యమునాష్టకం-02 ( 9 శ్లోకాలు)

 

శ్రీ శంకరాచార్య స్తోత్ర సర్వస్వమ్ –

యమునాష్టకం-02     ( 9 శ్లోకాలు)

 పదవిభాగము, అన్వయము, ప్రతి పదార్థము,   తాత్పర్యము,విశేషములతో 

                                      ఆచార్య తాడేపల్లి పతంజలి

---

యమునాష్టకం-02

ఈ స్తోత్రం కూడా యమునా నది యొక్క మహిమను, ఆమె పవిత్రతను, ఆమె భక్తులపై చూపే కరుణను వివరంగా వర్ణిస్తుంది.

శ్లోకం 1

కృపాపారావారాం తపనతనయాం తాపశమనీం

మురారిప్రేయస్యాం భవభయదవాం భక్తవరదామ్ ;

విపజ్జాలోన్ముక్తాం శ్రియమపి సుఖాప్తేః ప్రదదతీం

సదా ధీరో నూనం భజతి యమునాం నిత్యఫలదామ్ . 1 .

పదవిభాగము

కృపాపారావారాం (కృపా + పారావారాం), తపనతనయాం (తపన + తనయాం), తాపశమనీం (తాప + శమనీం), మురారిప్రేయస్యాం (మురారి + ప్రేయస్యాం), భవభయదవాం (భవ + భయ + దవాం), భక్తవరదామ్ (భక్త + వరదాం), విపజ్జాలోన్ముక్తాం (విపత్ + జాల + ఉన్ముక్తాం), శ్రియమపి (శ్రియం + అపి), సుఖాప్తేః, ప్రదదతీం, సదా, ధీరో (ధీరః), నూనం, భజతి, యమునాం, నిత్యఫలదామ్.

అన్వయము

ధీరః నూనం కృపాపారావారాం, తపనతనయాం, తాపశమనీం, మురారిప్రేయస్యాం, భవభయదవాం, భక్తవరదాం, విపజ్జాలోన్ముక్తాం, సుఖాప్తేః శ్రియమపి ప్రదదతీం, నిత్యఫలదాం యమునాం సదా భజతి.

ప్రతి పదార్థము

ధీరః = ధైర్యవంతుడు, నూనం = నిశ్చయంగా, కృపాపారావారాం = దయకు సముద్రం వంటిదానిని, తపనతనయాం = సూర్యుని కుమార్తెను (యమునా నదిని), తాపశమనీం = తాపాలను (కష్టాలను) శాంతింపజేసేదానిని, మురారిప్రేయస్యాం = మురారికి (శ్రీకృష్ణునికి) ప్రియమైనదానిని, భవభయదవాం = సంసార భయమనే అగ్నిని ఆర్పేదానిని, భక్తవరదామ్ = భక్తులకు వరాలను ప్రసాదించేదానిని, విపజ్జాలోన్ముక్తాం = ఆపదల సమూహం నుండి విముక్తి కలిగించేదానిని, సుఖాప్తేః = సుఖాన్ని పొందడానికి, శ్రియమపి = సంపదను కూడా, ప్రదదతీం = ఇచ్చేదానిని, నిత్యఫలదామ్ = ఎల్లప్పుడూ ఫలాలను ప్రసాదించే, యమునాం = యమునా నదిని, సదా = ఎల్లప్పుడూ, భజతి = భజిస్తాడు.

తాత్పర్యము

దయకు సముద్రం వంటిదై, సూర్యుని పుత్రియై, తాపాలను శాంతింపజేస్తూ, శ్రీకృష్ణునికి ప్రియురాలై, సంసార భయమనే అగ్నిని ఆర్పి, భక్తులకు వరాలనిచ్చి, ఆపదల నుండి విముక్తి కలిగించి, సుఖం మరియు సంపదలను ప్రసాదిస్తూ, ఎల్లప్పుడూ ఫలాలనిచ్చే యమునా నదిని ధైర్యవంతుడైనవాడు నిశ్చయంగా ఎల్లప్పుడూ సేవిస్తాడు.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం యమునా నది యొక్క కరుణామయ స్వభావాన్ని, శ్రీకృష్ణునితో అనుబంధాన్ని, మరియు ఆమె భక్తులకు ప్రసాదించే సర్వసిద్ధులను వివరిస్తుంది. 'కృపాపారావారాం' అనేది ఆమె అపారమైన దయను, 'తపనతనయాం' ఆమె దివ్య జననాన్ని, 'తాపశమనీం' ఆమె కష్టాలను తొలగించే శక్తిని సూచిస్తాయి. 'మురారిప్రేయస్యాం' ఆమె శ్రీకృష్ణునికి ఎంత ప్రియమైనదో తెలియజేస్తుంది. 'భవభయదవాం', 'భక్తవరదాం', 'విపజ్జాలోన్ముక్తాం', 'శ్రియమపి సుఖాప్తేః ప్రదదతీం', 'నిత్యఫలదామ్' వంటి పదాలు ఆమె భక్తులకు మోక్షం, సంపద, సుఖం, రక్షణ వంటి సమస్త ప్రయోజనాలను చేకూరుస్తుందని స్పష్టం చేస్తాయి.

---

శ్లోకం 2

మధువనచారిణి భాస్కరవాహిని జాహ్నవిసఙ్గిని సిన్ధుసుతే

మధురిపుభూషణి మాధవతోషిణి గోకులభీతివినాశకృతే ;

జగదఘమోచిని మానసదాయిని కేశవకేలినిదానగతే

జయ యమునే జయ భీతినివారిణి సఙ్కటనాశిని పావయ మామ్ .2.

