మోహముద్గరః (భజ గోవిన్దమ్)( 31 శ్లోకాలు)

 శ్రీ శంకరాచార్య స్తోత్ర సర్వస్వమ్ –

మోహముద్గరః (భజ గోవిన్దమ్)( 31 శ్లోకాలు)

(పదవిభాగము, అన్వయము, ప్రతి పదార్థము,   తాత్పర్యము,విశేషములతో) 

                                                ఆచార్య తాడేపల్లి పతంజలి

భజగోవిందంకు 'మోహ ముద్గరము'  అని ఇంకొక పేరు.

భజగోవిందంకు 'మోహ ముద్గరము' అనే పేరు రావడానికి ప్రధాన కారణం, దీనిలో ఆదిశంకరాచార్యులు మోహాన్ని, అజ్ఞానాన్ని పటాపంచలు చేసే ఒక సుత్తి (ముద్గరము) వలె, జీవిత సత్యాలను, వైరాగ్యాన్ని ఉపదేశించడమే.

ఇంకా వివరంగా చెప్పాలంటే:

• మోహము: అంటే సంసార బంధాలపై, భౌతిక సుఖాలపై ఉన్న వ్యామోహం, అజ్ఞానం, మిథ్యా దృష్టి. ఈ మోహం వల్ల మనిషి నిజమైన ఆనందాన్ని, మోక్షాన్ని చేరుకోలేడు.
• ముద్గరము: అంటే సుత్తి లేదా గద. సుత్తి ఎలా గట్టి వస్తువులను పగులగొడుతుందో, అలాగే భజగోవిందంలోని శ్లోకాలు మోహాన్ని, అజ్ఞానాన్ని పటాపంచలు చేస్తాయి.

ఆదిశంకరులు ఈ స్తోత్రంలో, సంసార లంపటాలను, ధనవ్యామోహాన్ని, వృద్ధాప్య సమస్యలను, మృత్యువు అనివార్యతను స్పష్టంగా వివరిస్తూ, వీటి నుండి విముక్తి పొందడానికి భగవన్నామ స్మరణ, వైరాగ్యం, సత్సాంగత్యం యొక్క ప్రాధాన్యతను నొక్కి చెప్పారు. ఈ ఉపదేశాలు మోహ నిద్రలో ఉన్నవారిని మేల్కొలిపి, నిజమైన జ్ఞానం వైపు నడిపిస్తాయి. అందుకే ఈ స్తోత్రానికి 'మోహ ముద్గరము' అనే పేరు సార్థకమైంది.

కాశీ నగర వీధుల్లో ఒకరోజు శంకరాచార్యులవారు తన శిష్యులతో కలిసి నడుస్తున్నారు. అప్పుడు ఒక వృద్ధ బ్రాహ్మణుడు వ్యాకరణ సూత్రాలు చదువుకుంటూ కనిపించాడు. ఆ వృద్ధుడిని చూసి శంకరాచార్యులవారికి జాలి కలిగింది. ఎందుకంటే, జీవితం చివరి దశకు వచ్చినా కూడా ఆ బ్రాహ్మణుడు దేవుడిని తలచుకోకుండా, ఇంకా ఐహిక సుఖాల గురించే ఆలోచిస్తున్నాడు.

వెంటనే శంకరాచార్యులవారు ఆ వృద్ధుడిని ఉద్దేశించి భజ గోవిందం భజ గోవిందం గోవిందం భజ మూఢమతే అంటూ  ఒక శ్లోకం చెప్పారు:

 దాంతో ఆయన అంతటితో ఆగకుండా, మనుషుల జీవితాలు బాగుపడటానికి ఉపయోగపడే పన్నెండు శ్లోకాలు చెప్పారు. వీటినే "ద్వాదశ మంజరీక స్తోత్రం" అంటారు.

శంకరాచార్యులవారిని అనుసరిస్తున్న పద్నాలుగు మంది శిష్యులు, వారి గురువుగారి బోధలతో ఉత్సాహంగా, ఒక్కొక్కరు ఒక్కో శ్లోకం చొప్పున పద్నాలుగు శ్లోకాలు చెప్పారు. వీటిని "చతుర్దశ మంజరీక స్తోత్రం" అంటారు.

శిష్యులు చెప్పిన ఈ శ్లోకాలను విని శంకరాచార్యులవారు చాలా సంతోషించారు. చివరిగా వారికి ఆశీర్వచనంగా మరో నాలుగు శ్లోకాలు చెప్పారు. మొత్తంగా ఈ ముప్పై ఒక్క శ్లోకాలను కలిపి "భజగోవిందం" అనే పేరుతో పిలుస్తున్నారు.

మొదటి 13 శ్లోకాలు, చివరి 04 శ్లోకాలు శంకరులు రచించినవిగా పెద్దలు చెబుతారు.

01 నుండి 13 శ్లోకాలు   శంకరాచార్యులు

14 వశ్లోకం పద్మపాదాచార్యులు

15 వశ్లోకం తోటకాచార్యులు

16 వశ్లోకం హస్తామలకాచార్యులు

17 వశ్లోకం సుబోధాచార్యులు

18 వశ్లోకం సురేశ్వరాచార్యులు

19 వశ్లోకం నిత్యానందాచార్యులు

20 వశ్లోకం ఆనందగిరి

21 వశ్లోకం దృఢభక్తి

22 వశ్లోకం నిత్యనాథుడు

23 వశ్లోకం యోగానందులు

24 వశ్లోకం సురేంద్ర

25 వశ్లోకం మేథాతిథి

26 వశ్లోకం భారతీవంశ

27 వశ్లోకం సుమతి

28 వశ్లోకం శంకరాచార్యులు

29 వశ్లోకం శంకరాచార్యులు

30 వశ్లోకం శంకరాచార్యులు

31 వశ్లోకం శంకరాచార్యులు రచించారు.

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

 

మోహముద్గరః (భజ గోవిన్దమ్)

భజ గోవిందం భజ గోవిందం

గోవిందం భజ మూఢమతే;

సమ్ప్రాప్తే సన్నిహితే కాలే

న హి న హి రక్షతి డుకృఞ్కరణే. 1.

పదవిభాగము

డుకృఞ్కరణే (డుకృఞ్కరణే), సంప్రాప్తే,సన్నిహితే, కాలే, న, హి, న, హి, రక్షతి, డుకృఞ్కరణే, భజ, గోవిందం, భజ, గోవిందం, గోవిందం, భజ, మూఢమతే.

అన్వయము

మూఢమతే, గోవిందం భజ, గోవిందం భజ, గోవిందం భజ. సన్నిహితే కాలే సంప్రాప్తే, డుకృఞ్కరణే న హి న హి రక్షతి.

ప్రతి పదార్థము

మూఢమతే = ఓ మూర్ఖుడా!, గోవిందం = గోవిందుడిని, భజ = భజించు, గోవిందం = గోవిందుడిని, భజ = భజించు,గోవిందం = గోవిందుడిని, భజ = భజించు. సన్నిహితే = సమీపించిన, కాలే = మృత్యువు, సంప్రాప్తే = ప్రాప్తించినప్పుడు, డుకృఞ్కరణే = వ్యాకరణ సూత్రాలు, న హి న హి రక్షతి = నిస్సందేహంగా రక్షించవు.

తాత్పర్యము

ఓ మూర్ఖుడా! గోవిందుడిని భజించు, గోవిందుడిని భజించు, గోవిందుడిని భజించు. మృత్యువు సమీపించినప్పుడు, వ్యాకరణ సూత్రాలు నిస్సందేహంగా నిన్ను రక్షించలేవు. ఈ శ్లోకంలో, జగద్గురు ఆదిశంకరాచార్యులు భగవంతుని నామస్మరణ యొక్క ప్రాముఖ్యతను నొక్కిచెబుతున్నారు. లౌకిక జ్ఞానం, చివరికి వ్యాకరణ నియమాలను అధ్యయనం చేయడం కూడా మృత్యువు నుండి రక్షించదని, కేవలం భగవంతుని స్మరణ మాత్రమే మోక్షానికి మార్గమని బోధిస్తున్నారు.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం మోహముద్గరం లేదా భజ గోవిందం యొక్క ప్రారంభ శ్లోకం. ఇది మానవుడిని లౌకిక విషయాల నుండి విరమించుకుని భగవంతుడిపై దృష్టి పెట్టమని ఆహ్వానిస్తుంది. "డుకృఞ్కరణే" అనేది వ్యాకరణంలోని ధాతువులను సూచిస్తుంది, ఇక్కడ అది లౌకిక విద్యకు ప్రతీక.

---

వ్యాకరణం - ఆధ్యాత్మిక విద్య: శ్రీ శంకరుల దృక్పథం

"డుకృఞ్కరణే" అనేది పాణిని వ్యాకరణంలోని సిద్ధాంత కౌముది ధాతు పాఠంలో ఉంది. అయితే, మరణ సమయంలో వ్యాకరణం మనిషిని రక్షించదని శ్రీ శంకరాచార్యులు ఖండించడంలో ఒక లోతైన భావం ఉంది. ఆయన వ్యాకరణాన్ని మాత్రమే ఉద్దేశించి అలా అనలేదు. ప్రాపంచిక విద్యలేవీ మనిషిని మృత్యువు నుండి కాపాడలేవని ఆయన అర్థం.

నిజమైన విద్య అంటే అనంతమైనదాన్ని తెలియజేసేదే. అది కేవలం ఆధ్యాత్మిక విద్యే, మరొకటి కాదు. ఏది తెలుసుకున్న తర్వాత ఇంకేమీ తెలుసుకోవాల్సిన అవసరం లేదో, అటువంటి అమృత విద్యను తెలుసుకోవడానికి, అమృతత్వాన్ని పొందడానికే మనకు మానవ జన్మ లభించింది.

ఈ సత్యాన్ని గ్రహించకుండా సంసారమనే ఊబిలో కూరుకుపోతున్న వారిని శంకరులు "మూఢమతే" అని కఠినంగా సంబోధిస్తున్నారు. మూఢుడు అంటే సత్యాన్ని చూడలేని శక్తి లేనివాడని అర్థం.

"గోవింద" అనే పదం శ్రీమహావిష్ణువును, ముఖ్యంగా శ్రీకృష్ణుడిని, శ్రీ వేంకటేశ్వర స్వామిని సూచించడానికి వాడే ఒక పవిత్రమైన నామం. ఈ పదానికి వివిధ అర్థాలు, సందర్భాలను బట్టి అనేక వ్యాఖ్యానాలు ఉన్నాయి.

---

"గోవింద" పదానికి అర్థాలు మరియు వ్యాఖ్యానం

1. గోవుల రక్షకుడు / పాలకుడు:

• గో + వింద: "గో" అంటే ఆవు, "వింద" అంటే కాపాడేవాడు లేదా పొందేవాడు. ఈ అర్థం ప్రకారం, శ్రీకృష్ణుడు తన బాల్యంలో గోపాలకులలో పెరిగి, గోవులను కాపాడాడు కాబట్టి ఆయనను గోవిందుడు అని పిలుస్తారు. గోవర్ధన పర్వతాన్ని ఎత్తి ఇంద్రుడి ఆగ్రహం నుండి గోవులను రక్షించిన ఘట్టం దీనికి ప్రతీక.

2. భూమిని రక్షించినవాడు:

• "గో" అంటే భూమి అనే అర్థం కూడా ఉంది. వరాహావతారంలో శ్రీమహావిష్ణువు భూమిని రక్షించినప్పుడు బ్రహ్మదేవుడు ఆయనను "గోవిందా" అని సంబోధించాడు. ఈ కోణంలో, గోవిందుడు అంటే భూమిని రక్షించినవాడు.

