దేవ్యపరాధక్షమాపణస్తోత్రం( 12 శ్లోకాలు)

 

దేవ్యపరాధక్షమాపణస్తోత్రం

ఈ స్తోత్రం జగన్మాత అయిన దేవతకు భక్తులు తమ అపరాధాలను క్షమించమని ప్రార్థించే గొప్ప స్తోత్రం. ఆదిశంకరాచార్యులచే రచింపబడిన ఈ స్తోత్రం భక్తుని ఆర్తిని, శరణాగతి భావనను, తల్లి యొక్క అపార కరుణను అద్భుతంగా ఆవిష్కరిస్తుంది. ఇందులో ప్రతి శ్లోకం భక్తుడు తన పరిమితులను ఒప్పుకుంటూ, తల్లి దయ కోసం వేడుకుంటూ ఉండటం చూడవచ్చు.

---

శ్లోకం 1:

న మంత్రం నో యంత్రం తదపి చ న జానే స్తుతిమహో

న చాహ్వానం ధ్యానం తదపి చ న జానే స్తుతికథాః .

న జానే ముద్రాస్తే తదపి చ న జానే విలపనం

పరం జానే మాతస్త్వదనుసరణం క్లేశహరణం .. 1..

పదచ్ఛేదము: న, మంత్రం, నః, యంత్రం, తద్-అపి, చ, న, జానే, స్తుతిం, అహో, న, చ, ఆహ్వానం, ధ్యానం, తద్-అపి, చ, న, జానే, స్తుతి-కథాః, న, జానే, ముద్రాః, తే, తద్-అపి, చ, న, జానే, విలపనం, పరం, జానే, మాతః, త్వత్-అనుసరణం, క్లేశ-హరణం.

అన్వయము: అహో! మంత్రం న, యంత్రం న, తదపి చ స్తుతిం న జానే. ఆహ్వానం న, ధ్యానం న, తదపి చ స్తుతికథాః న జానే. తే ముద్రాః న జానే, తదపి చ విలపనం న జానే. పరం మాతః, త్వదనుసరణం క్లేశహరణం జానే.

ప్రతి పదార్థము:

అహో! = అయ్యో!, మంత్రం న = మంత్రాలు తెలియవు, యంత్రం న = యంత్రాలు తెలియవు, తద్-అపి చ = అయినప్పటికీ, స్తుతిం న జానే = స్తోత్రం చేయటం తెలియదు. ఆహ్వానం న = నిన్ను ఆహ్వానించటం తెలియదు, ధ్యానం న = ధ్యానం చేయటం తెలియదు, తద్-అపి చ = అయినప్పటికీ, స్తుతి-కథాః న జానే = నీ స్తుతి కథలు తెలియవు. తే ముద్రాః న జానే = నీ ముద్రలు తెలియవు, తద్-అపి చ = అయినప్పటికీ, విలపనం న జానే = ఆర్తితో ఎలా మొరపెట్టుకోవాలో తెలియదు. పరం = కానీ, మాతః = ఓ తల్లి!, త్వత్-అనుసరణం = నిన్ను అనుసరించడమే, క్లేశ-హరణం = కష్టాలను తొలగించడం అని, జానే = నాకు తెలుసు.

తాత్పర్యము: అయ్యో! నాకు మంత్రాలు తెలియవు, యంత్రాలు తెలియవు, స్తోత్రం ఎలా చేయాలో తెలియదు. నిన్ను ఎలా ఆహ్వానించాలో, ఎలా ధ్యానించాలో, నీ కథలు ఎలా చెప్పాలో తెలియదు. నీ ముద్రలు తెలియవు, ఆర్తితో ఎలా మొరపెట్టుకోవాలో కూడా తెలియదు. కానీ ఓ తల్లి, నిన్ను అనుసరించడమే నా కష్టాలను తొలగించడం అని నాకు తెలుసు.

విశేషాలు: ఈ శ్లోకం భక్తుని నిస్సహాయతను, సంపూర్ణ శరణాగతిని తెలియజేస్తుంది. ఎలాంటి శాస్త్ర జ్ఞానం లేకపోయినా, భక్తి మార్గంలో కూడా నిష్ణాతుడు కాకపోయినా, కేవలం తల్లిని నమ్ముకోవడం ద్వారానే కష్టాలు తొలగిపోతాయని భక్తుడు దృఢంగా విశ్వసిస్తున్నాడు. ఇది అజ్ఞానం ఉన్నప్పటికీ భగవంతుని దయపై ఉన్న అచంచల విశ్వాసానికి ప్రతీక.

---

శ్లోకం 2:

విధేరజ్ఞానేన ద్రవిణవిరహేణాలసతయా

విధేయాశక్యత్వాత్తవ చరణయోర్యా చ్యుతిరభూత్ .

తదేతత్ క్షంతవ్యం జనని సకలోద్ధారిణి శివే

కుపుత్రో జాయేత క్వచిదపి కుమాతా న భవతి .. 2..