పదవిభాగము

మధువనచారిణి, భాస్కరవాహిని, జాహ్నవిసఙ్గిని (జాహ్నవి + సంగిని), సిన్ధుసుతే, మధురిపుభూషణి (మధురిపు + భూషణి), మాధవతోషిణి (మాధవ + తోషిణి), గోకులభీతివినాశకృతే (గోకుల + భీతి + వినాశకృతే), జగదఘమోచిని (జగత్ + అఘ + మోచిని), మానసదాయిని, కేశవకేలినిదానగతే (కేశవ + కేలి + నిదాన + గతే), జయ, యమునే, జయ, భీతినివారిణి, సఙ్కటనాశిని (సంకట + నాశిని), పావయ, మామ్.

అన్వయము

మధువనచారిణి, భాస్కరవాహిని, జాహ్నవిసఙ్గిని, సింధుసుతే, మధురిపుభూషణి, మాధవతోషిణి, గోకులభీతివినాశకృతే, జగదఘమోచిని, మానసదాయిని, కేశవకేలినిదానగతే, యమునే జయ, భీతినివారిణి, సంకటనాశిని! మాం పావయ జయ.

ప్రతి పదార్థము

మధువనచారిణి = మధువనంలో సంచరించునదానా!, భాస్కరవాహిని = సూర్యుని కుమార్తె అయినందున సూర్యునిలా ప్రకాశించేదానా!, జాహ్నవిసఙ్గిని = గంగానదితో కలిసేదానా!, సిన్ధుసుతే = సముద్రుని కుమార్తె!, మధురిపుభూషణి = మధురాసురుని సంహరించిన శ్రీకృష్ణునికి అలంకారం వంటిదానా!, మాధవతోషిణి = మాధవుని (శ్రీకృష్ణుని) సంతోషపెట్టుదానా!, గోకులభీతివినాశకృతే = గోకులం యొక్క భయాన్ని నాశనం చేసేదానా!, జగదఘమోచిని = జగత్తులోని పాపాలను తొలగించేదానా!, మానసదాయిని = మనసును ప్రసాదించేదానా (లేదా మానస సరోవరంతో సంబంధం కలదానా), కేశవకేలినిదానగతే = కేశవుని (శ్రీకృష్ణుని) క్రీడలకు ఆధారమైనదానా!, జయ = జయించు, యమునే = ఓ యమునా!, జయ = జయించు, భీతినివారిణి = భయాన్ని తొలగించుదానా!, సఙ్కటనాశిని = సంకటాలను నాశనం చేసేదానా!, మామ్ = నన్ను, పావయ = పవిత్రం చేయి.

తాత్పర్యము

మధువనంలో సంచరించునదానా, సూర్యుని వలె ప్రకాశించేదానా, గంగానదితో కలిసేదానా, సముద్రుని పుత్రీ! శ్రీకృష్ణునికి అలంకారం వంటిదానా, మాధవుని సంతోషపెట్టునదానా, గోకులం యొక్క భయాన్ని నాశనం చేసేదానా! జగత్తులోని పాపాలను తొలగించునదానా, మనసును ప్రసాదించునదానా, కేశవుని క్రీడలకు ఆధారమైనదానా! ఓ యమునా! జయించు, జయించు! భయాన్ని తొలగించునదానా, సంకటాలను నాశనం చేసేదానా! నన్ను పవిత్రం చేయుము.

విశేషములు

ఈ శ్లోకంలో యమునా నదికి గల అనేక దివ్య నామాలను మరియు ఆమె కార్యకలాపాలను ప్రస్తావిస్తుంది. 'మధువనచారిణి' ఆమె శ్రీకృష్ణుని లీలాస్థలంలో సంచరించడాన్ని సూచిస్తుంది. 'భాస్కరవాహిని' ఆమె సూర్యపుత్రి అని పునరుద్ఘాటిస్తుంది. 'జాహ్నవిసఙ్గిని' మరియు 'సిన్ధుసుతే' ఆమె గంగానదితో, సముద్రంతో ఉన్న సంబంధాన్ని తెలియజేస్తాయి. 'మధురిపుభూషణి', 'మాధవతోషిణి', 'కేశవకేలినిదానగతే' వంటివి ఆమె శ్రీకృష్ణునితో ఉన్న అత్యంత సన్నిహిత సంబంధాన్ని మరియు ఆమె కృష్ణునికి ఎంత ప్రియమైనదో వివరిస్తాయి. 'గోకులభీతివినాశకృతే', 'జగదఘమోచిని', 'భీతినివారిణి', 'సంకటనాశిని' వంటి పదాలు ఆమె రక్షక శక్తిని, పాప ప్రక్షాళన శక్తిని తెలియజేస్తాయి.

---

శ్లోకం 3

అయి మధురే మధుమోదవిలాసిని శైలవిదారిణి వేగపరే

పరిజనపాలిని దుష్టనిషూదిని వాఞ్ఛితకామవిలాసధరే ;

వ్రజపురవాసిజనార్జితపాతకహారిణి విశ్వజనోద్ధరికే

జయ యమునే జయ భీతినివారిణి సఙ్కటనాశిని పావయ మామ్ .3.

పదవిభాగము

అయి, మధురే, మధుమోదవిలాసిని (మధు + మోద + విలాసిని), శైలవిదారిణి, వేగపరే, పరిజనపాలిని, దుష్టనిషూదిని (దుష్ట + నిషూదిని), వాఞ్ఛితకామవిలాసధరే (వాంఛిత + కామ + విలాస + ధరే), వ్రజపురవాసిజనార్జితపాతకహారిణి (వ్రజపుర + వాసి + జన + ఆర్జిత + పాతక + హారిణి), విశ్వజనోద్ధరికే (విశ్వజన + ఉద్ధరికే), జయ, యమునే, జయ, భీతినివారిణి, సఙ్కటనాశిని (సంకట + నాశిని), పావయ, మామ్.