3. ఇంద్రియాలకు ఆనందాన్ని ఇచ్చేవాడు:

• "గో" అనే పదానికి ఇంద్రియాలు అనే అర్థం కూడా ఉంది. అప్పుడు "గోవింద" అంటే ఇంద్రియాలకు ఆనందాన్ని, సుఖాన్ని ప్రసాదించేవాడు అని అర్థం. భక్తుల ఇంద్రియాలకు ఆనందాన్ని ఇచ్చే పరమాత్ముడు.

4. వాక్కులకు అధిపతి / వేదాలను తెలిసినవాడు:

• "గో" అంటే వాక్కు లేదా వేదాలు అని కూడా అర్థం. అప్పుడు గోవిందుడు అంటే వాక్కులకు అధిపతి, లేదా వేదాల సారాంశాన్ని తెలిసినవాడు అని అర్థం.

5. తిరుమల శ్రీవారి నామం:

• కలియుగంలో శ్రీవేంకటేశ్వర స్వామిని భక్తులు అత్యంత భక్తి శ్రద్ధలతో "గోవిందా! గోవిందా!" అని స్మరిస్తారు. తిరుమలలో నిత్యం మారుమోగే ఈ నామస్మరణ శ్రీవారికి అత్యంత ప్రీతికరమైనదిగా భావిస్తారు.

6. సాధారణ వాడుకలో:

• కొన్ని తెలుగు ప్రాంతాలలో, ఒక పని జరగనప్పుడు లేదా నష్టపోయినప్పుడు "గోవిందా" అనే పదాన్ని "పోయింది" అనే అర్థంలో వ్యంగ్యంగా వాడటం కనిపిస్తుంది. ఉదాహరణకు, "పరీక్ష గోవింద కొట్టింది" అంటే పరీక్షలో ఉత్తీర్ణత సాధించలేదని అర్థం. అలాగే, ఒకప్పుడు పంక్తి భోజనాలు పూర్తయినప్పుడు అందరూ "గోవిందా గోవిందా" అని చెప్పి లేవడం ఆనవాయితీగా ఉండేది. అంత్యక్రియల ఊరేగింపులో కూడా "గోవిందా" అని పలకడం వినబడుతుంది.

అన్నింటిలోను ఉపకరించే గోవింద నామ స్మరణ చేయమని శంకరుల హిత బోధ.

గోవింద నామం మూడు సార్లు ఎందుకు?

---

శాస్త్రాలు చదివే ముందు మనం శాంతి మంత్రాన్ని పఠించడం ఒక ఆచారం. ఆ మంత్రంలో "శాంతిః శాంతిః శాంతిః" అని మూడుసార్లు పలుకుతాం. దీని అర్థం ఏమిటంటే, దైవికంగా (దేవతల వల్ల), భౌతికంగా (ప్రకృతి వల్ల), ఆధ్యాత్మికంగా (మన శరీరం, మనస్సు వల్ల) కలిగే అడ్డంకులు లేకుండా కాపాడమని భగవంతుడిని ప్రార్థించడం.

అదేవిధంగా, ఈ ప్రారంభ శ్లోకంలో "గోవిందుని భజింపు" అని మూడుసార్లు చెప్పడం ద్వారా, ఎలాంటి ఆటంకాలు లేకుండా మనసులో పరమ శాంతి కలగాలని శ్రీ శంకరాచార్యుల వారు కోరుకుంటున్నారు అని తెలుస్తోంది. ఆయన ప్రతి మనిషి హృదయంలో శాంతి నెలకొనాలని ఈ విధంగా సూచించారు.

 

---

మూఢ జహీహి ధనాగమతృష్ణాం

కురు సద్బుద్ధిం మనసి వితృష్ణామ్;

యల్లభసే నిజకర్మోపాత్తం

విత్తం తేన వినోదయ చిత్తమ్. 2.

పదవిభాగము

మూఢ, జహీహి, ధనాగమతృష్ణాం (ధన+ఆగమ+తృష్ణాం), కురు, సద్బుద్ధిం (సత్+బుద్ధిం), మనసి, వితృష్ణామ్, యత్, లభసే, నిజకర్మోపాత్తం (నిజ+కర్మ+ఉపాత్తం), విత్తం,తేన, వినోదయ, చిత్తమ్.

అన్వయము

మూఢ, ధనాగమతృష్ణాం జహీహి. మనసి వితృష్ణామ్ సద్బుద్ధిం కురు. యత్ విత్తం నిజకర్మోపాత్తం లభసే, తేన చిత్తం వినోదయ.

ప్రతి పదార్థము

మూఢ = ఓ మూర్ఖుడా!, ధనాగమతృష్ణాం = ధనం సంపాదించాలనే కోరికను,జహీహి = విడిచిపెట్టు. మనసి = మనస్సులో, వితృష్ణామ్ = కోరికలు లేని, సద్బుద్ధిం = మంచి బుద్ధిని, కురు = కలిగించుకో. యత్ = ఏ, విత్తం = ధనాన్ని, నిజకర్మోపాత్తం = నీ స్వంత కర్మల ద్వారా సంపాదించావో, లభసే = పొందుతావో, తేన = దానితో, చిత్తం = మనస్సును, వినోదయ = సంతోషపరచుకో.

తాత్పర్యము

ఓ మూర్ఖుడా! ధనం సంపాదించాలనే ఆశను విడిచిపెట్టు. నీ మనస్సులో వైరాగ్యంతో కూడిన సద్బుద్ధిని పెంపొందించుకో. నీ స్వంత కర్మల ద్వారా పొందిన ధనంతోనే సంతోషంగా ఉండు. ఈ శ్లోకం అత్యాశను విడిచిపెట్టి, సంతృప్తితో జీవించడం యొక్క ప్రాముఖ్యతను బోధిస్తుంది. నిజమైన సంతోషం ధనంలో కాదని, ఉన్నదానితో సంతృప్తి చెందడంలో ఉందని తెలియజేస్తుంది.

విశేషములు

ఇక్కడ "వితృష్ణామ్" అనేది కోరికలు లేకపోవడం,అంటే వైరాగ్యాన్ని సూచిస్తుంది. నిజమైన ఆనందం బయటి వస్తువులలో కాదని, అంతర్గత సంతృప్తిలో ఉందని ఈ శ్లోకం స్పష్టం చేస్తుంది.

ధనాశను వదులుకోమంటున్నారు ఆచార్యులు. ధనాన్ని కాదు. ఈ విషయం గమనించాలి.

---

నారీస్తనభరనాభీదేశం

దృష్ట్వా మా గా మోహావేశమ్;

ఏతన్మాంసవసాదివికారం

మనసి విచిన్తయ వారంవారమ్. 3.

పదవిభాగము

నారీస్తనభరనాభీదేశం (నారీ+స్తన+భర+నాభీ+దేశం), దృష్ట్వా,మాగా, మోహావేశమ్ (మోహ+ఆవేశమ్), ఏతత్, మాంసవసాదివికారం (మాంస+వస+ఆది+వికారం), మనసి, విచింతయ, వారంవారమ్ (వారం+వారమ్).

అన్వయము

నారీస్తనభరనాభీదేశం దృష్ట్వా మోహావేశం మా గా. ఏతత్ మాంసవసాదివికారం వారంవారమ్ మనసి విచింతయ.

ప్రతి పదార్థము

నారీస్తనభరనాభీదేశం = స్త్రీ యొక్క వక్షోజాల భారాన్ని,నాభి ప్రదేశాన్ని, దృష్ట్వా = చూసి, మోహావేశం = మోహావేశాన్ని, మా గా = పొందకు. ఏతత్ = ఇది, మాంసవసాదివికారం = మాంసం, కొవ్వు మొదలైన వాటి వికారం (మార్పు), వారంవారమ్ = పదేపదే, మనసి = మనస్సులో, విచింతయ = ఆలోచించు.

తాత్పర్యము

స్త్రీల వక్షోజాలను, నాభి ప్రదేశాన్ని చూసి మోహానికి గురికాకు. ఇది కేవలం మాంసం, కొవ్వు మొదలైన వాటితో కూడిన వికారమైన రూపం అని పదేపదే మనస్సులో తలచుకో.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం లౌకిక ఆకర్షణల పట్ల వైరాగ్యాన్ని పెంపొందించుకోవాలని బోధిస్తుంది. భౌతిక సౌందర్యం కేవలం బాహ్యమైనదని, క్షణికమైనదని, దాని వెనుక ఉన్న అసలు స్వభావాన్ని గ్రహించాలని తెలియజేస్తుంది.

శరీరం యొక్క నశించిపోయే తత్వాన్ని, దాని అశాశ్వత స్వభావాన్ని ఈ శ్లోకం నొక్కి చెబుతుంది. బాహ్య సౌందర్యానికి ఆకర్షితులు కాకుండా,అంతర్గత సత్యాన్ని అర్థం చేసుకోవాలని ఇది ఉద్బోధిస్తుంది.

---

నలినీదలగతజలమతితరలం

తద్వజ్జీవితమతిశయచపలమ్;

విద్ధి వ్యాధ్యభిమానగ్రస్తం

లోకం శోకహతం చ సమస్తమ్. 4.

పదవిభాగము

నలినీదలగతజలమతితరలం (నలినీ+దల+గత+జలం+అతి+తరలం), తద్వత్,జీవితం+అతిశయ+చపలమ్, విద్ధి, వ్యాధ్యభిమానగ్రస్తం (వ్యాధి+అభిమాన+గ్రస్తం), లోకం, శోకహతం,చ, సమస్తమ్.

అన్వయము

నలినీదలగతజలం అతితరలం, తద్వత్ జీవితం అతిశయచపలమ్. సమస్తం లోకం వ్యాధ్యభిమానగ్రస్తం చ శోకహతం విద్ధి.

ప్రతి పదార్థము

నలినీదలగతజలం = తామరాకుపై ఉన్న నీటి బిందువు, అతితరలం = చాలా అస్థిరం, తద్వత్ = అలాగే, జీవితం = జీవితం, అతిశయచపలమ్ = అత్యంత చంచలమైనది. సమస్తం = యావత్తు, లోకం = లోకం, వ్యాధ్యభిమానగ్రస్తం = వ్యాధులు, అహంకారంతో పీడితమై, శోకహతం = దుఃఖంతో కూడినది, చ = మరియు,విద్ధి = తెలుసుకో.

తాత్పర్యము

తామరాకుపై నీటి బిందువు ఎంత అస్థిరంగా ఉంటుందో, అలాగే జీవితం కూడా అత్యంత చంచలమైనది. ఈ యావత్తు లోకం వ్యాధులతో, అహంకారంతో పీడితమై, దుఃఖంతో నిండి ఉందని తెలుసుకో. ఈ శ్లోకం జీవితం యొక్క అస్థిరతను, నశించు స్వభావమును వివరిస్తుంది. మానవ జీవితం వ్యాధులు, దుఃఖాలు,అహంకారంతో నిండి ఉంటుందని, కాబట్టి మోహం పెంచుకోకూడదని ఇది బోధిస్తుంది.

విశేషములు

జీవితం యొక్క అనిశ్చితిని, దాని తాత్కాలిక స్వభావాన్ని ఈ శ్లోకం ఉపమానంతో వివరిస్తుంది. తామరాకుపై నీటి బిందువు ఎంత త్వరగా కదిలిపోతుందో, జీవితం కూడా అంత త్వరగా గడిచిపోతుందని ఈ శ్లోకం యొక్క ప్రధాన సందేశం.

