యమునాష్టకం-01( 8 శ్లోకాలు)

 

శ్రీ శంకరాచార్య స్తోత్ర సర్వస్వమ్ –

యమునాష్టకం-01( 8 శ్లోకాలు)

 పదవిభాగము, అన్వయము, ప్రతి పదార్థము,   తాత్పర్యము,విశేషములతో 

                                                ఆచార్య తాడేపల్లి పతంజలి

యమునాష్టకం-01

యమునాష్టకం అందమైన స్తోత్రం. యమునా నదిని శ్రీకృష్ణునితో ముడిపెట్టి, ఆమెను భక్తుల మనో మాలిన్యాన్ని తొలగించే దేవతగా కీర్తిస్తూ, ఆమె పవిత్రతను, సౌందర్యాన్ని, మహిమను వర్ణించే అద్భుతమైన కవిత్వం ఇది.

---

శ్లోకం 1

మురారికాయకాలిమాలలామవారిధారిణీ

తృణీకృతత్రివిష్టపా త్రిలోకశోకహారిణీ;

మనోనుకూలకూలకుంజపుంజధూతదుర్మదా

ధునోతు నో మనోమలం కలిందనందినీ సదా. 1

పదవిభాగము

మురారి + కాయ + కాలిమ + లలామ + వారి + ధారిణీ (మురారికాయకాలిమాలలామవారిధారిణీ), తృణీకృత + త్రివిష్టపా (తృణీకృతత్రివిష్టపా), త్రిలోక + శోక + హారిణీ (త్రిలోకశోకహారిణీ), మనః + అనుకూల + కూల + కుంజ + పుంజ + ధూత + దుర్మదా (మనోనుకూలకూలకుంజపుంజధూతదుర్మదా), ధునోతు, నః, మనః + మలం (మనోమలం), కలింద + నందినీ (కలిందనందినీ), సదా.

అన్వయము

కలిందనందినీ, మురారికాయకాలిమాలలామవారిధారిణీ, తృణీకృతత్రివిష్టపా, త్రిలోకశోకహారిణీ, మనోనుకూలకూలకుంజపుంజధూతదుర్మదా సదా నః మనోమలం ధునోతు.

ప్రతి పదార్థము

కలిందనందినీ = యమునా నది (కలిందుని కుమార్తె), మురారికాయకాలిమాలలామవారిధారిణీ = శ్రీకృష్ణుని శరీరపు నల్లని కాంతిని అలంకారంగా ధరించిన నీటిని (మురారి-శ్రీకృష్ణుడు, కాయ-శరీరం, కాలిమ-నలుపు, లలామ-అలంకారం, వారి-నీరు, ధారిణీ-ధరించినది), తృణీకృతత్రివిష్టపా = స్వర్గాన్ని కూడా గడ్డిపోచలా తేలికగా (తృణీకరించిన) భావించేది (తన పవిత్రతచే), త్రిలోకశోకహారిణీ = మూడు లోకాల దుఃఖాన్ని హరించేది, మనోనుకూలకూలకుంజపుంజధూతదుర్మదా = మనసుకు నచ్చిన తన తీరంలోని పొదల సమూహాలు అహంకారాన్ని దూరం చేసేవిగా ఉన్నది (ధూత-తొలగించిన, దుర్మద-చెడు అహంకారం), సదా = ఎల్లప్పుడూ, నః = మా, మనోమలం = మనసులోని మాలిన్యాన్ని, ధునోతు = తొలగించుగాక.