అన్వయము

అయి యమునే! మధురే, మధుమోదవిలాసిని, శైలవిదారిణి, వేగపరే, పరిజనపాలిని, దుష్టనిషూదిని, వాంఛితకామవిలాసధరే, వ్రజపురవాసిజనార్జితపాతకహారిణి, విశ్వజనోద్ధరికే! జయ, జయ, భీతినివారిణి, సంకటనాశిని! మాం పావయ.

ప్రతి పదార్థము

అయి = ఓ!, మధురే = మధురమైనదానా!, మధుమోదవిలాసిని = మాధుర్యంతో, ఆనందంతో ప్రకాశించేదానా!, శైలవిదారిణి = పర్వతాలను చీల్చేదానా!, వేగపరే = గొప్ప వేగం గలదానా!, పరిజనపాలిని = సేవకులను పాలించేదానా!, దుష్టనిషూదిని = దుష్టులను నాశనం చేసేదానా!, వాఞ్ఛితకామవిలాసధరే = కోరిన కోరికలను, సుఖాలను ప్రసాదించేదానా!, వ్రజపురవాసిజనార్జితపాతకహారిణి = వ్రజపురం (బృందావనం)లో నివసించే ప్రజలు సంపాదించిన పాపాలను హరించేదానా!, విశ్వజనోద్ధరికే = విశ్వంలోని ప్రజలను ఉద్ధరించేదానా!, జయ = జయించు, యమునే = ఓ యమునా!, జయ = జయించు, భీతినివారిణి = భయాన్ని తొలగించునదానా!, సఙ్కటనాశిని = సంకటాలను నాశనం చేసేదానా!, మామ్ = నన్ను, పావయ = పవిత్రం చేయి.

తాత్పర్యము

ఓ మధురమైన, మాధుర్యంతో, ఆనందంతో ప్రకాశించేదానా, పర్వతాలను చీల్చే గొప్ప వేగం గలదానా! సేవకులను పాలించేదానా, దుష్టులను నాశనం చేసేదానా, కోరిన కోరికలను, సుఖాలను ప్రసాదించేదానా! వ్రజపురం ప్రజలు సంపాదించిన పాపాలను హరించేదానా, విశ్వంలోని ప్రజలను ఉద్ధరించేదానా! ఓ యమునా! జయించు, జయించు! భయాన్ని తొలగించునదానా, సంకటాలను నాశనం చేసేదానా! నన్ను పవిత్రం చేయుము.

విశేషములు

ఈ శ్లోకంలో యమునా నది యొక్క శక్తి, కరుణ, మరియు విశ్వ సంరక్షణ గుణాలు వర్ణించబడ్డాయి. 'మధురే', 'మధుమోదవిలాసిని' ఆమె ఆహ్లాదకరమైన స్వభావాన్ని తెలియజేస్తాయి. 'శైలవిదారిణి', 'వేగపరే' ఆమె నదిగా ఉన్న భౌతిక శక్తిని సూచిస్తాయి. 'పరిజనపాలిని', 'దుష్టనిషూదిని', 'వాఞ్ఛితకామవిలాసధరే' ఆమె భక్తులను రక్షించడం, దుష్టులను శిక్షించడం, కోరికలను తీర్చడం ద్వారా ఆమె దివ్యమైన పాలకత్వాన్ని తెలియజేస్తాయి. 'వ్రజపురవాసిజనార్జితపాతకహారిణి', 'విశ్వజనోద్ధరికే' అనేవి ఆమె పాపహరణ శక్తిని, విశ్వ సంరక్షణ శక్తిని నొక్కి చెబుతాయి.

---

శ్లోకం 4

అతివిపదమ్బుధిమగ్నజనం భవతాపశతాకులమానసకం

గతిమతిహీనమశేషభయాకులమాగతపాదసరోజయుగమ్ ;

ఋణభయభీతిమనిష్కృతిపాతకకోటిశతాయుతపుఞ్జతరం

జయ యమునే జయ భీతినివారిణి సఙ్కటనాశిని పావయ మామ్ .4.

పదవిభాగము

అతివిపదమ్బుధిమగ్నజనం (అతి + విపత్ + అంబుధి + మగ్న + జనం), భవతాపశతాకులమానసకం (భవ + తాప + శత + ఆకుల + మానసకం), గతిమతిహీనమశేషభయాకులమాగతపాదసరోజయుగమ్ (గతి + మతి + హీనం + అశేష + భయ + ఆకులం + ఆగత + పాద + సరోజ + యుగమ్), ఋణభయభీతిమనిష్కృతిపాతకకోటిశతాయుతపుఞ్జతరం (ఋణ + భయ + భీతిం + అనిష్కృతి + పాతక + కోటి + శత + ఆయుత + పుంజ + తరం), జయ, యమునే, జయ, భీతినివారిణి, సఙ్కటనాశిని (సంకట + నాశిని), పావయ, మామ్.