---

యావద్విత్తోపార్జనసక్త-

స్తావన్నిజపరివారో రక్తః;

పశ్చాజ్జీవతి జర్జరదేహే

వార్త్తాం కోపి న పృచ్ఛతి గేహే. 5.

పదవిభాగము

యావద్విత్తార్జనసక్తః (యావత్+విత్త+ఆర్జన+సక్తః), తావత్, నిజపరివారః,రక్తః, పశ్చాత్, జీవతి, జర్జరదేహే, వార్తాం, కః, అపి, న, పృచ్ఛతి, గేహే.

అన్వయము

యావత్ విత్తార్జనసక్తః తావత్ నిజపరివారః రక్తః. పశ్చాత్ జర్జరదేహే జీవతి, గేహే కః అపి వార్తాం న పృచ్ఛతి.

ప్రతి పదార్థము

యావత్ = ఎంతకాలం వరకు, విత్తార్జనసక్తః = ధనం సంపాదించడంలో ఆసక్తి ఉన్నాడో, తావత్ = అంతకాలం, నిజపరివారః = అతని కుటుంబ సభ్యులు, రక్తః = ప్రేమగా ఉంటారు. పశ్చాత్ = తరువాత, జర్జరదేహే = శిథిలమైన శరీరంతో, జీవతి = జీవిస్తున్నప్పుడు, గేహే = ఇంట్లో,కః అపి = ఎవరూ, వార్తాం = క్షేమ సమాచారం, న పృచ్ఛతి = అడగరు.

తాత్పర్యము

ఒక వ్యక్తి ధనం సంపాదించగలిగినంత కాలం, అతని కుటుంబ సభ్యులు అతనిపై ప్రేమను చూపుతారు. కానీ వృద్ధాప్యం వచ్చి శరీరం శిథిలమైనప్పుడు,ఇంట్లో ఎవరూ అతని క్షేమ సమాచారాన్ని కూడా అడగరు. ఈ శ్లోకం లౌకిక బంధాల నశించు స్వభావాన్ని, స్వార్థ స్వభావాన్ని వివరిస్తుంది. ధనము ఉన్నంతవరకే బంధుత్వాలు ఉంటాయని, అనారోగ్యం, వృద్ధాప్యం వచ్చినప్పుడు ఎవరూ పట్టించుకోరని ఇది తెలియజేస్తుంది.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం మానవ సంబంధాల యొక్క స్వార్థ స్వభావాన్ని బహిర్గతం చేస్తుంది. ధనము యొక్క ప్రాముఖ్యతను, అది లేనప్పుడు బంధువులు ఎలా వ్యవహరిస్తారో ఈ శ్లోకం స్పష్టంగా తెలియజేస్తుంది.

---

యావత్పవనో నివసతి దేహే

తావత్పృచ్ఛతి కుశలం గేహే;

గతవతి వాయౌ దేహాపాయే

భార్యా బిభ్యతి తస్మిన్కాయే. 6.

పదవిభాగము

యావత్, పవనః, నివసతి, దేహే, తావత్, పృచ్ఛతి, కుశలం, గేహే, గతవతి, వాయౌ, దేహాపాయే (దేహ+అపాయే), భార్యా,బిభ్యతి, తస్మిన్, కాయే.

అన్వయము

యావత్ పవనః దేహే నివసతి, తావత్ గేహే కుశలం పృచ్ఛతి. వాయౌ గతవతి దేహాపాయే తస్మిన్ కాయే భార్యా బిభ్యతి.

ప్రతి పదార్థము

యావత్ = ఎంతకాలం వరకు, పవనః = ప్రాణం (గాలి), దేహే = శరీరంలో, నివసతి = నివసిస్తుందో, తావత్ = అంతకాలం, గేహే = ఇంట్లో, కుశలం = క్షేమం, పృచ్ఛతి = అడుగుతారు. వాయౌ = ప్రాణం, గతవతి = వెళ్ళిపోయినప్పుడు, దేహాపాయే = శరీరం నశించినప్పుడు, తస్మిన్ = ఆ, కాయే = శరీరానికి, భార్యా = భార్య కూడా, బిభ్యతి = భయపడుతుంది.

తాత్పర్యము

శరీరంలో ప్రాణం ఉన్నంత కాలం ఇంట్లో వారు క్షేమ సమాచారాలు అడుగుతారు. కానీ ప్రాణం పోయి శరీరం నిశ్చేష్టంగా పడిపోయినప్పుడు, భార్య కూడా ఆ శరీరాన్ని చూసి భయపడుతుంది. ఈ శ్లోకం జీవితం యొక్క తాత్కాలిక స్వభావాన్ని, మరణం తర్వాత శరీరం యొక్క ప్రాముఖ్యతను కోల్పోవడాన్ని వివరిస్తుంది. మనిషి ప్రాణంతో ఉన్నంతవరకే విలువ ఉంటుందని, మరణం తర్వాత కేవలం ఒక నిర్జీవ వస్తువుగా పరిగణించబడతాడని ఇది తెలియజేస్తుంది.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం శరీరం యొక్క నశించు స్వభావాన్ని, ప్రాణం యొక్క ప్రాముఖ్యతను నొక్కి చెబుతుంది. మనిషి యొక్క విలువ దేహంలో ఉన్న ప్రాణానికి తప్ప దేహానికి కాదని ఇది స్పష్టం చేస్తుంది.

---

బాలస్తావత్క్రీడాసక్త-

స్తరుణస్తావత్తరుణీసక్తః;

వృద్ధస్తావచ్చిన్తాసక్తః

పరే బ్రహ్మణి కోపి న సక్తః. 7.

పదవిభాగము

బాలః, తావత్, క్రీడాసక్తః (క్రీడా+సక్తః), తరుణః, తావత్, తరుణీసక్తః (తరుణీ+సక్తః), వృద్ధః, తావత్, చింతాసక్తః (చింతా+సక్తః), పరే, బ్రహ్మణి,కః, అపి, న, సక్తః.

అన్వయము

బాలః తావత్ క్రీడాసక్తః, తరుణః తావత్ తరుణీసక్తః, వృద్ధః తావత్ చింతాసక్తః. పరే బ్రహ్మణి కః అపి న సక్తః.

ప్రతి పదార్థము

బాలః = బాలుడు, తావత్ = అప్పటివరకు, క్రీడాసక్తః = ఆటలలో ఆసక్తి కలిగి ఉంటాడు. తరుణః = యువకుడు, తావత్ = అప్పటివరకు, తరుణీసక్తః = యువతుల పట్ల ఆసక్తి కలిగి ఉంటాడు. వృద్ధః = వృద్ధుడు, తావత్ = అప్పటివరకు, చింతాసక్తః = చింతలలో ఆసక్తి కలిగి ఉంటాడు. పరే = పరమాత్మ అయిన, బ్రహ్మణి = బ్రహ్మమునందు, కః అపి = ఎవరూ, న సక్తః = ఆసక్తి కలిగి ఉండరు.

తాత్పర్యము

బాలుడు ఆటలలో మునిగిపోతాడు. యువకుడు యువతుల పట్ల ఆకర్షితుడవుతాడు. వృద్ధుడు చింతలలో మునిగిపోతాడు. కానీ పరబ్రహ్మమునందు మాత్రం ఎవరూ ఆసక్తిని చూపరు. ఈ శ్లోకం మానవ జీవితంలోని వివిధ దశలలోని లౌకిక ఆసక్తిని వివరిస్తుంది. బాల్యం నుండి వృద్ధాప్యం వరకు మానవులు వివిధ లౌకిక విషయాలలో నిమగ్నమై ఉంటారని, కానీ పరమాత్మ పట్ల దృష్టిని సారించరని ఇది తెలియజేస్తుంది.

విశేషములు

మానవుడు కాలచక్రంలో లౌకిక బంధాలలో చిక్కుకుని, ఆధ్యాత్మిక మార్గాన్ని విస్మరిస్తున్నాడని ఈ శ్లోకం సూచిస్తుంది. చివరికి, పరబ్రహ్మము పట్ల ఆసక్తి లేకపోవడమే మోక్షానికి అడ్డంకి అని ఇది ఉద్బోధిస్తుంది.

---

కా తే కాన్తా కస్తే పుత్రః

సంసారోయమతీవ విచిత్రః;

కస్య త్వం కః కుత ఆయాత-

స్తత్త్వం చిన్తయ యదిదం భ్రాతః. 8.

పదవిభాగము

కా, తే, కాంతా, కః, తే, పుత్రః, సంసారః, అయం, అతీవ, విచిత్రః, కస్య, త్వం, కః, కుతః, ఆయాతః, తత్వం, చింతయ, యత్, ఇదం, భ్రాతః.

అన్వయము

తే కా కాంతా? తే కః పుత్రః? అయం సంసారః అతీవ విచిత్రః. భ్రాతః, త్వం కస్య? కః? కుతః ఆయాతః? ఇదం తత్వం చింతయ.

ప్రతి పదార్థము

కా = ఎవరు, తే = నీ, కాంతా = భార్య? కః = ఎవరు, తే = నీ,పుత్రః = పుత్రుడు? అయం = ఈ, సంసారః = సంసారం, అతీవ = అత్యంత, విచిత్రః = విచిత్రమైనది. భ్రాతః = ఓ సోదరా!, త్వం = నీవు, కస్య = ఎవరి వాడివి? కః = ఎవరు నువ్వు ?కుతః = ఎక్కడ నుండి, ఆయాతః = వచ్చావు? ఇదం = ఈ, తత్వం = సత్యాన్ని, చింతయ = ఆలోచించు.

తాత్పర్యము

నీ భార్య ఎవరు? నీ పుత్రుడు ఎవరు? ఈ సంసారం అత్యంత విచిత్రమైనది. ఓ సోదరా! నీవు ఎవరివి? ఎవరు నీవు?ఎక్కడ నుండి వచ్చావు? ఈ సత్యాన్ని గురించి ఆలోచించు. ఈ శ్లోకం సంసార బంధాల యొక్క మిథ్యా స్వభావాన్ని, ఆత్మ విచారణ యొక్క ప్రాముఖ్యతను నొక్కి చెబుతుంది. మానవుడు తన నిజమైన స్వభావాన్ని తెలుసుకోవడానికి, లౌకిక సంబంధాల అశాశ్వతత్వాన్ని గ్రహించడానికి ఇది ప్రోత్సహిస్తుంది.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం "కో’హం?" (నేను ఎవరు?)అనే ఆత్మ విచారణ యొక్క ప్రాథమిక ప్రశ్నను లేవనెత్తుతుంది. తాత్కాలిక సంబంధాలపై మోహాన్ని విడిచిపెట్టి, శాశ్వతమైన ఆత్మ సత్యాన్ని అన్వేషించమని ఇది ఉద్బోధిస్తుంది.

---

సత్సఙ్గత్వే నిఃసఙ్గత్వం

నిఃసఙ్గత్వే నిర్మోహత్వమ్;

నిర్మోహత్వే నిశ్చలతత్వం

నిశ్చలతత్వే జీవన్ముక్తిః. 9.

పదవిభాగము

సత్సంగత్వే (సత్+సంగత్వే), నిస్సంగత్వం (నిః+సంగత్వం), నిస్సంగత్వే, నిర్మోహత్వం (నిర్+మోహత్వం), నిర్మోహత్వే,నిశ్చలతత్వం (నిః+చలితత్వం), నిశ్చలితత్వే, జీవన్ముక్తిః.

