గంగాష్టకం -02 (10 శ్లోకాలు)

 

 

గంగాష్టకం  -02 (10  శ్లోకాలు)

శ్లోకం 1

దేవి సురేశ్వరి భగవతి గంగే త్రిభువనతారిణి తరళతరంగే | శంకరమౌళివిహారిణి విమలే మమ మతిరాస్తాం తవ పదకమలే || 1 ||

---

పదవిభాగము

దేవి, సురేశ్వరి, భగవతి, గంగే, త్రిభువనతారిణి, తరళతరంగే, శంకరమౌళివిహారిణి, విమలే, మమ, మతిః + ఆస్తాం, తవ, పదకమలే.

---

అన్వయము

దేవి, సురేశ్వరి, భగవతి గంగే, త్రిభువనతారిణి, తరళతరంగే, శంకరమౌళివిహారిణి, విమలే! మమ మతిః తవ పదకమలే ఆస్తాం.

---

ప్రతి పదార్థము

దేవి = ఓ దేవీ, సురేశ్వరి = దేవతలకు అధిపతియైన, భగవతి = భగవతియైన, గంగే = గంగాదేవీ, త్రిభువనతారిణి = మూడు లోకాలను తరింపజేసేదానా, తరళతరంగే = చలించే తరంగాలు కలదానా, శంకరమౌళివిహారిణి = శివుని శిరస్సుపై విహరించేదానా, విమలే = నిర్మలమైనదానా, మమ = నా యొక్క, మతిః = బుద్ధి (మనస్సు), తవ = నీ యొక్క, పదకమలే = పాదపద్మముల యందు. ఆస్తాం = ఉండుగాక,

---

తాత్పర్యము

ఓ దేవీ, దేవతలకు అధిపతివైన భగవతి గంగా! మూడు లోకాలను తరింపజేసేదానా, చలించే తరంగాలు కలదానా, శివుని శిరస్సుపై విహరించేదానా, నిర్మలమైనదానా! నా మనస్సు నీ పాదపద్మముల యందే స్థిరంగా ఉండుగాక.

---

విశేషములు

ఈ శ్లోకం గంగాదేవిని పలు విశేషణాలతో స్తుతిస్తుంది. ఆమెను దేవతల అధిపతిగా, మూడు లోకాలను తరింపజేసేదానిగా, శివుని శిరస్సుపై నివసించేదానిగా వర్ణించడం ద్వారా ఆమె దివ్యత్వం, పవిత్రత నొక్కి చెప్పబడ్డాయి. భక్తుడు తన మనస్సు గంగాదేవి పాదాలపై స్థిరంగా ఉండాలని కోరుకుంటాడు.

---

శ్లోకం 2

భాగీరథిసుఖదాయిని మాత--స్తవ జలమహిమా నిగమే ఖ్యాతః | నాహం జానే తవ మహిమానం పాహి కృపామయి మామజ్ఞానమ్ || 2 ||

---

పదవిభాగము

భాగీరథి, సుఖదాయిని, మాతః, తవ, జలమహిమా, నిగమే, ఖ్యాతః, న + అహం, జానే, తవ, మహిమానం, పాహి, కృపామయి, మామ్ + అజ్ఞానమ్.

---

అన్వయము

భాగీరథి, సుఖదాయిని మాతః! తవ జలమహిమా నిగమే ఖ్యాతః (అస్తి). అహం తవ మహిమానం న జానే. కృపామయి మామ్ అజ్ఞానమ్ పాహి.

---

ప్రతి పదార్థము

భాగీరథి = ఓ భాగీరథీ, సుఖదాయిని = సుఖాన్ని ప్రసాదించేదానా, మాతః = ఓ మాతా, తవ = నీ యొక్క, జలమహిమా = జలం యొక్క మహిమ, నిగమే = వేదాలలో, ఖ్యాతః = ప్రసిద్ధమైనది, న = లేదు, అహం = నేను, జానే = ఎరుగుదును, తవ = నీ యొక్క, మహిమానం = మహిమను, కృపామయి = కృపతో నిండినదానా, మామ్ = నా వంటి, అజ్ఞానమ్ = అజ్ఞానిని. పాహి = రక్షించు,

---

తాత్పర్యము

ఓ భాగీరథీ, సుఖాన్ని ప్రసాదించే మాతా! నీ జలం యొక్క మహిమ వేదాలలో ప్రసిద్ధి చెందింది. నేను నీ మహిమను ఎరుగను. ఓ కృపామయి! అజ్ఞానినైన నన్ను రక్షించు.

---

విశేషములు

ఈ శ్లోకం గంగాదేవిని భాగీరథి అని సంబోధిస్తుంది, ఇది ఆమె భూమికి రావడం వెనుక భగీరథుని కృషిని గుర్తు చేస్తుంది. ఆమె జలం యొక్క మహిమ వేదాలలో ప్రశంసించబడిందని, అయితే భక్తుడు తన అజ్ఞానాన్ని అంగీకరించి, ఆమె కృపను కోరుకుంటాడు. ఇది భక్తుని వినయాన్ని, శరణాగతిని తెలియజేస్తుంది.

---

శ్లోకం 3

హరిపదపాద్యతరంగిణి గంగే హిమవిధుముక్తాధవళతరంగే | దూరీకురు మమ దుష్కృతిభారం కురు కృపయా భవసాగరపారమ్ || 3 ||

---

పదవిభాగము

హరిపదపాద్యతరంగిణి, గంగే, హిమవిధుముక్తాధవళతరంగే, దూరీకురు, మమ, దుష్కృతిభారం, కురు, కృపయా, భవసాగరపారమ్.

