప్రసాదించుగాక. హాలాహలాన్ని సోదర ప్రేమతో పలకరించడానికి వచ్చిన కౌస్తుభమణిఏమో అనిపించేలా శివుని అధరం ఎర్రగా ప్రకాశిస్తోంది.( హాలాహలం, కౌస్తుభం ఒకే పాల సముద్రం నుంది పుట్టాయి కనుక సహోదరులని చమత్కారం)  పార్వతీదేవి (గిరిసుత) ఏ అధరాన్ని తీవ్రమైన ప్రేమతో త్రాగుతుందో (విషం యొక్క నీలి రంగును అధరం యొక్క ఎరుపు రంగు కప్పివేస్తుందని సూచిస్తుంది) ఆ అధరం మీకు అపరిమితమైన సంపదను ప్రసాదించుగాక!

విశేషాలు: ఈ శ్లోకం శివుని క్రింది పెదవి యొక్క మహిమను, దాని కాంతిని వర్ణిస్తుంది. లోకాలను ఎరుపు రంగులోకి మార్చే కాంతి, కౌస్తుభ మణి వలె ప్రకాశించడం, మరియు పార్వతి విషాన్ని త్రాగడం (లేదా దాని ప్రభావాన్ని తగ్గించడం) ద్వారా దాని దివ్యత్వాన్ని తెలియజేస్తుంది. ఇది శివుని త్యాగాన్ని, పార్వతి పట్ల ఆయన ప్రేమను, మరియు ఆయన అధరం యొక్క శక్తిని సూచిస్తుంది.

 

 

 

 

 

శ్లోకం 10:

ఈ శ్లోకంలో శివుని దంతాల వర్ణన ఉన్నది

 అత్యర్థం రాజతే యా వదనశశధరాదుద్గలచ్చారువాణీ=

 పీయూషామ్భఃప్రవాహప్రసరపరిలసత్ఫేనబిన్ద్వావలీవ;

దేయాత్సా దన్తపఙ్క్తిశ్చిరమిహ దనుదాయాదదౌవారికస్య

ద్యుత్యా దీప్తేన్దుకున్దచ్ఛవిరమలతరప్రోన్నతాగ్రా ముదం వః . 10

పదచ్ఛేదం

అత్యర్థం, రాజతే, యా, వదన, శశధరాత్, ఉద్గలత్, చారు, వాణీ, పీయూష, అంభః, ప్రవాహ, ప్రసర, పరిలసత్, ఫేన, బిన్దు, ఆవలీ, ఇవ, దేయాత్, సా, దన్తపఙ్క్తిః, చిరమ్, ఇహ, దను, దాయాద, దౌవారికస్య, ద్యుత్యా, దీప్త, ఇన్దు, కున్ద, ఛవిః, అమలతర, ప్రోన్నత, అగ్రా, ముదమ్, వః

అన్వయం

యా వదన-శశధరాత్ ఉద్గలత్-చారు-వాణీ-పీయూష-అంభః-ప్రవాహ-ప్రసర-పరిలసత్-ఫేన-బిన్దు-ఆవలీ ఇవ అత్యర్థం రాజతే, ద్యుత్యా దీప్త-ఇన్దు-కున్ద-ఛవిః, అమలతర-ప్రోన్నత-అగ్రా, దను-దాయాద-దౌవారికస్య సా దన్తపఙ్క్తిః ఇహ వః చిరమ్ ముదమ్ దేయాత్.

ప్రతిపదార్థం

యా = ఏ దంత పంక్తి అయితే, వదన-శశధరాత్ = ముఖం అనే చంద్రుని నుండి, ఉద్గలత్ = వెలువడే, చారు-వాణీ-పీయూష-అంభః-ప్రవాహ = అందమైన వాక్కు అనే అమృత జల ప్రవాహంపై, ప్రసర = వ్యాపిస్తూ, పరిలసత్ = ప్రకాశించే, ఫేన-బిన్దు-ఆవలీ ఇవ = నురుగు బిందువుల సమూహం వలె, అత్యర్థం = మిక్కిలిగా, రాజతే = ప్రకాశిస్తుందో, ద్యుత్యా = కాంతితో, దీప్త = ప్రకాశించే, ఇన్దు = చంద్రుడు, కున్ద = మల్లెపువ్వు వలె (తెల్లగా), ఛవిః = కాంతి/రంగుతో (కూడినదో), అమలతర = అత్యంత నిర్మలమైన/స్వచ్ఛమైన, ప్రోన్నత-అగ్రా = పైకి లేచిన అంచులు కలిగినదో, దను-దాయాద-దౌవారికస్య = దనువు యొక్క సంతతికి చెందిన బాణాసురునికి ద్వారపాలకునిగా ఉన్న శివుని యొక్క, సా దన్తపఙ్క్తిః = ఆ దంత పంక్తి, ఇహ = ఇక్కడ (ఈ లోకంలో), వః = మీకు, చిరమ్ = చిరకాలం, ముదమ్ = ఆనందాన్ని, దేయాత్ = ప్రసాదించుగాక.

 

తాత్పర్యం:

 దానవుడయిన బాణాసురుని యొక్క   ద్వారపాలకునిగా ఉన్న  శివుని యొక్క ఆ దంత పంక్తి మీకు చిరకాలం ఆనందాన్ని ప్రసాదించుగాక. ఆ దంత పంక్తి కాంతితో ప్రకాశించే చంద్రుడు , మల్లెపువ్వు వలె స్వచ్ఛముగా ,  బాగా తెల్లగా ఉంటుంది.  ఆ దంత పంక్తి చంద్రుని వంటి ముఖం నుండి వెలువడే అందమైన వాక్కు అనే అమృత ప్రవాహంపై తేలియాడే నురుగు బిందువుల సమూహం వలె బాగా ప్రకాశిస్తుంది.

విశేషాలు:

ఈ శ్లోకం శివుని దంత పంక్తి యొక్క సౌందర్యాన్ని, దాని స్వచ్ఛతను వివరిస్తుంది. బాణాసురుని యొక్క   ద్వారపాలకునిగా  ఉండటం శివుని  భక్తాదరణను సూచిస్తుంది. చంద్రుడు, మల్లెపువ్వులతో పోల్చడం ద్వారా దంతాల తెల్లదనం, స్వచ్ఛత నొక్కి చెప్పబడింది. ఆయన వాక్కు అమృతం వలె ఉండటం, దంతాలు ఆ అమృత ప్రవాహంపై నురుగు బిందువుల వలె ఉండటం ఒక అద్భుతమైన కల్పన. ఇది శివుని వాక్శక్తిని, ఆయన సౌందర్యాన్ని ప్రశంసిస్తుంది.

బాణాసురుని ద్వారానికి శివుడు ద్వారపాలకునిగా ఉన్న వృత్తాంతం హరివంశ పురాణంలో, ముఖ్యంగా విష్ణు పర్వంలో వివరించబడింది.

వృత్తాంతం:

బాణాసురుడు ప్రహ్లాదుని మనుమడు, బలి చక్రవర్తి కుమారుడు. అతను మహా శివ భక్తుడు మరియు శివుని అనుగ్రహంతో అనేక వరాలు పొందినవాడు. బాణాసురుడు తన భక్తితో శివుడిని ప్రసన్నం చేసుకున్నప్పుడు, శివుడు అతనికి ఏమి వరం కావాలో కోరుకోమన్నాడు.

బాణాసురుడు తన కోట అయిన శోణితపురాన్ని రక్షించడానికి శివుడిని ద్వారపాలకునిగా ఉండమని కోరాడు. శివుడు, తన భక్తుని కోరికను మన్నించి, ఆ అభ్యర్థనను అంగీకరించాడు. ఇది బాణాసురునిపై శివుడికి ఉన్న అపారమైన ప్రేమ, అనుగ్రహాన్ని సూచిస్తుంది. ఈ సంఘటన శివ భక్తులలో బాణాసురుని గొప్ప స్థానాన్ని కూడా తెలియజేస్తుంది.

తరువాత, ఈ సంఘటన కృష్ణుడు మరియు బాణాసురుని మధ్య జరిగిన యుద్ధానికి దారితీస్తుంది. బాణాసురుని కుమార్తె ఉష, కృష్ణుని మనుమడు అనిరుద్ధుని ప్రేమించినప్పుడు, బాణాసురుడు వారి వివాహాన్ని వ్యతిరేకించాడు. ఇది యుద్ధానికి దారితీసింది. అందులో శివుడు బాణాసురుని పక్షాన నిలబడతాడు. అయితే, చివరికి కృష్ణుడి విజయం తరువాత, శివుడు కృష్ణుడిని బాణాసురునికి హాని చేయవద్దని కోరతాడు.

 

శ్లోకం 11:

ఈ శ్లోకంలో శివుని కంఠధ్వని వర్ణన ఉన్నది

న్యక్కుర్వన్నుర్వరాభృన్నిభఘనసమయోద్ఘుష్టమేఘౌఘఘోషం

 స్ఫూర్జద్వార్ధ్యుత్థితోరుధ్వనితమపి పరబ్రహ్మభూతో గభీరః ;

సువ్యక్తో వ్యక్తమూర్తేః ప్రకటితకరణః ప్రాణనాథస్య సత్యాః

 ప్రీత్యా వః సంవిదధ్యాత్ఫలవికలమలం జన్మనాధః స నాదః . 11

పదచ్ఛేదం

న్యక్కుర్వన్, ఉర్వరాభృత్, నిభ, ఘన, సమయ, ఉద్ఘుష్ట, మేఘ, ఓఘ, ఘోషం, స్ఫూర్జత్, వార్ధి, ఉత్థిత, ఉరు, ధ్వనితమ్, అపి, పరబ్రహ్మ, భూతః, గభీరః, సువ్యక్తః, వ్యక్తమూర్తేః, ప్రకటిత, కరణః, ప్రాణనాథస్య, సత్యాః, ప్రీత్యా, వః, సంవిదధ్యాత్, ఫల, వికలమ్, అలమ్, జన్మనాథః, సః, నాదః

అన్వయం

ఉర్వరాభృత్-నిభ-ఘన-సమయ-ఉద్ఘుష్ట-మేఘ-ఓఘ-ఘోషం, స్ఫూర్జత్-వార్ధి-ఉత్థిత-ఉరు-ధ్వనితమ్ అపి న్యక్కుర్వన్, పరబ్రహ్మ-భూతః, గభీరః, సువ్యక్తః, వ్యక్తమూర్తేః, ప్రకటిత-కరణః, సత్యాః ప్రాణనాథస్య సః నాదః, వః ప్రీత్యా అలమ్ ఫల-వికలమ్ జన్మ సంవిదధ్యాత్.

ప్రతిపదార్థం

ఉర్వరాభృత్-నిభ = పర్వతాల వంటి, ఘన-సమయ = వర్షాకాలంలో, ఉద్ఘుష్ట = ధ్వనింపజేయబడిన, మేఘ-ఓఘ-ఘోషం = మేఘ సమూహం యొక్క భయంకరమైన శబ్దాన్ని, స్ఫూర్జత్ = గర్జిస్తున్న/ప్రకాశిస్తున్న, వార్ధి = సముద్రం నుండి, ఉత్థిత = వెలువడిన, ఉరు-ధ్వనితమ్ అపి = గొప్ప/భారీ ధ్వనిని కూడా, న్యక్కుర్వన్ = తక్కువ చేస్తూ/అణచివేస్తూ, పరబ్రహ్మ-భూతః = పరబ్రహ్మ వలె అయినది (పరబ్రహ్మ రూపం వలె ఉన్న), గభీరః = గంభీరమైన, సువ్యక్తః = చక్కగా వ్యక్తమైనది, వ్యక్తమూర్తేః = వ్యక్తమైన ఆకారం గలవాని యొక్క, ప్రకటిత-కరణః = వ్యక్తపరచబడిన ఇంద్రియాలు కలిగిన, సత్యాః ప్రాణనాథస్య = సతీదేవి యొక్క ప్రాణనాథుడైన (భర్త అయిన) శివుని యొక్క, సః నాదః = ఆ నాదం (శబ్దం), వః = మీకు, ప్రీత్యా = ప్రీతితో/ప్రేమతో, అలమ్ = చాలా/మిక్కిలి, ఫల-వికలమ్ = ఫలాలు లేనిది/వ్యర్థమైన, జన్మ = జన్మను, సంవిదధ్యాత్ = చక్కగా చేయుగాక/ప్రసాదించుగాక (జన్మ రాహిత్యాన్ని కలిగించుగాక అని తాత్పర్యం).

తాత్పర్యం:

 సతీదేవి ప్రాణనాథుడైన శివుని యొక్క స్పష్టమైన, వ్యక్తమైన రూపం కలిగిన, ప్రకటితమైన ఇంద్రియాలు కలిగిన, పరబ్రహ్మ స్వరూపమైన, గంభీరమైన ఆకంఠ నాదం, ప్రేమతో మీకు వ్యర్థమైన ఫలాలను ఇచ్చే జన్మను అంతం చేయుగాక. అది పర్వతాల వంటి మేఘాలు వర్షాకాలంలో చేసే భయంకరమైన శబ్దాన్ని, మరియు గర్జిస్తున్న సముద్రం నుండి వెలువడే గొప్ప ధ్వనిని కూడా తక్కువ చేస్తుంది.