అన్వయము

యమునే! అతివిపదమ్బుధిమగ్నజనం, భవతాపశతాకులమానసకం, గతిమతిహీనం, అశేషభయాకులం, ఆగతపాదసరోజయుగం, ఋణభయభీతిం, అనిష్కృతిపాతకకోటిశతాయుతపుంజతరం మాంపావయ.   భీతినివారిణి, సంకటనాశిని! జయ, జయ,

ప్రతి పదార్థము

యమునే = ఓ యమునా!, అతివిపదమ్బుధిమగ్నజనం = గొప్ప ఆపదల సముద్రంలో మునిగిపోయిన ప్రజల వంటివాడిని, భవతాపశతాకులమానసకం = సంసార తాపాల (బాధలు) వందల చేత కలత చెందిన మనస్సు గలవాడిని, గతిమతిహీనం = గతి, బుద్ధి లేనివాడిని, అశేషభయాకులం = సమస్త భయాలతో కలత చెందినవాడిని, ఆగతపాదసరోజయుగమ్ = నీ పాదపద్మాలను ఆశ్రయించినవాడిని అయిన నన్ను (ఇక్కడ జనం, మాం కలిసి భక్తుడు తనను తాను వర్ణించుకుంటున్నాడు), ఋణభయభీతిమనిష్కృతిపాతకకోటిశతాయుతపుఞ్జతరం = ఋణ భయం, భయ భీతి, ప్రాయశ్చిత్తం లేని కోటి శతాయుత (అనేక) పాప సమూహాలతో కూడినవాడిని అయిన, మామ్ = నన్ను, పావయ = పవిత్రం చేయి. భీతినివారిణి = భయాన్ని తొలగించునదానా!, సఙ్కటనాశిని = సంకటాలను నాశనం చేసేదానా !జయ = జయించు, జయ = జయించు,

తాత్పర్యము

ఓ యమునా! గొప్ప ఆపదల సముద్రంలో మునిగిపోయి, సంసార తాపాల వందల చేత మనస్సు కలత చెంది, గతి, బుద్ధి లేక, సమస్త భయాలతో కలత చెంది, నీ పాదపద్మాలను ఆశ్రయించిన నన్ను; ఋణ భయం, భయ భీతి, ప్రాయశ్చిత్తం లేని కోటి శతాయుత (అనేక) పాప సమూహాలతో కూడిన నన్ను   పవిత్రం చేయుము. భయాన్ని తొలగించుదానా, సంకటాలను నాశనం చేసేదానా! జయించు, జయించు! 

విశేషములు

ఈ శ్లోకంలో భక్తుడు తన నిస్సహాయ స్థితిని, అనేక పాపాలను, సంసార భయాలను వివరంగా వివరిస్తూ, యమునా నదిని ఆశ్రయిస్తున్నాడు. 'అతివిపదమ్బుధిమగ్నజనం', 'భవతాపశతాకులమానసకం', 'గతిమతిహీనం', 'అశేషభయాకులం' వంటి పదాలు మానవుడి సంసార కష్టాలను, నిస్సహాయతను స్పష్టంగా చూపుతాయి. 'ఋణభయభీతిమనిష్కృతిపాతకకోటిశతాయుతపుఞ్జతరం' అనేది తాను చేసిన అపారమైన పాపాలను ఒప్పుకోవడం. చివరికి 'ఆగతపాదసరోజయుగమ్' అని తన శరణాగతిని వ్యక్తం చేస్తూ, యమునా నదిని రక్షణ మరియు పవిత్రత కోసం వేడుకుంటున్నాడు.

---

శ్లోకం 5

నవజలదద్యుతికోటిలసత్తనుహేమమయాభరరఞ్జితకే

తడిదవహేలిపదాఞ్చలచఞ్చలశోభితపీతసుచేలధరే ;

మణిమయభూషణచిత్రపటాసనరఞ్జితగఞ్జితభానుకరే

జయ యమునే జయ భీతినివారిణి సఙ్కటనాశిని పావయ మామ్ .5.

పదవిభాగము

నవజలదద్యుతికోటిలసత్తనుహేమమయాభరరఞ్జితకే (నవ + జలద + ద్యుతి + కోటి + లసత్ + తను + హేమ + మయ + ఆభర + రంజితకే), తడిదవహేలిపదాఞ్చలచఞ్చలశోభితపీతసుచేలధరే (తడిత్ + అవహేలి + పద + అంచల + చంచల + శోభిత + పీత + సుచేల + ధరే), మణిమయభూషణచిత్రపటాసనరఞ్జితగఞ్జితభానుకరే (మణిమయ + భూషణ + చిత్ర + పట + ఆసన + రంజిత + గంజిత + భాను + కరే), జయ, యమునే, జయ, భీతినివారిణి, సఙ్కటనాశిని (సంకట + నాశిని), పావయ, మామ్.

అన్వయము

యమునే! నవజలదద్యుతికోటిలసత్తనుహేమమయాభరరఞ్జితకే, తడిదవహేలిపదాంచలచంచలశోభితపీతసుచేలధరే, మణిమయభూషణచిత్రపటాసనరఞ్జితగఞ్జితభానుకరే! జయ, జయ, భీతినివారిణి, సంకటనాశిని! మాం పావయ.

ప్రతి పదార్థము

యమునే = ఓ యమునా!, నవజలదద్యుతికోటిలసత్తనుహేమమయాభరరఞ్జితకే = కొత్త మేఘాల (నవజలద) కాంతి (ద్యుతి) కోట్ల వలె ప్రకాశించే శరీరంతో, బంగారు ఆభరణాలతో అలంకరించబడినదానా!, తడిదవహేలిపదాఞ్చలచఞ్చలశోభితపీతసుచేలధరే = మెరుపును కూడా తృణీకరించే పాదాల అంచున చంచలమైన పసుపు వర్ణపు అందమైన వస్త్రం ధరించినదానా!, మణిమయభూషణచిత్రపటాసనరఞ్జితగఞ్జితభానుకరే = మణిమయమైన ఆభరణాలతో, చిత్రమైన పట్టు వస్త్రాలున్న ఆసనాలతో, సూర్యుని కాంతిని కూడా గెలిచే (గంజితభానుకరే) విధంగా ప్రకాశించుదానా!, జయ = జయించు, జయ = జయించు, భీతినివారిణి = భయాన్ని తొలగించుదానా!, సఙ్కటనాశిని = సంకటాలను నాశనం చేసేదానా!, మామ్ = నన్ను, పావయ = పవిత్రం చేయి.