తాత్పర్యము

శ్రీకృష్ణుని శరీరపు నల్లని కాంతిని అలంకారంగా ధరించిన పవిత్ర జలాలతో ప్రవహించే, తన పవిత్రతచే స్వర్గాన్ని కూడా అల్పంగా భావించే, మూడు లోకాల దుఃఖాన్ని హరించే, మనసుకు ఆహ్లాదం కలిగించే తీరంలోని కుంజ పుంజాలతో (పొదలతో) అహంకారాన్ని దూరం చేసే కలిందుని పుత్రీ (యమునా నది)! నీవు ఎల్లప్పుడూ మా మనసులోని మాలిన్యాన్ని తొలగించుగాక.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం యమునా నదిని శ్రీకృష్ణునితో ఆమెకున్న అనుబంధాన్ని, ఆమె పవిత్రతను, మరియు ఆమె శుద్ధి చేసే శక్తిని వివరిస్తుంది. మురారికాయకాలిమాలలామవారిధారిణీ అనే విశేషణం ఆమె జలం కృష్ణుని శరీరపు నలుపు రంగును ప్రతిబింబిస్తుందని, అది ఆమె సౌందర్యానికి కారణమని చెబుతుంది. తృణీకృతత్రివిష్టపా ఆమె మహిమ స్వర్గం కన్నా గొప్పదని సూచిస్తుంది. త్రిలోకశోకహారిణీ అనేది ఆమె సర్వలోక శ్రేయస్సును కోరుకునే కరుణను సూచిస్తుంది. చివరి పాదంలో ఆమె మనసులోని మాలిన్యాన్ని తొలగించమని కోరడం, స్తోత్రం యొక్క ప్రధాన ఉద్దేశ్యాన్ని తెలియజేస్తుంది.

---

శ్లోకం 2

మలాపహారివారిపూరభూరిమండితామృతా

భృశం ప్రపాతకప్రభంజనాతిపండితానిశమ్;

సునందనందనాంగసంగరాగరంజితా హితా

ధునోతు నో మనోమలం కలిందనందినీ సదా. 2

పదవిభాగము

మల + అపహారి + వారి + పూర + భూరి + మండిత + అమృతా (మలాపహారివారిపూరభూరిమండితామృతా), భృశం, ప్రపాతక + ప్రభంజన + అతి + పండిత + అనిశం (ప్రపాతకప్రభంజనాతిపండితానిశమ్), సునంద + నందన + అంగ + సంగ + రాగ + రంజితా (సునందనందనాంగసంగరాగరంజితా), హితా, ధునోతు, నః, మనః + మలం (మనోమలం), కలింద + నందినీ (కలిందనందినీ), సదా.

అన్వయము

కలిందనందినీ, మలాపహారివారిపూరభూరిమండితామృతా, భృశం ప్రపాతకప్రభంజనాతిపండితానిశం, సునందనందనాంగసంగరాగరంజితా, హితా సదా నః మనోమలం ధునోతు.

ప్రతి పదార్థము

కలిందనందినీ = యమునా నది, మలాపహారివారిపూరభూరిమండితామృతా = మాలిన్యాన్ని తొలగించే తన జల ప్రవాహంతో (వారిపూర) అమృతంలా అలంకరించబడినది, భృశం = మిక్కిలి, ప్రపాతకప్రభంజనాతిపండితానిశమ్ = గొప్ప పాపాలను (ప్రపాతక) నాశనం చేయడంలో (ప్రభంజన) అత్యంత నైపుణ్యం (అతి పండిత) కలిగినది, సునందనందనాంగసంగరాగరంజితా = నందుని పుత్రుడైన శ్రీకృష్ణుని (సునందనందన) శరీర స్పర్శతో (అంగసంగ) రంగులు అద్దుకున్నది, హితా = శుభాలను కలిగించేది, సదా = ఎల్లప్పుడూ, నః = మా, మనోమలం = మనసులోని మాలిన్యాన్ని, ధునోతు = తొలగించుగాక.

తాత్పర్యము

మాలిన్యాన్ని తొలగించే తన జల ప్రవాహంతో అమృతంలా అలంకరించబడిన, గొప్ప పాపాలను నాశనం చేయడంలో అత్యంత నైపుణ్యం కలిగిన, నందుని పుత్రుడైన శ్రీకృష్ణుని శరీర స్పర్శతో రంగులు అద్దుకున్న, శుభాలను కలిగించే కలిందుని పుత్రీ (యమునా నది)! నీవు ఎల్లప్పుడూ మా మనసులోని మాలిన్యాన్ని తొలగించుగాక.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం యమునా నది యొక్క పాపనాశక శక్తిని ప్రధానంగా వివరిస్తుంది. ఆమె జలం అమృతంలా పవిత్రమైనదని, పాపాలను ప్రక్షాళన చేయడంలో నిపుణురాలని ('ప్రపాతకప్రభంజనాతిపండితానిశమ్') చెప్పబడింది. 'సునందనందనాంగసంగరాగరంజితా' అనే పదం ఆమె శ్రీకృష్ణునితో ఉన్న సన్నిహిత సంబంధాన్ని, దానివల్ల ఆమె పొందిన పవిత్రతను, రంగును సూచిస్తుంది. ఇది ఆమె కేవలం ఒక నది మాత్రమే కాదని, దివ్యమైన అనుబంధం గల దేవత అని ఉద్ఘాటిస్తుంది.