---

అన్వయము

హరిపదపాద్యతరంగిణి గంగే, హిమవిధుముక్తాధవళతరంగే! మమ దుష్కృతిభారం దూరీకురు. కృపయా భవసాగరపారమ్ కురు.

---

ప్రతి పదార్థము

హరిపదపాద్యతరంగిణి = విష్ణువు పాదాలనుండి ఉద్భవించిన తరంగాలు కలదానా, గంగే = ఓ గంగాదేవీ, హిమవిధుముక్తాధవళతరంగే = మంచు, చంద్రుడు, ముత్యాల వలె తెల్లని తరంగాలు కలదానా, మమ = నా యొక్క, దుష్కృతిభారం = చెడు కర్మల భారాన్ని దూరీకురు = దూరం చేయుము,  కృపయా = దయతో, భవసాగరపారమ్ కురు  = సంసార సాగరాన్ని దాటించుము.

---

తాత్పర్యము

విష్ణువు పాదాలనుండి ఉద్భవించిన తరంగాలు కలదానా! మంచు, చంద్రుడు, ముత్యాల వలె తెల్లని తరంగాలు కల ఓ గంగాదేవీ! నా పాప కర్మల భారాన్ని దూరం చేయుము. దయతో నన్ను సంసార సాగరం నుండి దాటించుము.

---

విశేషములు

ఈ శ్లోకం గంగాదేవిని హరిపదపాద్యతరంగిణి అని వర్ణించడం ద్వారా ఆమె విష్ణువు నుండి ఉద్భవించినట్లు, అత్యంత పవిత్రమైనదని తెలియజేస్తుంది. ఆమె తరంగాల ధవళ వర్ణాన్ని ఉపమానాలతో వివరిస్తుంది. భక్తుడు తన పాపాలను తొలగించి, సంసార బంధం నుండి మోక్షం ప్రసాదించమని గంగాదేవిని ప్రార్థిస్తాడు.

---

శ్లోకం 4

తవ జలమమలం యేన నిపీతం పరమపదం ఖలు తేన గృహీతమ్ | మాతర్గంగే త్వయి యో భక్తః కిల తం ద్రష్టుం న యమః శక్తః || 4 ||

---

పదవిభాగము

తవ, జలమ్ + అమలం, యేన, నిపీతం, పరమపదం, ఖలు, తేన, గృహీతమ్, మాతః + గంగే, త్వయి, యః, భక్తః, కిల, తం, ద్రష్టుం, న, యమః, శక్తః.

---

అన్వయము

మాతః గంగే! యేన తవ అమలం జలం నిపీతం, తేన ఖలు పరమపదం గృహీతమ్. త్వయి యః భక్తః, కిల తం ద్రష్టుం యమః న శక్తః.

---

ప్రతి పదార్థము

తవ = నీ యొక్క, జలమ్ = జలం, అమలం = నిర్మలమైనది, యేన = ఎవరిచేత, నిపీతం = త్రాగబడిందో, పరమపదం = మోక్షం (పరమపదం), ఖలు = నిశ్చయంగా, తేన = అతనిచేత, గృహీతమ్ = పొందబడింది, మాతః = ఓ మాతా, గంగే = గంగాదేవీ, త్వయి = నీయందు, యః = ఎవడైతే, భక్తః = భక్తుడో, కిల = నిశ్చయంగా, తం = అతనిని, ద్రష్టుం = చూడటానికి, యమః = యముడు, న శక్తః = సమర్థుడు కాడు

---

తాత్పర్యము

ఓ మాతా గంగా! నీ నిర్మలమైన జలాన్ని ఎవరైతే తాగుతారో, వారు నిశ్చయంగా మోక్షాన్ని పొందుతారు. నీయందు ఎవరైతే భక్తుడో, నిశ్చయంగా అతనిని చూడటానికి యముడు కూడా సమర్థుడు కాడు.

---

విశేషములు

గంగా జలం యొక్క మహిమను, గంగాదేవిపై భక్తి యొక్క గొప్పతనాన్ని ఈ శ్లోకం వివరిస్తుంది. ఆమె జలం త్రాగడం వల్ల మోక్షం లభిస్తుందని, ఆమె భక్తులను యమధర్మరాజు కూడా చూడలేడని చెప్పడం ద్వారా గంగాదేవి భక్తులకు మరణ భయం నుండి విముక్తిని ప్రసాదిస్తుందని సూచిస్తుంది.

---

శ్లోకం 5

పతితోద్దారిణి జాహ్నవి గంగే ఖండితగిరివరమండిత భంగే | భీష్మజనని హే మునివరకన్యే పతితనివారిణి త్రిభువనధన్యే || 5 ||

---

పదవిభాగము

పతితోద్దారిణి, జాహ్నవి, గంగే, ఖండితగిరివరమండిత, భంగే, భీష్మజనని, హే, మునివరకన్యే, పతితనివారిణి, త్రిభువనధన్యే.

---

అన్వయము

పతితోద్దారిణి, జాహ్నవి గంగే, ఖండితగిరివరమండిత భంగే, హే భీష్మజనని, మునివరకన్యే, పతితనివారిణి, త్రిభువనధన్యే! (త్వం విజయతే).