పదచ్ఛేదము: విధేః-అజ్ఞానేన, ద్రవిణ-విరహేణ, ఆలసతయా, విధేయ-అశక్యత్వాత్, తవ, చరణయోః, యా, చ్యుతిః, అభూత్, తత్-ఏతత్, క్షంతవ్యం, జనని, సకల-ఉద్ధారిణి, శివే, కుపుత్రః, జాయేత, క్వచిత్-అపి, కుమాతా, న, భవతి.

అన్వయము: జనని, సకలోద్ధారిణి, శివే! విధేరజ్ఞానేన, ద్రవిణవిరహేణ, ఆలసతయా, విధేయాశక్యత్వాత్ తవ చరణయోః యా చ్యుతిరభూత్, తదేతత్ క్షంతవ్యం. కుపుత్రో జాయేత, క్వచిదపి కుమాతా న భవతి.

ప్రతి పదార్థము:

జనని = ఓ తల్లి!, సకల-ఉద్ధారిణి = సమస్త లోకాలను ఉద్ధరించేదానా!, శివే = శుభాలను ప్రసాదించేదానా!, విధేః-అజ్ఞానేన = శాస్త్ర నియమాలు తెలియకపోవడం వల్ల, ద్రవిణ-విరహేణ = ధనం లేకపోవడం వల్ల, ఆలసతయా = సోమరితనం వల్ల, విధేయ-అశక్యత్వాత్ = చేయవలసిన పనులను చేయలేకపోవడం వల్ల, తవ చరణయోః = నీ పాదాల వద్ద, యా చ్యుతిః అభూత్ = ఏ తప్పు జరిగిందో, తత్-ఏతత్ = అది అంతా, క్షంతవ్యం = క్షమించదగినది. కుపుత్రః జాయేత = చెడ్డ కుమారుడు పుట్టవచ్చు, క్వచిత్-అపి = ఎక్కడైనా, కుమాతా న భవతి = చెడ్డ తల్లి ఉండదు కదా!

తాత్పర్యము: ఓ తల్లి, సమస్త లోకాలను ఉద్ధరించేదానా, శుభాలను ప్రసాదించేదానా! శాస్త్ర నియమాలు తెలియకపోవడం వల్ల, ధనం లేకపోవడం వల్ల, సోమరితనం వల్ల, చేయవలసిన పనులను చేయలేకపోవడం వల్ల నీ పాదాల వద్ద ఏ తప్పు జరిగిందో, అది అంతా క్షమించదగినది. చెడ్డ కుమారుడు పుట్టవచ్చు, కానీ ఎక్కడైనా చెడ్డ తల్లి ఉండదు కదా!

విశేషాలు: ఈ శ్లోకం తల్లి-బిడ్డల అనుబంధాన్ని ప్రధానంగా చూపుతుంది. భక్తుడు తన అజ్ఞానాన్ని, దారిద్ర్యాన్ని, సోమరితనాన్ని, అసమర్థతను అంగీకరిస్తూ, వాటివల్ల జరిగిన తప్పులను క్షమించమని వేడుకుంటున్నాడు. "కుపుత్రో జాయేత క్వచిదపి కుమాతా న భవతి" అనే సూక్తి జగన్మాత యొక్క అపార కరుణను, క్షమాగుణాన్ని నొక్కి చెబుతుంది. తల్లి ఎప్పటికీ తన బిడ్డను త్యజించదు అనే దృఢ విశ్వాసం ఇందులో ఉంది.

---

శ్లోకం 3:

పృథివ్యాం పుత్రాస్తే జనని బహవః సంతి సరలాః

పరం తేషాం మధ్యే విరలతరలోఽహం తవ సుతః .

మదీయోఽయం త్యాగః సముచితమిదం నో తవ శివే

కుపుత్రో జాయేత క్వచిదపి కుమాతా న భవతి .. 3..

పదచ్ఛేదము: పృథివ్యాం, పుత్రాః, తే, జనని, బహవః, సంతి, సరలాః, పరం, తేషాం, మధ్యే, విరల-తరలః, అహం, తవ, సుతః, మదీయః, అయం, త్యాగః, సముచితం, ఇదం, నః, తవ, శివే, కుపుత్రః, జాయేత, క్వచిత్-అపి, కుమాతా, న, భవతి.

అన్వయము: జనని శివే! పృథివ్యాం తే బహవః సరలాః పుత్రాః సంతి. పరం తేషాం మధ్యే తవ సుతః అహం విరలతరలః. మదీయోఽయం త్యాగః ఇదం నః సముచితం తవ. కుపుత్రో జాయేత, క్వచిదపి కుమాతా న భవతి.

ప్రతి పదార్థము:

జనని = ఓ తల్లి!, శివే = మంగళకారిణీ!, పృథివ్యాం = ఈ భూమిపై, తే = నీకు, బహవః = చాలా మంది, సరలాః = మంచి స్వభావం గల, పుత్రాః సంతి = పుత్రులు ఉన్నారు. పరం = కానీ, తేషాం మధ్యే = వారి మధ్యలో, తవ సుతః అహం = నీ కుమారుడైన నేను, విరల-తరలః = మిక్కిలి చపల స్వభావం కలవాడిని (తప్పులు చేసేవాడిని). మదీయః అయం త్యాగః = నన్ను విడిచిపెట్టడం, ఇదం నః సముచితం తవ = ఇది నీకు తగదు కదా! కుపుత్రః జాయేత = చెడ్డ కుమారుడు పుట్టవచ్చు, క్వచిత్-అపి = ఎక్కడైనా, కుమాతా న భవతి = చెడ్డ తల్లి ఉండదు కదా!