---

శ్లోకం 3

లసత్తరంగసంగధూతభూతజాతపాతకా

నవీనమాధురీధురీణభక్తజాతచాతకా;

తటాంతవాసదాసహంససంవృతాహ్ని కామదా

ధునోతు నో మనోమలం కలిందనందినీ సదా. 3

పదవిభాగము

లసత్ + తరంగ + సంగ + ధూత + భూతజాత + పాతకా (లసత్తరంగసంగధూతభూతజాతపాతకా), నవీన + మాధురీ + ధురీణ + భక్త + జాత + చాతకా (నవీనమాధురీధురీణభక్తజాతచాతకా), తట + అంత + వాస + దాస + హంస + సంవృతా + అహ్ని (తటాంతవాసదాసహంససంవృతాహ్ని), కామదా, ధునోతు, నః, మనః + మలం (మనోమలం), కలింద + నందినీ (కలిందనందినీ), సదా.

అన్వయము

కలిందనందినీ, లసత్తరంగసంగధూతభూతజాతపాతకా, నవీనమాధురీధురీణభక్తజాతచాతకా, తటాంతవాసదాసహంససంవృతాహ్ని, కామదా సదా నః మనోమలం ధునోతు.

ప్రతి పదార్థము

కలిందనందినీ = యమునా నది, లసత్తరంగసంగధూతభూతజాతపాతకా = ప్రకాశవంతమైన తన అలల స్పర్శచే (సంగ) జీవుల (భూతజాత) పాపాలను (పాతకా) తొలగించేది, నవీనమాధురీధురీణభక్తజాతచాతకా = నూతనమైన మాధుర్యంతో నిండిన భక్తజనమునకు చాతక పక్షులను పోలినది (చాతక పక్షి వర్షపు నీటి కోసం ఎదురుచూసినట్లు భక్తులు ఆమె మాధుర్యం కోసం ఆశిస్తారు), తటాంతవాసదాసహంససంవృతాహ్ని = తన తీరంలో నివసించే దాసులైన హంసలతో (భక్తులు) నిండినదానా (సంవృతాహ్ని - అహ్ని-అనగా రోజు, ఇక్కడ భక్తులచే ఆవరింపబడినది అని అర్థం), కామదా = కోరికలను తీర్చునది, సదా = ఎల్లప్పుడూ, నః = మా, మనోమలం = మనసులోని మాలిన్యాన్ని, ధునోతు = తొలగించుగాక.

తాత్పర్యము

తన ప్రకాశవంతమైన అలల స్పర్శచే జీవుల పాపాలను తొలగించే, నూతనమైన మాధుర్యంతో నిండిన భక్తజనమునకు చాతక పక్షులను పోలిన, తన తీరంలో నివసించే దాసులైన హంసల వంటి భక్తులతో నిండిన, కోరికలను తీర్చే కలిందుని పుత్రీ (యమునా నది)! నీవు ఎల్లప్పుడూ మా మనసులోని మాలిన్యాన్ని తొలగించుగాక.

విశేషములు

ఈ శ్లోకంలో యమునా నది యొక్క పాప ప్రక్షాళన శక్తి, భక్తులపై ఆమె దయ మరియు ఆమె తీరంలోని వాతావరణం వర్ణించబడ్డాయి. 'లసత్తరంగసంగధూతభూతజాతపాతకా' అనేది ఆమె జలస్పర్శతోనే పాపాలు నశిస్తాయని తెలియజేస్తుంది. 'నవీనమాధురీధురీణభక్తజాతచాతకా' అనేది భక్తులు ఆమె మాధుర్యం కోసం ఎంతగా ఆరాటపడతారో వివరిస్తుంది. 'తటాంతవాసదాసహంససంవృతాహ్ని' అనేది ఆమె తీరాలు భక్తులతో నిండి ఉంటాయని, హంసల వంటి పవిత్ర జీవులు ఆమెను ఆశ్రయిస్తారని సూచిస్తుంది. 'కామదా' అనేది ఆమె కోరికలను తీర్చే శక్తిని తెలియజేస్తుంది.