---

ప్రతి పదార్థము

పతితోద్దారిణి = పతితులను (పతనమైన వారిని) ఉద్ధరించేదానా, జాహ్నవి = జాహ్నవి (జహ్ను మహర్షి కుమార్తె), గంగే = ఓ గంగాదేవీ, ఖండితగిరివరమండిత = ఛేదించబడిన గొప్ప పర్వతాలచే అలంకరించబడిన, భంగే = అలలు కలదానా, భీష్మజనని = భీష్మునికి తల్లివైన, హే = ఓ, మునివరకన్యే = గొప్ప మునికి (జహ్నుడు) కుమార్తెవైన, పతితనివారిణి = పతితులను నివారించేదానా (పాపాలను తొలగించేదానా), త్రిభువనధన్యే = మూడు లోకాలచే ధన్యమైనదానా. (త్వం విజయతే= నీవు విజయం సాధించుగాక)

---

తాత్పర్యము

పతితులను ఉద్ధరించేదానా, జాహ్నవి గంగా! ఛేదించబడిన గొప్ప పర్వతాలచే అలంకరించబడిన అలలు కలదానా! ఓ భీష్మునికి తల్లివైన, గొప్ప ముని (జహ్నుడు) కుమార్తెవైన, పాపాలను తొలగించేదానా, మూడు లోకాలచే ధన్యమైనదానా! (నీవు విజయం సాధించుగాక).

---

విశేషములు

గంగాదేవి యొక్క పతితపావన శక్తిని, ఆమె వంశావళిని ఈ శ్లోకం వివరిస్తుంది. ఆమెను జాహ్నవి (జహ్ను మహర్షి కుమార్తె), భీష్మజనని (భీష్ముని తల్లి) అని సంబోధించడం ఆమెకున్న పౌరాణిక ప్రాముఖ్యతను తెలియజేస్తుంది. పర్వతాలను ఛేదించుకొని ప్రవహించే ఆమె శక్తి, ఆమెను మూడు లోకాలకు ధన్యమైనదిగా చేస్తుంది.

---

శ్లోకం 6

కల్పలతామివ ఫలదాం లోకే ప్రణమతి యస్త్వాం న పతతి శోకే | పారావారవిహారిణి గంగే విముఖయువతికృతతరళాపాంగే || 6 ||

---

పదవిభాగము

కల్పలతామ్ + ఇవ, ఫలదాం, లోకే, ప్రణమతి, యః + త్వాం, న, పతతి, శోకే, పారావారవిహారిణి, గంగే, విముఖయువతికృతతరళాపాంగే.

---

అన్వయము

లోకే కల్పలతామివ ఫలదాం త్వాం యః ప్రణమతి, సః శోకే న పతతి. పారావారవిహారిణి గంగే, విముఖయువతికృతతరళాపాంగే! (త్వం విజయతే).

---

ప్రతి పదార్థము

కల్పలతామ్ + ఇవ = కల్పలత వలె, ఫలదాం = ఫలాలను ప్రసాదించేదానా, లోకే = లోకంలో, ప్రణమతి = నమస్కరిస్తాడో, యః = ఎవడైతే, త్వాం = నిన్ను, న = కాదు, పతతి = పడడు, శోకే = శోకంలో, పారావారవిహారిణి = సముద్రాలలో విహరించేదానా, గంగే = ఓ గంగాదేవీ, విముఖయువతికృతతరళాపాంగే = ఎదురుగా లేని యువతులచే (ప్రేమతో) చలించే కడగంటి చూపులు కలదానా (అంటే ఆమె సౌందర్యానికి యువతులు ఆకర్షితులవుతారు).

---

తాత్పర్యము

లోకంలో కల్పలత వలె ఫలాలను ప్రసాదించే నిన్ను ఎవరైతే నమస్కరిస్తారో, వారు శోకంలో పడరు. సముద్రాలలో విహరించేదానా, ఎదురుగా లేని యువతులచే చలించే కడగంటి చూపులు కల ఓ గంగాదేవీ! (నీవు విజయం సాధించుగాక).

---

విశేషములు

గంగాదేవిని కల్పలతతో పోల్చడం ద్వారా ఆమె భక్తుల కోరికలను నెరవేరుస్తుందని, శోకం నుండి విముక్తిని ప్రసాదిస్తుందని తెలియజేస్తుంది. ఆమె సౌందర్యం, ప్రవాహం యొక్క వేగం, విశాలత, ఆమె సముద్రాలలో కూడా విహరించే శక్తిని ఈ శ్లోకం వివరిస్తుంది.

---

శ్లోకం 7

తవ చేన్మాతః స్రోతః స్నాతః పునరపి జఠరే సోపి న జాతః | నరకనివారిణి జాహ్నవి గంగే కలుషవినాశిని మహిమోత్తుంగే || 7 ||

---

పదవిభాగము

తవ, చేత్ + మాతః, స్రోతః, స్నాతః, పునః + అపి, జఠరే, సః + అపి, న, జాతః, నరకనివారిణి, జాహ్నవి, గంగే, కలుషవినాశిని, మహిమోత్తుంగే.

---

అన్వయము

మాతః! తవ స్రోతః స్నాతః చేత్, సః అపి పునరపి జఠరే న జాతః. నరకనివారిణి, జాహ్నవి గంగే, కలుషవినాశిని, మహిమోత్తుంగే! (త్వం ప్రసీద).