తాత్పర్యము: ఓ తల్లి, మంగళకారిణీ! ఈ భూమిపై నీకు చాలా మంది మంచి స్వభావం గల పుత్రులు ఉన్నారు. కానీ వారి మధ్యలో నీ కుమారుడైన నేను మిక్కిలి చపల స్వభావం కలవాడిని (తప్పులు చేసేవాడిని). నన్ను విడిచిపెట్టడం నీకు తగదు కదా! చెడ్డ కుమారుడు పుట్టవచ్చు, కానీ ఎక్కడైనా చెడ్డ తల్లి ఉండదు కదా!

విశేషాలు: ఈ శ్లోకం భక్తుడు తన వినమ్రతను, పాపిష్ఠత్వాన్ని అంగీకరిస్తూ, ఇతరులు నీకు తగిన పుత్రులు ఉండగా, నా వంటివాడిని ఎందుకు ఉపేక్షిస్తావు అని ప్రశ్నిస్తున్నాడు. అయినా, "కుపుత్రో జాయేత క్వచిదపి కుమాతా న భవతి" అనే భావనతో తనను విడిచిపెట్టడం తల్లికి తగదని, తనను కరుణించమని వేడుకుంటున్నాడు. ఇది తల్లికి తనపై ఉన్న అనిర్వచనీయమైన ప్రేమపై భక్తుని సంపూర్ణ నమ్మకాన్ని చూపుతుంది.

---

శ్లోకం 4:

జగన్మాతర్మాతస్తవ చరణసేవా న రచితా

న వా దత్తం దేవి ద్రవిణమపి భూయస్తవ మయా .

తథాపి త్వం స్నేహం మయి నిరుపమం యత్ప్రకురుషే

కుపుత్రో జాయేత క్వచిదపి కుమాతా న భవతి .. 4..

పదచ్ఛేదము: జగత్-మాతః, మాతః, తవ, చరణ-సేవా, న, రచితా, న, వా, దత్తం, దేవి, ద్రవిణం, అపి, భూయః, తవ, మయా, తథాపి, త్వం, స్నేహం, మయి, నిరుపమం, యత్-ప్రకురుషే, కుపుత్రః, జాయేత, క్వచిత్-అపి, కుమాతా, న, భవతి.

అన్వయము: జగన్మాతః మాతః! తవ చరణసేవా న రచితా, మయా తవ ద్రవిణమపి భూయో న వా దత్తం. తథాపి త్వం మయి నిరుపమం స్నేహం యత్ప్రకురుషే, కుపుత్రో జాయేత, క్వచిదపి కుమాతా న భవతి.

ప్రతి పదార్థము:

జగత్-మాతః = ఓ జగన్మాతా!, మాతః = ఓ తల్లి!, తవ చరణ-సేవా = నీ పాదసేవ, న రచితా = చేయబడలేదు, న వా దత్తం = ఇవ్వబడలేదు, దేవి = ఓ దేవీ!, ద్రవిణం అపి = ధనం కూడా, భూయః = అధికంగా, తవ మయా = నీకు నాచే. తథాపి = అయినప్పటికీ, త్వం = నీవు, మయి = నా యందు, నిరుపమం = సాటిలేని, స్నేహం = ప్రేమను, యత్-ప్రకురుషే = ఏది ప్రసాదిస్తున్నావో, (అది నీ గొప్పతనం). కుపుత్రః జాయేత = చెడ్డ కుమారుడు పుట్టవచ్చు, క్వచిత్-అపి = ఎక్కడైనా, కుమాతా న భవతి = చెడ్డ తల్లి ఉండదు కదా!

తాత్పర్యము: ఓ జగన్మాతా, ఓ తల్లి! నీ పాదసేవ నేను చేయలేదు, ఓ దేవీ, నీకు ధనం కూడా అధికంగా నేను ఇవ్వలేదు. అయినప్పటికీ నీవు నా యందు సాటిలేని ప్రేమను ప్రసాదిస్తున్నావు. చెడ్డ కుమారుడు పుట్టవచ్చు, కానీ ఎక్కడైనా చెడ్డ తల్లి ఉండదు కదా!

విశేషాలు: ఈ శ్లోకం నిష్కల్మషమైన తల్లి ప్రేమను చాటుతుంది. భక్తుడు తన లోపాలను, అంటే సేవ చేయకపోవడం, ధనం సమర్పించకపోవడం వంటివి అంగీకరిస్తూ, అయినప్పటికీ తల్లి తనపై చూపుతున్న అపారమైన ప్రేమను ఆశ్చర్యంతో ప్రస్తావిస్తున్నాడు. "కుపుత్రో జాయేత క్వచిదపి కుమాతా న భవతి" అనే వాక్యం పునరావృతమవటం ద్వారా తల్లి ప్రేమ ఎంత నిస్వార్థమైనదో, క్షమాగుణం కలదో తెలియజేస్తుంది.