---

శ్లోకం 4

విహారరాసఖేదభేదధీరతీరమారుతా

గతా గిరామగోచరే యదీయనీరచారుతా;

ప్రవాహసాహచర్యపూతమేదినీనదీనదా

ధునోతు నో మనోమలం కలిందనందినీ సదా. 4

పదవిభాగము

విహార + రాస + ఖేద + భేద + ధీర + తీర + మారుతా (విహారరాసఖేదభేదధీరతీరమారుతా), గతా, గిరాం + అగోచరే (గిరామగోచరే), యదీయ + నీర + చారుతా (యదీయనీరచారుతా), ప్రవాహ + సాహచర్య + పూత + మేదినీ + నదీ + నదా (ప్రవాహసాహచర్యపూతమేదినీనదీనదా), ధునోతు, నః, మనః + మలం (మనోమలం), కలింద + నందినీ (కలిందనందినీ), సదా.

అన్వయము

కలిందనందినీ, విహారరాసఖేదభేదధీరతీరమారుతా, యదీయనీరచారుతా గిరామగోచరే గతా, ప్రవాహసాహచర్యపూతమేదినీనదీనదా సదా నః మనోమలం ధునోతు.

ప్రతి పదార్థము

కలిందనందినీ = యమునా నది, విహారరాసఖేదభేదధీరతీరమారుతా = విహారాలు, రాసక్రీడల అలసటను (ఖేద) దూరం చేసే (భేద) మెల్లని తీరపు గాలులు (మారుతా) కలిగినది, గతా = పొందబడినది, గిరామగోచరే = మాటలకు అందనిది, యదీయనీరచారుతా = ఎవరిదైతే నీటి సౌందర్యం (చారుతా), ప్రవాహసాహచర్యపూతమేదినీనదీనదా = తన ప్రవాహ సాన్నిహిత్యంతో (సాహచర్య) భూమిని, నదులను, నదాలను పవిత్రం చేసేది, సదా = ఎల్లప్పుడూ, నః = మా, మనోమలం = మనసులోని మాలిన్యాన్ని, ధునోతు = తొలగించుగాక.

తాత్పర్యము

విహారాలు, రాసక్రీడల అలసటను దూరం చేసే మెల్లని తీరపు గాలులు కలిగిన, నీటి సౌందర్యం మాటలకు అందని, తన ప్రవాహ సాన్నిహిత్యంతో భూమిని, నదులను, నదాలను పవిత్రం చేసే కలిందుని పుత్రీ (యమునా నది)! నీవు ఎల్లప్పుడూ మా మనసులోని మాలిన్యాన్ని తొలగించుగాక.

విశేషములు

ఈ శ్లోకంలో యమునా నది యొక్క సౌందర్యం, పవిత్రత, మరియు ప్రభావం వర్ణించబడ్డాయి. 'విహారరాసఖేదభేదధీరతీరమారుతా' అనేది కృష్ణుడు, గోపికలు రాసక్రీడలు ఆడిన తర్వాత అలసటను దూరం చేసే చల్లని గాలులు ఆమె తీరం నుండి వస్తాయని సూచిస్తుంది, ఇది ఆమె దివ్య స్పర్శను తెలియజేస్తుంది. 'గిరామగోచరే యదీయనీరచారుతా' అనేది ఆమె నీటి సౌందర్యం వర్ణనాతీతం అని చెబుతుంది. 'ప్రవాహసాహచర్యపూతమేదినీనదీనదా' అనేది ఆమె ప్రవాహం వల్ల భూమిలోని ఇతర నదులు, నదాలు కూడా పవిత్రమవుతాయని, ఆమె సర్వవ్యాపక పవిత్రతను తెలియజేస్తుంది.