---

ప్రతి పదార్థము

తవ = నీ యొక్క, చేత్ = ఒకవేళ, మాతః = ఓ మాతా, స్రోతః = ప్రవాహంలో, స్నాతః = స్నానం చేసినవాడు, పునః + అపి = తిరిగి కూడా, జఠరే = తల్లి గర్భంలో, సః + అపి = అతడు కూడా, న = కాదు, జాతః = పుట్టడు, నరకనివారిణి = నరకాన్ని నివారించేదానా, జాహ్నవి = జాహ్నవి, గంగే = ఓ గంగాదేవీ, కలుషవినాశిని = పాపాలను నశింపజేసేదానా, మహిమోత్తుంగే = గొప్ప మహిమ కలదానా.

---

తాత్పర్యము

ఓ మాతా! నీ ప్రవాహంలో ఎవరైతే స్నానం చేస్తారో, వారు తిరిగి తల్లి గర్భంలో పుట్టరు (అంటే పునర్జన్మ ఉండదు). నరకాన్ని నివారించేదానా, జాహ్నవి గంగా! పాపాలను నశింపజేసేదానా, గొప్ప మహిమ కలదానా! (నీవు ప్రసన్నురాలవు కమ్ము).

---

విశేషములు

గంగానదిలో స్నానం చేయడం ద్వారా పునర్జన్మ రాహిత్యాన్ని, నరక ప్రాప్తి లేదని ఈ శ్లోకం స్పష్టం చేస్తుంది. నరకనివారిణి, కలుషవినాశిని, మహిమోత్తుంగే వంటి విశేషణాలు గంగాదేవి యొక్క అత్యున్నత మోక్ష ప్రదాతృత్వాన్ని, ఆమె శక్తిని తెలియజేస్తాయి.

---

శ్లోకం 8

పునరసదంగే పుణ్యతరంగే జయ జయ జాహ్నవి కరుణాపాంగే | ఇంద్రముకుటమణిరాజితచరణే సుఖదే శుభదే భృత్యశరణ్యే || 8 ||

---

పదవిభాగము

పునః + అసదంగే, పుణ్యతరంగే, జయ, జయ, జాహ్నవి, కరుణాపాంగే, ఇంద్రముకుటమణిరాజితచరణే, సుఖదే, శుభదే, భృత్యశరణ్యే.

---

అన్వయము

పునరసదంగే, పుణ్యతరంగే, కరుణాపాంగే, ఇంద్రముకుటమణిరాజితచరణే, సుఖదే, శుభదే, భృత్యశరణ్యే జాహ్నవి! జయ జయ.

---

ప్రతి పదార్థము

పునః + అసదంగే = మళ్ళీ అసత్ శరీరంలో (దుష్ట శరీరంలో) జన్మించకుండా చేసేదానా, పుణ్యతరంగే = పుణ్యకరమైన తరంగాలు కలదానా, జాహ్నవి = జాహ్నవి, కరుణాపాంగే = కరుణతో కూడిన కడగంటి చూపు కలదానా, ఇంద్రముకుటమణిరాజితచరణే = ఇంద్రుని కిరీటంలోని మణులతో ప్రకాశించే పాదాలు కలదానా, సుఖదే = సుఖాన్ని ప్రసాదించేదానా, శుభదే = శుభాన్ని ప్రసాదించేదానా, భృత్యశరణ్యే = సేవకులకు శరణ్యమైనదానా. జయ = విజయం పొందు, జయ = విజయం పొందు,

---

తాత్పర్యము

మళ్ళీ చెడు శరీరంలో జన్మించకుండా చేసేదానా, పుణ్యకరమైన తరంగాలు కలదానా, జాహ్నవి! నీకు జయం కలుగుగాక, జయం కలుగుగాక! కరుణతో కూడిన కడగంటి చూపు కలదానా, ఇంద్రుని కిరీటంలోని మణులతో ప్రకాశించే పాదాలు కలదానా, సుఖాన్ని ప్రసాదించేదానా, శుభాన్ని ప్రసాదించేదానా, సేవకులకు శరణ్యమైనదానా! విజయం పొందు

---

విశేషములు

ఈ శ్లోకం గంగాదేవిని జయకారం చేస్తూ, ఆమె భక్తులకు పునర్జన్మ లేకుండా చేసే శక్తిని, ఆమె పుణ్యప్రదాతృత్వాన్ని, కరుణను వివరిస్తుంది. ఇంద్రునిచే కూడా పూజింపబడే ఆమె పాదాలు, ఆమె భక్తులకు సుఖాన్ని, శుభాన్ని, శరణాన్ని ఇస్తాయని నొక్కి చెబుతుంది.

---

శ్లోకం 9

రోగం శోకం తాపం పాపం హర మే భగవతి కుమతికలాపమ్ | త్రిభువనసారే వసుధాహారే త్వమసి గతిర్మమ ఖలు సంసారే || 9 ||

---

పదవిభాగము

రోగం, శోకం, తాపం, పాపం, హర, మే, భగవతి, కుమతికలాపమ్, త్రిభువనసారే, వసుధాహారే, త్వమ్ + అసి, గతిః + మమ, ఖలు, సంసారే.

---

అన్వయము

భగవతి! మే రోగం, శోకం, తాపం, పాపం, కుమతికలాపమ్ హర. త్రిభువనసారే, వసుధాహారే! సంసారే మమ గతిః ఖలు త్వమ్ అసి.