విశేషాలు:

ఈ శ్లోకం శివుని కంఠ నాదం యొక్క మహిమను వర్ణిస్తుంది. ఈ నాదం పరబ్రహ్మ స్వరూపమని, గంభీరమైనదని, మరియు భక్తుల జన్మరాహిత్యాన్ని ప్రసాదించేదని చెప్పబడింది. మేఘాల గర్జన, సముద్రపు ధ్వని కంటే గొప్పదని వర్ణించడం ద్వారా ఈ నాదం యొక్క శక్తిని, దాని దివ్యత్వాన్ని నొక్కి చెప్పబడింది. ఇది శివుని సర్వోన్నతత్వాన్ని, ఆయన భక్తుల పట్ల కరుణను సూచిస్తుంది.

 

శ్లోకం 12:

ఈ శ్లోకంలో శివుని అట్టహాస వర్ణన ఉన్నది

 భాసా యస్య త్రిలోకీ లసతి పరిలసత్ఫేనబిన్ద్వర్ణవాన్త=

ర్వ్యామగ్నేవాతిగౌరస్తులితసురసరిద్వారిపూరప్రసారః;

పీనాత్మా దన్తభాభిర్భృశమహహహకారాతిభీమః సదేష్టాం

 పుష్టాం తుష్టిం కృషీష్ట స్ఫుటమిహ భవతామట్టహాసో౽ష్టమూర్తేః . 12 .

పదచ్ఛేదం

భాసా, యస్య, త్రిలోకీ, లసతి, పరిలసత్, ఫేన, బిన్దు, అర్ణవ, అన్తః, వ్యామగ్నా, ఇవ, అతిగౌరః, తులిత, సురసరిత్, వారి, పూర, ప్రసారః, పీన, ఆత్మా, దన్త, ఆభాభిః, భృశమ్, అహహహకారా, అతి, భీమః, సదా, ఇష్టామ్, పుష్టామ్, తుష్టిమ్, కృషీష్ట, స్ఫుటమ్, ఇహ, భవతామ్, అట్టహాసః, అష్టమూర్తేః

---

---

అన్వయం

యస్య భాసా త్రిలోకీ పరిలసత్-ఫేన-బిన్దు-అర్ణవ-అన్తః వ్యామగ్నా ఇవ లసతి, అతిగౌరః, తులిత-సురసరిత్-వారి-పూర-ప్రసారః, పీన-ఆత్మా, దన్త-ఆభాభిః భృశమ్ అహహహకారా-అతి-భీమః, అష్టమూర్తేః అట్టహాసః, ఇహ భవతామ్ స్ఫుటమ్ సదా ఇష్టామ్ పుష్టామ్ తుష్టిమ్ కృషీష్ట.

 

 

ప్రతిపదార్థం

యస్య = ఏ అట్టహాసం (పెద్ద నవ్వు) యొక్క, భాసా = కాంతితో, త్రిలోకీ = మూడు లోకాలు, పరిలసత్ = ప్రకాశించే, ఫేన-బిన్దు-అర్ణవ-అన్తః = నురుగు బిందువుల సముద్రం లోపల, వ్యామగ్నా ఇవ = పూర్తిగా మునిగినట్లుగా, లసతి = ప్రకాశిస్తాయో, అతిగౌరః = అత్యంత తెల్లనిదిగా ఉంటుందో, సురసరిత్ = దేవనది (గంగానది) యొక్క, వారి-పూర = జల ప్రవాహం యొక్క, ప్రసారః = విస్తరణతో, తులిత = పోల్చదగినదో, పీన-ఆత్మా = విస్తరించిన రూపం కలిగినదో, దన్త-ఆభాభిః = దంతాల కాంతులచే, భృశమ్ = మిక్కిలి/అత్యంత, అహహహకారా = "హా హా హా" అనే శబ్దంతో, అతి-భీమః = అత్యంత భయంకరమైనదో, అష్టమూర్తేః = అష్టమూర్తి అయిన శివుని యొక్క (పంచభూతములు, సూర్యచంద్రులు, యజ్ఞకర్త - అను ఎనిమిది స్వరూపములు కలవాడు), అట్టహాసః = ఆ అట్టహాసం, ఇహ = ఇక్కడ (ఈ లోకంలో), భవతామ్ = మీకు, స్ఫుటమ్ = స్పష్టంగా, సదా = ఎల్లప్పుడూ, ఇష్టామ్ = కోరిన/ఇష్టమైన, పుష్టామ్ = బలమైన/పుష్టికరమైన, తుష్టిమ్ = సంతృప్తిని, కృషీష్ట = చేయుగాక/ప్రసాదించుగాక.

తాత్పర్యం:

అష్టమూర్తి అయిన శివుని అట్టహాసం (పెద్ద నవ్వు) ఇక్కడ మీకు ఎల్లప్పుడూ కోరిన, బలమైన సంతృప్తిని స్పష్టంగా ప్రసాదించుగాక. ఆ అట్టహాసపు కాంతితో మూడు లోకాలు ప్రకాశిస్తాయి.  అది ప్రకాశించే నురుగు బిందువుల సముద్రంలో మునిగినట్లుగా బాగా తెల్లగా ఉంటుంది. ఆ అట్టహాసం గంగానది ప్రవాహ విస్తరణతో పోల్చదగినది. దంతాల కాంతితో బాగా విస్తరించినది. "హా హా హా" అనే శబ్దంతో అత్యంత భయంకరమైనది.

విశేషాలు: ఈ శ్లోకం శివుని అట్టహాసం యొక్క శక్తిని, దాని రూపాన్ని వర్ణిస్తుంది. మూడు లోకాలను ప్రకాశింపజేయడం, నురుగు బిందువుల సముద్రంలో మునిగినట్లుగా తెల్లగా ఉండటం, గంగానది ప్రవాహంతో పోల్చడం ద్వారా దాని విస్తృతిని, దివ్యత్వాన్ని తెలియజేస్తుంది. దంతాల కాంతితో విస్తరించడం, భయంకరమైన శబ్దంతో కూడి ఉండటం శివుని శక్తికి, ఆయన సంహారక రూపానికి ప్రతీక. ఇది భక్తులకు సంతృప్తిని ప్రసాదించేదిగా వర్ణించబడింది.

 

శ్లోకం 13:

ఈ శ్లోకంలో శివుని పంచముఖాల యొక్క వర్ణన ఉన్నది

సద్యోజాతాఖ్యమాప్యం యదు విమలముదగ్వర్తి యద్వామదేవం

 నామ్నా హేమ్నా సదృక్షం జలదనిభమఘోరాహ్వయం దక్షిణం యత్ ;

యద్బాలార్కప్రభం తత్పురుషనిగదితం పూర్వమీశానసంజ్ఞం

 యద్దివ్యం తాని శమ్భోర్భవదభిలషితం పఞ్చ దద్యుర్ముఖాని . 13 .

పదచ్ఛేదం

సద్యోజాత, ఆఖ్యమ్, ఆప్యమ్, యత్, ఉ, విమలమ్, ఉదక్, వర్తి, యత్, వామదేవం, నామ్నా, హేమ్నా, సదృశం, జలదనిభమ్, అఘోర, ఆహ్వయం, దక్షిణం, యత్, యత్, బాలార్క, ప్రభం, తత్పురుష, నిగదితమ్, పూర్వమ్, ఈశాన, సంజ్ఞం, యత్, దివ్యమ్, తాని, శమ్భోః, భవత్, అభిలషితమ్, పఞ్చ, దద్యుః, ముఖాని

---

అన్వయం

యత్ సద్యోజాత-ఆఖ్యమ్ ఆప్యం, యత్ ఉ విమలమ్ ఉదక్-వర్తి వామదేవం నామ్నా, యత్ జలదనిభమ్ అఘోర-ఆహ్వయం దక్షిణం, యత్ బాలార్క-ప్రభం తత్పురుష-నిగదితమ్, యత్ పూర్వమ్ ఈశాన-సంజ్ఞం దివ్యమ్, శమ్భోః తాని పఞ్చ ముఖాని భవత్-అభిలషితమ్ దద్యుః.

ప్రతిపదార్థం

యత్ = ఏ ముఖం అయితే, సద్యోజాత-ఆఖ్యమ్ = సద్యోజాతము అనే పేరుతో (శివుని ఐదు ముఖాలలో ఒకటి, పశ్చిమ దిశకు అధిపతి), ఆప్యం = జల తత్వంతో కూడుకున్నదో (సృష్టికి ప్రారంభస్థానమని భావం), యత్ ఉ = ఏది అయితే, విమలమ్ = స్వచ్ఛమైనదిగా ఉంటుందో, ఉదక్-వర్తి = ఉత్తర దిశలో ఉన్న, వామదేవం నామ్నా = వామదేవము అనే పేరుతో (శివుని ఐదు ముఖాలలో ఒకటి, వాయు తత్వం), యత్ = ఏది అయితే, జలదనిభమ్ = మేఘం వలె ఉంటుందో (నీల మేఘశ్యాముడు వలె), దక్షిణం = దక్షిణ దిశలో ఉన్న, అఘోర-ఆహ్వయం = అఘోరము అనే పేరుతో పిలువబడేది (శివుని ఐదు ముఖాలలో ఒకటి, అగ్ని తత్వం), యత్ = ఏది అయితే, బాలార్క-ప్రభం = బాల సూర్యుని (ఉదయించే సూర్యుని) కాంతి వలె ఉంటుందో, పూర్వమ్ = తూర్పు దిశలో ఉన్న, తత్పురుష-నిగదితమ్ = తత్పురుషము అని చెప్పబడినదో (శివుని ఐదు ముఖాలలో ఒకటి), యత్ = ఏది అయితే, దివ్యమ్ = దివ్యమైన, ఈశాన-సంజ్ఞమ్ = ఈశానము అనే పేరుతో (శివుని ఐదు ముఖాలలో ఒకటి, ఊర్ధ్వ దిశకు అధిపతి, ఆకాశ తత్వానికి సంబంధించినది) ఉంటుందో, శమ్భోః = శంభువు యొక్క (శివుని), తాని పఞ్చ ముఖాని = ఆ ఐదు ముఖాలు, భవత్-అభిలషితమ్ = మీకు కోరినది/అభిలషించినది, దద్యుః = ప్రసాదించుగాక.

 

తాత్పర్యం:

 శంభువు (శివుడు) యొక్క ఐదు ముఖాలు మీకు కోరిన వాటిని ప్రసాదించుగాక. అవి: సద్యోజాతము (పశ్చిమాన, నీటి తత్వం, స్వచ్ఛమైనది), వామదేవము (ఉత్తరాన, వాయు తత్వం, బంగారంతో సమానం), అఘోరము (దక్షిణాన, అగ్ని తత్వం, మేఘం వలె), తత్పురుష ము (తూర్పున, ఆకాశ తత్వం, ఉదయించే సూర్యుని వలె ప్రకాశిస్తుంది), మరియు దివ్యమైన ఈశాన ము (భూత తత్వం).

విశేషాలు:

ఈ శ్లోకం శివుని ఐదు ముఖాలను, వాటి దిక్కులను, తత్వాలను, మరియు రంగులను వివరిస్తుంది. ఈ ఐదు ముఖాలు శివుని పంచభూత స్వరూపాన్ని, ఆయన సర్వవ్యాపకత్వాన్ని సూచిస్తాయి. భక్తుల కోరికలను తీర్చేవిగా ఈ ముఖాలు వర్ణించబడ్డాయి. ఇది శివుని సమగ్ర రూపాన్ని, ఆయన సృష్టి, స్థితి, లయ కారణత్వాన్ని తెలియజేస్తుంది.

 

శ్లోకం 14:

ఈ శ్లోకంలో శివుని మెడ యొక్క వర్ణన ఉన్నది.

 ఆత్మప్రేమ్ణో భవాన్యా స్వయమివ రచితాః సాదరం సాంవనన్యా

 మష్యా తిస్రః సునీలాఞ్జననిభగలరేఖాః సమాభాన్తి యస్యామ్ ;

 ఆకల్పానల్పభాసా భృశరుచిరతరా కమ్బుకల్పామ్బికాయాః

పత్యుః సాత్యన్తమన్తర్విలసతు సతతం మన్థరా కన్ధరా వః . 14.

 

పదచ్ఛేదం

ఆత్మ, ప్రేమ్ణః, భవాన్యా, స్వయమ్, ఇవ, రచితాః, సాదరమ్, సాంవనన్యా, మష్యా, తిస్రః, సునీల, అఞ్జన, నిభ, గల, రేఖాః, సమాభాన్తి, యస్యామ్, ఆకల్ప, అనల్ప, భాసా, భృశ, రుచిరతరా, కమ్బు, కల్పా, అంబికాయాః, పత్యుః, సా, అత్యన్తమ్, అంతః, విలసతు, సతతమ్, మన్థరా, కన్ధరా, వః

ప్రతిపదార్థం

యస్యామ్ = ఏ మెడపై అయితే, ఆకల్ప-అనల్ప-భాసా = ఆభరణాల వంటి గొప్ప కాంతితో, భృశ-రుచిరతరా = మిక్కిలి ప్రకాశవంతమైనదిగా, కమ్బు-కల్పా = శంఖం వలె ఉన్నదిగా ఉంటుందో, భవాన్యా = భవానీచే (పార్వతీదేవిచే), ఆత్మ-ప్రేమ్ణః = తన ప్రేమతో, స్వయమ్ ఇవ = స్వయంగా చేయబడిన దానివలె, సాదరమ్ = ఆదరంతో, సాంవనన్యా = ప్రేమను కలిగించే/ఆకర్షించే విధంగా, మష్యా = కాటుకతో, తిస్రః = మూడు, సునీల-అఞ్జన-నిభ = అందమైన నీలిరంగు కాటుక వంటి, గల-రేఖాః = మెడ గీతలు, సమాభాన్తి = చక్కగా ప్రకాశిస్తున్నాయో, అంబికాయాః పత్యుః = అంబిక యొక్క భర్త అయిన శివుని యొక్క, సా మన్థరా కన్ధరా = ఆ మందమైన/అందమైన/శంఖం వలె వంపులు కలిగిన మెడ, వః = మీకు, అత్యన్తమ్ = అత్యంత, అన్తః = లోపల/హృదయంలో, సతతమ్ = ఎల్లప్పుడూ, విలసతు = ప్రకాశించుగాక.