అన్వయము

సత్సంగత్వే నిస్సంగత్వం (భవతి). నిస్సంగత్వే నిర్మోహత్వం (భవతి). నిర్మోహత్వే నిశ్చలతత్వం (భవతి). నిశ్చలతత్వే జీవన్ముక్తిః (భవతి).

ప్రతి పదార్థము

సత్సంగత్వే = సత్పురుషులతో సహవాసం చేయడం వల్ల, నిస్సంగత్వం = బంధాల నుండి విముక్తి, (భవతి) = కలుగుతుంది. నిస్సంగత్వే = బంధాల నుండి విముక్తి పొందినప్పుడు, నిర్మోహత్వం = మోహం లేకపోవడం, (భవతి) = కలుగుతుంది. నిర్మోహత్వే = మోహం లేనప్పుడు, నిశ్చలతత్వం = స్థిరత్వం, (భవతి) = కలుగుతుంది. నిశ్చలతత్వే = స్థిరత్వం ఉన్నప్పుడు,జీవన్ముక్తిః = జీవన్ముక్తి, (భవతి) = కలుగుతుంది.

తాత్పర్యము

సత్పురుషులతో సహవాసం చేయడం వల్ల బంధాల నుండి విముక్తి కలుగుతుంది. బంధాలు లేకపోవడం వల్ల మోహం తొలగిపోతుంది. మోహం తొలగిపోయినప్పుడు మనస్సు స్థిరపడుతుంది. మనస్సు స్థిరపడినప్పుడు జీవన్ముక్తి లభిస్తుంది. ఈ శ్లోకం మోక్షానికి సోపానక్రమాన్ని వివరిస్తుంది. సత్సంగం ద్వారా క్రమంగా విరాగం, మోక్షం ఎలా లభిస్తాయో ఇది తెలియజేస్తుంది.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం ఆధ్యాత్మిక ప్రగతి యొక్క ఒక నిర్దిష్ట మార్గాన్ని వివరిస్తుంది. సత్సంగం అనేది మోక్ష మార్గంలో మొదటి మరియు ముఖ్యమైన అడుగు అని ఇది నొక్కి చెబుతుంది.

---

వయసి గతే కః కామవికారః

శుష్కే నీరే కః కాసారః;

క్షీణే విత్తే కః పరివారః

జ్ఞాతే తత్త్వే కః సంసారః. 10.

పదవిభాగము

వయసి, గతే, కః, కామవికారః, శుష్కే, నీరే, కః, కాసారః, క్షీణే, విత్తే, కః, పరివారః, జ్ఞాతే, తత్త్వే, కః, సంసారః.

అన్వయము

వయసి గతే కః కామవికారః? నీరే శుష్కే కః కాసారః? విత్తే క్షీణే కః పరివారః? తత్త్వే జ్ఞాతే కః సంసారః?

ప్రతి పదార్థము

 వయసి గతే= వయసు (వార్ధక్యం) దాటిపోయినప్పుడు   కామవికారః కః?= కామవికారం ఏముంటుంది? (అంటే, కామ వికారాలు ఉండవు)   నీరే శుష్కే= నీరు ఎండిపోయినప్పుడు  కాసారః కః?= చెరువు ఏముంటుంది? (అంటే, చెరువు ఉండదు)   విత్తే క్షీణే= ధనం క్షీణించినప్పుడు   పరివారః కః?= కుటుంబం (ఆదరణ) ఏముంటుంది? (అంటే, కుటుంబం దూరం అవుతుంది)   తత్త్వే జ్ఞాతే= సత్యాన్ని తెలుసుకున్నప్పుడు   సంసారః కః?= సంసారం ఏముంటుంది? (అంటే, సంసార బంధాలు ఉండవు, మోక్షం లభిస్తుంది)

తాత్పర్యము

వయస్సు దాటిపోయినప్పుడు కామ వికారం ఏముంటుంది? నీరు ఎండిపోయినప్పుడు చెరువు ఏముంటుంది? ధనం క్షీణించినప్పుడు కుటుంబం ఏముంటుంది? సత్యాన్ని తెలుసుకున్నప్పుడు సంసారం ఏముంటుంది? ఈ శ్లోకం లౌకిక విషయాల యొక్క నశించు స్వభావాన్ని, వాటిని కోల్పోయినప్పుడు వాటి విలువ శూన్యమవుతుందని వివరిస్తుంది. ఆత్మ సత్యాన్ని తెలుసుకున్నప్పుడు సంసార బంధాలు కూడా అదృశ్యమవుతాయని ఇది బోధిస్తుంది.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం జీవితంలోని వివిధ దశలలోని భ్రమలను తొలగిస్తుంది. జ్ఞానం యొక్క ప్రాముఖ్యతను, అది సంసార బంధాల నుండి విముక్తిని ఎలా ప్రసాదిస్తుందో ఇది నొక్కి చెబుతుంది.

 

---

మా కురు ధనజనయౌవనగర్వం

హరతి నిమేషాత్కాలః సర్వమ్;

మాయామయమిదమఖిలం హిత్వా

బ్రహ్మపదం త్వం ప్రవిశ విదిత్వా. 11.

పదవిభాగము

మా, కురు, ధనజనయౌవనగర్వం (ధన+జన+యౌవన+గర్వం), హరతి, నిమేషాత్,కాలః, సర్వమ్, మాయామయమిదమఖిలం (మాయా+మయం+ఇదం+అఖిలం), హిత్వా,బ్రహ్మపదం, త్వం, ప్రవిశ, విదిత్వా.

అన్వయము

ధనజనయౌవనగర్వం మా కురు. కాలః నిమేషాత్ సర్వం హరతి. ఇదం అఖిలం మాయామయం హిత్వా, త్వం విదిత్వా బ్రహ్మపదం ప్రవిశ.

ప్రతి పదార్థము

మా కురు = చేయకు, ధనజనయౌవనగర్వం = ధనం, జనం (బంధువులు),యవ్వనం పట్ల గర్వం. కాలః = కాలం, నిమేషాత్ = ఒక నిమిషంలో, సర్వం = అన్నింటినీ, హరతి = హరిస్తుంది. ఇదం = ఈ, అఖిలం = అంతా,మాయామయం = మాయతో కూడినది, హిత్వా = వదిలిపెట్టి, త్వం = నీవు,విదిత్వా = తెలుసుకొని, బ్రహ్మపదం = బ్రహ్మ స్థానాన్ని, ప్రవిశ = ప్రవేశించు.

తాత్పర్యము

ధనం, బంధువులు, యవ్వనం పట్ల గర్వం వద్దు. కాలం ఒక నిమిషంలో అన్నింటినీ హరించివేస్తుంది. ఈ సమస్తం మాయామయం అని తెలుసుకొని, దానిని వదిలిపెట్టి, నీవు బ్రహ్మజ్ఞానాన్ని పొంది బ్రహ్మపదాన్ని ప్రవేశించు. ఈ శ్లోకం ధనం, జనం, యవ్వనం వంటి లౌకిక ఆకర్షణల పట్ల గర్వాన్ని విడిచిపెట్టమని,వాటి నశించు స్వభావాన్ని గ్రహించమని బోధిస్తుంది. మాయా ప్రపంచాన్ని త్యజించి, బ్రహ్మజ్ఞానాన్ని పొందడం ద్వారానే మోక్షం లభిస్తుందని తెలియజేస్తుంది.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం కాలం యొక్క శక్తిని, మాయా ప్రపంచం యొక్క అశాశ్వత స్వభావాన్ని వివరిస్తుంది. బ్రహ్మజ్ఞానం ద్వారానే నిజమైన విముక్తి సాధ్యమని ఇది నొక్కి చెబుతుంది.

---

దినయామిన్యౌ సాయం ప్రాతః

శిశిరవసన్తౌ పునరాయాతః;

కాలః క్రీడతి గచ్ఛత్యాయు-

స్తదపి న ముఞ్చత్యాశావాయుః. 12.

పదవిభాగము

దినయామిన్యౌ (దిన+యామిన్యౌ), సాయం, ప్రాతః,శిశిరవసంతౌ (శిశిర+వసంతౌ), పునః, ఆయాతః, కాలః, క్రీడతి, గచ్ఛతి, ఆయుః, తదపి, న, ముంచతి, ఆశావాయుః.

అన్వయము

దినయామిన్యౌ (రాత్ర్యః), సాయం ప్రాతః (చ), శిశిరవసంతౌ (చ) పునః ఆయాతః. కాలః క్రీడతి, ఆయుః గచ్ఛతి. తదపి ఆశావాయుః న ముంచతి.

ప్రతి పదార్థము

దినయామిన్యౌ = పగలు, రాత్రి,సాయం = సాయంత్రం, ప్రాతః = ఉదయం, శిశిరవసంతౌ = శిశిర, వసంత ఋతువులు,పునః = మళ్ళీ మళ్ళీ, ఆయాతః = వస్తాయి. కాలః = కాలం, క్రీడతి = ఆడుకుంటుంది (ఆయుష్షును హరిస్తుంది), ఆయుః = ఆయుస్సు, గచ్ఛతి = గడిచిపోతుంది. తదపి = అయినప్పటికీ, ఆశావాయుః = ఆశ అనే గాలి, న ముంచతి = విడిచిపెట్టదు.

తాత్పర్యము

పగలు, రాత్రి, సాయంత్రం, ఉదయం, శిశిర, వసంత ఋతువులు మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తూ ఉంటాయి. కాలం ఆడుకుంటూ మన ఆయుష్షును హరించివేస్తుంది. అయినప్పటికీ, ఆశ అనే గాలి మానవుడిని విడిచిపెట్టదు. ఈ శ్లోకం కాలం యొక్క అవిశ్రాంత గమనాన్ని, మానవ జీవితం యొక్క నశించు స్వభావాన్ని వివరిస్తుంది. కాలం గడిచిపోతున్నా, మానవుడిలో ఆశలు మాత్రం తగ్గవని ఇది తెలియజేస్తుంది.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం మానవుడి ఆశల యొక్క బలమైన ప్రభావాన్ని, అవి ఎంత నశ్వరమైనవైనా వాటిని విడిచిపెట్టకపోవడాన్ని నొక్కి చెబుతుంది. కాలం యొక్క ప్రభావాన్ని వివరిస్తూ, ఆధ్యాత్మిక మార్గాన్ని అనుసరించమని ఇది ఉద్బోధిస్తుంది.

---

కా తే కాన్తాధనగతచిన్తా

వాతుల కిం తవ నాస్తి నియన్తా;

త్రిజగతి సజ్జనసఙ్గతిరేకా

భవతి భవార్ణవతరణే నౌకా. 13.

పదవిభాగము

కా, తే, కాంతాధనగతచింతా (కాంతా+ధన+గత+చింతా), వాతుల, కిం, తవ, న, అస్తి, నియంతా,త్రిజగతి, సజ్జనసంగతిః, ఏకా, భవతి, భవార్ణవతరణే (భవ+అర్ణవ+తరణే), నౌకా.

అన్వయము

వాతుల, తే కాంతాధనగతచింతా కా? తవ నియంతా కిం న అస్తి? త్రిజగతి ఏకా సజ్జనసంగతిః భవార్ణవతరణే నౌకా భవతి.