---

ప్రతి పదార్థము

భగవతి = ఓ భగవతి, మే = నా యొక్క, రోగం = రోగాన్ని, శోకం = దుఃఖాన్ని, తాపం = తాపాన్ని (బాధను), పాపం = పాపాన్ని, కుమతికలాపమ్ = చెడు ఆలోచనల సమూహాన్ని, హర = తొలగించుము. త్రిభువనసారే = మూడు లోకాలకు సారమైనదానా, వసుధాహారే = భూమికి ఆభరణమైనదానా! సంసారే = ఈ సంసారంలో, మమ = నాకు, గతిః = ఆశ్రయం, ఖలు = నిశ్చయంగా, త్వమ్ అసి = నీవే ఉన్నావు.

---

తాత్పర్యము

ఓ భగవతి! నా రోగాన్ని, దుఃఖాన్ని, తాపాన్ని, పాపాన్ని, చెడు ఆలోచనల సమూహాన్ని తొలగించుము. మూడు లోకాలకు సారమైనదానా, భూమికి ఆభరణమైనదానా! ఈ సంసారంలో నాకు నిశ్చయంగా నీవే ఆశ్రయం.

---

విశేషములు

ఈ శ్లోకం భక్తుని యొక్క దీన స్థితిని, గంగాదేవిపై అతని పూర్తి శరణాగతిని తెలియజేస్తుంది. రోగాలు, శోకాలు, తాపాలు, పాపాలు, చెడు ఆలోచనల నుండి విముక్తిని కోరుతూ, ఈ సంసారంలో గంగాదేవియే తన ఏకైక గతి అని భక్తుడు తెలియజేస్తాడు. ఆమెను భూమికి ఆభరణంగా వర్ణించడం ఆమె అందాన్ని, ప్రాముఖ్యతను తెలియజేస్తుంది.

 

---

శ్లోకం 10

అలకానందే పరమానందే కురు కరుణామయి కాతరవంద్యే | తవ తటనికటే యస్య నివాసః ఖలు వైకుంఠే తస్య నివాసః || 10 ||

---

పదవిభాగము

అలకానందే, పరమానందే, కురు, కరుణామయి, కాతరవంద్యే, తవ, తటనికటే, యస్య, నివాసః, ఖలు, వైకుంఠే, తస్య, నివాసః.

---

అన్వయము

అలకానందే, పరమానందే, కరుణామయి, కాతరవంద్యే! (మే కృపాం) కురు. యస్య నివాసః తవ తటనికటే (అస్తి), ఖలు తస్య నివాసః వైకుంఠే (భవతి).

---

ప్రతి పదార్థము

అలకానందే = అలకానందానందాన్నిచ్చేదానా, పరమానందే = పరమానంద స్వరూపిణీ, కురు = చేయుము, కరుణామయి = కరుణతో నిండినదానా, కాతరవంద్యే = దీనులచే పూజింపబడేదానా, తవ = నీ యొక్క, తటనికటే = ఒడ్డుకు దగ్గరగా, యస్య = ఎవరి యొక్క, నివాసః = నివాసం, ఖలు = నిశ్చయంగా, వైకుంఠే = వైకుంఠంలో, తస్య = అతని యొక్క, నివాసః = నివాసం.

---

తాత్పర్యము

అలకానందానందాన్నిచ్చేదానా, పరమానంద స్వరూపిణీ, కరుణతో నిండినదానా, దీనులచే పూజింపబడేదానా! (నాపై దయ) చేయుము. నీ ఒడ్డుకు దగ్గరగా ఎవరి నివాసం ఉంటుందో, నిశ్చయంగా అతని నివాసం వైకుంఠంలో ఉంటుంది.

---

విశేషములు

ఈ శ్లోకం గంగాదేవిని అలకానందగా సంబోధిస్తుంది, ఇది ఆమె ప్రవాహంలో ఒక ముఖ్యమైన భాగం. ఆమె పరమానంద స్వరూపిణి అని, దీనులచే పూజింపబడుతుందని తెలియజేస్తుంది. గంగా తీరంలో నివసించిన వారికి వైకుంఠ ప్రాప్తి లభిస్తుందని చెప్పడం ఆమె దివ్య మహిమను, ఆమె సామీప్యం యొక్క గొప్ప ఫలాన్ని తెలియజేస్తుంది.

---

శ్లోకం 11

వరమిహ నీరే కమఠో మీనః కిం వా తీరే శరటః క్షీణః | అథవా శ్వపచో మలినో దీన--స్తవ న హి దూరే నృపతికులీనః || 11 ||

---

పదవిభాగము

వరం + ఇహ, నీరే, కమఠః, మీనః, కిమ్ + వా, తీరే, శరటః, క్షీణః, అథవా, శ్వపచః, మలినః, దీనః, తవ, న, హి, దూరే, నృపతికులీనః.

---

అన్వయము

ఇహ నీరే కమఠః (భవితుం) వరం. కిం వా తీరే క్షీణః శరటః (భవితుం వరం). అథవా మలినః దీనః శ్వపచః (భవితుం వరం). తవ దూరే హి నృపతికులీనః (భవితుం) న (వరం).

---

ప్రతి పదార్థము

ఇహ = ఈ లోకంలో, నీరే = నీటిలో, కమఠః = తాబేలు, మీనః = చేపగా, (భవితుం) = ఉండటం, వరం = మేలు. కిమ్ + వా = లేదా, తీరే = తీరంలో, క్షీణః = బలహీనమైన, శరటః = పాముగా, (భవితుం వరం) = ఉండటం మేలు. అథవా = లేదా, మలినః = మలినమైనవాడు, దీనః = దీనమైనవాడు, శ్వపచః = కుక్క మాంసం తినేవాడిగా (అధముడుగా), (భవితుం వరం) = ఉండటం మేలు. తవ = నీకు, దూరే = దూరంగా, నృపతికులీనః = రాజుల వంశంలో పుట్టినవాడిగా, హి = నిశ్చయంగా, న (వరం) = మేలు కాదు.