---

శ్లోకం 5:

పరిత్యక్తా దేవా వివిధవిధసేవాకులతయా

మయా పంచా శీతేరధికమపనీతే తు వయసి .

ఇదానీం చేన్మాతస్తవ యది కృపా నాపి భవితా

నిరాలంబో లంబోదరజనని కం యామి శరణం .. 5..

పదచ్ఛేదము: పరిత్యక్తాః, దేవాః, వివిధ-విధ-సేవా-ఆకులతయా, మయా, పంచాశీతేః-అధికం, అపనీతే, తు, వయసి, ఇదానీం, చేత్, మాతః, తవ, యది, కృపా, న, అపి, భవితా, నిరాలంబః, లంబోదర-జనని, కం, యామి, శరణం.

అన్వయము: లంబోదరజనని మాతః! మయా వివిధవిధసేవాకులతయా దేవాః పరిత్యక్తాః, పంచాశీతేరధికం వయసి తు అపనీతే. ఇదానీం చేత్ తవ కృపా యది నాపి భవితా, నిరాలంబః కం శరణం యామి?

ప్రతి పదార్థము:

లంబోదర-జనని = ఓ లంబోదరుని (గణపతి) తల్లి!, మాతః = ఓ తల్లి!, మయా = నాచే, వివిధ-విధ-సేవా-ఆకులతయా = వివిధ రకాల సేవలతో కూడిన ఆత్రుతతో, దేవాః = దేవతలు, పరిత్యక్తాః = విడిచిపెట్టబడ్డారు, పంచాశీతేః-అధికం = ఎనభై ఐదు సంవత్సరాలకు మించి, వయసి తు అపనీతే = వయస్సు గడిచిపోయింది. ఇదానీం చేత్ = ఇప్పుడు గనుక, తవ కృపా యది న అపి భవితా = నీ కృప లేకపోయినట్లయితే, నిరాలంబః = ఆధారం లేనివాడినై, కం శరణం యామి = ఎవరిని శరణు పొందుతాను?

తాత్పర్యము: ఓ లంబోదరుని (గణపతి) తల్లి, ఓ తల్లి! వివిధ రకాల దేవతలకు సేవ చేయాలనే ఆత్రుతతో నేను వారిని విడిచిపెట్టాను, ఎనభై ఐదు సంవత్సరాలకు మించి నా వయస్సు గడిచిపోయింది. ఇప్పుడు గనుక నీ కృప లేకపోయినట్లయితే, ఆధారం లేనివాడినై నేను ఎవరిని శరణు పొందుతాను?

విశేషాలు: ఈ శ్లోకం వృద్ధాప్యంలో భక్తుని ఆర్తిని వెల్లడిస్తుంది. ఇతర దేవతలను విడిచిపెట్టి, కేవలం తల్లిని నమ్ముకున్నానని, వృద్ధాప్యంలో తనకు మరెవరూ దిక్కు లేరని, కాబట్టి తల్లి కరుణించకపోతే తన పరిస్థితి ఏమిటని ప్రశ్నిస్తున్నాడు. ఇది ఏకైక శరణాగతిని, తల్లిపై సంపూర్ణ ఆధారపడటాన్ని సూచిస్తుంది.

---

శ్లోకం 6:

శ్వపాకో జల్పాకో భవతి మధుపాకోపమగిరా

నిరాతంకో రంకో విహరతి చిరం కోటికనకైః .

తవాపర్ణే కర్ణే విశతి మను వర్ణే ఫలమిదం

జనః కో జానీతే జనని జననీయం జపవిధౌ .. 6..

పదచ్ఛేదము: శ్వపాకః, జల్పాకః, భవతి, మధు-పాక-ఉపమ-గిరా, నిరాతంకః, రంకః, విహరతి, చిరం, కోటి-కనకైః, తవ, అపర్ణే, కర్ణే, విశతి, మను-వర్ణే, ఫలం, ఇదం, జనః, కః, జానీతే, జనని, జననీయం, జప-విధౌ.

అన్వయము: అపర్ణే! తవ మనువర్ణే కర్ణే విశతి ఇదం ఫలం యత్, శ్వపాకో మధుపాకోపమగిరా జల్పాకో భవతి, రంకో నిరాతంకః కోటికనకైశ్చిరం విహరతి. జనని! జపవిధౌ జననీయం కః జనః జానీతే?

ప్రతి పదార్థము:

అపర్ణే = ఓ పార్వతీ (ఆకులు కూడా భుజించని దానా)!, తవ మను-వర్ణే = నీ మంత్ర అక్షరం, కర్ణే విశతి = చెవిలో ప్రవేశించగానే, ఇదం ఫలం = ఈ ఫలం లభిస్తుంది, యత్ = ఏమనగా, శ్వపాకః = కుక్క మాంసం తినేవాడు (అత్యంత హీనమైనవాడు), మధు-పాక-ఉపమ-గిరా = తేనె పాకం వంటి మధురమైన వాక్కుతో, జల్పాకః భవతి = మాట్లాడేవాడవుతాడు, రంకః = నిరుపేద, నిరాతంకః = భయం లేనివాడై, కోటి-కనకైః = కోటి బంగారు నాణెములతో, చిరం విహరతి = దీర్ఘకాలం విహరిస్తాడు (సుఖంగా ఉంటాడు). జనని! = ఓ తల్లి!, జప-విధౌ = జపించే విధానంలో, జననీయం = ఏమి చేయదగినది (నియమాలు), కః జనః జానీతే = ఏ మానవుడు తెలుసుకోగలడు?