ప్రతి పదార్థము

వాతుల = ఓ పిచ్చివాడా!, కా = ఏమిటి,తే = నీకు, కాంతాధనగతచింతా = భార్య, ధనం పట్ల చింత?కిం = ఏమి, తవ = నీకు, న అస్తి = లేదా, నియంతా = నియంత్రించేవాడు (గురువు/జ్ఞానం)?త్రిజగతి = మూడు లోకాలలో, ఏకా = ఒకే ఒక్క, సజ్జనసంగతిః = సత్పురుషులతో సహవాసం, భవార్ణవతరణే = సంసార సాగరాన్ని దాటడానికి, నౌకా = పడవ, భవతి = అవుతుంది,

తాత్పర్యము

ఓ పిచ్చివాడా! నీకు భార్య, ధనం గురించి ఎందుకు చింత? నీకు నియంత్రించేవాడు (జ్ఞానం/గురువు) లేదా? ఈ మూడు లోకాలలో,కేవలం సత్పురుషులతో సహవాసం మాత్రమే సంసార సాగరాన్ని దాటడానికి ఒక పడవ వంటిది. ఈ శ్లోకం భార్య, ధనం వంటి లౌకిక విషయాల పట్ల అధిక చింతను ఖండిస్తుంది. సంసార సాగరాన్ని దాటడానికి సత్సంగం యొక్క ప్రాముఖ్యతను ఇది నొక్కి చెబుతుంది.

విశేషములు

సత్సంగం యొక్క మహిమను వివరిస్తూ, అది సంసార బంధాల నుండి విముక్తికి ఏకైక మార్గమని ఇది సూచిస్తుంది. గురువు లేదా జ్ఞానం యొక్క అవసరాన్ని కూడా ఈ శ్లోకం పరోక్షంగా సూచిస్తుంది.

---

జటిలో ముణ్డీ లుఞ్ఛితకేశః

కాషాయామ్బరబహుకృతవేషః;

పశ్యన్నపి చ న పశ్యతి మూఢో

హ్యుదరనిమిత్తం బహుకృతవేషః. 14.

పదవిభాగము

జటిలః, ముండీ, లుంచితకేశః (లుంచిత+కేశః), కాషాయాంబరబహుకృతవేషః (కాషాయ+అంబర+బహు+కృత+వేషః), పశ్యన్, అపి, చ, న, పశ్యతి, మూఢః, హి, ఉదరనిమిత్తం (ఉదర+నిమిత్తం), బహుకృతవేషః.

అన్వయము

జటిలః, ముండీ, లుంచితకేశః, కాషాయాంబరబహుకృతవేషః (చ భవతి). అపి చ మూఢః పశ్యన్ అపి న పశ్యతి. హి ఉదరనిమిత్తం బహుకృతవేషః.

ప్రతి పదార్థము

జటిలః = జడలు కట్టినవాడు, ముండీ = తల గొరిగించుకున్నవాడు, లుంచితకేశః = తల వెంట్రుకలు పెరుక్కున్నవాడు, కాషాయాంబరబహుకృతవేషః = కాషాయ వస్త్రాలతో అనేక వేషాలు వేసుకున్నవాడు, (చ భవతి) = అయి ఉంటాడు. అపి చ = అయినప్పటికీ, మూఢః = మూర్ఖుడు, పశ్యన్ = చూస్తున్నప్పటికీ, అపి = కూడా,న పశ్యతి = చూడడు. హి = ఎందుకంటే, ఉదరనిమిత్తం = పొట్ట కోసమే, బహుకృతవేషః = అనేక వేషాలు వేసుకున్నాడు.

తాత్పర్యము

కొందరు జడలు కట్టుకుని, కొందరు తల గొరిగించుకుని, కొందరు వెంట్రుకలు పెరుక్కుని, కొందరు కాషాయ వస్త్రాలు ధరించి అనేక వేషాలు వేసుకుంటారు. కానీ ఈ మూర్ఖులు చూస్తున్నప్పటికీ సత్యాన్ని చూడలేరు. ఎందుకంటే వారు పొట్ట నింపుకోవడం కోసమే ఈ వేషాలు వేసుకుంటారు.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం వేషధారణకు బదులుగా నిజమైన ఆత్మజ్ఞానం పట్ల దృష్టి పెట్టాలని ఉద్బోధిస్తుంది. బాహ్యమైన దానిపై కాకుండా అంతర్గతమైన దానిపై దృష్టి పెట్టడం యొక్క ప్రాముఖ్యతను ఇది నొక్కి చెబుతుంది. ఈ శ్లోకం బాహ్య వేషధారణల నిష్ప్రయోజనతను, నిజమైన ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానం యొక్క ప్రాముఖ్యతను వివరిస్తుంది. కేవలం బాహ్య చిహ్నాలు మోక్షాన్ని ప్రసాదించవని, అంతర్గత శుద్ధి అవసరమని ఇది తెలియజేస్తుంది.

 

---

అఙ్గం గలితం పలితం ముణ్డం

దశనవిహీనం జాతం తుణ్డమ్;

వృద్ధో యాతి గృహీత్వా దణ్డం

తదపి న ముఞ్చత్యాశాపిణ్డమ్. 15.

పదవిభాగము

అంగం, గలితం, పలితం, ముండం, దశనవిహీనం (దశన+విహీనం), జాతం, తుండం, వృద్ధః,యాతి, గృహీత్వా, దండం, తదపి, న, ముంచతి, ఆశాపిండం.

అన్వయము

అంగం గలితం, ముండం పలితం, తుండం దశనవిహీనం జాతం. వృద్ధః దండం గృహీత్వా యాతి. తదపి ఆశాపిండం న ముంచతి.

ప్రతి పదార్థము

అంగం = శరీరం, గలితం = శిథిలమైంది. ముండం = తల, పలితం = నెరిసింది. తుండం = నోరు, దశనవిహీనం = పళ్ళు లేనిది, జాతం = అయ్యింది. వృద్ధః = వృద్ధుడు, దండం = కర్రను, గృహీత్వా = పట్టుకొని, యాతి = నడుస్తాడు. తదపి = అయినప్పటికీ, ఆశాపిండం = ఆశ అనే పిండాన్ని( మూటని), న ముంచతి = విడిచిపెట్టడు.

తాత్పర్యము

శరీరం శిథిలమైపోయింది, తల నెరిసిపోయింది, నోరు పళ్ళు లేనిది అయ్యింది. వృద్ధుడు కర్ర పట్టుకొని నడుస్తాడు. అయినప్పటికీ, ఆశ అనే పిండాన్ని విడిచిపెట్టడు.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం ఆశల యొక్క బలమైన పట్టును, మనిషి తన చివరి శ్వాస వరకు వాటిని విడిచిపెట్టకపోవడాన్ని నొక్కి చెబుతుంది. భౌతిక విషయాలపై ఆశలను త్యజించమని ఇది ఉద్బోధిస్తుంది. ఈ శ్లోకం వృద్ధాప్యంలో మానవ శరీరానికి కలిగే మార్పులను వివరిస్తుంది. శారీరక క్షీణత ఉన్నప్పటికీ, మానవుడి ఆశలు మాత్రం తగ్గవని ఇది తెలియజేస్తుంది.

 

---

అగ్రే వహ్నిః పృష్ఠే భానూ

రాత్రౌ చుబుకసమర్పితజానుః;

కరతలభిక్షస్తరుతలవాస-

స్తదపి న ముఞ్చత్యాశాపాశః. 16.

పదవిభాగము

అగ్రే, వహ్నిః, పృష్ఠే, భానుః, రాత్రౌ, చుబుకసమర్పితజానుః (చుబుక+సమర్పిత+జానుః), కరతలభిక్షః (కర+తల+భిక్షః), తరుతలవాసః (తరు+తల+వాసః), తదపి, న, ముంచతి,ఆశాపాశః.

అన్వయము

అగ్రే వహ్నిః, పృష్ఠే భానుః, రాత్రౌ చుబుకసమర్పితజానుః,కరతలభిక్షః, తరుతలవాసః (భవతి). తదపి ఆశాపాశః న ముంచతి.

ప్రతి పదార్థము

అగ్రే = ముందు, వహ్నిః = అగ్ని, పృష్ఠే = వెనుక,భానుః = సూర్యుడు, రాత్రౌ = రాత్రి, చుబుకసమర్పితజానుః = గడ్డం మోకాళ్లకు తాకేలా కూర్చున్నవాడు, కరతలభిక్షః = చేతితో బిక్ష తీసుకునేవాడు, తరుతలవాసః = చెట్టు కింద నివసించేవాడు, (భవతి) = అయి ఉంటాడు. తదపి = అయినప్పటికీ, ఆశాపాశః = ఆశ అనే బంధం, న ముంచతి = విడిచిపెట్టదు.

తాత్పర్యము

ముందు అగ్ని, వెనుక సూర్యుడు ఉండేవాడు, రాత్రి గడ్డం మోకాళ్లకు తాకేలా కూర్చున్నవాడు, చేతితో బిక్ష తీసుకునేవాడు, చెట్టు కింద నివసించేవాడు (అంటే తీవ్ర తపస్సు చేసేవాడు). అయినప్పటికీ, ఆశ అనే బంధం అతడిని విడిచిపెట్టదు. ఈ శ్లోకం తీవ్రమైన తపస్సు, వైరాగ్యాన్ని ప్రదర్శించే వారిలో కూడా ఆశలు ఎలా ఉంటాయో వివరిస్తుంది. బాహ్య త్యాగం చేసినప్పటికీ,అంతర్గత ఆశలు తొలగిపోకపోవడాన్ని ఇది నొక్కి చెబుతుంది.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం కేవలం బాహ్య త్యాగం సరిపోదని, అంతర్గత ఆశలను కూడా విడిచిపెట్టడం అవసరమని తెలియజేస్తుంది. నిజమైన వైరాగ్యం అనేది మనస్సులో ఆశలు లేకపోవడమే అని ఇది సూచిస్తుంది.

---

కురుతే గఙ్గాసాగరగమనం

వ్రతపరిపాలనమథవా దానమ్;

జ్ఞానవిహీనః సర్వమతేన

ముక్తిం న భజతి జన్మశతేన. 17.

పదవిభాగము

కురుతే, గంగాసాగరగమనం (గంగా+సాగర+గమనం), వ్రతపరిపాలనం,అథవా, దానం, జ్ఞానవిహీనః, సర్వమతేన, ముక్తిం,న, భజతి, జన్మశతేన.

అన్వయము

గంగాసాగరగమనం, అథవా వ్రతపరిపాలనం దానం కురుతే. (తదపి) జ్ఞానవిహీనః సర్వమతేన జన్మశతేన ముక్తిం న భజతి.

ప్రతి పదార్థము

గంగాసాగరగమనం = గంగా సాగరంలో స్నానం, వ్రతపరిపాలనం = వ్రతాలు ఆచరించడం, అథవా = లేదా, దానం = దానాలు. కురుతే = చేస్తాడు, (తదపి) = అయినప్పటికీ, జ్ఞానవిహీనః = జ్ఞానం లేనివాడు, జన్మశతేన = వంద జన్మలైనప్పటికీ.సర్వమతేన = అన్ని మతాల ప్రకారం, ముక్తిం = మోక్షాన్ని, న భజతి = పొందడు,

తాత్పర్యము

ఒకడు గంగా సాగరంలో స్నానం చేయవచ్చు, వ్రతాలు ఆచరించవచ్చు, దానాలు చేయవచ్చు. అయినప్పటికీ, జ్ఞానం లేనివాడు, ఏ మతం ప్రకారం కూడా, వంద జన్మలైనప్పటికీ మోక్షాన్ని పొందడు. ఈ శ్లోకం కర్మకాండల నిష్ప్రయోజనతను, జ్ఞానం యొక్క ప్రాముఖ్యతను వివరిస్తుంది. కేవలం బాహ్య ఆచారాలు మోక్షాన్ని ప్రసాదించవని, ఆత్మజ్ఞానం మాత్రమే ముక్తికి మార్గమని ఇది తెలియజేస్తుంది.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం జ్ఞానమే మోక్షానికి మార్గమని నొక్కి చెబుతుంది. కర్మల ఆచరణ కంటే ఆత్మజ్ఞానం యొక్క ప్రాముఖ్యతను ఇది స్పష్టం చేస్తుంది.