---

తాత్పర్యము

ఈ నీటిలో తాబేలుగానో, చేపగానో పుట్టడం మేలు. లేదా నీ తీరంలో బలహీనమైన పాముగా పుట్టడం మేలు. లేదా మలినమైన, దీనమైన కుక్క మాంసం తినేవాడిగా పుట్టడం మేలు. నిశ్చయంగా నీకు దూరంగా రాజుల వంశంలో పుట్టినవాడిగా ఉండటం మేలు కాదు.

 

విశేషములు

గంగానది సామీప్యానికి, ఆమె ప్రాముఖ్యతకు ఈ శ్లోకం గొప్ప ఉదాహరణ. ఆమెకు దూరంగా మహారాజుగా జీవించడం కంటే, ఆమె దగ్గర ఒక చిన్న జీవిగా (తాబేలు, చేప, పాము) లేదా హీనుడైన వ్యక్తిగా (శ్వపచుడు) ఉండటం ఉత్తమం అని చెప్పడం ద్వారా గంగాదేవి సామీప్యం యొక్క అపారమైన విలువను నొక్కి చెబుతుంది.

---

శ్లోకం 12

భో భువనేశ్వరి పుణ్యే ధన్యే దేవి ద్రవమయి మునివరకన్యే | గంగాస్తవమిమమమలం నిత్యం పఠతి నరో యః స జయతి సత్యమ్ || 12 ||

---

పదవిభాగము

భోః, భువనేశ్వరి, పుణ్యే, ధన్యే, దేవి, ద్రవమయి, మునివరకన్యే, గంగాస్తవమ్ + ఇమమ్ + అమలం, నిత్యం, పఠతి, నరః, యః, సః, జయతి, సత్యమ్.

---

అన్వయము

భోః భువనేశ్వరి, పుణ్యే, ధన్యే, దేవి, ద్రవమయి, మునివరకన్యే! యః నరః ఇమమ్ అమలం గంగాస్తవం నిత్యం పఠతి, సః సత్యమ్ జయతి.

---

ప్రతి పదార్థము

భోః = ఓ, భువనేశ్వరి = భువనాలకు అధిపతి, పుణ్యే = పుణ్యమైనదానా, ధన్యే = ధన్యమైనదానా, దేవి = ఓ దేవీ, ద్రవమయి = ద్రవరూపిణీ, మునివరకన్యే = గొప్ప మునికి (జహ్నువు) కుమార్తెవైనదానా! యః = ఎవడైతే, నరః = మానవుడు, ఇమమ్ = ఈ, అమలం = నిర్మలమైన, గంగాస్తవమ్ = గంగా స్తోత్రాన్ని, నిత్యం = ప్రతిరోజూ, పఠతి = పఠిస్తాడో, సః = అతడు, సత్యమ్ = నిజముగా, జయతి = విజయం సాధిస్తాడు.

---

తాత్పర్యము

ఓ భువనేశ్వరీ, పుణ్యమైనదానా, ధన్యమైనదానా, ద్రవరూపిణియైన దేవీ, గొప్ప మునికి కుమార్తెవైనదానా! ఏ మానవుడైతే ఈ నిర్మలమైన గంగా స్తోత్రాన్ని ప్రతిరోజూ పఠిస్తాడో, అతడు నిజముగా విజయం సాధిస్తాడు.

---

విశేషములు

ఈ శ్లోకం స్తోత్ర పఠనం యొక్క ఫలాన్ని సూచిస్తుంది. గంగాదేవిని భువనేశ్వరిగా, ద్రవరూపిణిగా, పుణ్యరూపిణిగా సంబోధించడం ద్వారా ఆమె యొక్క సార్వభౌమత్వాన్ని, పవిత్రతను తెలియజేస్తుంది. ఈ స్తోత్రాన్ని నిత్యం పఠించిన వారికి సత్యంగా విజయం లభిస్తుందని నొక్కి చెబుతుంది.

 

శ్లోకం 13

యేషాం హృదయే గంగాభక్తి--స్తేషాం భవతి సదా సుఖముక్తిః | మధురాకాంతా పంఝటికాభిః పరమానందకలితలలితాభిః || 13 ||

---

పదవిభాగము

యేషాం, హృదయే, గంగాభక్తిః, తేషాం, భవతి, సదా, సుఖముక్తిః, మధురాకాంతా, పంఝటికాభిః, పరమానందకలితలలితాభిః.

---

అన్వయము

యేషాం హృదయే గంగాభక్తిః (అస్తి), తేషాం సదా సుఖముక్తిః భవతి. (ఈ స్తోత్రం) మధురాకాంతా పంఝటికాభిః పరమానందకలితలలితాభిః (యుక్తమ్).

---

ప్రతి పదార్థము

యేషాం = ఎవరి యొక్క, హృదయే = హృదయంలో, గంగాభక్తిః = గంగాదేవిపై భక్తి (ఉంటుందో), తేషాం = వారికి, సదా = ఎల్లప్పుడూ, సుఖముక్తిః = సుఖకరమైన మోక్షం, భవతి = కలుగుతుంది. (మరియు ఈ స్తోత్రం) మధురాకాంతా = మధురమైన, మనోహరమైన, పంఝటికాభిః = పంఝటికా అనే ఛందస్సు (ఒక రకమైన ఛందస్సు) లోని పద్యాలతో, పరమానందకలితలలితాభిః = పరమానందాన్ని కలిగించే సుందరమైన వాటితో (కూడి ఉంది).