తాత్పర్యం:

 శివుని మెడపై  ప్రేమతో భవానీ (పార్వతి) స్వయంగా ఆదరంతో, ఆకర్షణీయమైన కాటుకతో గీసినట్లుగా,  మూడు అందమైన నీలిరంగు కాటుక వంటి మెడ గీతలు ప్రకాశిస్తున్నాయి. (నిజానికి ఇది  విషం ఉండుట వలన శివుని మెడపై నల్లగా ఉన్న మచ్చ. దీనికి కవి ఊహ ఇది) అటువంటి అంబిక (పార్వతి) భర్త అయిన శివుని యొక్క ఆ మందమైన (లేదా అందమైన), ఆభరణాల గొప్ప కాంతితో అత్యంత ప్రకాశవంతమైన, శంఖం వలె ఉన్న మెడ మీకు ఎల్లప్పుడూ  మీ హృదయం లోపల ప్రకాశించుగాక!

విశేషాలు:

 ఈ శ్లోకం శివుని మెడ యొక్క సౌందర్యాన్ని, దానిపై ఉన్న మూడు గీతలను వర్ణిస్తుంది. ఆదరంతో, ఆకర్షణీయమైన కాటుకతో పార్వతి గీసిందని చెప్పుటలో  శివుని పట్ల పార్వతికున్న ప్రేమను, ఆయన మెడ యొక్క శంఖం వంటి సౌందర్యాన్ని, మరియు దాని దివ్యత్వాన్ని తెలియజేస్తుంది. ఇది శివుని రూపంలోని ప్రతి భాగానికి ఉన్న ఆధ్యాత్మిక ప్రాముఖ్యతను సూచిస్తుంది.

 

శ్లోకం 15:

ఈ శ్లోకంలో శివుని కాలకూట విషపు వర్ణన ఉన్నది.

 వక్త్రేన్దోర్దన్తలక్ష్మ్యాశ్చిరమధరమహాకౌస్తుభస్యాప్యుపాన్తే

 సోత్థానాం ప్రార్థయన్యః స్థితిమచలభువే వారయన్త్యై నివేశమ్ ;

 ప్రాయుఙ్క్తేవాశిషో యః ప్రతిపదమమృతత్వే స్థితః కాలశత్రోః

కాలం కుర్వన్గలం వో హృదయమయమలం క్షాలయేత్కాలకూటః . 15 .

 

 

 

పదచ్ఛేదం

వక్త్ర, ఇన్దోః, దన్త, లక్ష్మ్యాః, చిరమ్, అధర, మహా, కౌస్తుభస్య, అపి, ఉపాన్తే, సోత్థానాం, ప్రార్థయన్, యః, స్థితిమ్, అచల, భువే, వారయన్త్యై, నివేశమ్, ప్రాయుఙ్క్త, ఇవ, ఆశిషః, యః, ప్రతిపదమ్, అమృతత్వే, స్థితః, కాలశత్రోః, కాలమ్, కుర్వన్, గలమ్, వః, హృదయమ్, అయమ్, అలమ్, క్షాలయేత్, కాలకూటః

అన్వయం

యః వక్త్ర-ఇన్దోః దన్త-లక్ష్మ్యాః చిరమ్ అధర-మహా-కౌస్తుభస్య అపి ఉపాన్తే సోత్థానాం, అచల-భువే నివేశమ్ వారయన్త్యై, స్థితిమ్ ప్రార్థయన్, యః కాలశత్రోః ప్రతిపదమ్ అమృతత్వే స్థితః, గలమ్ కాలమ్ కుర్వన్, అయమ్ కాలకూటః వః హృదయమ్ అలమ్ క్షాలయేత్ ఇవ ఆశిషః ప్రాయుఙ్క్త.

ప్రతిపదార్థం

యః = ఏ కాలకూట విషం అయితే, వక్త్ర-ఇన్దోః = ముఖం అనే చంద్రునికి, దన్త-లక్ష్మ్యాః = దంతాల కాంతికి, చిరమ్ అధర = చాలాకాలంగా ఉన్న క్రింది పెదవికి, మహా-కౌస్తుభస్య అపి = మహాకౌస్తుభ మణికి కూడా, ఉపాన్తే = దగ్గరగా, సోత్థానాం = తనతో పాటు పుట్టినవి/సహోదరులైన వాటికి (అమృతం, లక్ష్మి, కౌస్తుభం మొదలైనవి), స్థితిమ్ = స్థానాన్ని, ప్రార్థయన్ = కోరుకుంటూ ఉంటుందో, అచల-భువే = పర్వతరాజ పుత్రిక (పార్వతి), నివేశమ్ = (తన) ప్రవేశాన్ని, వారయన్త్యై = అడ్డుకుంటున్నప్పటికీ (తన స్థానాన్ని పొందినదో), యః = ఏది అయితే, కాలశత్రోః = కాలునికి (యమునికి) శత్రువైన శివుని యొక్క, ప్రతిపదమ్ = ప్రతి అడుగునా/ప్రతి క్షణం, అమృతత్వే = అమృతత్వంలో (నాశనం లేని స్థితిలో), స్థితః = స్థిరపడి ఉన్నదో, గలమ్ = గొంతును, కాలమ్ కుర్వన్ = నలుపు రంగును కలిగి ఉన్న, అయమ్ కాలకూటః = ఈ కాలకూట విషం, వః = మీకు, హృదయమ్ = హృదయంలోని, అలమ్ = మాలిన్యాన్ని, క్షాలయేత్ ఇవ = కడిగివేసినట్లుగా, ఆశిషః = ఆశీర్వాదాలు, ప్రాయుఙ్క్త = ప్రసాదించుగాక.

తాత్పర్యం:

యమునికి శత్రువైన శివుని యొక్క నల్లగా మారిన గొంతును కలిగిన ఈ కాలకూట విషం మీ హృదయంలోని మాలిన్యాన్ని కడిగివేయుగాక. ఇది చంద్రుని వంటి ముఖం, దంతాల కాంతి, చిరకాలం ఉన్న అధరం (పెదవి), మహాకౌస్తుభ మణి వంటి వాటికి దగ్గరగా, తన సహోదరులతో (అమృతం, లక్ష్మి మొదలైనవి) పాటు స్థానాన్ని కోరుకుంటూ, పర్వతరాజ పుత్రిక (పార్వతి) ప్రవేశాన్ని అడ్డుకుంటున్నప్పటికీ, ఆమెను ఆశీర్వదించినట్లుగా స్థిరపడింది. ఈ విషము ప్రతి అడుగునా అమృతత్వంలో స్థిరపడినది.

(చంద్రుడు, లక్ష్మి, కౌస్తుభం వీటితో పాటు  పాలసముద్రంలో విషం కూడా కలిసిపుట్టింది. అందుకే అవి సహోదరులని కవి చమత్కారం.  విషాన్ని  తన భర్త లోపలికి పూర్తిగా  చేరనీయకుండా పార్వతి అడ్డుకుంటోంది. అందుచేత హాలాహలం శివుని  కంఠములో  ఉండి దానిని మరింత నల్లగా చేస్తోంది. తనను అడ్డుకొన్నప్పటికీ శివుని కంఠంలోని కాలకూటం పార్వతిని ఆశీర్వదిస్తున్నదని కవి చమత్కారం. విషము అమృతము అనేవి విరుద్ధార్థకములు, సమానార్ధకములు అని ఒక సంప్రదాయం. అందువల్ల విషానికి కూడా అమృతత్వస్థితి వచ్చిందని కవి చమత్కార భావన)

విశేషాలు:

 ఈ శ్లోకం కాలకూట విషం యొక్క మహిమను, అది శివుని గొంతులో ఎలా స్థిరపడిందో వివరిస్తుంది. ఈ విషం హృదయ మాలిన్యాన్ని తొలగించే శక్తిని కలిగి ఉందని, శివుని గొంతులో స్థిరపడటం ద్వారా అమృతత్వ స్థితిని పొందిందని చెప్పబడింది. పార్వతి అడ్డుకున్నప్పటికీ, అది శివునిలో భాగమైందని వర్ణించడం, శివుని త్యాగాన్ని, ఆయన దివ్యత్వాన్ని తెలియజేస్తుంది. ఇది శివునిలోని ప్రతి అంశం భక్తులకు శుభాన్ని చేకూరుస్తుందని సూచిస్తుంది.

 

శ్లోకం 16:

ఈ శ్లోకంలో శివుని బాహుమూలముల వర్ణన ఉన్నది.

 ప్రౌఢప్రేమాకులాయా దృఢతరపరిరమ్భేషు పర్వేన్దుముఖ్యాః

పార్వత్యాశ్చారుచామీకరవలయపదైరఙ్కితం కాన్తిశాలి ;

రఙ్గన్నాగాఙ్గదాఢ్యం సతతమవిహితం కర్మ నిర్మూలయేత్త=

 ద్దోర్మూలం నిర్మలం యద్ధృది దురితమపాస్యార్జితం ధూర్జటేర్వః . 16 .

పదచ్ఛేదం

ప్రౌఢ, ప్రేమ, ఆకులాయాః, దృఢతర, పరిరమ్భేషు, పూర్ణేన్దు, ముఖ్యాః, పార్వత్యాః, చారు, చామీకర, వలయ, పదైః, అఙ్కితం, కాంతి, శాలి, రఙ్గత్, నాగ, అఙ్గద, ఆఢ్యం, సతతమ్, అవిహితం, కర్మ, నిర్మూలయేత్, తత్, దోర్మూలం, నిర్మలం, యత్, హృది, దురితమ్, అపాస్య, ఆర్జితం, ధూర్జటేః, వః

అన్వయం

ప్రౌఢ-ప్రేమ-ఆకులాయాః పూర్ణేన్దు-ముఖ్యాః పార్వత్యాః దృఢతర-పరిరమ్భేషు చారు-చామీకర-వలయ-పదైః అఙ్కితం, కాంతి-శాలి, రఙ్గత్-నాగ-అఙ్గద-ఆఢ్యం, ధూర్జటేః తత్ నిర్మలం దోర్మూలం, యత్ హృది దురితమ్ అపాస్య ఆర్జితం సతతమ్ అవిహితం కర్మ, వః నిర్మూలయేత్.

ప్రతిపదార్థం

ప్రౌఢ-ప్రేమ-ఆకులాయాః = గాఢమైన ప్రేమతో నిండినదైన, పూర్ణేన్దు-ముఖ్యాః = పూర్ణచంద్రుని వంటి ముఖం గలదైన, పార్వత్యాః = పార్వతీదేవి యొక్క, దృఢతర-పరిరమ్భేషు = మిక్కిలి దృఢమైన ఆలింగనాలలో (కలిగినప్పుడు), చారు-చామీకర-వలయ-పదైః = అందమైన బంగారు గాజుల గుర్తులచే, అఙ్కితం = గుర్తించబడినది, కాంతి-శాలి = కాంతితో కూడినది, రఙ్గత్-నాగ-అఙ్గద-ఆఢ్యం = కదులుతున్న సర్పాలనే భుజకీర్తులతో (భుజబంధాలతో) నిండినది, ధూర్జటేః = ధూర్జటి (శివుడు) యొక్క, తత్ నిర్మలం దోర్మూలం = ఆ స్వచ్ఛమైన/కళంకం లేని భుజాల మూలం (భుజస్కంధం), యత్ = ఏది అయితే, వః = మీకు (మీ), హృది = హృదయంలోని, దురితమ్ అపాస్య = పాపాలను తొలగించి, ఆర్జితం = సంపాదించబడిన, సతతమ్ = ఎల్లప్పుడూ, అవిహితం కర్మ = నిషేధించబడిన/శాస్త్ర విరుద్ధమైన కర్మలను, నిర్మూలయేత్ = పూర్తిగా నాశనం చేయుగాక.

 

తాత్పర్యం:

 ధూర్జటి (శివుడు) యొక్క నిర్మలమైన, కాంతితో ప్రకాశించే బాహుమూలాలు మీ హృదయంలోని పాపాలను తొలగించి, సంపాదించిన నిషేధించబడిన కర్మలను నాశనం చేయుగాక. అవి ప్రౌఢమైన ప్రేమతో నిండిన, పూర్ణచంద్రుని వంటి ముఖం కలిగిన పార్వతీదేవి యొక్క అందమైన బంగారు గాజుల గుర్తులు కలిగి ఉన్నాయి. అవి కదులుతూ పడగలు విప్పిన సర్పాలనే భుజకీర్తులతో నిండి ఉన్నాయి.

విశేషాలు:

 ఈ శ్లోకం శివుని భుజమూలాల మహిమను, వాటి సౌందర్యాన్ని వర్ణిస్తుంది. పార్వతి యొక్క గాజుల గుర్తులు, సర్పాలనే భుజకీర్తులు ఆయన రూపానికి అదనపు అందాన్ని, దివ్యత్వాన్ని చేకూరుస్తాయి. పాపాలను, నిషేధిత కర్మలను నాశనం చేసే శక్తి ఆయన భుజమూలాలకు ఉందని చెప్పడం ద్వారా శివుని రక్షకత్వాన్ని, ఆయన భక్తుల పట్ల కరుణను తెలియజేస్తుంది.