---

సురమన్దిరతరుమూలనివాసః

శయ్యా భూతలమజినం వాసః;

సర్వపరిగ్రహభోగత్యాగః

కస్య సుఖం న కరోతి విరాగః. 18.

పదవిభాగము

సురమందిరతరుమూలనివాసః (సుర+మందిర+తరు+మూల+నివాసః), శయ్యా, భూతలం, అజినం, వాసః, సర్వపరిగ్రహభోగత్యాగః (సర్వ+పరిగ్రహ+భోగ+త్యాగః), కస్య, సుఖం, న, కరోతి, విరాగః.

అన్వయము

సురమందిరతరుమూలనివాసః, భూతలం శయ్యా,అజినం వాసః, సర్వపరిగ్రహభోగత్యాగః (భవతి). విరాగః కస్య సుఖం న కరోతి?

ప్రతి పదార్థము

సురమందిరతరుమూలనివాసః = దేవాలయాల చెట్ల కింద నివాసం,శయ్యా = పడక, భూతలం = భూమి, అజినం = చర్మం, వాసః = వస్త్రం,సర్వపరిగ్రహభోగత్యాగః = అన్ని రకాల స్వాధీనం, భోగాలను త్యజించడం, (భవతి) = అయినప్పుడు. విరాగః = వైరాగ్యం, కస్య = ఎవరికి,సుఖం = సుఖాన్ని, న కరోతి = కలిగించదు?

తాత్పర్యము

దేవాలయాల చెట్ల కింద నివాసం, భూమి పడక,జంతు చర్మం వస్త్రం, అన్ని రకాల స్వాధీనం, భోగాలను త్యజించడం – ఇలాంటి వైరాగ్యం ఎవరికి సుఖాన్ని కలిగించదు? ఈ శ్లోకం వైరాగ్యం యొక్క శక్తిని, అది నిజమైన ఆనందాన్ని ఎలా ప్రసాదిస్తుందో వివరిస్తుంది. లౌకిక విషయాల నుండి విముక్తి పొందడం ద్వారా అంతర్గత శాంతి, సుఖం లభిస్తాయని ఇది తెలియజేస్తుంది.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం వైరాగ్యమే నిజమైన సుఖానికి మూలమని నొక్కి చెబుతుంది. భౌతిక సుఖాలు తాత్కాలికమైనవని, వైరాగ్యం శాశ్వతమైన ఆనందాన్ని ప్రసాదిస్తుందని ఇది స్పష్టం చేస్తుంది.

---

యోగరతో వా భోగరతో వా

సఙ్గరతో వా సఙ్గవిహీనః;

యస్య బ్రహ్మణి రమతే చిత్తం

నన్దతి నన్దతి నన్దత్యేవ. 19.

పదవిభాగము

యోగరతః, వా, భోగరతః, వా, సంగరతః, వా, సంగవిహీనః, యస్య, బ్రహ్మణి, రమతే, చిత్తం, నందతి, నందతి, నందతి, ఏవ.

అన్వయము

యోగరతః వా భోగరతః వా, సంగరతః వా సంగవిహీనః వా. యస్య చిత్తం బ్రహ్మణి రమతే, (సః) నందతి నందతి నందతి ఏవ.

ప్రతి పదార్థము

యోగరతః = యోగంలో ఆసక్తి ఉన్నవాడు, వా = లేదా,భోగరతః = భోగాలలో ఆసక్తి ఉన్నవాడు, వా = లేదా, సంగరతః = బంధాలలో ఆసక్తి ఉన్నవాడు, వా = లేదా, సంగవిహీనః = బంధాలు లేనివాడు, వా = లేదా. యస్య = ఎవడి, చిత్తం = మనస్సు, బ్రహ్మణి = బ్రహ్మమునందు, రమతే = ఆనందిస్తుందో, (సః) = వాడు, నందతి = ఆనందిస్తాడు, నందతి = ఆనందిస్తాడు, నందతి ఏవ = నిస్సందేహంగా ఆనందిస్తాడు.

తాత్పర్యము

ఒకడు యోగంలో ఆసక్తి కలిగి ఉండవచ్చు లేదా భోగాలలో ఆసక్తి కలిగి ఉండవచ్చు, బంధాలలో ఆసక్తి కలిగి ఉండవచ్చు లేదా బంధాలు లేనివాడై ఉండవచ్చు. కానీ ఎవడి మనస్సు బ్రహ్మమునందు ఆనందిస్తుందో, వాడు నిస్సందేహంగా ఆనందిస్తాడు, ఆనందిస్తాడు, ఆనందిస్తాడు. ఈ శ్లోకం లౌకిక స్థితులతో సంబంధం లేకుండా, బ్రహ్మజ్ఞానంలో లీనమైన వారికి మాత్రమే నిజమైన ఆనందం లభిస్తుందని వివరిస్తుంది. బాహ్య పరిస్థితులు ముఖ్యం కాదని, అంతర్గత ఆధ్యాత్మిక స్థితియే ముఖ్యమని ఇది తెలియజేస్తుంది.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం బ్రహ్మజ్ఞానం యొక్క సార్వత్రిక స్వభావాన్ని,అది అన్ని రకాల జీవన శైలులకు అతీతంగా ఎలా ఆనందాన్ని ప్రసాదిస్తుందో నొక్కి చెబుతుంది. నిజమైన ఆనందం ఆత్మజ్ఞానంలోనే ఉందని ఇది స్పష్టం చేస్తుంది.

---

భగవద్గీతా కిఞ్చిదధీతా

గఙ్గాజలలవకణికా పీతా;

సకృదపి యేన మురారిసమర్చా

క్రియతే తస్య యమేన న చర్చా. 20.

పదవిభాగము

భగవద్గీతా, కించిత్, అధీతా, గంగాజలలవకణికా (గంగా+జల+లవ+కణికా), పీతా, సకృత్, అపి, యేన, మురారిసమర్చా (మురారి+సమర్చా), క్రియతే, తస్య, యమేన, న, చర్చా.

అన్వయము

యేన భగవద్గీతా కించిత్ అధీతా, గంగాజలలవకణికా పీతా, సకృత్ అపి మురారిసమర్చా క్రియతే, తస్య యమేన న చర్చా.

ప్రతి పదార్థము

యేన = ఎవడైతే, భగవద్గీతా = భగవద్గీతను, కించిత్ = కొంచెం, అధీతా = చదువుతాడో, గంగాజలలవకణికా = గంగాజలంలోని ఒక బిందువును,పీతా = త్రాగుతాడో, సకృత్ అపి = ఒక్కసారైనా, మురారిసమర్చా = మురారి (విష్ణువు) పూజ, క్రియతే = చేస్తాడో, తస్య = అతడికి,యమేన = యమునితో, న చర్చా = సంభాషణ ఉండదు.

తాత్పర్యము

భగవద్గీతను కొంచెం చదివినా, గంగాజలంలో ఒక బిందువు త్రాగినా, ఒక్కసారైనా విష్ణువును పూజించినా, అతడికి యమునితో సంభాషణ ఉండదు (అంటే మృత్యుభయం ఉండదు, మోక్షం లభిస్తుంది). ఈ శ్లోకం భగవన్నామస్మరణ,పుణ్యకార్యాల యొక్క మహిమను వివరిస్తుంది. భక్తి ద్వారా మోక్షం ఎలా లభిస్తుందో ఇది తెలియజేస్తుంది.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం భగవద్గీత పఠనం, గంగా స్నానం,విష్ణు పూజ వంటి భక్తి మార్గాల యొక్క గొప్పతనాన్ని నొక్కి చెబుతుంది. ఇవి మనిషిని పునర్జన్మ చక్రం నుండి విముక్తం చేస్తాయని ఇది సూచిస్తుంది.

 

 

మోహముద్గరః (భజ గోవిన్దమ్)

పునరపి జననం పునరపి మరణం

పునరపి జననీజఠరే శయనమ్;

ఇహ సంసారే బహుదుస్తారే

కృపయాపారే పాహి మురారే. 21.

పదవిభాగము: పునరపి, జననం, పునరపి, మరణం, పునరపి, జననీజఠరే, శయనం, ఇహ, సంసారే, బహుదుస్తారే, కృపయాపారే (కృపయా+అపారే), పాహి, మురారే.

అన్వయము: పునరపి జననం, పునరపి మరణం, పునరపి జననీజఠరే శయనం (భవతి). ఇహ బహుదుస్తారే సంసారే, అపారే మురారే కృపయా పాహి.

ప్రతి పదార్థము: పునరపి = మళ్ళీ మళ్ళీ, జననం = పుట్టడం,పునరపి = మళ్ళీ మళ్ళీ, మరణం = మరణించడం, పునరపి = మళ్ళీ మళ్ళీ, జననీజఠరే = తల్లి గర్భంలో, శయనం = నిద్రపోవడం, (భవతి) = జరుగుతుంది. ఇహ = ఈ, బహుదుస్తారే = చాలా కష్టమైన, సంసారే = సంసారంలో, అపారే = అపారమైన కరుణ గల, మురారే = ఓ మురారి (విష్ణువు)!, కృపయా = దయతో, పాహి = రక్షించు.

తాత్పర్యము: మళ్ళీ మళ్ళీ పుట్టడం, మళ్ళీ మళ్ళీ మరణించడం, మళ్ళీ మళ్ళీ తల్లి గర్భంలో నిద్రపోవడం (ఈ సంసార చక్రంలో జరుగుతుంది). ఈ చాలా కష్టమైన సంసారంలో, ఓ అపారమైన కరుణ గల మురారి (విష్ణువు)! దయతో నన్ను రక్షించు. ఈ శ్లోకం పునర్జన్మ చక్రం యొక్క కష్టాలను వివరిస్తుంది. భగవంతుని కరుణ ద్వారా సంసార బంధాల నుండి విముక్తి పొందాలని ఇది ప్రార్థిస్తుంది.

విశేషములు: ఈ శ్లోకం సంసార బంధాల నుండి విముక్తి కోసం భగవంతుని శరణు వేడటం యొక్క ప్రాముఖ్యతను నొక్కి చెబుతుంది. భగవంతుని కరుణయే మోక్షానికి మార్గమని ఇది సూచిస్తుంది.

---

రథ్యాకర్పటవిరచితకన్థః

పుణ్యాపుణ్యవివర్జితపన్థః;

యోగీ యోగనియోజితచిత్తో

రమతే బాలోన్మత్తవదేవ. 22.

పదవిభాగము:

రథ్యాకర్పటవిరచితకన్థః (రథ్యా+కర్పట+విరచిత+కన్థః), పుణ్యాపుణ్యవివర్జితపన్థః (పుణ్య+అపుణ్య+వివర్జిత+పన్థః), యోగీ, యోగనియోజితచిత్తః (యోగ+నియోజిత+చిత్తః), రమతే, బాల+ఉన్మత్తవత్+ఏవ.