---

శ్లోకం 5

తరంగసంగసైకతాంతరాంచితా సదా౽సితా

శరన్నిశాకరాంశుమంజుమంజరీసభాజితా;

భవార్చనాప్రచారణాంబునాధునా విశారదా

ధునోతు నో మనోమలం కలిందనందినీ సదా. 5

పదవిభాగము

తరంగ + సంగ + సైకత + అంతరా + అంచితా (తరంగసంగసైకతాంతరాంచితా), సదా, అసితా (అసితా - నలుపు అని అర్థం), శరత్ + నిశాకర + అంశు + మంజు + మంజరీ + సభాజితా (శరన్నిశాకరాంశుమంజుమంజరీసభాజితా), భవ + అర్చనా + ప్రచారణా + అంబునా + అధునా (భవార్చనాప్రచారణాంబునాధునా), విశారదా, ధునోతు, నః, మనః + మలం (మనోమలం), కలింద + నందినీ (కలిందనందినీ), సదా.

అన్వయము

కలిందనందినీ, తరంగసంగసైకతాంతరాంచితా, సదా అసితా, శరన్నిశాకరాంశుమంజుమంజరీసభాజితా, భవార్చనాప్రచారణాంబునాధునా విశారదా సదా నః మనోమలం ధునోతు.

ప్రతి పదార్థము

కలిందనందినీ = యమునా నది, తరంగసంగసైకతాంతరాంచితా = తన అలల స్పర్శతో ఇసుక తిన్నెల మధ్య అందంగా నివసించేది, సదా = ఎల్లప్పుడూ, అసితా = నల్లనిది (నలుపు రంగు కలది), శరన్నిశాకరాంశుమంజుమంజరీసభాజితా = శరత్కాల చంద్రుని (నిశాకర) కిరణాలచే (అంశు) అందమైన (మంజు) మొగ్గలతో (మంజరీ) పూజింపబడినది (సభాజితా), భవార్చనాప్రచారణాంబునాధునా = శివపూజలను ప్రచారం చేయడంలో (అంబునాధునా - ఇక్కడ అంబునిధిలా లేదా అంబువులా ప్రచారంచేయడంలో) విశారదా = నిపుణురాలైనది, సదా = ఎల్లప్పుడూ, నః = మా, మనోమలం = మనసులోని మాలిన్యాన్ని, ధునోతు = తొలగించుగాక.

తాత్పర్యము

తన అలల స్పర్శతో ఇసుక తిన్నెల మధ్య అందంగా నివసించే, ఎల్లప్పుడూ నల్లని వర్ణంతో ఉండే, శరత్కాల చంద్రుని కిరణాలచే అందమైన మొగ్గలతో పూజింపబడిన, శివపూజలను ప్రచారం చేయడంలో నిపుణురాలైన కలిందుని పుత్రీ (యమునా నది)! నీవు ఎల్లప్పుడూ మా మనసులోని మాలిన్యాన్ని తొలగించుగాక.

విశేషములు

ఈ శ్లోకంలో యమునా నది యొక్క సౌందర్యం, రంగు, మరియు శివారాధనతో ఆమెకున్న సంబంధం వివరించబడ్డాయి. 'తరంగసంగసైకతాంతరాంచితా' ఆమె నది ఒడ్డున ఏర్పడే ఇసుక తిన్నెల సౌందర్యాన్ని సూచిస్తుంది. 'సదా అసితా' అనేది ఆమె నలుపు రంగును ధృవీకరిస్తుంది, ఇది కృష్ణుని నలుపు రంగుతో ఆమెకున్న సంబంధాన్ని తిరిగి గుర్తుచేస్తుంది. 'శరన్నిశాకరాంశుమంజుమంజరీసభాజితా' ఆమెకు ప్రకృతితో ఉన్న అనుబంధాన్ని, శరత్కాలంలో ఆమె సౌందర్యాన్ని వర్ణిస్తుంది. 'భవార్చనాప్రచారణాంబునాధునా విశారదా' అనేది ఆమె శివారాధనను ప్రోత్సహించడంలో ప్రావీణ్యాన్ని తెలియజేస్తుంది, ఇది ఆమె దివ్య స్వభావాన్ని మరింత పెంచుతుంది.