తాత్పర్యము: ఓ పార్వతీ! నీ మంత్రాక్షరం చెవిలో ప్రవేశించగానే ఈ ఫలం లభిస్తుంది - కుక్క మాంసం తినేవాడు కూడా తేనె పాకం వంటి మధురమైన వాక్కుతో మాట్లాడేవాడవుతాడు, నిరుపేద భయం లేనివాడై కోటి బంగారు నాణెములతో దీర్ఘకాలం సుఖంగా ఉంటాడు. ఓ తల్లి! జపించే విధానంలో ఉన్న నియమాలను ఏ మానవుడు తెలుసుకోగలడు? (అంటే అసాధ్యం).

విశేషాలు: ఈ శ్లోకం దేవి నామస్మరణ మహిమను వర్ణిస్తుంది. దేవి మంత్రాక్షరం యొక్క ప్రభావం ఎంత గొప్పదో చెప్పడానికి, అత్యంత హీన స్థితిలో ఉన్నవారు కూడా వాక్ సిద్ధిని, సంపదను పొందుతారని ఉదాహరణలతో వివరించబడింది. 'జపవిధౌ జననీయం కః జనః జానీతే' అనే ప్రశ్న భక్తుడు తన అజ్ఞానాన్ని, జప నియమాలు కూడా తెలియవని, అయినప్పటికీ కేవలం దేవి అనుగ్రహంతోనే ఫలితాలు లభిస్తాయని నొక్కి చెబుతున్నాడు.

---

శ్లోకం 7:

చితాభస్మాలేపో గరలమశనం దిక్పటధరో

జటాధారీ కంఠే భుజగపతిహారీ పశుపతిః .

కపాలీ భూతేశో భజతి జగదీశైకపదవీం

భవాని త్వత్పాణిగ్రహణపరిపాటీఫలమిదం .. 7..

పదచ్ఛేదము: చితా-భస్మ-ఆలేపః, గరలం, అశనం, దిక్-పట-ధరః, జటా-ధారీ, కంఠే, భుజగ-పతి-హారీ, పశుపతిః, కపాలీ, భూత-ఈశః, భజతి, జగత్-ఈశ-ఏక-పదవీం, భవాని, త్వత్-పాణి-గ్రహణ-పరిపాటీ-ఫలం, ఇదం.

అన్వయము: భవాని! చితాభస్మాలేపో, గరలమశనం, దిక్పటధరో, జటాధారీ, కంఠే భుజగపతిహారీ, పశుపతిః, కపాలీ, భూతేశో జగదీశైకపదవీం భజతి, ఇదం త్వత్పాణిగ్రహణపరిపాటీఫలం.

ప్రతి పదార్థము:

భవాని! = ఓ భవాని!, చితా-భస్మ-ఆలేపః = శ్మశాన భస్మం పూసుకున్నవాడు, గరలం అశనం = విషాన్ని ఆహారంగా స్వీకరించినవాడు, దిక్-పట-ధరః = దిక్కులే వస్త్రాలుగా కలవాడు (లేదా దిగంబరుడు), జటా-ధారీ = జటాజూటం ధరించినవాడు, కంఠే = కంఠంలో, భుజగ-పతి-హారీ = సర్పరాజును హారంగా ధరించినవాడు, పశుపతిః = పశువులకు అధిపతి, కపాలీ = కపాలాన్ని ధరించినవాడు, భూత-ఈశః = భూతాలకు అధిపతి అయిన (శివుడు), జగత్-ఈశ-ఏక-పదవీం = జగదీశ్వరులలో అగ్రస్థానాన్ని, భజతి = పొందుతాడు, ఇదం = ఇది, త్వత్-పాణి-గ్రహణ-పరిపాటీ-ఫలం = నీ చేయి పట్టుకున్న (నిన్ను వివాహం చేసుకున్న) సంప్రదాయం యొక్క ఫలితం.

తాత్పర్యము: ఓ భవాని! శ్మశాన భస్మం పూసుకున్నవాడు, విషాన్ని ఆహారంగా స్వీకరించినవాడు, దిక్కులే వస్త్రాలుగా కలవాడు, జటాజూటం ధరించినవాడు, కంఠంలో సర్పరాజును హారంగా ధరించినవాడు, పశువులకు అధిపతి, కపాలాన్ని ధరించినవాడు, భూతాలకు అధిపతి అయిన (శివుడు) జగదీశ్వరులలో అగ్రస్థానాన్ని పొందుతాడు. ఇది నిన్ను వివాహం చేసుకున్న సంప్రదాయం యొక్క ఫలితం.