తాత్పర్యము

ఓ యమునా! కొత్త మేఘాల కోట్ల కాంతి వలె ప్రకాశించే శరీరంతో, బంగారు ఆభరణాలతో అలంకరించబడి, మెరుపును కూడా తృణీకరించే పాదాల అంచున చంచలమైన పసుపు వర్ణపు అందమైన వస్త్రం ధరించి, మణిమయమైన ఆభరణాలతో, చిత్రమైన పట్టు వస్త్రాలున్న ఆసనాలతో, సూర్యుని కాంతిని కూడా గెలిచే విధంగా ప్రకాశించునదానా! జయించు, జయించు! భయాన్ని తొలగించునదానా, సంకటాలను నాశనం చేసేదానా! నన్ను పవిత్రం చేయుము.

విశేషములు

ఈ శ్లోకంలో యమునా నది యొక్క దివ్య సౌందర్యం మరియు ఆమె దివ్యమైన వస్త్రాలంకారం వర్ణించబడ్డాయి. 'నవజలదద్యుతికోటిలసత్తనుహేమమయాభరరఞ్జితకే' అనేది ఆమె దేహం యొక్క కాంతి, బంగారు ఆభరణాల సౌందర్యాన్ని తెలియజేస్తుంది. 'తడిదవహేలిపదాఞ్చలచఞ్చలశోభితపీతసుచేలధరే' అనేది ఆమె ధరించిన పసుపు వస్త్రపు మెరుపును, కదలికను వివరిస్తుంది. 'మణిమయభూషణచిత్రపటాసనరఞ్జితగఞ్జితభానుకరే' ఆమె ఆభరణాలు, ఆసనాలు, మరియు తేజస్సు సూర్యుని కాంతిని కూడా మించినవి అని చెబుతుంది. ఈ వర్ణనలు యమునా నదిని ఒక దివ్య దేవతగా చిత్రీకరిస్తాయి.

---

శ్లోకం 6

శుభపులినే మధుమత్తయదూద్భవరాసమహోత్సవకేలిభరే

ఉచ్చకులాచలరాజితమైక్తికహారమయాభరరోదసికే ;

నవమణికోటికభాస్కరకఞ్చుకశోభితతారకహారయుతే

జయ యమునే జయ భీతినివారిణి సఙ్కటనాశిని పావయ మామ్ .6.

పదవిభాగము

శుభపులినే, మధుమత్తయదూద్భవరాసమహోత్సవకేలిభరే (మధు + మత్త + యదు + ఉద్భవ + రాస + మహోత్సవ + కేలి + భరే), ఉచ్చకులాచలరాజితమైక్తికహారమయాభరరోదసికే (ఉచ్చ + కుల + అచల + రాజిత + మౌక్తిక + హార + మయ + ఆభర + రోదసికే), నవమణికోటికభాస్కరకఞ్చుకశోభితతారకహారయుతే (నవ + మణి + కోటిక + భాస్కర + కంచుక + శోభిత + తారక + హార + యుతే), జay, యమునే, జయ, భీతినివారిణి, సఙ్కటనాశిని (సంకట + నాశిని), పావయ, మామ్.

అన్వయము

యమునే! శుభపులినే, మధుమత్తయదూద్భవరాసమహోత్సవకేలిభరే, ఉచ్చకులాచలరాజితమైక్తికహారమయాభరరోదసికే, నవమణికోటికభాస్కరకంచుకశోభితతారకహారయుతే! జయ, జయ, భీతినివారిణి, సంకటనాశిని! మాం పావయ.

ప్రతి పదార్థము

యమునే = ఓ యమునా!, శుభపులినే = శుభకరమైన ఇసుక తిన్నెలు గలదానా!, మధుమత్తయదూద్భవరాసమహోత్సవకేలిభరే = ప్రేమతో మత్తుడైన యదువంశజుడైన శ్రీకృష్ణుని రాసమహోత్సవ క్రీడలతో నిండినదానా!, ఉచ్చకులాచలరాజితమైక్తికహారమయాభరరోదసికే = ఉన్నతమైన పర్వతాల వలె ప్రకాశించే ముత్యాల హారాలు, ఆభరణాలతో తన రెండు తీరాలను (రోదసికే - ఇక్కడ రోదసీ అంటే భూమి, ఆకాశం, కానీ సందర్భాన్ని బట్టి నదికి రెండు తీరాలు అని అర్థం) అలంకరించబడినదానా!, నవమణికోటికభాస్కరకఞ్చుకశోభితతారకహారయుతే = కొత్త మణుల కోటి కాంతిగల సూర్యుని వంటి కవచంతో, నక్షత్రాల హారాలతో శోభిల్లుదానా!, జయ = జయించు, జయ = జయించు, భీతినివారిణి = భయాన్ని తొలగించుదానా!, సఙ్కటనాశిని = సంకటాలను నాశనం చేసేదానా!, మామ్ = నన్ను, పావయ = పవిత్రం చేయి.