---

శ్లోకం 6

జలాంతకేలికారిచారురాధికాంగరాగిణీం

స్వభర్తురన్యదుర్లభాంగతాంగతాంశభాగినీ;

స్వదత్తసుప్తసప్తసింధుభేదనాతికోవిదా

ధునోతు నో మనోమలం కలిందనందినీ సదా. 6

పదవిభాగము

జల + అంత + కేలి + కారి + చారు + రాధికా + అంగ + రాగిణీం (జలాంతకేలికారిచారురాధికాంగరాగిణీం), స్వ + భర్తుః + అన్య + దుర్లభ + అంగతా + అంగతా + అంశ + భాగినీ (స్వభర్తురన్యదుర్లభాంగతాంగతాంశభాగినీ), స్వ + దత్త + సుప్త + సప్త + సింధు + భేదన + అతి + కోవిదా (స్వదత్తసుప్తసప్తసింధుభేదనాతికోవిదా), ధునోతు, నః, మనః + మలం (మనోమలం), కలింద + నందినీ (కలిందనందినీ), సదా.

అన్వయము

కలిందనందినీ, జలాంతకేలికారిచారురాధికాంగరాగిణీం, స్వభర్తురన్యదుర్లభాంగతాంగతాంశభాగినీ, స్వదత్తసుప్తసప్తసింధుభేదనాతికోవిదా సదా నః మనోమలం ధునోతు.

ప్రతి పదార్థము

కలిందనందినీ = యమునా నది, జలాంతకేలికారిచారురాధికాంగరాగిణీం = తన జలాలలో రాధికతో క్రీడలు ఆడినందున ఆమె శరీర సౌందర్యాన్ని పొందినది, స్వభర్తురన్యదుర్లభాంగతాంగతాంశభాగినీ = తన భర్త (శ్రీకృష్ణుడు) కు ఇతరులకు దుర్లభమైన అంగసౌందర్యాన్ని పంచుకున్నది, స్వదత్తసుప్తసప్తసింధుభేదనాతికోవిదా = తాను ఇచ్చిన వరంతో నిద్రపోతున్న సప్త నదులను చీల్చడంలో అత్యంత నిపుణురాలైనది (సముద్రంలో కలుపుట), సదా = ఎల్లప్పుడూ, నః = మా, మనోమలం = మనసులోని మాలిన్యాన్ని, ధునోతు = తొలగించుగాక.

తాత్పర్యము

తన జలాలలో రాధతో క్రీడలు ఆడినందున ఆమె శరీర కాంతిని పొందిన, తన భర్త శ్రీకృష్ణునికి ఇతరులకు దుర్లభమైన అంగసౌందర్యాన్ని పంచుకున్న, తాను ఇచ్చిన వరంతో నిద్రపోతున్న సప్త నదులను చీల్చడంలో అత్యంత నిపుణురాలైన కలిందుని పుత్రీ (యమునా నది)! నీవు ఎల్లప్పుడూ మా మనసులోని మాలిన్యాన్ని తొలగించుగాక.

విశేషములు

ఈ శ్లోకంలో యమునా నది యొక్క కృష్ణునితో మరియు రాధతో ఉన్న అత్యంత సన్నిహిత సంబంధం మరియు ఆమె దివ్య శక్తులు వివరించబడ్డాయి. 'జలాంతకేలికారిచారురాధికాంగరాగిణీం' అనేది యమున, రాధ, కృష్ణులతో కలిసి ఆడిన జల క్రీడలను సూచిస్తుంది, దానివల్ల ఆమెకు రాధ సౌందర్యం లభించిందని చెప్పబడింది. 'స్వభర్తురన్యదుర్లభాంగతాంగతాంశభాగినీ' అనేది ఆమె కృష్ణుని విశిష్టమైన అనురాగాన్ని పొందిందని సూచిస్తుంది. 'స్వదత్తసుప్తసప్తసింధుభేదనాతికోవిదా' అనేది ఆమె జల నియంత్రణపై ఉన్న దివ్య శక్తిని, సప్తసింధువులను సముద్రంలో కలిపే సామర్థ్యాన్ని సూచిస్తుంది, ఇది ఆమె మహాశక్తిని తెలియజేస్తుంది.