---

తాత్పర్యము

ఎవరి హృదయంలో గంగాదేవిపై భక్తి ఉంటుందో, వారికి ఎల్లప్పుడూ సుఖకరమైన మోక్షం కలుగుతుంది. మధురమైన, మనోహరమైన పంఝటికా ఛందస్సులో, పరమానందంతో కూడిన సుందరమైన పద్యాలతో ఈ స్తోత్రం కూర్చబడింది.

---

విశేషములు

ఈ శ్లోకం గంగాభక్తి యొక్క ఫలాన్ని, స్తోత్రం యొక్క కవితా సౌందర్యాన్ని వివరిస్తుంది. గంగాభక్తులకు సుఖముక్తి లభిస్తుందని చెప్పడం ద్వారా భక్తి ప్రాముఖ్యతను తెలియజేస్తుంది. స్తోత్రం మధురంగా, ఆనందాన్నిచ్చేదిగా, అందమైనదిగా వర్ణించబడింది, ఇది దాని సాహిత్య విలువను సూచిస్తుంది.

---

శ్లోకం 14

గంగాస్తోత్రమిదం భవసారం వాంఛితఫలదం విమలం సారమ్ | శంకరసేవకశంకరరచితం పఠతి సుఖీ స్తవ ఇతి చ సమాప్తః || 14 ||

---

పదవిభాగము

గంగాస్తోత్రమ్ + ఇదం, భవసారం, వాంఛితఫలదం, విమలం, సారమ్, శంకరసేవకశంకరరచితం, పఠతి, సుఖీ, స్తవః, ఇతి, చ, సమాప్తః.

---

అన్వయము

శంకరసేవకశంకరరచితం, భవసారం, వాంఛితఫలదం, విమలం, సారమ్ ఇదం గంగాస్తోత్రం యః పఠతి, సః సుఖీ భవతి. ఇతి స్తవః చ సమాప్తః.

---

ప్రతి పదార్థము

గంగాస్తోత్రమ్ + ఇదం = ఈ గంగా స్తోత్రం, భవసారం = సంసారానికి సారం వంటిది (సంసార బంధాన్ని తొలగించే సారం), వాంఛితఫలదం = కోరిన ఫలాలను ప్రసాదించేది, విమలం = నిర్మలమైనది, సారమ్ = సారవంతమైన , శంకరసేవకశంకరరచితం = శంకరుని సేవకుడైన శంకరునిచే రచింపబడిన, ఇదం గంగాస్తోత్రం= ఈ గంగా స్తోత్రమును ,  యః పఠతి= ఎవడు చదువుతాడో  సః సుఖీ భవతి= వాడు సుఖంగా ఉంటాడు.  ఇతి స్తవః చ సమాప్తః.= ఇలా  గంగా స్తోత్రం సమాప్తమైనది. 

---

తాత్పర్యము

శంకరుని సేవకుడైన శంకరునిచే రచింపబడిన, సంసారానికి సారం వంటి, కోరిన ఫలాలను ప్రసాదించే, నిర్మలమైన, సారవంతమైన ఈ గంగా స్తోత్రాన్ని ఎవరైతే పఠిస్తారో, వారు సుఖంగా ఉంటారు. ఇది గంగా స్తోత్రం సమాప్తం.

---

విశేషములు

ఈ చివరి శ్లోకం స్తోత్రం యొక్క ఫలశ్రుతిని, కర్తను తెలియజేస్తుంది. ఇది సంసారానికి సారం వంటిదని, కోరిన ఫలాలను ప్రసాదించేదని, నిర్మలమైనదని చెప్పబడింది. ఈ స్తోత్రాన్ని శంకరాచార్యులు (శంకరసేవకశంకర) రచించినట్లు స్పష్టం అవుతుంది. దీనిని పఠించిన వారికి సుఖం కలుగుతుందని చెప్పడం ద్వారా స్తోత్రం యొక్క మహిమను తెలియజేస్తుంది.

గంగాష్టకము యొక్క  పాఠాంతర  శ్లోకాలు

 

 

---

శ్లోకం 1

భగవతి తవ తీరే నీరమాత్రాశనోఽహం విగతవిషయతృష్ణః కృష్ణమారాధయామి . సకలకలుషభంగే స్వర్గసోపానగంగే తరలతరతరంగే దేవి గంగే ప్రసీద .. 1..

---

పదవిభాగము

భగవతి, తవ, తీరే, నీరమాత్రాశనః + అహం, విగతవిషయతృష్ణః, కృష్ణమ్ + ఆరాధయామి, సకలకలుషభంగే, స్వర్గసోపానగంగే, తరలతరతరంగే, దేవి, గంగే, ప్రసీద.

---

అన్వయము

భగవతి, సకలకలుషభంగే, స్వర్గసోపానగంగే, తరలతరతరంగే, దేవి గంగే! అహం తవ తీరే నీరమాత్రాశనః, విగతవిషయతృష్ణః (సన్), కృష్ణమ్ ఆరాధయామి. ప్రసీద.