 

శ్లోకం 17:

ఈ శ్లోకంలో శివుని చేతుల వర్ణన ఉన్నది.

 కణ్ఠాశ్లేషార్థమాప్తా దివ ఇవ కమితుః స్వర్గసిన్ధోః ప్రవాహాః

క్రాన్త్యై సంసారసిన్ధోః స్ఫటికమణిమహాసఙ్క్రమాకారదీర్ఘాః ;

తిర్యగ్విష్కమ్భభూతాస్త్రిభువనవసతేర్భిన్నదైత్యేభదేహా

వాహా వస్తా హరస్య ద్రుతమిహ నివహానంహసాం సంహరన్తు . 17 .

పదచ్ఛేదం

కణ్ఠ, ఆశ్లేష, అర్థమ్, ఆప్తాః, దివః, ఇవ, కమితుః, స్వర్గ, సిన్ధోః, ప్రవాహాః, క్రాన్త్యై, సంసార, సిన్ధోః, స్ఫటిక, మణి, మహా, సఙ్క్రమ, ఆకార, దీర్ఘాః, తిర్యక్, విష్కమ్భ, భూతాః, త్రిభువన, వసతేః, భిన్న, దైత్య, ఇభ, దేహాః, వాహాః, వః, స్తాత్, హరస్య, ద్రుతమ్, ఇహ, నివహాన్, అంహసాం, సంహరన్తు

అన్వయం

దివః కమితుః కణ్ఠ-ఆశ్లేష-అర్థమ్ ఆప్తాః ఇవ, సంసార-సిన్ధోః క్రాన్త్యై స్ఫటిక-మణి-మహా-సఙ్క్రమ-ఆకార-దీర్ఘాః, త్రిభువన-వసతేః తిర్యక్-విష్కమ్భ-భూతాః, భిన్న-దైత్య-ఇభ-దేహాః స్వర్గ-సిన్ధోః ప్రవాహాః, హరస్య వాహాః, ఇహ వః అంహసాం నివహాన్ ద్రుతమ్ సంహరన్తు.

ప్రతిపదార్థం

దివః కమితుః = ఆకాశానికి ప్రియుడైన (లేదా ఆకాశంలో సంచరించే) శివుని యొక్క, కణ్ఠ-ఆశ్లేష-అర్థమ్ = కంఠాన్ని కౌగిలించుకోవడానికి, ఆప్తాః ఇవ = వచ్చినట్లుగా (తోచేవి), సంసార-సిన్ధోః = సంసార సాగరాన్ని, క్రాన్త్యై = దాటడానికి (సహాయపడే), స్ఫటిక-మణి-మహా-సఙ్క్రమ-ఆకార-దీర్ఘాః = స్ఫటిక మణులతో చేసిన గొప్ప వంతెన వలె పొడవుగా ఉన్నవి, త్రిభువన-వసతేః = మూడు లోకాలకు (నివాసాలకు) సంబంధించి, తిర్యక్-విష్కమ్భ-భూతాః = అడ్డంగా ఉన్న స్తంభాల వంటివి, భిన్న-దైత్య-ఇభ-దేహాః = చీల్చబడిన దైత్యుడైన గజాసురుని శరీరాలు కలిగినవి, స్వర్గ-సిన్ధోః ప్రవాహాః = గంగానది ప్రవాహాల వంటివి (అయిన), హరస్య = హరుని (శివుని) యొక్క, వాహాః = చేతులు, ఇహ = ఇక్కడ (ఈ లోకంలో), వః = మీకు, అంహసాం నివహాన్ = పాపాల సమూహాన్ని, ద్రుతమ్ = త్వరగా, సంహరన్తు = నాశనం చేయుగాక.

తాత్పర్యం:

 హరుని (శివుని) చేతులు మీకు పాపాల సమూహాన్ని త్వరగా నాశనం చేయుగాక. ఆ చేతులు ప్రియుని కంఠాన్ని కౌగిలించుకోవడానికి ఆకాశగంగ వాటిపై  గంగానది ప్రవహిస్తున్నట్లుగా ఉన్నాయి. ఆ చేతులు సంసార సాగరాన్ని దాటడానికి స్ఫటిక మణులతో చేసిన గొప్ప వంతెన వలె పొడవుగా ఉన్నాయి. ఆ చేతులు మూడు లోకాలను  అతిక్రమించి తన శరీరాన్ని  పెంచిన గజాసురుని చీల్చాయి.   

విశేషాలు:

ఈ శ్లోకం శివుని చేతుల శక్తిని, వాటి రూపాన్ని వర్ణిస్తుంది. గంగానది ప్రవాహాలు, స్ఫటిక వంతెన, లోకాలకు స్తంభాలు వంటి పోలికలు ఆయన చేతుల విస్తృతిని, బలాన్ని, మరియు రక్షకత్వాన్ని తెలియజేస్తాయి. గజాసురుని సంహరించే శక్తిని కలిగి ఉండటం ద్వారా శివుని సంహారక రూపాన్ని, పాపాలను నాశనం చేసే సామర్థ్యాన్ని నొక్కి చెప్పబడింది.

 

శ్లోకం18:

 ఈ శ్లోకంలో శివుని వక్షస్థల వర్ణన ఉన్నది.

వక్షో దక్షద్విషో'లం స్మరభరవినమద్దక్షజాక్షీణవక్షో

 జాన్తర్నిక్షిప్తశుమ్భన్మలయజమిలితోద్భాసి భస్మోక్షితం యత్ ;

క్షిప్రం తద్రూక్షచక్షుఃశ్రుతిగణఫణరత్నౌఘభాభీక్ష్ణశోభం

 యుష్మాకం శశ్వదేనః స్ఫటికమణిశిలామణ్డలాభం క్షిణోతు .18.

పదచ్ఛేదం

వక్షః, దక్ష, ద్విషః, అలమ్, స్మర, భర, వినమత్, దక్షజా, అక్షీణ, వక్షః, జా, అంతః, నిక్షిప్త, శుమ్భత్, మలయజ, మిలిత, ఉద్భాసి, భస్మ, ఉక్షితమ్, యత్, క్షిప్రమ్, తత్, రూక్ష, చక్షుః, శ్రుతి, గణ, ఫణ, రత్న, ఓఘ, ఆభా, ఆభీక్ష్ణ, శోభమ్, యుష్మాకమ్, శశ్వత్, ఏనః, స్ఫటిక, మణి, శిలా, మణ్డల, ఆభమ్, క్షిణోతు

అన్వయం

దక్ష-ద్విషః యత్ వక్షః, స్మర-భర-వినమత్-దక్షజా-అక్షీణ-వక్షోజా-అంతః-నిక్షిప్త-శుమ్భత్-మలయజ-మిలిత-ఉద్భాసి-భస్మ-ఉక్షితమ్ అలమ్; తత్ రూక్ష-చక్షుః-శ్రుతి-గణ-ఫణ-రత్న-ఓఘ-ఆభా-ఆభీక్ష్ణ-శోభం, స్ఫటిక-మణి-శిలా-మణ్డల-ఆభమ్, యుష్మాకమ్ ఏనః శశ్వత్ క్షిప్రమ్ క్షిణోతు.

ప్రతిపదార్థం

దక్ష-ద్విషః = దక్షుని శత్రువైన (శివుని) యొక్క, యత్ వక్షః = ఏ వక్షస్థలం అయితే, స్మర-భర-వినమత్ = మన్మథుని భారం వల్ల వంగిన, దక్షజా = దక్షుని కుమార్తె (సతీదేవి) యొక్క, అక్షీణ-వక్షోజా-అంతః-నిక్షిప్త = క్షీణించని వక్షోజాల మధ్య ఉంచబడిన, శుమ్భత్-మలయజ-మిలిత = ప్రకాశించే చందనంతో కలిసి, ఉద్భాసి-భస్మ-ఉక్షితమ్ = ప్రకాశిస్తూ విభూతితో పూయబడినదో, అలమ్ = (ఆ వక్షస్థలం) మిక్కిలి (ప్రకాశిస్తుంది), తత్ = ఆ (వక్షస్థలం), రూక్ష-చక్షుః-శ్రుతి-గణ-ఫణ-రత్న-ఓఘ-ఆభా = కఠినమైన (అంటే భయంకరమైన) చూపున్న పాముల సమూహం యొక్క పడగలపై ఉన్న రత్నాల సమూహం యొక్క కాంతితో, ఆభీక్ష్ణ-శోభం = నిరంతరం ప్రకాశించేదిగా ఉంటుందో, స్ఫటిక-మణి-శిలా-మణ్డల-ఆభమ్ = స్ఫటిక రాయి యొక్క పలక వలె ఉన్నదో, యుష్మాకమ్ = మీకు (మీ), ఏనః = పాపాలను, శశ్వత్ = ఎల్లప్పుడూ, క్షిప్రమ్ = త్వరగా, క్షిణోతు = నాశనం చేయుగాక.

తాత్పర్యం:

 దక్షుని శత్రువైన శివుని యొక్క స్ఫటిక మణి శిల వలె ఉన్న వక్షస్థలం మీకు ఎల్లప్పుడూ పాపాలను త్వరగా నాశనం చేయుగాక. ఆ వక్షస్థలం మన్మథుని భారం వల్ల వంగిన దక్షుని కుమార్తె (సతి) యొక్క క్షీణించని వక్షోజాల మధ్య ఉంచబడిన ప్రకాశవంతమైన చందనంతో కలిసి, విభూతితో పూయబడి ప్రకాశిస్తుంది. అది భయంకరమైన సర్పాల సమూహం యొక్క పడగలపై ఉన్న రత్నాల సమూహం యొక్క కాంతితో నిరంతరం ప్రకాశిస్తుంది.

విశేషాలు:

 ఈ శ్లోకం శివుని వక్షస్థలం యొక్క మహిమను, దాని రూపాన్ని వర్ణిస్తుంది. సతీదేవి వక్షోజాల మధ్య చందనంతో కలిసి విభూతితో ప్రకాశించడం, సర్పాల పడగలపై ఉన్న రత్నాల కాంతితో శోభిల్లుతుందని వర్ణించడం ద్వారా ఆయన దివ్యత్వాన్ని, పవిత్రతను తెలియజేస్తుంది. పాపాలను నాశనం చేసే శక్తిని కలిగి ఉండటం ద్వారా శివుని రక్షకత్వాన్ని నొక్కి చెప్పబడింది.

శ్లోకం 19:

ఈ శ్లోకంలో శివుని ఉదర వర్ణన ఉన్నది.

ముక్తాముక్తే విచిత్రాకులవలిలహరీజాలశాలిన్యవాఞ్చ=

 న్నాభ్యావర్తే విలోలద్భుజగవరయుతే కాలశత్రోర్విశాలే ;

 యుష్మచ్చిత్తత్రిధామా ప్రతినవరుచిరే మన్దిరే కాన్తిలక్ష్మ్యాః

 శేతాం శీతాంశుగౌరే చిరతరముదరక్షీరసిన్ధౌ సలీలమ్ . 19 .

పదచ్ఛేదం

ముక్తా, అముక్తే, విచిత్ర, ఆకుల, వలి, లహరీ, జాల, శాలిని, అవాఞ్చత్, నాభి, ఆవర్తే, విలోలత్, భుజగ, వర, యుతే, కాలశత్రోః, విశాలే, యుష్మత్, చిత్త, త్రిధామా, ప్రతి, నవ, రుచిరే, మన్దిరే, కాంతి, లక్ష్మ్యాః, శేతామ్, శీతాంశు, గౌరే, చిరతరమ్, ఉదర, క్షీర, సిన్ధౌ, సలీలమ్

అన్వయం

ముక్తా-అముక్తే, విచిత్ర-ఆకుల-వలి-లహరీ-జాల-శాలిని, అవాఞ్చత్-నాభి-ఆవర్తే, విలోలత్-భుజగ-వర-యుతే, విశాలే, ప్రతి-నవ-రుచిరే, కాంతి-లక్ష్మ్యాః మన్దిరే, శీతాంశు-గౌరే కాలశత్రోః ఉదర-క్షీర-సిన్ధౌ, వః యుష్మత్-చిత్త-త్రిధామా సలీలమ్ చిరతరమ్ శేతామ్.

ప్రతిపదార్థం

ముక్తా-అముక్తే = ముత్యపు తీగల వంటివి (ముత్యాలతో అలంకరించబడినా, విడిచిపెట్టబడినా అందంగా ఉండేవి), విచిత్ర-ఆకుల-వలి-లహరీ-జాల-శాలిని = విచిత్రమైన, గుబురుగా ఉన్న ముడతలు/మడతలు అనే అలల సమూహాన్ని కలిగి ఉన్న, అవాఞ్చత్-నాభి-ఆవర్తే = లోతుగా ఉన్న నాభి అనే సుడిగుండం కలిగిన, విలోలత్-భుజగ-వర-యుతే = కదులుతున్న గొప్ప సర్పంతో (శివుని నడుముపై వాసుకి పాము ఉంటుంది) కూడిన, విశాలే = విశాలమైన, ప్రతి-నవ-రుచిరే = ప్రతిసారి కొత్తగా, అందంగా కనిపించే, కాంతి-లక్ష్మ్యాః మన్దిరే = కాంతి అనే లక్ష్మి యొక్క నివాసమైన, శీతాంశు-గౌరే = చంద్రుని వలె తెల్లగా ప్రకాశించే, కాలశత్రోః = యమునికి శత్రువైన శివుని యొక్క, ఉదర-క్షీర-సిన్ధౌ = ఉదరం అనే క్షీరసాగరంలో (పాల సముద్రంలో), వః = మీకు, యుష్మత్-చిత్త = మీ మనస్సు, త్రిధామా = (గంగానది వలె) మూడు లోకాలలో ప్రవహించేది (లేదా మూడు భాగములుగా వ్యాపించేది), సలీలమ్ = లీలాపూర్వకంగా/ఆడుతూ పాడుతూ, చిరతరమ్ = చాలా కాలం పాటు, శేతామ్ = నివసించుగాక/శయనించుగాక.