---

శ్లోకం 7

జలచ్యుతాచ్యుతాంగరాగలంపటాలిశాలినీ

విలోలరాధికాకచాంతచంపకాలిమాలినీ;

సదావగాహనావతీర్ణభర్తృభృత్యనారదా

ధునోతు నో మనోమలం కలిందనందినీ సదా. 7

పదవిభాగము

జల + చ్యుత + అచ్యుత + అంగ + రాగ + లంపట + ఆలి + శాలినీ (జలచ్యుతాచ్యుతాంగరాగలంపటాలిశాలినీ), విలోల + రాధికా + కచ + అంత + చంపక + ఆలి + మాలినీ (విలోలరాధికాకచాంతచంపకాలిమాలినీ), సదా + అవగాహనా + అవతీర్ణ + భర్తృ + భృత్య + నారదా (సదావగాహనావతీర్ణభర్తృభృత్యనారదా), ధునోతు, నః, మనః + మలం (మనోమలం), కలింద + నందినీ (కలిందనందినీ), సదా.

అన్వయము

కలిందనందినీ, జలచ్యుతాచ్యుతాంగరాగలంపటాలిశాలినీ, విలోలరాధికాకచాంతచంపకాలిమాలినీ, సదావగాహనావతీర్ణభర్తృభృత్యనారదా సదా నః మనోమలం ధునోతు.

ప్రతి పదార్థము

కలిందనందినీ = యమునా నది, జలచ్యుతాచ్యుతాంగరాగలంపటాలిశాలినీ = తన జలాలలో విష్ణువు (అచ్యుత) శరీరం నుండి జారిన రంగులపై (రాగ) ఆశపడే (లంపట) తుమ్మెదల సమూహాలతో (ఆలి) ప్రకాశించేది, విలోలరాధికాకచాంతచంపకాలిమాలినీ = చంచలమైన రాధిక కేశాల చివర ఉన్న సంపెంగల దండలతో ప్రకాశించేది, సదావగాహనావతీర్ణభర్తృభృత్యనారదా = ఎల్లప్పుడూ స్నానం చేయుటకు దిగే తన భర్త (శ్రీకృష్ణుడు) సేవకుడు నారదుడు కలిగినది, సదా = ఎల్లప్పుడూ, నః = మా, మనోమలం = మనసులోని మాలిన్యాన్ని, ధునోతు = తొలగించుగాక.

తాత్పర్యము

తన జలాలలో శ్రీకృష్ణుని శరీరం నుండి జారిన రంగులపై ఆశపడే తుమ్మెదల సమూహాలతో ప్రకాశిస్తూ, చంచలమైన రాధిక కేశాల చివర ఉన్న సంపెంగల దండలతో శోభిల్లుతూ, ఎల్లప్పుడూ స్నానం చేయుటకు దిగే తన భర్త (శ్రీకృష్ణుడు) సేవకుడు నారదుడు కలిగిన కలిందుని పుత్రీ (యమునా నది)! నీవు ఎల్లప్పుడూ మా మనసులోని మాలిన్యాన్ని తొలగించుగాక.

విశేషములు

ఈ శ్లోకంలో యమునా నది యొక్క కృష్ణునితో మరియు ఆయన పరివారంతో అనుబంధం, ఆమె పవిత్రత మరియు సౌందర్యం మరింత స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి. 'జలచ్యుతాచ్యుతాంగరాగలంపటాలిశాలినీ' అనేది కృష్ణుడు జలక్రీడలాడినప్పుడు ఆయన శరీరపు రంగులు నీటిలో కలిసే దృశ్యాన్ని, దానిపై తుమ్మెదలు వాలినట్లు వర్ణించడం ఆమె దివ్య సౌందర్యాన్ని సూచిస్తుంది. 'విలోలరాధికాకచాంతచంపకాలిమాలినీ' అనేది రాధతో ఆమెకున్న సంబంధాన్ని తెలియజేస్తుంది. 'సదావగాహనావతీర్ణభర్తృభృత్యనారదా' అనేది నారదుడు వంటి దివ్య సేవకులు ఆమెలో స్నానం చేయుటకు దిగడం, ఆమె పవిత్రతను, ఆధ్యాత్మిక ప్రాముఖ్యతను తెలియజేస్తుంది.