తాత్పర్యము

ఓ యమునా! శుభకరమైన ఇసుక తిన్నెలు గలదానా, ప్రేమతో మత్తుడైన శ్రీకృష్ణుని రాసమహోత్సవ క్రీడలతో నిండినదానా! ఉన్నతమైన పర్వతాల వలె ప్రకాశించే ముత్యాల హారాలు, ఆభరణాలతో తన రెండు తీరాలను అలంకరించుకున్నదానా! కొత్త మణుల కోట్ల కాంతిగల సూర్యుని వంటి కవచంతో, నక్షత్రాల హారాలతో శోభిల్లుదానా! జయించు, జయించు! భయాన్ని తొలగించునదానా, సంకటాలను నాశనం చేసేదానా! నన్ను పవిత్రం చేయుము.

విశేషములు

ఈ శ్లోకంలో యమునా నది యొక్క కృష్ణుని లీలాస్థల ప్రాముఖ్యత, ఆమె అలంకారాల సౌందర్యం మరియు దివ్యమైన తేజస్సు వర్ణించబడ్డాయి. 'శుభపులినే మధుమత్తయదూద్భవరాసమహోత్సవకేలిభరే' అనేది యమునా తీరాలు కృష్ణుడు రాసక్రీడలు ఆడిన పవిత్ర ప్రదేశాలని తెలియజేస్తుంది. 'ఉచ్చకులాచలరాజితమైక్తికహారమయాభరరోదసికే' అనేది ఆమె తీరాలు పర్వతాల వలె ఎత్తుగా ఉండి, ముత్యాల హారాల వలె అందంగా ఉన్న ఆభరణాలతో అలంకరించబడి ఉన్నాయని సూచిస్తుంది. 'నవమణికోటికభాస్కరకఞ్చుకశోభితతారకహారయుతే' ఆమె ఆభరణాల దివ్యమైన కాంతిని, నక్షత్రాల హారాలతో కూడిన సౌందర్యాన్ని వివరిస్తుంది.

---

శ్లోకం 7

కరివరమౌక్తికనాసికభూషణవాతచమత్కృతచఞ్చలకే

ముఖకమలామలసౌరభచఞ్చలమత్తమధువ్రతలోచనికే ;

మణిగణకుణ్డలలోలపరిస్ఫురదాకులగణ్డయుగామలకే

జయ యమునే జయ భీతినివారిణి సఙ్కటనాశిని పావయ మామ్ .7.

పదవిభాగము

కరివరమౌక్తికనాసికభూషణవాతచమత్కృతచఞ్చలకే (కరివర + మౌక్తిక + నాసిక + భూషణ + వాత + చమత్కృత + చంచలకే), ముఖకమలామలసౌరభచఞ్చలమత్తమధువ్రతలోచనికే (ముఖ + కమల + అమల + సౌరభ + చంచల + మత్త + మధువ్రత + లోచనికే), మణిగణకుణ్డలలోలపరిస్ఫురదాకులగణ్డయుగామలకే (మణిగణ + కుండల + లోల + పరిస్ఫురత్ + ఆకుల + గండయుగ + అమలకే), జయ, యమునే, జయ, భీతినివారిణి, సఙ్కటనాశిని (సంకట + నాశిని), పావయ, మామ్.

అన్వయము

యమునే! కరివరమౌక్తికనాసికభూషణవాతచమత్కృతచఞ్చలకే, ముఖకమలామలసౌరభచఞ్చలమత్తమధువ్రతలోచనికే, మణిగణకుణ్డలలోలపరిస్ఫురదాకులగణ్డయుగామలకే! జయ, జయ, భీతినివారిణి, సంకటనాశిని! మాం పావయ.

ప్రతి పదార్థము

యమునే = ఓ యమునా!, కరివరమౌక్తికనాసికభూషణవాతచమత్కృతచఞ్చలకే = శ్రేష్ఠమైన ఏనుగు ముత్యంతో చేసిన ముక్కుపుడక నుండి వచ్చే గాలిచే చమత్కారంగా కదిలేది, ముఖకమలామలసౌరభచఞ్చలమత్తమధువ్రతలోచనికే = ముఖమనే పద్మం నుండి వచ్చే నిర్మలమైన సువాసనచే చంచలమై, మత్తుగా ఉన్న తుమ్మెదల వంటి కన్నులు గలదానా!, మణిగణకుణ్డలలోలపరిస్ఫురదాకులగణ్డయుగామలకే = మణి సమూహాలతో కూడిన కుండలాలచే కదిలే, ప్రకాశించే, చెక్కిన కన్నులు గలదానా (ఆకుల-చెక్కిన, గండయుగ-రెండు చెక్కిళ్లు), జయ = జయించు, జయ = జయించు, భీతినివారిణి = భయాన్ని తొలగించుదానా!, సఙ్కటనాశిని = సంకటాలను నాశనం చేసేదానా!, మామ్ = నన్ను, పావయ = పవిత్రం చేయి.