తాత్పర్యం:

 యమునికి శత్రువైన శివుని యొక్క విశాలమైన ఉదరమనే క్షీరసాగరంలో మీ మనసు మూడు లోకాలలో ప్రవహించే  గంగవలె  చాలా కాలం పాటు లీలాపూర్వకంగా నివసించుగాక ! ఆ ఉదరం ముత్యాలతో నిండినది,( అలంకరించబడినది) విచిత్రమైన, అలల వంటి ముడతల సమూహంతో కూడిన, లోతుగా ఉన్న నాభి సుడిగుండంలో కదులుతున్న గొప్ప సర్పంతో (వాసుకి) కూడి ఉంటుంది. అది ఎల్లప్పుడూ కొత్త కాంతితో ప్రకాశించే లక్ష్మీదేవి నివాసమైనది, మరియు చంద్రుని వలె తెల్లగా ఉంటుంది.

విశేషాలు:

ఈ శ్లోకం శివుని ఉదరం యొక్క రూపాన్ని, దాని మహిమను వర్ణిస్తుంది. ఉదరాన్ని క్షీరసాగరంతో, నాభిని సుడిగుండంతో, వాసుకిని సర్పంతో పోల్చడం ద్వారా దాని లోతును, విస్తృతిని తెలియజేస్తుంది. లక్ష్మీదేవి నివాసమైనదిగా, చంద్రుని వలె తెల్లగా ఉండటం ద్వారా దాని పవిత్రతను, సౌందర్యాన్ని నొక్కి చెప్పబడింది. భక్తుల మనసు ఆ ఉదరంలో లీలాపూర్వకంగా నివసించాలని కోరడం ద్వారా శివునితో ఐక్యతను సూచిస్తుంది.

 

శ్లోకం 20:

ఈ శ్లోకంలో శివుని జఘన వర్ణన ఉన్నది.

 వైయాఘ్రీ యత్ర కృత్తిః స్ఫురతి హిమగిరేర్విస్తృతోపత్యకాన్తః

 సాన్ద్రావశ్యాయమిశ్రా పరిత ఇవ వృతా నీలజీమూతమాలా ;

 ఆబద్ధాహీన్ద్రకాఞ్చీగుణమతిపృథులం శైలజాక్రీడభూమి=

స్తద్వో నిఃశ్రేయసే స్యాజ్జఘనమతిఘనం బాలశీతాంశుమౌలేః . 20 .

పదచ్ఛేదం

వైయాఘ్రీ, యత్ర, కృత్తిః, స్ఫురతి, హిమగిరేః, విస్తృత, ఉపత్యకా, అన్తః, సాన్ద్ర, అవశ్యాయ, మిశ్రా, పరితః, ఇవ, వృతా, నీల, జీమూత, మాలా, ఆబద్ధ, అహీన్ద్ర, కాఞ్చీ, గుణమ్, అతి, పృథులం, శైలజా, ఆక్రీడ, భూమిః, తత్, వః, నిఃశ్రేయసే, స్యాత్, జఘనమ్, అతి, ఘనమ్, బాల, శీతాంశు, మౌలేః

అన్వయం

యత్ర వైయాఘ్రీ కృత్తిః హిమగిరేః విస్తృత-ఉపత్యకా-అన్తః సాన్ద్ర-అవశ్యాయ-మిశ్రా, పరితః వృతా నీల-జీమూత-మాలా ఇవ స్ఫురతి, ఆబద్ధ-అహీన్ద్ర-కాఞ్చీ-గుణమ్, అతి-పృథులం, శైలజా-ఆక్రీడ-భూమిః, బాల-శీతాంశు-మౌలేః తత్ అతి-ఘనం జఘనమ్, వః నిఃశ్రేయసే స్యాత్.

ప్రతిపదార్థం

యత్ర = ఏ కటిప్రదేశంపై అయితే, వైయాఘ్రీ కృత్తిః = పులితోలు, హిమగిరేః = హిమాలయ పర్వతం యొక్క, విస్తృత-ఉపత్యకా-అన్తః = విస్తృతమైన లోయలలో (లేదా పీఠభూమిలో), సాన్ద్ర-అవశ్యాయ-మిశ్రా = దట్టమైన మంచు/తుషారంతో కలిసిన, పరితః వృతా = చుట్టూ కప్పబడినట్లుగా ఉన్న, నీల-జీమూత-మాలా ఇవ = నీలి మేఘాల సమూహం వలె, స్ఫురతి = ప్రకాశిస్తుందో, ఆబద్ధ-అహీన్ద్ర-కాఞ్చీ-గుణమ్ = సర్పరాజనే (వాసుకి) మొలతాడుతో కట్టబడినది (అయిన), అతి-పృథులం = అత్యంత విశాలమైనది, శైలజా-ఆక్రీడ-భూమిః = పర్వతరాజ పుత్రిక (పార్వతి) యొక్క క్రీడాస్థలం అయిన, బాల-శీతాంశు-మౌలేః = లేత చంద్రుడిని శిరస్సున ధరించిన వాని యొక్క (శివుని), తత్ అతి-ఘనం జఘనమ్ = ఆ అత్యంత దట్టమైన/గొప్పదైన కటిప్రదేశం, వః = మీకు, నిఃశ్రేయసే = మోక్షాన్ని (కలిగించుటకు), స్యాత్ = అగుగాక/ప్రసాదించుగాక.

తాత్పర్యం:

బాలచంద్రుని శిరస్సున ధరించిన శివుని యొక్క అత్యంత దట్టమైన (లేదా గొప్ప) జఘనం (కటిప్రదేశం) మీకు మోక్షాన్ని ప్రసాదించుగాక. జఘనంపై పులితోలు ప్రకాశిస్తుంది.  అది హిమాలయ పర్వతాల విస్తృతమైన లోయలలో దట్టమైన మంచుతో కలిసి చుట్టూ ఉన్న నీల మేఘాల సమూహం వలె ఉంటుంది. ఆ జఘనం  సర్పరాజనే మొలతాడుతో కట్టబడినది, అత్యంత విశాలమైనది, మరియు పార్వతీదేవి క్రీడాస్థలం.

విశేషాలు:

 ఈ శ్లోకం శివుని కటిప్రదేశం యొక్క రూపాన్ని, దాని మహిమను వర్ణిస్తుంది. పులితోలు, నీల మేఘాలు, సర్పరాజనే మొలతాడు వంటి పోలికలు ఆయన రూపాన్ని, శక్తిని తెలియజేస్తాయి. పార్వతీదేవి క్రీడాస్థలంగా వర్ణించడం ద్వారా ఆయన పవిత్రతను, దివ్యత్వాన్ని నొక్కి చెప్పబడింది. మోక్షాన్ని ప్రసాదించేదిగా చెప్పడం ద్వారా శివుని కృపను సూచిస్తుంది.

 

శ్లోకం 21:

ఈ శ్లోకంలో శివుని తొడల వర్ణన ఉన్నది.

పుష్టావష్టమ్భభూతౌ పృథుతరజఘనస్యాపి నిత్యం త్రిలోక్యాః

సమ్యగ్వృత్తౌ సురేన్ద్రద్విరదవరకరోదారకాన్తిం దధానౌ

సారావూరూ పురారేః ప్రసభమరిఘటాఘస్మరౌ భస్మశుభ్రౌ

 భక్తైరత్యార్ద్రచిత్తైరధికమవనతౌ వాఞ్ఛితం వో విధత్తామ్ . 21.

పదచ్ఛేదం

పుష్ట, అవష్టమ్భ, భూతౌ, పృథుతర, జఘనస్య, అపి, నిత్యమ్, త్రిలోక్యాః, సమ్యక్, వృత్తౌ, సురేన్ద్ర, ద్విరద, వర, కర, ఉదార, కాంతిం, దధానౌ, సారౌ, ఊరూ, పురారేః, ప్రసభమ్, అరి, ఘటా, ఘస్మరౌ, భస్మ, శుభ్రౌ, భక్తైః, అత్యార్ద్ర, చిత్తైః, అధికమ్, అవనతౌ, వాఞ్ఛితం, వః, విధత్తామ్

అన్వయం

పృథుతర-జఘనస్య అపి త్రిలోక్యాః నిత్యమ్ పుష్ట-అవష్టమ్భ-భూతౌ, సమ్యక్-వృత్తౌ, సురేన్ద్ర-ద్విరద-వర-కర-ఉదార-కాంతిం దధానౌ, సారౌ, ప్రసభమ్ అరి-ఘటా-ఘస్మరౌ, భస్మ-శుభ్రౌ, అత్యార్ద్ర-చిత్తైః భక్తైః అధికమ్ అవనతౌ, పురారేః ఊరూ వః వాఞ్ఛితం విధత్తామ్.

ప్రతిపదార్థం

పృథుతర-జఘనస్య అపి = అత్యంత విశాలమైన కటిప్రదేశానికి కూడా, త్రిలోక్యాః = మూడు లోకాలకు (భూమి, అంతరిక్షం, స్వర్గం) కూడా, నిత్యమ్ పుష్ట-అవష్టమ్భ-భూతౌ = నిరంతరం బలమైన ఆధారం అయినవి, సమ్యక్-వృత్తౌ = చక్కగా గుండ్రమైనవి, సురేన్ద్ర-ద్విరద-వర-కర-ఉదార-కాంతిం దధానౌ = దేవతలకు రాజైన ఇంద్రుని శ్రేష్ఠమైన ఏనుగు (ఐరావతం) యొక్క తొండం వలె గొప్ప కాంతిని ధరించినవి, సారౌ = బలమైనవి, ప్రసభమ్ = బలవంతంగా, అరి-ఘటా-ఘస్మరౌ = శత్రు సమూహాలను భక్షించేవి/నాశనం చేసేవి, భస్మ-శుభ్రౌ = విభూతితో తెల్లనివి, అత్యార్ద్ర-చిత్తైః = అత్యంత ఆర్ద్రమైన మనస్సు కలిగిన, భక్తైః = భక్తులచే, అధికమ్ అవనతౌ = ఎక్కువగా నమస్కరించబడినవి అయిన, పురారేః = త్రిపురాసురుని శత్రువైన శివుని యొక్క, ఊరూ = తొడలు, వః = మీకు, వాఞ్ఛితం = కోరిన వాటిని, విధత్తామ్ = ప్రసాదించుగాక.

తాత్పర్యం:

త్రిపురాసురుని శత్రువైన శివుని యొక్క బలమైన తొడలు మీకు కోరిన వాటిని ప్రసాదించుగాక. అవి విశాలమైన కటిప్రదేశానికి, మరియు నిరంతరం మూడు లోకాలకు బలమైన ఆధారాలు. అవి చక్కగా గుండ్రంగా ఉండి, ఇంద్రుని శ్రేష్ఠమైన ఏనుగు (ఐరావతం) తొండం యొక్క గొప్ప కాంతిని కలిగి ఉంటాయి. అవి బలవంతంగా శత్రు సమూహాలను నాశనం చేసేవి, విభూతితో తెల్లగా ఉంటాయి. అత్యంత ఆర్ద్రమైన మనస్సు కలిగిన భక్తులచే ఎక్కువగా నమస్కరించబడినవి.

విశేషాలు:

ఈ శ్లోకం శివుని తొడల బలాన్ని, సౌందర్యాన్ని వర్ణిస్తుంది. మూడు లోకాలకు ఆధారం, ఐరావతం తొండంతో పోలిక, శత్రు సంహారం, విభూతితో తెల్లగా ఉండటం వంటివి ఆయన శక్తిని, పవిత్రతను తెలియజేస్తాయి. భక్తులు ఆర్ద్ర హృదయంతో నమస్కరించడం ద్వారా ఆయన భక్తసులభత్వాన్ని నొక్కి చెప్పబడింది.

 

శ్లోకం 22:

ఈ శ్లోకంలో శివుని మోకాళ్ల వర్ణన ఉన్నది.

ఆనన్దాయేన్దుకాన్తోపలరచితసముద్గాయితే యే మునీనాం

 చిత్తాదర్శం నిధాతుం విదధతి చరణే తాణ్డవాకుఞ్చనాని ;

కాఞ్చీభోగీన్ద్రమూర్ధ్నాం ప్రతిముహురుపధానాయమానే క్షణంతే

 కాన్తే స్తామన్తకారేర్ద్యుతివిజితసుధాభానునీ జానునీ వః . 22

పదచ్ఛేదం

ఆనన్దాయ, ఇన్దుకాన్త, ఉపల, రచిత, సముద్గాయితే, యే, మునీనాం, చిత్త, ఆదర్శం, నిధాతుం, విదధతి, చరణే, తాణ్డవ, ఆకుఞ్చనాని, కాఞ్చీ, భోగీన్ద్ర, మూర్ధ్నాం, ప్రతి, ముహుః, ఉపధానాయమానే, క్షణమ్, తే, కాన్తే, స్తామ్, అన్తకారేః, ద్యుతి, విజిత, సుధాభానునీ, జానునీ, వః

అన్వయం

యే ఆనన్దాయ మునీనాం చిత్త-ఆదర్శం నిధాతుం ఇన్దుకాన్త-ఉపల-రచిత-సముద్గాయితే, చరణే తాణ్డవ-ఆకుఞ్చనాని విదధతి, కాఞ్చీ-భోగీన్ద్ర-మూర్ధ్నాం ప్రతి-ముహుః ఉపధానాయమానే, ద్యుతి-విజిత-సుధాభానునీ, అన్తకారేః తే జానునీ వః కాన్తే క్షణమ్ స్తామ్.