---

శ్లోకం 8

సదైవ నందనందకేలిశాలికుంజమంజులా

తటోత్థఫుల్లమల్లికాకదంబరేణుసూజ్జ్వలా;

జలావగాహినాం నృణాం భవాబ్ధిసింధుపారదా

ధునోతు నో మనోమలం కలిందనందినీ సదా. 8

పదవిభాగము

సదా + ఏవ (సదైవ), నంద + నంద + కేలి + శాలి + కుంజ + మంజులా (నందనందకేలిశాలికుంజమంజులా), తట + ఉత్థ + ఫుల్ల + మల్లికా + కదంబ + రేణుసు + ఉజ్జ్వలా (తటోత్థఫుల్లమల్లికాకదంబరేణుసూజ్జ్వలా), జల + అవగాహినాం (జలావగాహినాం), నృణాం, భవ + అబ్ధి + సింధు + పారదా (భవాబ్ధిసింధుపారదా), ధునోతు, నః, మనః + మలం (మనోమలం), కలింద + నందినీ (కలిందనందినీ), సదా.

అన్వయము

కలిందనందినీ, సదైవ నందనందకేలిశాలికుంజమంజులా, తటోత్థఫుల్లమల్లికాకదంబరేణుసూజ్జ్వలా, జలావగాహినాం నృణాం భవాబ్ధిసింధుపారదా సదా నః మనోమలం ధునోతు.

ప్రతి పదార్థము

కలిందనందినీ = యమునా నది, సదైవ = ఎల్లప్పుడూ, నందనందకేలిశాలికుంజమంజులా = నందుని పుత్రుడైన శ్రీకృష్ణుని క్రీడలతో (కేలి) నిండిన (శాలి) అందమైన (మంజులా) పొదలు (కుంజ) గలది, తటోత్థఫుల్లమల్లికాకదంబరేణుసూజ్జ్వలా = తన తీరంలో పుట్టిన వికసించిన మల్లెలు, కదంబాల పుప్పొడిచే ప్రకాశించునది, జలావగాహినాం = తన జలాలలో స్నానం చేసే, నృణాం = మానవులకు, భవాబ్ధిసింధుపారదా = సంసార సముద్రం (భవ అబ్ధి) నుండి దాటించేది, సదా = ఎల్లప్పుడూ, నః = మా, మనోమలం = మనసులోని మాలిన్యాన్ని, ధునోతు = తొలగించుగాక.

తాత్పర్యము

ఎల్లప్పుడూ నందుని పుత్రుడైన శ్రీకృష్ణుని క్రీడలతో నిండిన అందమైన పొదలు గల, తన తీరంలో పుట్టిన వికసించిన మల్లెలు, కదంబాల పుప్పొడిచే ప్రకాశించునది, తన జలాలలో స్నానం చేసే మానవులకు సంసార సముద్రం నుండి దాటించే కలిందుని పుత్రీ (యమునా నది)! నీవు ఎల్లప్పుడూ మా మనసులోని మాలిన్యాన్ని తొలగించుగాక.

విశేషములు

ఈ చివరి శ్లోకం యమునా నది యొక్క ఆధ్యాత్మిక ప్రాముఖ్యతను మరియు ఆమె మోక్ష ప్రదాతృత్వాన్ని నొక్కి చెబుతుంది. 'నందనందకేలిశాలికుంజమంజులా' అనేది కృష్ణుని లీలా స్థలంగా ఆమెకున్న ప్రాముఖ్యతను తెలుపుతుంది. 'తటోత్థఫుల్లమల్లికాకదంబరేణుసూజ్జ్వలా' ఆమె తీరాల ప్రాకృతిక సౌందర్యాన్ని వివరిస్తుంది. అత్యంత ముఖ్యంగా, 'జలావగాహినాం నృణాం భవాబ్ధిసింధుపారదా' అనేది ఆమె జలాలలో స్నానం చేయడం వల్ల భక్తులు సంసార సాగరాన్ని దాటి మోక్షాన్ని పొందుతారని తెలియజేస్తుంది. ఈ స్తోత్రం యమునా నదిని కేవలం ఒక నదిగా కాకుండా, దివ్యమైన శక్తిగా, శ్రీకృష్ణుని అనుగ్రహంతో కూడిన, భక్తులకు ముక్తిని ప్రసాదించే దేవతగా కీర్తిస్తుంది.