విశేషాలు: ఈ శ్లోకం శివ-శక్తి ఐక్యతను, శక్తి లేకుండా శివుడు అసంపూర్ణుడని తెలియజేస్తుంది. శివుని యొక్క బాహ్య రూపం (శ్మశాన భస్మం, విషం, వస్త్రాలు లేకపోవడం) చూస్తే ఆయన సామాన్యునిగా కనిపించవచ్చు, కానీ దేవిని వివాహం చేసుకున్నందువల్లనే ఆయన జగదీశ్వరుడిగా, సర్వోన్నతుడిగా పూజించబడుతున్నాడని భక్తుడు స్తుతిస్తున్నాడు. ఇది దేవి యొక్క పరమోన్నత శక్తిని, మహత్యతను చాటి చెబుతుంది.

---

శ్లోకం 8:

న మోక్షస్యాకాంక్షా భవవిభవవాంఛాపి చ న మే

న విజ్ఞానాపేక్షా శశిముఖి సుఖేచ్ఛాపి న పునః .

అతస్త్వాం సంయాచే జనని జననం యాతు మమ వై

మృడానీ రుద్రాణీ శివ శివ భవానీతి జపతః .. 8..

పదచ్ఛేదము: న, మోక్షస్య, ఆకాంక్షా, భవ-విభవ-వాంఛా, అపి, చ, న, మే, న, విజ్ఞాన-అపేక్షా, శశి-ముఖి, సుఖ-ఇచ్ఛా, అపి, న, పునః, అతః, త్వాం, సంయాచే, జనని, జననం, యాతు, మమ, వై, మృడానీ, రుద్రాణీ, శివ, శివ, భవానీ, ఇతి, జపతః.

అన్వయము: శశిముఖి జనని! మే మోక్షస్యాకాంక్షా న, భవవిభవవాంఛాపి చ న. విజ్ఞానాపేక్షా న, పునః సుఖేచ్ఛాపి న. అతస్త్వాం సంయాచే. మమ జననం వై మృడానీ రుద్రాణీ శివ శివ భవానీతి జపతో యాతు.

ప్రతి పదార్థము:

శశి-ముఖి = ఓ చంద్రముఖీ!, జనని! = ఓ తల్లి!, మే = నాకు, మోక్షస్య ఆకాంక్షా న = మోక్షం పట్ల కోరిక లేదు, భవ-విభవ-వాంఛా అపి చ న = సంసార సుఖాలు, ఐశ్వర్యాల పట్ల కూడా కోరిక లేదు. విజ్ఞాన-అపేక్షా న = జ్ఞానం పట్ల కోరిక లేదు, పునః = ఇంకా, సుఖ-ఇచ్ఛా అపి న = సుఖం పట్ల కోరిక కూడా లేదు. అతః = అందువల్ల, త్వాం సంయాచే = నిన్ను వేడుకుంటున్నాను. మమ జననం వై = నా జన్మ అయితే, మృడానీ, రుద్రాణీ, శివ శివ, భవానీతి = మృడానీ, రుద్రాణీ, శివ శివ, భవానీ అని, జపతః = జపిస్తూ, యాతు = గడిచిపోవుగాక.

తాత్పర్యము: ఓ చంద్రముఖీ, ఓ తల్లి! నాకు మోక్షం పట్ల కోరిక లేదు, సంసార సుఖాలు, ఐశ్వర్యాల పట్ల కూడా కోరిక లేదు. జ్ఞానం పట్ల కోరిక లేదు, ఇంకా సుఖం పట్ల కోరిక కూడా లేదు. అందువల్ల నిన్ను వేడుకుంటున్నాను. నా జన్మ అయితే మృడానీ, రుద్రాణీ, శివ శివ, భవానీ అని జపిస్తూ గడిచిపోవుగాక.

విశేషాలు: ఈ శ్లోకం నిష్కామ భక్తికి అద్భుతమైన ఉదాహరణ. భక్తుడు మోక్షం, ఐశ్వర్యం, జ్ఞానం, సుఖం వంటి ఏ లౌకిక, పారలౌకిక ఫలాలను కోరుకోవడం లేదు. కేవలం తల్లి నామ స్మరణతోనే తన జీవితం గడిచిపోవాలని ప్రార్థిస్తున్నాడు. ఇది అన్ని కోరికలను విడిచిపెట్టి, కేవలం భగవన్నామ స్మరణలో లీనమై ఉండాలనే అత్యున్నత భక్తి భావనను తెలియజేస్తుంది.

---

శ్లోకం 9:

నారాధితాసి విధినా వివిధోపచారైః

కిం రుక్షచింతనపరైర్న కృతం వచోభిః .

శ్యామే త్వమేవ యది కించన మయ్యనాథే

ధత్సే కృపాముచితమంబ పరం తవైవ .. 9..

పదచ్ఛేదము: న, ఆరాధితా, అసి, విధినా, వివిధ-ఉపచారైః, కిం, రుక్ష-చింతన-పరైః, న, కృతం, వచోభిః, శ్యామే, త్వం, ఏవ, యది, కించన, మయి, అనాథే, ధత్సే, కృపాం, ఉచితం, అంబ, పరం, తవ, ఏవ.

అన్వయము: శ్యామే అంబ! విధినా వివిధోపచారైః నారాధితాసి. రుక్షచింతనపరైర్వచోభిః కిం న కృతం? మయి అనాథే యది కించన త్వమేవ కృపాం ధత్సే, పరం తవ ఏవ ఉచితం.