అన్వయము:

రథ్యాకర్పటవిరచితకన్థః, పుణ్యాపుణ్యవివర్జితపన్థః,యోగనియోజితచిత్తః యోగీ బాలోన్మత్తవత్ ఏవ రమతే.

ప్రతి పదార్థము:

 రథ్యాకర్పటవిరచితకన్థః = వీధుల్లో పడి ఉన్న చినిగిన బట్టలతో కుట్టిన గోచి, పుణ్యాపుణ్యవివర్జితపన్థః = పుణ్య, పాపాలకు అతీతమైన మార్గంలో నడిచేవాడు, యోగీ = యోగి, యోగనియోజితచిత్తః = యోగంలో నిమగ్నమైన మనస్సు కలవాడు, బాలఉన్మత్తవత్ ఏవ = పిల్లవాడిలా లేదా పిచ్చివాడిలాగానే, రమతే = ఆనందిస్తాడు,

తాత్పర్యము:

 వీధుల్లో పడి ఉన్న చినిగిన బట్టలతో కుట్టిన గోచిని ధరించి,పుణ్య, పాపాలకు అతీతమైన మార్గంలో నడిచే, యోగంలో నిమగ్నమైన మనస్సు కల యోగి, పిల్లవాడిలా లేదా పిచ్చివాడిలాగే ఆనందిస్తాడు. ఈ శ్లోకం నిజమైన యోగి యొక్క స్వభావాన్ని వివరిస్తుంది. లౌకిక విషయాల పట్ల నిర్లిప్తతను,పుణ్యపాపాలకు అతీతమైన స్థితిని ఇది నొక్కి చెబుతుంది.

విశేషములు:

 ఈ శ్లోకం యోగి యొక్క స్థితిని, అతను ఎలా బాహ్య పరిస్థితులకు అతీతంగా ఆనందాన్ని పొందుతాడో వివరిస్తుంది. లోక దృష్టిలో పిచ్చివాడిలా కనిపించినా, అంతర్గతంగా అతడు పరమానందంలో ఉంటాడని ఇది తెలియజేస్తుంది.

---

కస్త్వం కోహం కుత ఆయాతః

కా మే జననీ కో మే తాతః;

ఇతి పరిభావయ సర్వమసారం

విశ్వం త్యక్త్వా స్వప్నవిచారమ్. 23.

పదవిభాగము:

కః, త్వం, కః, అహం, కుతః, ఆయాతః, కా, మే, జననీ, కః, మే, తాతః, ఇతి, పరిభావయ, సర్వం, అసారం, విశ్వం, త్యక్త్వా, స్వప్నవిచారం.

అన్వయము:

 కః త్వం? కః అహం? కుతః ఆయాతః? కా మే జననీ? కః మే తాతః? ఇతి సర్వం అసారం విశ్వం స్వప్నవిచారం త్యక్త్వా పరిభావయ.

ప్రతి పదార్థము:

కః = ఎవరు, త్వం = నీవు? కః = ఎవరు, అహం = నేను?కుతః = ఎక్కడ నుండి, ఆయాతః = వచ్చావు? కా = ఎవరు, మే = నా,జననీ = తల్లి? కః = ఎవరు, మే = నా, తాతః = తండ్రి? ఇతి = ఈ విధంగా, సర్వం = అంతా,అసారం = సారహీనమైన, విశ్వం = ప్రపంచం, స్వప్నవిచారం = కలల వంటి ఆలోచనలు, త్యక్త్వా = వదిలిపెట్టి, పరిభావయ = ఆలోచించు.

తాత్పర్యము: నీవు ఎవరు? నేను ఎవరు? ఎక్కడ నుండి వచ్చాను? నా తల్లి ఎవరు?నా తండ్రి ఎవరు? అని ఈ సారహీనమైన ప్రపంచాన్ని, కలల వంటి ఆలోచనలను విడిచిపెట్టి, ఈ విషయాల గురించి ఆలోచించు. ఈ శ్లోకం ఆత్మ విచారణ యొక్క ప్రాముఖ్యతను నొక్కి చెబుతుంది. లౌకిక బంధాలు, ప్రపంచం అశాశ్వతమైనవని, వాటిని త్యజించి, నిజమైన ఆత్మ స్వభావాన్ని తెలుసుకోవాలని ఇది ఉద్బోధిస్తుంది.

విశేషములు: ఈ శ్లోకం "నేను ఎవరు?" అనే ప్రశ్నపై దృష్టి పెడుతుంది. బాహ్య ప్రపంచం ఒక కల్పన అని, నిజమైన ఆత్మను తెలుసుకోవడమే ముక్తికి మార్గమని ఇది సూచిస్తుంది.

---

త్వయి మయి చాన్యత్రైకో విష్ణు-

ర్వ్యర్థం కుప్యసి మయ్యసహిష్ణుః;

సర్వస్మిన్నపి పశ్యాత్మానం

సర్వత్రోత్సృజ భేదజ్ఞానమ్. 24.

పదవిభాగము:

 త్వయి, మయి, చ, అన్యత్ర, ఏకః, విష్ణుః, వ్యర్థం, కుప్యసి, మయి, అసహిష్ణుః, సర్వస్మిన్, అపి, పశ్య, ఆత్మానం, సర్వత్రోత్సృజ (సర్వత్ర+ఉత్సృజ), భేదజ్ఞానం.

అన్వయము: త్వయి, మయి చ అన్యత్ర ఏకః విష్ణుః (అస్తి). మయి అసహిష్ణుః వ్యర్థం కుప్యసి. సర్వస్మిన్ అపి ఆత్మానం పశ్య. సర్వత్ర భేదజ్ఞానం ఉత్సృజ.

ప్రతి పదార్థము: త్వయి = నీలో, మయి = నాలో, చ = మరియు,అన్యత్ర = ఇతర చోట్ల, ఏకః = ఒకే, విష్ణుః = విష్ణువు, (అస్తి) = ఉన్నాడు. మయి = నా పట్ల, అసహిష్ణుః = అసహనంతో, వ్యర్థం = వ్యర్థంగా, కుప్యసి = కోపగించుకుంటున్నావు. సర్వస్మిన్ = అన్నింటిలో,అపి = కూడా, ఆత్మానం = ఆత్మను, పశ్య = చూడు. సర్వత్ర = అన్ని చోట్ల, భేదజ్ఞానం = భేద జ్ఞానాన్ని, ఉత్సృజ = విడిచిపెట్టు.

తాత్పర్యము: నీలో, నాలో, ఇతర చోట్ల కూడా ఒకే విష్ణువు ఉన్నాడు. నా పట్ల అసహనంతో వ్యర్థంగా కోపగించుకుంటున్నావు. అన్నింటిలోనూ ఆత్మను చూడు. అన్ని చోట్ల భేద జ్ఞానాన్ని విడిచిపెట్టు. ఈ శ్లోకం అద్వైత వేదాంత సిద్ధాంతాన్ని వివరిస్తుంది. సర్వత్రా బ్రహ్మాన్ని చూడాలని, భేదాలను విడిచిపెట్టాలని ఇది బోధిస్తుంది.

విశేషములు: ఈ శ్లోకం ఏకత్వ సిద్ధాంతాన్ని నొక్కి చెబుతుంది. భేద జ్ఞానం అనేది అజ్ఞానం వల్లనే కలుగుతుందని, ఆత్మజ్ఞానం ద్వారా సమదృష్టి అలవడుతుందని ఇది సూచిస్తుంది.

---

శత్రౌ మిత్రే పుత్రే బన్ధౌ

మా కురు యత్నం విగ్రహసన్ధౌ;

భవ సమచిత్తః సర్వత్ర త్వం

వాఞ్ఛస్యచిరాద్యది విష్ణుత్వమ్. 25.

పదవిభాగము:

శత్రౌ, మిత్రే, పుత్రే, బంధౌ, మా, కురు, యత్నం, విగ్రహసంధౌ, భవ, సమచిత్తః, సర్వత్ర, త్వం, వాంఛసి, అచిరాత్, యది, విష్ణుత్వం.

అన్వయము:

 శత్రౌ, మిత్రే, పుత్రే, బంధౌ విగ్రహసంధౌ యత్నం మా కురు. యది త్వం అచిరాత్ విష్ణుత్వం వాంఛసి, సర్వత్ర సమచిత్తః భవ.

ప్రతి పదార్థము:

 శత్రౌ = శత్రువు పట్ల, మిత్రే = మిత్రుడి పట్ల, పుత్రే = పుత్రుడి పట్ల, బంధౌ = బంధువు పట్ల, , విగ్రహ= విరోధము, సంధౌ = స్నేహము , యత్నం = ప్రయత్నం, మా కురు = చేయకు యది = ఒకవేళ,త్వం = నీవు, అచిరాత్ = త్వరగా, విష్ణుత్వం = విష్ణువు స్థితిని, వాంఛసి = కోరుకుంటే, సర్వత్ర = అన్ని చోట్ల, సమచిత్తః = సమదృష్టి కలవాడవై, భవ = ఉండు.

తాత్పర్యము: శత్రువు, మిత్రుడు, పుత్రుడు, బంధువు పట్ల యుద్ధం లేదా సంధికి ప్రయత్నించకు. నీవు త్వరగా విష్ణు స్థితిని కోరుకుంటే, అన్ని చోట్లా సమదృష్టితో ఉండు. ఈ శ్లోకం సమదృష్టి యొక్క ప్రాముఖ్యతను వివరిస్తుంది. లౌకిక బంధాలపై ఆసక్తిని విడిచిపెట్టి, అందరి పట్ల సమదృష్టి కలిగి ఉండటం ద్వారానే మోక్షం లభిస్తుందని ఇది బోధిస్తుంది.

విశేషములు: ఈ శ్లోకం అహంకారం, భేదభావం లేని స్థితిని నొక్కి చెబుతుంది. విష్ణుత్వం అంటే సర్వత్రా బ్రహ్మాన్ని చూస్తూ, ఏ భేదాలనూ పాటించకపోవడమే అని ఇది సూచిస్తుంది.

---

కామం క్రోధం లోభం మోహం

త్యక్త్వాత్మానం భావయ కోహం;

ఆత్మజ్ఞానవిహీనా మూఢా-

స్తే పచ్యన్తే నరకనిగూఢాః. 26.

పదవిభాగము:

 కామం, క్రోధం, లోభం, మోహం, త్యక్త్వా, ఆత్మానం, భావయ, కః, అహం, ఆత్మజ్ఞానవిహీనాః, మూఢాః, తే, పచ్యంతే, నరకనిగూఢాః.

అన్వయము:

కామం, క్రోధం, లోభం, మోహం త్యక్త్వా, "కః అహం" ఇతి ఆత్మానం భావయ. ఆత్మజ్ఞానవిహీనాః మూఢాః తే నరకనిగూఢాః పచ్యంతే.

ప్రతి పదార్థము:

 కామం = కోరికను, క్రోధం = కోపాన్ని, లోభం = లోభాన్ని, మోహం = మోహాన్ని, త్యక్త్వా = విడిచిపెట్టి, ఆత్మానం = ఆత్మను, భావయ = ధ్యానించు, కః అహం = నేను ఎవరు? ఆత్మజ్ఞానవిహీనాః = ఆత్మజ్ఞానం లేని, తే = ఆ మూఢాః = మూర్ఖులు, నరకనిగూఢాః = నరకంలో గుప్తంగా,  పచ్యంతే = బాధపడతారు,.