ప్రతిపదార్థం

యే = ఏ మోకాళ్ళు అయితే, ఆనన్దాయ = ఆనందం కొరకు/ఆనందాన్ని కలిగించడానికి, మునీనాం = మునుల యొక్క, చిత్త-ఆదర్శం = మనస్సు అనే అద్దాన్ని, నిధాతుం = ఉంచడానికి, ఇన్దుకాన్త-ఉపల-రచిత-సముద్గాయితే = చంద్రకాంత శిలలతో చేసిన పెట్టెలు వలె ఉన్నవో, చరణే = పాదాలు, తాణ్డవ-ఆకుఞ్చనాని = తాండవం చేసేటప్పుడు వంగేవిగా, విదధతి = చేస్తాయి/కలిగి ఉంటాయి (తాండవం చేసేటప్పుడు పాదాలు మోకాళ్ళను ఆసరాగా తీసుకుని వంగుతాయని భావం), కాఞ్చీ-భోగీన్ద్ర-మూర్ధ్నాం = మొలతాడుగా ఉన్న సర్పరాజాల పడగలకు/తలలకు, ప్రతి-ముహుః = పదే పదే, ఉపధానాయమానే = దిండు వలె (ఉన్నవో), ద్యుతి-విజిత-సుధాభానునీ = కాంతితో చంద్రుడిని మరియు సూర్యుడిని కూడా జయించినవి (సూర్యచంద్రులిద్దరినీ మోకాళ్ళు మించాయని అర్థం అయిన), అన్తకారేః = అంతకునికి (యమునికి) శత్రువైన శివుని యొక్క, తే జానునీ = ఆ రెండు మోకాళ్ళు, వః = మీకు, కాన్తే = అందమైనవై, క్షణమ్ = ఒక క్షణం (కూడా/ఎల్లప్పుడూ), స్తామ్ = అగుగాక/ప్రసాదించుగాక.

తాత్పర్యం:

యమునికి శత్రువైన శివుని యొక్క అందమైన మోకాళ్ళు మీకు ఆనందాన్ని ప్రసాదించుగాక. అవి కాంతితో అమృతాన్ని (చంద్రుని) మరియు సూర్యుని మించినవి. అవి మునుల మనసు అనే అద్దాన్ని ఉంచడానికి చంద్రకాంత శిలలతో చేసిన పెట్టెలు వలె ఉన్నాయి. ఆ మోకాళ్ళు  పాదాలు తాండవం చేసేటప్పుడు వంగి ఉంటాయి, మరియు మొలతాడుగా ఉన్న సర్పరాజాల పడగలకు అప్పుడప్పుడు, ఒక క్షణం పాటు  దిండు వలె ఉంటాయి.( . శివుడు తాండవం ఆడేసమయంలో తన కాళ్లు ముడుచుకొంటే  ఆయన మోకాళ్లు... నడుముకు చుట్టుకున్న పాముల పడగలకు కిందుగా వెళ్లి... వాటికి తలదిళ్లుగా  భ్రమ కలిగిస్తున్నాయని భావం)

విశేషాలు:

 ఈ శ్లోకం శివుని మోకాళ్ళ సౌందర్యాన్ని, వాటి మహిమను వర్ణిస్తుంది. చంద్రకాంత శిలలతో చేసిన పెట్టెలు, సర్పరాజాల పడగలకు దిండు వలె ఉండటం వంటి పోలికలు ఆయన దివ్యత్వాన్ని, తాండవ నృత్యంలోని లయను తెలియజేస్తాయి. కాంతితో చంద్రుని, సూర్యుని మించినవిగా వర్ణించడం ద్వారా ఆయన తేజస్సును నొక్కి చెప్పబడింది.

 

శ్లోకం 23:

ఈ శ్లోకంలో శివుని కాలి పిక్కల వర్ణన ఉన్నది.

 మఞ్జీరీభూతభోగిప్రవరగణఫణామణ్డలాన్తర్నితాన్త=

వ్యాదీర్ఘానర్ఘరత్నద్యుతికిసలయితే స్తూయమానే ద్యుసద్భిః ;

 బిభ్రత్యౌ విభ్రమం వః స్ఫటికమణిబృహద్దణ్డవద్భాసితేయే

 జఙ్ఘే శఙ్ఖేన్దుశుభ్రే భృశమిహ భవతాం మానసే శూలపాణేః . 23 .

పదచ్ఛేదం

మఞ్జీరీభూత, భోగి, ప్రవర, గణ, ఫణ, మణ్డల, అంతః, నితాన్త, వ్యాదీర్ఘ, అనర్ఘ, రత్న, ద్యుతి, కిసలయితే, స్తూయమానే, ద్యుసద్భిః, బిభ్రత్యౌ, విభ్రమం, వః, స్ఫటిక, మణి, బృహత్, దణ్డవత్, భాసితే, యే, జఙ్ఘే, శఙ్ఖ, ఇన్దు, శుభ్రే, భృశమ్, ఇహ, భవతామ్, మానసే, శూలపాణేః

అన్వయం

మఞ్జీరీభూత-భోగి-ప్రవర-గణ-ఫణ-మణ్డల-అంతః నితాన్త-వ్యాదీర్ఘ-అనర్ఘ-రత్న-ద్యుతి-కిసలయితే, ద్యుసద్భిః స్తూయమానే, స్ఫటిక-మణి-బృహత్-దణ్డవత్-భాసితే, శఙ్ఖ-ఇన్దు-శుభ్రే, శూలపాణేః యే జఙ్ఘే, ఇహ భవతామ్ మానసే భృశమ్ వః విభ్రమం బిభ్రత్యౌ (స్తామ్).

ప్రతిపదార్థం

మఞ్జీరీభూత = కాలి అందెలుగా మారిన, భోగి-ప్రవర-గణ = శ్రేష్ఠమైన సర్ప సమూహాల యొక్క, ఫణ-మణ్డల-అంతః = పడగల మండలం లోపల, నితాన్త-వ్యాదీర్ఘ = మిక్కిలి పొడవైన, అనర్ఘ-రత్న-ద్యుతి-కిసలయితే = అమూల్యమైన రత్నాల కాంతితో చిగురించినవిగా ఉన్నవి (అ పిక్కలు), ద్యుసద్భిః = దేవతలచే (ఆకాశంలో నివసించే వారిచే), స్తూయమానే = స్తుతించబడినవి, స్ఫటిక-మణి-బృహత్-దణ్డవత్-భాసితే = స్ఫటిక మణులతో చేసిన గొప్ప స్తంభం వలె ప్రకాశించేవి, శఙ్ఖ-ఇన్దు-శుభ్రే = శంఖం మరియు చంద్రుని వలె తెల్లనివి అయిన, శూలపాణేః = శూలాన్ని చేతిలో ధరించినవాని (శివుని) యొక్క, యే జఙ్ఘే = ఏ పిక్కలు అయితే, ఇహ = ఇక్కడ (ఈ లోకంలో), భవతామ్ = మీకు, మానసే = మనస్సులో, వః = మీకు, భృశమ్ = మిక్కిలి/ఎక్కువగా, విభ్రమం = అద్భుతాన్ని/విలాసాన్ని, బిభ్రత్యౌ = కలిగిస్తూ, (స్తామ్) = ఉండుగాక/ప్రకాశించుగాక.

తాత్పర్యం:

శూలపాణి (శివుడు) యొక్క శంఖం మరియు చంద్రుని వలె తెల్లగా ఉన్న పిక్కలు ఇక్కడ మీకు మనసులో ఎక్కువగా ఉండుగాక. అవి కాలి అందెలుగా మారిన శ్రేష్ఠమైన సర్ప సమూహాల పడగల మధ్య ఉన్న అత్యంత పొడవైన, అమూల్యమైన రత్నాల కాంతితో చిగురించినవి. దేవతలచే స్తుతించబడినవి. అవి మీకు అద్భుతాన్ని కలిగిస్తూ, స్ఫటిక మణులతో చేసిన గొప్ప స్తంభాలు వలె ప్రకాశిస్తాయి.

విశేషాలు:

ఈ శ్లోకం శివుని పిక్కల సౌందర్యాన్ని, వాటి మహిమను వర్ణిస్తుంది. కాలి అందెలుగా సర్పాలు, వాటి పడగలపై రత్నాల కాంతి, స్ఫటిక స్తంభాలతో పోలిక వంటివి ఆయన దివ్య రూపాన్ని, శక్తిని తెలియజేస్తాయి. దేవతలచే స్తుతించబడటం ద్వారా ఆయన సర్వోన్నతత్వాన్ని నొక్కి చెప్పబడింది.

 

శ్లోకం 24:

ఈ శ్లోకంలో శివుని పాదాల పైభాగం ( మీగాళ్ళ)  వర్ణన ఉన్నది

అస్తోకస్తోమశస్త్రైరపచితిమమలాం భూరిభావోపహారైః

కుర్వద్భిః సర్వదోచ్చైః సతతమభివృతౌ బ్రహ్మవిద్దేవలాద్యైః ;

సమ్యక్సమ్పూజ్యమానావిహ హృది సరసీవానిశం యుష్మదీయే

 శర్వస్య క్రీడతాం తౌ ప్రపదవరబృహత్కచ్ఛపావచ్ఛభాసౌ . 24 .

పదచ్ఛేదం

అస్తోక, స్తోమ, శస్త్రైః, అపచితిమ్, అమలాం, భూరి, భావ, ఉపహారైః, కుర్వద్భిః, సర్వదా, ఉచ్చైః, సతతమ్, అభివృతౌ, బ్రహ్మవిత్, దేవలాద్యైః, సమ్యక్, సమ్పూజ్యమానౌ, ఇహ, హృది, సరసీ, ఇవ, అనిశమ్, యుష్మదీయే, శర్వస్య, క్రీడతామ్, తౌ, ప్రపద, వర, బృహత్, కచ్ఛపౌ, అచ్ఛ, భాసౌ

అన్వయం

అస్తోక-స్తోమ-శస్త్రైః, భూరి-భావ-ఉపహారైః అమలాం అపచితిమ్ కుర్వద్భిః, బ్రహ్మవిత్-దేవలాద్యైః సతతమ్ ఉచ్చైః సర్వదా అభివృతౌ, సమ్యక్-సమ్పూజ్యమానౌ, అచ్ఛ-భాసౌ, శర్వస్య తౌ ప్రపద-వర-బృహత్-కచ్ఛపౌ, ఇహ యుష్మదీయే హృది సరసీ ఇవ అనిశమ్ క్రీడతామ్.

ప్రతిపదార్థం

అస్తోక-స్తోమ-శస్త్రైః = అనేకమైన స్తోత్రాలు (సమూహాలు) మరియు శాస్త్రాలచే (వేద మంత్రాలచే), భూరి-భావ-ఉపహారైః = గొప్ప భావనలతో కూడిన అర్పణలచే, అమలాం అపచితిమ్ = స్వచ్ఛమైన పూజలను, కుర్వద్భిః = చేయబడుచున్నవి, బ్రహ్మవిత్-దేవలాద్యైః = బ్రహ్మజ్ఞానులైన దేవలుడు మొదలైన వారిచే, సతతమ్ = నిరంతరం, ఉచ్చైః = ఉన్నతంగా, సర్వదా అభివృతౌ = ఎల్లప్పుడూ చుట్టూ కొలవబడుతున్నవి, సమ్యక్-సమ్పూజ్యమానౌ = చక్కగా/బాగా పూజించబడుతున్నవి, అచ్ఛ-భాసౌ = స్వచ్ఛమైన/నిర్మలమైన కాంతి గలవి అయిన, శర్వస్య = శర్వుని (శివుని) యొక్క, తౌ = ఆ రెండు, ప్రపద-వర-బృహత్-కచ్ఛపౌ = పాదాల పైభాగం శ్రేష్ఠమైన గొప్ప తాబేలు వలె ఉన్నవి, ఇహ = ఇక్కడ (ఈ లోకంలో/మీ మనసులో), యుష్మదీయే = మీ యొక్క, హృది సరసీ ఇవ = హృదయం అనే సరస్సులో వలె, అనిశమ్ = ఎల్లప్పుడూ, క్రీడతామ్ = క్రీడించుగాక.

తాత్పర్యం:

శర్వుని (శివుని) యొక్క స్వచ్ఛమైన కాంతి కలిగిన  మీగాళ్లు   అనే తాబేళ్ళు   మీ హృదయమనే సరస్సులో ఎల్లప్పుడూ క్రీడించుగాక.ఆ మీగాళ్లు బ్రహ్మజ్ఞానులు, దేవలుడు మొదలైన వారిచే అనేక స్తోత్రాలు, శస్త్రాలు మరియు గొప్ప భావనలతో కూడిన అర్పణలతో స్వచ్ఛమైన పూజలు చేయబడేవి. అవి ఎల్లప్పుడూ ఉన్నతంగా, నిరంతరం చుట్టూ ఉన్నవారిచే చక్కగా పూజించబడేవి.