ప్రతి పదార్థము:

శ్యామే = ఓ శ్యామల వర్ణముగల దేవీ!, అంబ! = ఓ అమ్మా!, విధినా = శాస్త్ర నియమానుసారం, వివిధ-ఉపచారైః = వివిధ ఉపచారాలతో, న ఆరాధితా అసి = నీవు ఆరాధించబడలేదు. రుక్ష-చింతన-పరైః = కఠినమైన ఆలోచనలతో కూడిన, వచోభిః = మాటలతో, కిం న కృతం = ఏమి చేయబడలేదు? (అంటే చాలా తప్పులు మాట్లాడాను). మయి అనాథే = ఆధారం లేని నా యందు, యది కించన త్వం ఏవ = ఏదైనా నీవే, కృపాం ధత్సే = కృపను చూపిస్తే, పరం తవ ఏవ ఉచితం = అది నీకే తగినది (నీ గొప్పతనం).

తాత్పర్యము: ఓ శ్యామల వర్ణముగల దేవీ, ఓ అమ్మా! శాస్త్ర నియమానుసారం వివిధ ఉపచారాలతో నేను నిన్ను ఆరాధించలేదు. కఠినమైన ఆలోచనలతో కూడిన మాటలతో ఏమి చేయలేదు? (అంటే చాలా తప్పులు మాట్లాడాను). ఆధారం లేని నా యందు ఏదైనా నీవే కృపను చూపిస్తే, అది నీకే తగినది (నీ గొప్పతనం).

విశేషాలు: ఈ శ్లోకం దేవి యొక్క సహజ కరుణను తెలియజేస్తుంది. భక్తుడు తన పూజాలోపాలను, తప్పు మాటలను ఒప్పుకుంటూ, తనను ఆరాధించకపోయినా, తన పట్ల కృప చూపడం తల్లికే తగినదని, అది ఆమె యొక్క ఔదార్యానికి నిదర్శనమని చెబుతున్నాడు. 'అనాథే' అనే పదం భక్తుని దైన్యాన్ని, 'త్వం ఏవ కృపాం ధత్సే' అనే పదం దేవి కరుణ యొక్క అమోఘత్వాన్ని సూచిస్తుంది.

---

శ్లోకం 10:

ఆపత్సు మగ్నః స్మరణం త్వదీయం

కరోమి దుర్గే కరుణార్ణవేశి .

నైతచ్ఛఠత్వం మమ భావయేథాః

క్షుధాతృషార్తా జననీం స్మరంతి .. 10..

పదచ్ఛేదము: ఆపత్సు, మగ్నః, స్మరణం, త్వదీయం, కరోమి, దుర్గే, కరుణా-అర్ణవ-ఈశి, న, ఏతత్, శఠత్వం, మమ, భావయేథాః, క్షుధా-తృషా-ఆర్తాః, జననీం, స్మరంతి.

అన్వయము: దుర్గే కరుణార్ణవేశి! ఆపత్సు మగ్నః (సన్) త్వదీయం స్మరణం కరోమి. ఏతత్ మమ శఠత్వం న భావయేథాః. క్షుధాతృషార్తాః జననీం స్మరంతి.

ప్రతి పదార్థము:

దుర్గే = ఓ దుర్గా దేవీ!, కరుణా-అర్ణవ-ఈశి = కరుణకు సముద్రం వంటి దానా!, ఆపత్సు మగ్నః = ఆపదలలో మునిగిపోయినవాడినై, త్వదీయం స్మరణం = నీ స్మరణను, కరోమి = చేస్తున్నాను. ఏతత్ = దీనిని, మమ శఠత్వం = నా మోసపూరిత స్వభావంగా (స్వార్థంగా), న భావయేథాః = భావించవద్దు. క్షుధా-తృషా-ఆర్తాః = ఆకలి, దప్పికతో బాధపడేవారు, జననీం స్మరంతి = తల్లిని గుర్తు చేసుకుంటారు కదా.

తాత్పర్యము: ఓ దుర్గా దేవీ, కరుణకు సముద్రం వంటి దానా! ఆపదలలో మునిగిపోయినవాడినై నేను నీ స్మరణను చేస్తున్నాను. దీనిని నా మోసపూరిత స్వభావంగా భావించవద్దు. ఆకలి, దప్పికతో బాధపడేవారు తల్లిని గుర్తు చేసుకుంటారు కదా.

విశేషాలు: ఈ శ్లోకం ఆపత్కాలంలో భక్తుని ప్రార్థనను చిత్రిస్తుంది. కష్టాల్లో ఉన్నప్పుడే దేవిని తలుచుకుంటున్నందుకు అది తన స్వార్థం కాదని, ఆకలి దప్పికలు వేసినప్పుడు బిడ్డ తల్లిని తలచుకోవడం సహజమని ఉపమానంతో వివరించాడు. ఇది భక్తుని దైన్యాన్ని, ఆపదలో తల్లిని శరణు కోరడాన్ని సహజమైన మానవ ప్రవృత్తిగా సమర్థిస్తుంది. 'కరుణార్ణవేశి' అనే సంబోధన దేవి యొక్క అపార దయను తెలియజేస్తుంది.