తాత్పర్యము

ఓ యమునా! శ్రేష్ఠమైన ఏనుగు ముత్యంతో చేసిన ముక్కుపుడక నుండి వచ్చే గాలిచే చమత్కారంగా కదిలేదానా! ముఖమనే పద్మం నుండి వచ్చే నిర్మలమైన సువాసనచే చంచలమై, మత్తుగా ఉన్న తుమ్మెదల వంటి కన్నులు గలదానా! మణి సమూహాలతో కూడిన కుండలాలచే కదిలే, ప్రకాశించే, చెక్కిన కన్నులు గలదానా! జయించు, జయించు! భయాన్ని తొలగించుదానా, సంకటాలను నాశనం చేసేదానా! నన్ను పవిత్రం చేయుము.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం యమునా నదిని ఒక దివ్య స్త్రీ రూపంలో వర్ణిస్తూ, ఆమె ముఖ సౌందర్యాన్ని, ఆభరణాలను మరియు అలంకారాలను వివరిస్తుంది. 'కరివరమౌక్తికనాసికభూషణవాతచమత్కృతచఞ్చలకే' అనేది ఆమె ముక్కుపుడక సౌందర్యాన్ని సూచిస్తుంది. 'ముఖకమలామలసౌరభచఞ్చలమత్తమధువ్రతలోచనికే' అనేది ఆమె ముఖం పద్మంలాంటిదని, దాని సువాసనకు తుమ్మెదల వంటి కన్నులు మత్తెక్కినట్లున్నాయని, ఆమె కన్నుల సౌందర్యాన్ని వివరిస్తుంది. 'మణిగణకుణ్డలలోలపరిస్ఫురదాకులగణ్డయుగామలకే' ఆమె కుండలాల ప్రకాశాన్ని మరియు దాని వల్ల ఆమె చెక్కిళ్లపై పడే కాంతిని వివరిస్తుంది, ఇది ఆమె దివ్య సౌందర్యాన్ని మరింత పెంచుతుంది.

---

శ్లోకం 8

కలరవనూపురహేమమయాచితపాదసరోరుహసారుణికే

ధిమిధిమిధిమిధిమితాలవినోదితమానసమఞ్జులపాదగతే;

తవ పదపఙ్కజమాశ్రితమానవచిత్తసదాఖిలతాపహరే

జయ యమునే జయ భీతినివారిణి సఙ్కటనాశిని పావయ మామ్ .8.

పదవిభాగము

కలరవనూపురహేమమయాచితపాదసరోరుహసారుణికే (కలరవ + నూపుర + హేమమయ + అర్చిత + పాద + సరోరుహ + సారుణికే), ధిమిధిమిధిమిధిమితాలవినోదితమానసమఞ్జులపాదగతే (ధిమిధిమిధిమిధిమి + తాల + వినోదిత + మానస + మంజుల + పాద + గతే), తవ, పదపఙ్కజమాశ్రితమానవచిత్తసదాఖిలతాపహరే (పద + పంకజం + ఆశ్రిత + మానవ + చిత్త + సదా + అఖిల + తాప + హరే), జయ, యమునే, జయ, భీతినివారిణి, సఙ్కటనాశిని (సంకట + నాశిని), పావయ, మామ్.

అన్వయము

యమునే! కలరవనూపురహేమమయాచితపాదసరోరుహసారుణికే, ధిమిధిమిధిమిధిమితాలవినోదితమానసమఞ్జులపాదగతే, తవ పదపఙ్కజమాశ్రితమానవచిత్తసదాఖిలతాపహరే! జయ, జయ, భీతినివారిణి, సంకటనాశిని! మాం పావయ.

ప్రతి పదార్థము

యమునే = ఓ యమునా!, కలరవనూపురహేమమయాచితపాదసరోరుహసారుణికే = మధురమైన ధ్వని చేసే అందెలు, బంగారు ఆభరణాలతో పూజింపబడిన, ఎర్రని తామర పువ్వుల వంటి పాదాలు గలదానా!, ధిమిధిమిధిమిధిమితాలవినోదితమానసమఞ్జులపాదగతే = "ధిమి ధిమి ధిమి ధిమి" అనే తాళంతో మనసుకు ఆనందం కలిగించే అందమైన నృత్య పాద విన్యాసాలు గలదానా!, తవ = నీ, పదపఙ్కజమాశ్రితమానవచిత్తసదాఖిలతాపహరే = పాద పద్మాలను ఆశ్రయించిన మానవుల మనసులోని సమస్త తాపాలను ఎల్లప్పుడూ హరించేదానా!, జయ = జయించు, జయ = జయించు, భీతినివారిణి = భయాన్ని తొలగించుదానా!, సఙ్కటనాశిని = సంకటాలను నాశనం చేసేదానా!, మామ్ = నన్ను, పావయ = పవిత్రం చేయి.

తాత్పర్యము

ఓ యమునా! మధురమైన ధ్వని చేసే అందెలు, బంగారు ఆభరణాలతో పూజింపబడిన, ఎర్రని తామర పువ్వుల వంటి పాదాలు గలదానా! "ధిమి ధిమి ధిమి ధిమి" అనే తాళంతో మనసుకు ఆనందం కలిగించే అందమైన నృత్య పాద విన్యాసాలు గలదానా! నీ పాద పద్మాలను ఆశ్రయించిన మానవుల మనసులోని సమస్త తాపాలను ఎల్లప్పుడూ హరించేదానా! జయించు, జయించు! భయాన్ని తొలగించుదానా, సంకటాలను నాశనం చేసేదానా! నన్ను పవిత్రం చేయుము.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం యమునా నది యొక్క పాదాంబుజాల సౌందర్యాన్ని, తాళబద్ధమైన కదలికను మరియు మానసిక ప్రశాంతతను ప్రసాదించే శక్తిని వర్ణిస్తుంది. 'కలరవనూపురహేమమయాచితపాదసరోరుహసారుణికే' ఆమె పాదాల అందం, వాటికి అలంకరించబడిన అందెల ధ్వనిని సూచిస్తుంది. 'ధిమిధిమిధిమిధిమితాలవినోదితమానసమఞ్జులపాదగతే' ఆమె నృత్యం చేసేటప్పుడు చేసే పాద విన్యాసాలను, వాటివల్ల కలిగే ఆనందాన్ని తెలియజేస్తుంది, ఇది కృష్ణునితో ఆమె లీలా సంబంధాన్ని మరింత స్పష్టం చేస్తుంది. 'తవ పదపఙ్కజమాశ్రితమానవచిత్తసదాఖిలతాపహరే' అనేది ఆమె పాదాలు ఆశ్రయించిన వారికి సమస్త మానసిక తాపాలను దూరం చేస్తాయని, మోక్షాన్ని ప్రసాదిస్తాయని తెలియజేస్తుంది.