విశేషాలు:

 ఈ శ్లోకం శివుని పాదాల పైభాగం యొక్క మహిమను, వాటి పవిత్రతను వర్ణిస్తుంది. పాదాల పైభాగం

 తాబేళ్ళతో పోల్చడం, హృదయమనే సరస్సులో క్రీడించాలని కోరడం ఒక అద్భుతమైన కల్పన. బ్రహ్మజ్ఞానులు, దేవలుడు వంటి మహర్షులచే పూజించబడటం ద్వారా ఆయన సర్వోన్నతత్వాన్ని నొక్కి చెప్పబడింది. ఇది భక్తుల మనసులో శివుని నిరంతర ఉనికిని సూచిస్తుంది.

 

శ్లోకం 25:

ఈ శ్లోకంలో శివుని కాలివేళ్ల వర్ణన ఉన్నది.

యాః స్వస్యైకాంశపాతాదతిబహులగలద్రక్తవక్త్రం ప్రణున్న

 ప్రాణం ప్రాక్రోశయన్ప్రాఙ్నిజమచలవరం చాలయన్తం దశాస్యమ్ ;

 పాదాఙ్గుల్యో దిశన్తు ద్రుతమయుగదృశః కల్మషప్లోషకల్యాః

 కల్యాణం ఫుల్లమాల్యప్రకరవిలసితా వః ప్రణద్ధాహివల్ల్యః . 25.

పదచ్ఛేదం

యాః, స్వస్య, ఏకాంశ, పాతాత్, అతి, బహుల, గలత్, రక్త, వక్త్రం, ప్రణున్న, ప్రాణం, ప్రాక్, ఆక్రోశయన్, ప్రాక్, నిజమ్, అచల, వరమ్, చాలయన్తం, దశాస్యమ్, పాద, అంగుల్యః, దిశన్తు, ద్రుతమ్, అయుగదృశః, కల్మష, ప్లోష, కల్యాః, కల్యాణం, ఫుల్ల, మాల్య, ప్రకర, విలసితాః, వః, ప్రణద్ధ, అహి, వల్ల్యః

అన్వయం

యాః స్వస్య ఏకాంశ-పాతాత్ అతి-బహుల-గలత్-రక్త-వక్త్రం, ప్రణున్న-ప్రాణం, ప్రాక్ నిజమ్ అచల-వరమ్ చాలయన్తం దశాస్యమ్ ప్రాక్ ఆక్రోశయన్, ఫుల్ల-మాల్య-ప్రకర-విలసితాః, ప్రణద్ధ-అహి-వల్ల్యః, అయుగదృశః పాద-అంగుల్యః వః కల్మష-ప్లోష-కల్యాః కల్యాణం ద్రుతమ్ దిశన్తు.

ప్రతిపదార్థం

యాః = ఏ కాలి వేళ్ళు అయితే, స్వస్య ఏకాంశ-పాతాత్ = తన ఒక భాగం (వేలి కొన) పడటం వల్ల/నొక్కడం వల్ల, ప్రాక్ = పూర్వం, నిజమ్ అచల-వరమ్ చాలయన్తం = తన పర్వతరాజాన్ని (కైలాసాన్ని) కదిలించిన, దశాస్యమ్ = రావణుడిని (పది తలలు కలవాడిని), అతి-బహుల-గలత్-రక్త-వక్త్రం = అత్యంత ఎక్కువగా నోటి నుండి రక్తం కారుతున్న ముఖం గలవానిగా చేసి, ప్రణున్న-ప్రాణం = ప్రాణం పోయినట్లుగా/బయటికి వచ్చినట్లుగా (నొప్పితో), ప్రాక్ ఆక్రోశయన్ = పెద్దగా అరిచేలా చేశాయో, ఫుల్ల-మాల్య-ప్రకర-విలసితాః = వికసించిన పూల దండల సమూహంతో ప్రకాశించేవి, ప్రణద్ధ-అహి-వల్ల్యః = చుట్టబడిన సర్పాలనే తీగలు కలిగినవి అయిన, అయుగదృశః = బేసి సంఖ్యలో కన్నులు కలిగిన (మూడవ కన్ను కలిగిన శివుని) యొక్క, పాద-అంగుల్యః = కాలి వేళ్ళు, వః = మీకు, కల్మష-ప్లోష-కల్యాః = పాపాన్ని దహించడంలో/నాశనం చేయడంలో సమర్థవంతమైనవి/శక్తివంతమైనవి అయి, ద్రుతమ్ = త్వరగా, కల్యాణం = శుభాన్ని/మంచినీ, దిశన్తు = ప్రసాదించుగాక.

తాత్పర్యం:

మూడవ కన్ను కలిగిన శివుని యొక్క కాలి వేళ్ళు మీకు త్వరగా శుభాన్ని ప్రసాదించుగాక. అవి పాపాలను దహించడంలో సమర్థవంతమైనవి, వికసించిన పూల దండల సమూహంతో ప్రకాశించేవి, మరియు చుట్టబడిన సర్పాలనే తీగలు కలిగినవి. ఏవి పూర్వం తన పర్వతరాజాన్ని కదిలించిన రావణుడిని (దశాస్యుడిని) ఒక వేలి కొనతో నొక్కడం వల్ల, నోటి నుండి రక్తం ఎక్కువగా కారుతూ, ప్రాణం పోయినట్లుగా పెద్దగా అరిచేలా చేసాయో ఆ కాలి వేళ్ళు మీకు త్వరగా శుభాన్ని ప్రసాదించుగాక.

విశేషాలు:

ఈ శ్లోకం శివుని కాలి వేళ్ళ శక్తిని, వాటి మహిమను వర్ణిస్తుంది. రావణుడిని ఒక వేలితో నొక్కడం ద్వారా ఆయన అపారమైన శక్తిని తెలియజేస్తుంది. పాపాలను దహించడం, పూల దండలు, సర్పాలనే తీగలు వంటివి ఆయన దివ్య రూపాన్ని, పవిత్రతను సూచిస్తాయి. ఇది భక్తులకు శుభాన్ని ప్రసాదించేదిగా వర్ణించబడింది.

 

శ్లోకం 26:

ఈ శ్లోకంలో శివుని కాలిగోళ్ల వర్ణన ఉన్నది.

ప్రహ్వప్రాచీనబర్హిఃప్రముఖసురవరప్రస్ఫురన్మౌలిసక్త=

 జ్యాయోరత్నోత్కరోస్రైరవిరతమమలా భూరినీరాజితా యా ;

 ప్రోదగ్రాగ్రా ప్రదేయాత్తతిరివ రుచిరా తారకాణాం నితాన్తం

 నీలగ్రీవస్య పాదామ్బురుహవిలసితా సా నఖాలీ సుఖం వః . 26.

పదచ్ఛేదం

ప్రహ్వ, ప్రాచీనబర్హిః, ప్రముఖ, సుర, వర, ప్రస్ఫురత్, మౌలి, సక్త, జ్యాయః, రత్న, ఉత్కర, ఉస్రైః, అవిరతమ్, అమలా, భూరి, నీరాజితా, యా, ప్రోదగ్ర, అగ్రా, ప్రదేయాత్, తతిః, ఇవ, రుచిరా, తారకాణాం, నితాన్తం, నీలగ్రీవస్య, పాద, అంబురుహ, విలసితా, సా, నఖాలీ, సుఖం, వః

అన్వయం

ప్రహ్వ-ప్రాచీనబర్హిః-ప్రముఖ-సుర-వర-ప్రస్ఫురత్-మౌలి-సక్త-జ్యాయః-రత్న-ఉత్కర-ఉస్రైః అవిరతమ్ అమలా భూరి నీరాజితా, ప్రోదగ్ర-అగ్రా, నితాన్తం రుచిరా తారకాణాం తతిః ఇవ, నీలగ్రీవస్య పాద-అంబురుహ-విలసితా సా నఖాలీ వః సుఖం ప్రదేయాత్.

ప్రతిపదార్థం

ప్రహ్వ = (తనపై) వంగిన, ప్రాచీనబర్హిః-ప్రముఖ = ఇంద్రుడు మొదలైన, సుర-వర = శ్రేష్ఠమైన దేవతల యొక్క, ప్రస్ఫురత్-మౌలి-సక్త = ప్రకాశించే కిరీటాలపై అంటిపెట్టుకున్న, జ్యాయః-రత్న-ఉత్కర-ఉస్రైః = గొప్పదైన రత్నాల సమూహం యొక్క కిరణాలతో, అవిరతమ్ = నిరంతరం, అమలా = స్వచ్ఛంగా, భూరి = గొప్పగా, నీరాజితా = నీరాజనం చేయబడినది (దీపం/ఆరతి చూపబడినది), ప్రోదగ్ర-అగ్రా = మిక్కిలి పైకి లేచిన అంచులు కలిగినది, నితాన్తం రుచిరా = అత్యంత అందమైనది, తారకాణాం తతిః ఇవ = నక్షత్రాల సమూహం వలె ప్రకాశించే, నీలగ్రీవస్య = నీలకంఠుడైన (నీలం గొంతు కల) శివుని యొక్క, పాద-అంబురుహ-విలసితా = పాదపద్మాలపై ప్రకాశించే, సా నఖాలీ = ఆ గోళ్ళ పంక్తి, వః = మీకు, సుఖం = సుఖాన్ని, ప్రదేయాత్ = ప్రసాదించుగాక.

 

తాత్పర్యం:

 నీలకంఠుడైన శివుని పాదపద్మాలపై ప్రకాశించే ఆ గోళ్ళ పంక్తి మీకు అత్యంత సుఖాన్ని ప్రసాదించుగాక. అది స్వచ్ఛమైనది. వంగిన ఇంద్రుడు (ప్రాచీనబర్హిస్) మొదలైన శ్రేష్ఠమైన దేవతల ప్రకాశవంతమైన కిరీటాలపై ఉన్న గొప్ప రత్నాల సమూహం యొక్క కిరణాలతో నిరంతరం, స్వచ్ఛంగా గొప్పగా నీరాజనం చేయబడినది. అది పైకి లేచిన అంచులను కలిగి, అందమైన నక్షత్రాల సమూహం వలె ఉంటుంది.

విశేషాలు:

 ఈ శ్లోకం శివుని కాలి గోళ్ళ సౌందర్యాన్ని, వాటి మహిమను వర్ణిస్తుంది. దేవతల కిరీటాలపై ఉన్న రత్నాల కాంతితో నీరాజనం చేయబడటం, నక్షత్రాల సమూహంతో పోలిక వంటివి ఆయన దివ్యత్వాన్ని, సర్వోన్నతత్వాన్ని తెలియజేస్తాయి. భక్తులకు సుఖాన్ని ప్రసాదించేదిగా వర్ణించబడింది.

 

శ్లోకం 27:

ఈ శ్లోకంలో శివుని పాదాల వర్ణన ఉన్నది.

 సత్యాః సత్యాననేన్దావపి సవిధగతే యే వికాసం దధాతే

స్వాన్తే స్వాం తే లభన్తే శ్రియమిహ సరసీవామరా యే దధానాః ;

లోలం లోలమ్బకానాం కులమివ సుధియాం సేవతే యే సదా స్తాం

 భూత్యై భూత్యైణపాణేర్విమలతరరుచస్తే పదామ్భోరుహే వః . 27 .

పదచ్ఛేదం

సత్యాః, సత్యా, ఆనన, ఇన్దౌ, అపి, సవిధగతే, యే, వికాసం, దధాతే, స్వాన్తే, స్వాం, తే, లభన్తే, శ్రియమ్, ఇహ, సరసీ, ఇవ, అమరా, యే, దధానాః, లోలమ్, లోలమ్బకానాం, కులమ్, ఇవ, సుధియాం, సేవతే, యే, సదా, స్తామ్, భూత్యై, భూతి, ఏణ, పాణేః, విమలతర, రుచః, తే, పదాంభోరుహే, వః

అన్వయం

సత్యాః సత్యా-ఆనన-ఇన్దౌ అపి సవిధగతే యే వికాసం దధాతే, తే ఇహ అమరాః సరసీ ఇవ స్వాన్తే స్వాం శ్రియమ్ యే దధానాః, లోలమ్ లోలమ్బకానాం కులమ్ ఇవ సుధియాం యే సదా సేవతే, భూతి-ఏణ-పాణేః తే విమలతర-రుచః పదాంభోరుహే వః భూత్యై స్తామ్.

ప్రతిపదార్థం

సత్యాః = సతీదేవి యొక్క, సత్యా-ఆనన-ఇన్దౌ అపి = సత్యమైన ముఖం అనే చంద్రుడు దగ్గర కూడా (చంద్రుడు ఉన్నప్పటికీ పద్మాలు వికసించవు, కానీ ఇవి వికసిస్తాయి), సవిధగతే = దగ్గరగా ఉన్నప్పుడు, యే = ఏ పాదపద్మాలు అయితే, వికాసం దధాతే = వికాసాన్ని పొందుతాయో, తే = ఆ (పాదపద్మాలను), ఇహ = ఇక్కడ, అమరాః = దేవతలు, స్వాన్తే = తమ మనస్సులో, సరసీ ఇవ = సరస్సు వలె భావించి, యే = ఏవి అయితే, స్వాం శ్రియమ్ దధానాః = తమ కాంతిని/శోభను ధరించినవి (అంటే, మనసులో నిలిపి ఉంచడం వల్ల దేవతలు ఆ పాదపద్మాల కాంతిని పొందుతారని భావం), సుధియాం = జ్ఞానుల యొక్క, లోలమ్ లోలమ్బకానాం కులమ్ ఇవ = కదులుతున్న తుమ్మెదల సమూహం వలె, యే సదా సేవతే = ఏవి ఎల్లప్పుడూ సేవింపబడతాయో, భూతి-ఏణ-పాణేః = విభూతి మరియు జింకను చేతిలో ధరించిన శివుని యొక్క, తే = ఆ, విమలతర-రుచః = అత్యంత నిర్మలమైన/స్వచ్ఛమైన కాంతి కలిగిన, పదాంభోరుహే = పాదపద్మాలు, వః = మీకు, భూత్యై = సంపద కొరకు/సంపదను, స్తామ్ = అగుగాక/ప్రసాదించుగాక.