తాత్పర్యము:

 కామం, క్రోధం, లోభం, మోహం విడిచిపెట్టి, "నేను ఎవరు?"అని ఆత్మను ధ్యానించు. ఆత్మజ్ఞానం లేని మూర్ఖులు నరకంలో గుప్తంగా బాధపడతారు. ఈ శ్లోకం షడ్వైరులను( కామము, క్రోధము,  మోహము మొదలయిన ఆరుగురు శత్రువులు) త్యజించి, ఆత్మజ్ఞానాన్ని పొందడం యొక్క ప్రాముఖ్యతను వివరిస్తుంది. ఆత్మజ్ఞానం లేకపోతే నరకంలో పడతారని ఇది తెలియజేస్తుంది.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం ఆత్మజ్ఞానం మోక్షానికి ఎంత అవసరమో నొక్కి చెబుతుంది. మానవుడు తనలోని చెడు గుణాలను విడిచిపెట్టి, తన నిజమైన స్వభావాన్ని తెలుసుకోవాలని ఇది ఉద్బోధిస్తుంది.

---

సుఖతః క్రియతే రామాభోగః

పశ్చాద్ధన్త శరీరే రోగః;

యద్యపి లోకే మరణం శరణం

తదపి న ముఞ్చతి పాపాచరణమ్. 27.

పదవిభాగము:

 సుఖతః, క్రియతే, రామాభోగః (రామా+ఆభోగః), పశ్చాత్,హంత, శరీరే, రోగః, యద్యపి, లోకే, మరణం, శరణం, తదపి, న, ముంచతి, పాపాచరణమ్ (పాప+ఆచరణమ్).

అన్వయము:

 సుఖతః రామాభోగః క్రియతే. పశ్చాత్ హంత శరీరే రోగః (భవతి). యద్యపి లోకే మరణం శరణం, తదపి పాపాచరణం న ముంచతి.

ప్రతి పదార్థము:

 సుఖతః = సుఖంగా, రామాభోగః = స్త్రీలతో భోగాలు. క్రియతే = చేయబడతాయి, పశ్చాత్ = తరువాత, హంత = అయ్యో!, శరీరే = శరీరంలో, రోగః = రోగం, (భవతి) = వస్తుంది. యద్యపి = అయినప్పటికీ,లోకే = లోకంలో, మరణం = మరణం, శరణం = శరణం, తదపి = అయినప్పటికీ, పాపాచరణమ్ = పాపపు పనుల చేత , న ముంచతి = విడిచిపెట్టదు,

తాత్పర్యము:

 సుఖంగా స్త్రీలతో భోగాలు అనుభవించబడతాయి. కానీ తరువాత అయ్యో! శరీరానికి రోగాలు వస్తాయి. లోకంలో మరణమే శరణం అయినప్పటికీ, పాపపు పనులను మానవులు విడిచిపెట్టరు. ఈ శ్లోకం ఇంద్రియ సుఖాల యొక్క తాత్కాలిక స్వభావాన్ని,వాటి పర్యవసానాలను వివరిస్తుంది. మరణం అనివార్యమైనప్పటికీ, మానవులు పాపపు పనులను ఎందుకు విడిచిపెట్టరో ఇది విశ్లేషిస్తుంది.

విశేషములు: ఈ శ్లోకం మానవుడి అజ్ఞానాన్ని, భోగాల పట్ల ఉన్న ఆసక్తిని నొక్కి చెబుతుంది. పాపాచరణం నుండి విముక్తి పొందాలని, ఆధ్యాత్మిక మార్గాన్ని అనుసరించాలని ఇది ఉద్బోధిస్తుంది.

---

అర్థమనర్థం భావయ నిత్యం

నాస్తి తతః సుఖలేశః సత్యమ్;

పుత్రాదపి ధనభాజాం భీతిః

సర్వత్రైషా విహితా రీతిః. 29.

పదవిభాగము: అర్థం, అనర్థం, భావయ, నిత్యం, న, అస్తి, తతః, సుఖలేశః, సత్యం, పుత్రాత్, అపి, ధనభాజాం, భీతిః, సర్వత్ర, ఏషా, విహితా, రీతిః.

అన్వయము:

 అర్థం నిత్యం అనర్థం భావయ. తతః సుఖలేశః న అస్తి సత్యం. పుత్రాత్ అపి ధనభాజాం భీతిః (భవతి). ఏషా రీతిః సర్వత్ర విహితా.

ప్రతి పదార్థము:

అర్థం = ధనాన్ని, నిత్యం = ఎల్లప్పుడూ , అనర్థం = అనర్థం అని, భావయ = భావించు,. తతః = దాని నుండి, సుఖలేశః = సుఖం యొక్క కొద్ది భాగం కూడా, న అస్తి = లేదు,  సత్యం = నిజం. పుత్రాత్ అపి = పుత్రుడి నుండి కూడా, ధనభాజాం = ధనవంతులకు, భీతిః = భయం, (భవతి) = ఉంటుంది. ఏషా = ఈ, రీతిః = పద్ధతి,సర్వత్ర = అన్ని చోట్లా, విహితా = నిర్దేశించబడినది.

తాత్పర్యము:

 ధనాన్ని ఎల్లప్పుడూ అనర్థంగా భావించు. దాని నుండి సుఖం యొక్క కొద్ది భాగం కూడా లేదు, ఇది నిజం. పుత్రుడి నుండి కూడా ధనవంతులకు భయం ఉంటుంది. ఈ పద్ధతి అన్ని చోట్లా నిర్దేశించబడినది. ఈ శ్లోకం ధనం యొక్క అనర్థాలను, దాని నుండి కలిగే భయాలను వివరిస్తుంది. ధనం నిజమైన సుఖాన్ని ఇవ్వదని, అది భయాన్ని మాత్రమే కలిగిస్తుందని ఇది తెలియజేస్తుంది.

విశేషములు:

 ఈ శ్లోకం ధనం పట్ల వైరాగ్యాన్ని పెంపొందించుకోవాలని ఉద్బోధిస్తుంది. నిజమైన ఆనందం ధనంలో కాదని, అంతర్గత శాంతిలో ఉందని ఇది నొక్కి చెబుతుంది.

---

ప్రాణాయామం ప్రత్యాహారం

నిత్యానిత్యవివేకవిచారమ్;

జాప్యసమేతసమాధివిధానం

కుర్వవధానం మహదవధానమ్. 30.

పదవిభాగము:

 ప్రాణాయామం, ప్రత్యాహారం, నిత్యానిత్యవివేకవిచారం, జాప్యసమేతసమాధివిధానం (జాప్య+సమేత+సమాధి+విధానం), కురు, అవధానం, మహత్+అవధానం.

అన్వయము:

ప్రాణాయామం, ప్రత్యాహారం, నిత్యానిత్యవివేకవిచారం, జాప్యసమేతసమాధివిధానం (చ) అవధానం మహత్ అవధానం కురు,

ప్రతి పదార్థము:

ప్రాణాయామం = ప్రాణాయామం, ప్రత్యాహారం = ప్రత్యాహారం (ఇంద్రియాలను నిగ్రహించడం), నిత్యానిత్యవివేకవిచారం = నిత్యమైనది (శాశ్వతమైనది), అనిత్యమైనది (అశాశ్వతమైనది) అనే వివేకంతో కూడిన విచారణ,జాప్యసమేతసమాధివిధానం = జపంతో కూడిన సమాధిని పొందే విధానం, (చ) = మరియు, అవధానం = శ్రద్ధగా, మహత్ అవధానం = గొప్ప శ్రద్ధతో,కురు = చేయి,

తాత్పర్యము: ప్రాణాయామం, ప్రత్యాహారం, శాశ్వతమైనది మరియు అశాశ్వతమైనది అనే వివేకంతో కూడిన విచారణ, జపంతో కూడిన సమాధిని పొందే విధానం - ఈ పనులను గొప్ప శ్రద్ధతో, శ్రద్ధగా చేయి. ఈ శ్లోకం యోగ సాధన యొక్క వివిధ అంశాలను వివరిస్తుంది. ప్రాణాయామం, ప్రత్యాహారం, వివేకం, జపం, సమాధి వంటివి మోక్ష మార్గంలో ముఖ్యమైనవని ఇది తెలియజేస్తుంది.

విశేషములు: ఈ శ్లోకం మోక్షం పొందడానికి ఆచరించాల్సిన ఆధ్యాత్మిక అభ్యాసాలను వివరిస్తుంది. బాహ్యమైన కర్మల కంటే అంతర్గత సాధనల యొక్క ప్రాముఖ్యతను ఇది నొక్కి చెబుతుంది.

---

గురుచరణామ్బుజనిర్భరభక్తః

సంసారాదచిరాద్భవ ముక్తః;

సేన్ద్రియమానసనియమాదేవ

ద్రక్ష్యసి నిజహృదయస్థం దేవమ్. 31.

పదవిభాగము:

 గురుచరణాంబుజనిర్భరభక్తః (గురు+చరణ+అంబుజ+నిర్భర+భక్తః),సంసారాత్, అచిరాత్, భవ, ముక్తః, సేంద్రియమానసనియమాత్ (స+ఇంద్రియ+మానస+నియమాత్), ఏవ, ద్రక్ష్యసి,నిజహృదయస్థం (నిజ+హృదయ+స్థం), దేవమ్.

అన్వయము:

గురుచరణాంబుజనిర్భరభక్తః (భవ). అచిరాత్ సంసారాత్ ముక్తః భవ. సేంద్రియమానసనియమాత్ ఏవ నిజహృదయస్థం దేవం ద్రక్ష్యసి.

ప్రతి పదార్థము:

గురుచరణాంబుజనిర్భరభక్తః = గురువు యొక్క పాదపద్మాలపై గొప్ప భక్తి గలవాడివై, (భవ) = ఉండు. అచిరాత్ = త్వరలో, సంసారాత్ = సంసారం నుండి, ముక్తః = విముక్తి పొందినవాడవై, భవ = ఉండు. సేంద్రియమానసనియమాత్ = ఇంద్రియాలు, మనస్సులను నియంత్రించడం ద్వారా, ఏవ = మాత్రమే, నిజహృదయస్థం = నీ హృదయంలో ఉన్న, దేవమ్ = దేవుడిని. ద్రక్ష్యసి = చూస్తావు,

తాత్పర్యము:

 గురువు యొక్క పాదపద్మాలపై గొప్ప భక్తి కలిగి ఉండు. త్వరలో సంసారం నుండి విముక్తి పొందినవాడివి అవుతావు. ఇంద్రియాలను, మనస్సును నియంత్రించడం ద్వారా మాత్రమే నీ హృదయంలో ఉన్న దేవుడిని చూడగలుగుతావు. ఈ శ్లోకం గురుభక్తి, ఇంద్రియ నిగ్రహం, మనస్సు నియంత్రణ యొక్క ప్రాముఖ్యతను వివరిస్తుంది. ఇవి మోక్షానికి, ఆత్మ సాక్షాత్కారానికి మార్గాలని ఇది తెలియజేస్తుంది.

విశేషములు:

 ఈ శ్లోకం గురుభక్తి, ఆత్మనిగ్రహం యొక్క ప్రాముఖ్యతను నొక్కి చెబుతుంది. మోక్షం అనేది బాహ్యంగా కాకుండా, అంతర్గతంగా మనలోనే ఉందని ఇది సూచిస్తుంది. గురువు ద్వారా మార్గదర్శకత్వం పొంది, స్వయం నియంత్రణ ద్వారా ఆ దైవాన్ని అనుభవించవచ్చని ఇది ఉద్బోధిస్తుంది.

భజగోవిందస్తోత్రము పూర్తయినది.