---

శ్లోకం 9

భవోత్తాపామ్భోధౌ నిపతితజనో దుర్గతియుతో

యది స్తౌతి ప్రాతః ప్రతిదినమనన్యాశ్రయతయా ;

హయాహ్రేషైః కామం కరకుసుమపుఞ్జై రవిసుతాం

సదా భోక్తా భోగాన్మరణసమయే యాతి హరితామ్ . 9 .

పదవిభాగము

భవోత్తాపామ్భోధౌ (భవ + ఉత్తాప + అంభోధౌ), నిపతితజనో (నిపతిత + జనః), దుర్గతియుతో (దుర్గతి + యుతః), యది, స్తౌతి, ప్రాతః, ప్రతిదినమనన్యాశ్రయతయా (ప్రతిదినం + అనన్య + ఆశ్రయతయా), హయాహ్రేషైః, కామం, కరకుసుమపుఞ్జై (కర + కుసుమ + పుంజై), రవిసుతాం (రవి + సుతాం), సదా, భోక్తా, భోగాన్మరణసమయే (భోగాన్ + మరణ + సమయే), యాతి, హరితామ్.

అన్వయము

యది భవోత్తాపాంభోధౌ నిపతితః, దుర్గతియుతః జనః ప్రాతః ప్రతిదినం అనన్యాశ్రయతయా హయాహ్రేషైః కరకుసుమపుంజైః చ రవిసుతాం కామం స్తౌతి, సః సదా భోగాన్ భోక్తా మరణసమయే హరితాం యాతి.

ప్రతి పదార్థము

యది = ఒకవేళ, భవోత్తాపామ్భోధౌ = సంసార తాపమనే సముద్రంలో, నిపతితజనో = పడిపోయినవాడు, దుర్గతియుతో = దుర్గతితో కూడినవాడు అయిన మానవుడు, ప్రాతః = ఉదయం, ప్రతిదినమ్ = ప్రతిరోజూ, అనన్యాశ్రయతయా = వేరే ఆశ్రయం లేకుండా (కేవలం యముననే ఆశ్రయించి), హయాహ్రేషైః = గుర్రపు సకిలింతలతో (గుర్రాలు యమునకు ప్రీతిపాత్రమైనవి), కామం = కోరికలను, కరకుసుమపుఞ్జైః = చేతితో పూల సమూహాలతో (పూజిస్తూ), రవిసుతాం = సూర్యుని కుమార్తెను (యమునా నదిని), స్తౌతి = స్తోత్రం చేస్తే, సదా = ఎల్లప్పుడూ, భోగాన్ = (ఇహలోక) భోగాలను ,భోక్తా =  పొందుతాడు,  మరణసమయే = మరణ సమయం లో, హరితామ్ = హరి యొక్క (విష్ణు లోకాన్ని). యాతి = పొందుతాడు,

తాత్పర్యము

సంసార తాపమనే సముద్రంలో పడిపోయి, దుర్గతితో కూడిన ఏ మానవుడైతే ప్రతిరోజూ ఉదయం, ఇతర ఆశ్రయం లేకుండా (యముననే నమ్మి), గుర్రపు సకిలింతలతో (గుర్రాలు యమునకు ప్రీతిపాత్రమైనవి), చేతితో పూల సమూహాలతో సూర్యుని కుమార్తె అయిన యమునా నదిని స్తోత్రం చేస్తాడో, ఆ వ్యక్తి ఎల్లప్పుడూ ఇహలోక భోగాలను అనుభవించి, మరణానంతరం శ్రీహరి లోకాన్ని పొందుతాడు.

విశేషములు

ఈ చివరి శ్లోకం యమునాష్టకం పఠించడం వల్ల కలిగే ఫలశ్రుతిని వివరిస్తుంది. 'భవోత్తాపాంభోధౌ నిపతితజనో దుర్గతియుతో' అనేది భక్తుడు ఎంతటి కష్టాలలో ఉన్నప్పటికీ, యమునను ఆశ్రయించడం వల్ల ప్రయోజనం ఉంటుందని తెలియజేస్తుంది. 'ప్రాతః ప్రతిదినమనన్యాశ్రయతయా' అనేది నిత్యం, ఏకాగ్రతతో చేసే ఆరాధన యొక్క ప్రాముఖ్యతను సూచిస్తుంది. 'హయాహ్రేషైః కామం కరకుసుమపుఞ్జై రవిసుతాం స్తౌతి' అనేది యమునకు ఇష్టమైన గుర్రాల ప్రస్తావన ద్వారా ఆమెను గుర్రాలతో అనుసంధానించబడిన దేవతగా చూపుతుంది, ఆమెను పూజించడానికి ఒక ప్రత్యేకమైన విధానాన్ని (గుర్రపు ధ్వనులు లేదా గుర్రాలను సమర్పించడం) సూచిస్తుంది. చివరికి, ఈ స్తోత్రం పఠించడం వల్ల భక్తుడు ఇహలోక భోగాలను పొంది, మరణానంతరం హరి లోకాన్ని (మోక్షం) పొందుతాడని హామీ ఇస్తుంది, ఇది ఈ స్తోత్రం యొక్క అద్భుతమైన ఫలాన్ని తెలియజేస్తుంది.

---

యమునాష్టకం -02 సమాప్తం