తాత్పర్యం:

విభూతి మరియు జింకను చేతిలో ధరించిన శివుని యొక్క అత్యంత నిర్మలమైన కాంతి కలిగిన పాదపద్మాలు మీకు ఎల్లప్పుడూ సంపదను ప్రసాదించుగాక. ఏవి సతీదేవి యొక్క చంద్రుని వంటి ముఖం దగ్గర ఉన్నప్పటికీ వికసిస్తాయో (పద్మాలు చంద్రుని వద్ద వికసించవు, కానీ ఈ పాదపద్మాలు వికసిస్తాయి), ఏవి దేవతలు తమ మనసు అనే సరస్సులో ధ్యానించి కాంతిని పొందుతారో (పద్మాలు సరస్సులో కాంతిని పొందుతాయి). ఏవి జ్ఞానులచే కదులుతున్న తుమ్మెదల సమూహం వలె ఎల్లప్పుడూ సేవింపబడతాయో అట్టి శివుని యొక్క అత్యంత నిర్మలమైన కాంతి కలిగిన పాదపద్మాలు మీకు ఎల్లప్పుడూ సంపదను ప్రసాదించుగాక.

విశేషాలు: ఈ శ్లోకం శివుని పాదపద్మాల మహిమను, వాటి సౌందర్యాన్ని వర్ణిస్తుంది. సతీదేవి ముఖం చంద్రుని వలె ఉన్నప్పటికీ పాదపద్మాలు వికసించడం, దేవతలు మనసులో వాటిని ధరించడం, జ్ఞానులు తుమ్మెదల వలె సేవించడం వంటివి ఆయన దివ్యత్వాన్ని, సర్వోన్నతత్వాన్ని తెలియజేస్తాయి. జింకను చేతిలో ధరించడం వేదాలకు ప్రతీక. ఇది భక్తులకు సంపదను ప్రసాదించేదిగా వర్ణించబడింది.

 

శ్లోకం 28:

ఈ శ్లోకంలో శివుని పాదధూళి వర్ణన ఉన్నది.

యేషాం రాగాదిదోషాక్షతమతి యతయో యాన్తి ముక్తిం ప్రసాదా=

 ద్యే వా నమ్రాత్మమూర్తిద్యుసదృషిపరిషన్మూర్ధ్ని శేషాయమాణాః ;

 శ్రీకణ్ఠస్యారుణోద్యచ్చరణసరసిజప్రోత్థితాస్తే భవాఖ్యా=

త్పారావారాచ్చిరం వో దురితహతికృతస్తారయేయుః పరాగాః . 28 .

పదచ్ఛేదం

యేషాం, రాగాది, దోష, అక్షత, మతి, యతయః, యాన్తి, ముక్తిం, ప్రసాదాత్, యే, వా, నమ్ర, ఆత్మ, మూర్తి, ద్యుసత్, ఋషి, పరిషత్, మూర్ధ్ని, శేషాయమాణాః, శ్రీకణ్ఠస్య, అరుణ, ఉద్యత్, చరణ, సరసిజ, ప్రోత్థితాః, తే, భవ, ఆఖ్యాత్, పారావారాత్, చిరమ్, వః, దురిత, హతి, కృతః, తారయేయుః, పరాగాః

అన్వయం

యేషాం ప్రసాదాత్ రాగాది-దోష-అక్షత-మతి యతయః ముక్తిం యాన్తి, యే వా నమ్ర-ఆత్మ-మూర్తి-ద్యుసత్-ఋషి-పరిషత్-మూర్ధ్ని శేషాయమాణాః, శ్రీకణ్ఠస్య అరుణ-ఉద్యత్-చరణ-సరసిజ-ప్రోత్థితాః తే పరాగాః, వః భవ-ఆఖ్యాత్ పారావారాత్ దురిత-హతి-కృతః చిరమ్ తారయేయుః.

---

ప్రతిపదార్థం

యేషాం = ఏ పాదధూళి కణాల యొక్క, ప్రసాదాత్ = అనుగ్రహం వల్ల, రాగాది-దోష-అక్షత-మతి = రాగం (ఆశ), క్రోధం మొదలైన దోషాలచే చెదరని మనస్సు కలిగిన, యతయః = యోగులు, ముక్తిం = మోక్షాన్ని, యాన్తి = పొందుతారో, యే వా = ఏవి అయితే (ఆ పాదధూళి కణాలు), నమ్ర-ఆత్మ-మూర్తి = వంగిన శరీరాలు కలిగిన, ద్యుసత్-ఋషి-పరిషత్ = దేవతలు మరియు ఋషుల సమూహం యొక్క, మూర్ధ్ని = శిరస్సులపై, శేషాయమాణాః = శేషం వలె (పూజానంతరం మిగిలిన ప్రసాదం వలె గౌరవించబడేవి) లేదా అలంకారంగా ఉంటాయో, శ్రీకణ్ఠస్య = నీలకంఠుడైన (శివుని) యొక్క, అరుణ-ఉద్యత్-చరణ-సరసిజ-ప్రోత్థితాః = ఉదయించే ఎర్రని పాదపద్మం నుండి వెలువడిన, తే పరాగాః = ఆ ధూళి కణాలు/పుప్పొడి (పాదధూళి), వః = మీకు, భవ-ఆఖ్యాత్ పారావారాత్ = సంసారం అనే సముద్రం నుండి, దురిత-హతి-కృతః = పాపాలను నాశనం చేస్తూ, చిరమ్ = చాలా కాలం పాటు, తారయేయుః = తరింపజేయుగాక.

తాత్పర్యం:

 నీలకంఠుడైన శివుని ఉదయించే ఎర్రని పాదపద్మాల నుండి వెలువడే ఆ ధూళి కణాలు మిమ్మల్ని సంసారమనే సముద్రం నుండి చాలా కాలం పాటు పాపాలను నాశనం చేస్తూ తరింపజేయుగాక. వేటి అనుగ్రహం వల్ల రాగం వంటి దోషాలచే చెదరని మనస్సు కలిగిన యోగులు మోక్షాన్ని పొందుతారో, ఏవి వంగిన శరీరాలు కలిగిన దేవతలు, ఋషుల సమూహం యొక్క శిరస్సులపై శేషం వలె (లేదా అలంకారంగా) ఉంటాయో ఆ ధూళి కణాలు మిమ్మల్ని తరింపజేయుగాక!

విశేషాలు:

ఈ శ్లోకం శివుని పాదధూళి యొక్క మహిమను వర్ణిస్తుంది. పాదధూళి సంసార సాగరం నుండి తరింపజేస్తుందని, పాపాలను నాశనం చేస్తుందని, యోగులకు మోక్షాన్ని ప్రసాదిస్తుందని చెప్పబడింది. దేవతలు, ఋషుల శిరస్సులపై అలంకారంగా ఉండటం ద్వారా దాని పవిత్రతను, దివ్యత్వాన్ని నొక్కి చెప్పబడింది.

శ్లోకం 29:

ఈ శ్లోకంలో శివుని నిర్గుణస్వరూప వర్ణన ఉన్నది.

 భూమ్నా యస్యాస్తసీమ్నా భువనమనుసృతం యత్పరం ధామ ధామ్నాం

 సామ్నామామ్నాయతత్త్వం యదపి చ పరమం యద్గుణాతీతమాద్యమ్ ;

యచ్చాంహోహృన్నిరీహం గహనమితి ముహుః ప్రాహురుచ్చైర్మహాన్తో

 మాహేశం తన్మహో మే మహితమహరహర్మోహరోహం నిహన్తు . 29 .

పదచ్ఛేదం

భూమ్నా, యస్య, అతసీమ్నా, భువనమ్, అనుసృతం, యత్, పరమ్, ధామ, ధామ్నాం, సామ్నామ్, ఆమ్నాయ, తత్త్వమ్, యత్, అపి, చ, పరమమ్, యత్, గుణాతీతమ్, ఆద్యమ్, యత్, చ, అంహః, హృత్, నిరీహం, గహనమ్, ఇతి, ముహుః, ప్రాహుః, ఉచ్చైః, మహాన్తః, మాహేశమ్, తత్, మహః, మే, మహితమ్, అహరహః, మోహ, రోహమ్, నిహన్తు

---

అన్వయం

యస్య భూమ్నా అతసీమ్నా భువనమ్ అనుసృతం, యత్ ధామ్నాం పరమ్ ధామ, యత్ సామ్నామ్ ఆమ్నాయ-తత్త్వమ్ అపి చ పరమమ్, యత్ గుణాతీతమ్ ఆద్యమ్, యత్ చ అంహః-హృత్ నిరీహం గహనమ్ ఇతి మహాన్తః ముహుః ఉచ్చైః ప్రాహుః, తత్ మాహేశమ్ మహః మే మహితమ్ అహరహః మోహ-రోహమ్ నిహన్తు.

---

ప్రతిపదార్థం

యస్య భూమ్నా = ఏ తేజస్సు యొక్క గొప్పదనంతో/విస్తృతితో, అతసీమ్నా = సరిహద్దులు లేనిదిగా/అపరిమితమైనదిగా ఉండి, భువనమ్ అనుసృతమ్ = ప్రపంచం అంతా వ్యాపించి ఉందో, యత్ = ఏది అయితే, ధామ్నాం పరం ధామ = తేజస్సులన్నింటిలోకెల్లా పరమమైన తేజస్సో, యత్ సామ్నామ్ ఆమ్నాయ-తత్త్వమ్ అపి చ పరమమ్ = ఏది సామవేదాల యొక్క వేద తత్వం/సారభూతమైన జ్ఞానమో మరియు అత్యున్నతమైనదో, యత్ గుణాతీతమ్ = ఏది గుణాలకు (సత్వ, రజో, తమో) అతీతమైనదో, ఆద్యమ్ = మొదటిదో, యత్ చ = ఏది అయితే, అంహః-హృత్ = పాపాలను హరించేది/నాశనం చేసేదో, నిరీహం = కోరికలు లేనిదో (కోరికలు లేనట్లు చేస్తోందో), గహనమ్ ఇతి = గంభీరమైనదని/తెలుసుకోవడానికి కష్టమైనదని, మహాన్తః = గొప్పవారు/మహాత్ములు, ముహుః = పదే పదే, ఉచ్చైః = గొప్పగా/బిగ్గరగా, ప్రాహుః = చెబుతారో, తత్ మాహేశమ్ మహః = ఆ మహేశ్వరునికి సంబంధించిన తేజస్సు, మే = నా యొక్క, మహితమ్ = గొప్పదయిన, అహరహః = రోజురోజుకు/ప్రతిరోజు విజృంభించే, మోహ-రోహమ్ = మోహం అనే మూలం/మొలకను (అజ్ఞానం వల్ల కలిగే బంధం), నిహన్తు = పూర్తిగా నాశనం చేయుగాక.

తాత్పర్యం:

 మహేశ్వరునికి సంబంధించిన ఆ తేజస్సు నా గొప్ప, రోజువారీ మోహపు మూలాన్ని నాశనం చేయుగాక. ఏ దాని గొప్పదనంతో, అపరిమితమైన విస్తృతితో ప్రపంచం అంతా వ్యాపించి ఉందో, ఏది తేజస్సులన్నింటిలోకెల్లా పరమ తేజస్సో, ఏది సామవేదాల వేదతత్వమో, ఏది అత్యున్నతమైనదో, ఏది గుణాలకు అతీతమైనదో, ఆది అయినదో, ఏది పాపాలను నాశనం చేస్తుందో, కోరికలు లేనిదో, గంభీరమైనదో అని గొప్పవారు పదే పదే చెబుతారో ఆ శివ తేజస్సు నా  మోహపు మూలాన్ని నాశనం చేయుగాక!

విశేషాలు:

 ఈ శ్లోకం శివుని తేజస్సు యొక్క సర్వోన్నతత్వాన్ని, దాని మహిమను వర్ణిస్తుంది. ప్రపంచం అంతా వ్యాపించి ఉండటం, పరమ తేజస్సుగా ఉండటం, వేదతత్వం, గుణాతీతత్వం, ఆదిత్వం వంటివి ఆయన పరబ్రహ్మ స్వరూపాన్ని తెలియజేస్తాయి. పాపాలను నాశనం చేయడం, కోరికలు లేకపోవడం, గంభీరంగా ఉండటం ద్వారా ఆయన మోక్ష ప్రదాతృత్వాన్ని నొక్కి చెప్పబడింది. ఇది భక్తుల మోహాన్ని నాశనం చేసేదిగా వర్ణించబడింది.

                                                సంపూర్ణము

                                                మంగళం మహత్

                                                ఓం తత్ సత్                                                                                                                                      *****