---

శ్లోకం 11:

జగదంబ విచిత్ర మత్ర కిం

పరిపూర్ణా కరుణాస్తి చేన్మయి .

అపరాధపరంపరాపరం

న హి మాతా సముపేక్షతే సుతం .. 11..

పదచ్ఛేదము: జగదంబ, విచిత్రం, అత్ర, కిం, పరిపూర్ణా, కరుణా, అస్తి, చేత్, మయి, అపరాధ-పరంపరా-పరం, న, హి, మాతా, సముపేక్షతే, సుతం.

అన్వయము: జగదంబ! అత్ర కిం విచిత్రం? చేన్మయి పరిపూర్ణా కరుణా అస్తి. హి మాతా అపరాధపరంపరాపరం సుతం న సముపేక్షతే.

ప్రతి పదార్థము:

జగదంబ! = ఓ జగదంబ!, అత్ర కిం విచిత్రం = ఇందులో ఆశ్చర్యమేముంది? చేత్ = ఒకవేళ, మయి = నా యందు, పరిపూర్ణా కరుణా అస్తి = పరిపూర్ణమైన కరుణ ఉంటే. హి = ఎందుకంటే, మాతా = తల్లి, అపరాధ-పరంపరా-పరం = వరుసగా అపరాధాలు చేసే, సుతం = కుమారుని, న సముపేక్షతే = విడిచిపెట్టదు.

తాత్పర్యము: ఓ జగదంబ! ఇందులో ఆశ్చర్యమేముంది? ఒకవేళ నా యందు పరిపూర్ణమైన కరుణ ఉంటే (అది నీ గొప్పతనం). ఎందుకంటే తల్లి వరుసగా అపరాధాలు చేసే కుమారుని కూడా విడిచిపెట్టదు కదా!

విశేషాలు: ఈ శ్లోకం దేవి యొక్క సహజ కరుణను పునరుద్ఘాటిస్తుంది. భక్తుడు తాను అపరాధాలు చేసినప్పటికీ, దేవి తనను క్షమించడం ఆశ్చర్యకరం కాదని, ఎందుకంటే ఏ తల్లి కూడా తన బిడ్డను (ఎన్ని తప్పులు చేసినా) త్యజించదని చెబుతున్నాడు. ఇది తల్లి-బిడ్డల సంబంధంలోని నిస్వార్థ ప్రేమను, తల్లి క్షమాగుణాన్ని మరింత బలంగా తెలియజేస్తుంది.

---

శ్లోకం 12:

మత్సమః పాతకీ నాస్తి పాపఘ్నీ త్వత్సమా న హి .

ఏవం జ్ఞాత్వా మహాదేవి యథాయోగ్యం తథా కురు .. 12.. ఓం ..

పదచ్ఛేదము: మత్-సమః, పాతకీ, న, అస్తి, పాపఘ్నీ, త్వత్-సమా, న, హి, ఏవం, జ్ఞాత్వా, మహాదేవి, యథా-యోగ్యం, తథా, కురు.

అన్వయము: మహాదేవి! మత్సమః పాతకీ నాస్తి, త్వత్సమా పాపఘ్నీ న హి. ఏవం జ్ఞాత్వా యథాయోగ్యం తథా కురు.

ప్రతి పదార్థము:

మహాదేవి! = ఓ మహాదేవీ!, మత్-సమః = నాతో సమానమైన, పాతకీ = పాపాత్ముడు, న అస్తి = లేడు, పాపఘ్నీ = పాపాలను నశింపజేసేవారిలో, త్వత్-సమా = నీతో సమానమైనవారు, న హి = లేరు కదా. ఏవం జ్ఞాత్వా = ఇలా తెలుసుకొని, యథా-యోగ్యం = నీకు తగిన విధంగా, తథా కురు = అలా చేయుము (అంటే నన్ను క్షమించు, అనుగ్రహించు).

తాత్పర్యము: ఓ మహాదేవీ! నాతో సమానమైన పాపాత్ముడు లేడు, పాపాలను నశింపజేసేవారిలో నీతో సమానమైనవారు లేరు కదా. ఇలా తెలుసుకొని నీకు తగిన విధంగా (అంటే నన్ను క్షమించి, అనుగ్రహించి) చేయుము.

విశేషాలు: ఈ శ్లోకం భక్తుని సంపూర్ణ ఆత్మ నివేదనను, దేవి యొక్క పాపనాశక శక్తిపై ఉన్న విశ్వాసాన్ని తెలియజేస్తుంది. భక్తుడు తనను తాను అత్యంత పాపాత్మునిగా భావిస్తూ, దేవిని అత్యంత పాపనాశకారిణిగా స్తుతిస్తున్నాడు. ఈ రెండింటినీ దృష్టిలో ఉంచుకొని, తనను కరుణించి రక్షించమని తల్లికి సంపూర్ణంగా తనను అప్పగించుకుంటున్నాడు. ఇది శరణాగతి యొక్క పరాకాష్ఠ.

 

 శ్రీదేవ్యపరాధక్షమాపణస్తోత్రం సంపూర్ణం .