---

ప్రతి పదార్థము

భగవతి = ఓ పూజ్యురాలా (గంగాదేవీ), తవ = నీ యొక్క, తీరే = తీరమందు, నీరమాత్రాశనః = నీటిని మాత్రమే ఆహారంగా స్వీకరించిన, అహం = నేను, విగతవిషయతృష్ణః = విషయవాంఛలు లేనివాడినై, కృష్ణమ్ = శ్రీకృష్ణుడిని, ఆరాధయామి = ఆరాధిస్తున్నాను, సకలకలుషభంగే = సమస్త పాపాలను నశింపజేసేదానా, స్వర్గసోపానగంగే = స్వర్గానికి సోపానం (మెట్టు) వంటి గంగా, తరలతరతరంగే = అత్యంత చలించే తరంగాలు కలదానా, దేవి = ఓ దేవీ, గంగే = గంగాదేవీ, ప్రసీద = ప్రసన్నురాలవు కమ్ము.

---

తాత్పర్యము

ఓ గంగాదేవీ! నీ తీరమందు నేను కేవలం నీటిని మాత్రమే ఆహారంగా స్వీకరించి, విషయవాంఛలను త్యజించి, శ్రీకృష్ణుడిని ఆరాధిస్తున్నాను. సమస్త పాపాలను నశింపజేసేదానా, స్వర్గానికి సోపానం వంటిదానా, అత్యంతము చలించే తరంగాలు కలదానా, ఓ దేవీ గంగా! నాపై ప్రసన్నురాలవు కమ్ము.

---

విశేషములు

ఈ శ్లోకం భక్తుడు గంగా నది తీరంలో తపస్సు చేస్తూ, శ్రీకృష్ణుడిని ఆరాధిస్తున్నట్లు తెలియజేస్తుంది. గంగాదేవిని సకలకలుషభంగిని (సమస్త పాపాలను నశింపజేసేది) మరియు స్వర్గసోపానం (స్వర్గానికి మార్గం) అని స్తుతించడం ద్వారా ఆమె పవిత్రత, మోక్ష ప్రదాతృత్వం నొక్కి చెప్పబడ్డాయి. భక్తుని యొక్క విషయత్యాగం, భక్తి భావం కూడా ఇక్కడ వ్యక్తమవుతున్నాయి.

---

 

శ్లోకం 2

భగవతి భవలీలామౌలిమాలే తవాంభః కణమణుపరిమాణం ప్రాణినో యే స్పృశంతి . అమరనగరనారీచామరమరగ్రాహిణీనాం విగతకలికలంకాతంకమంకే లుఠంతి .. 2..

---

పదవిభాగము

భగవతి, భవలీలామౌలిమాలే, తవ + అంభః, కణమ్ + అణుపరిమాణం, ప్రాణినః, యే, స్పృశంతి, అమరనగరనారీచామరమరగ్రాహిణీనాం, విగతకలికలంకాతంకమ్ + అంకే, లుఠంతి.

---

అన్వయము

భగవతి, భవలీలామౌలిమాలే! యే ప్రాణినః తవ అంభః అణుపరిమాణం కణం స్పృశంతి, (తే) అమరనగరనారీచామరమరగ్రాహిణీనాం అంకే, విగతకలికలంకాతంకమ్ (సంతః) లుఠంతి.

---

ప్రతి పదార్థము

భగవతి = ఓ దేవీ, భవలీలామౌలిమాలే = భవలీలల (సంసార చక్రం)కు కిరీటమైన దండ వంటిదానా, తవ = నీ యొక్క, అంభః = నీటిలోని, కణమ్ = కణం, అణుపరిమాణం = అణువు పరిమాణంలో ఉన్నప్పటికీ, ప్రాణినః = ప్రాణులు, యే = ఎవరైతే, స్పృశంతి = తాకుతారో, అమరనగరనారీచామరమరగ్రాహిణీనాం = దేవతా స్త్రీలు చామరాలు వీస్తూ ఉండగా, విగతకలికలంకాతంకమ్ = కలియుగ దోషాలు, భయాలు తొలగినవారై, అంకే = ఒడిలో, లుఠంతి = తిరుగుతారు (అంతటి సౌఖ్యము పొందుతారు).

---

తాత్పర్యము

ఓ దేవీ, భవలీలలకు కిరీటమైన దండ వంటిదానా! నీ నీటిలోని ఒక్క అణువు పరిమాణంలో ఉన్న కణాన్ని ఏ ప్రాణులు స్పృశిస్తారో, వారు కలియుగ దోషాలు, భయాలు తొలగిపోయి, దేవతా స్త్రీలు చామరాలు వీస్తూ ఉండగా, వారి ఒడిలో సుఖంగా విహరిస్తారు (అంటే స్వర్గ సుఖాన్ని పొందుతారు).

---

విశేషములు

గంగా జలం యొక్క అద్భుత శక్తిని ఈ శ్లోకం వివరిస్తుంది. కేవలం ఒక నీటి కణం స్పర్శతోనే ప్రాణులు కలియుగ దోషాల నుండి విముక్తి పొంది, స్వర్గ సుఖాలను అనుభవిస్తారని చెప్పడం ద్వారా గంగాదేవి పవిత్రత, మోక్ష ప్రదాతృత్వం ఉద్ఘాటింపబడ్డాయి. ఇది గంగా స్నానం యొక్క గొప్ప ఫలాన్ని తెలియజేస్తుంది.

---

శ్లోకం 3

బ్రహ్మాండం ఖండయంతీ హరశిరసి జటావల్లిముల్లాసయంతీ స్వర్లోకాత్ ఆపతంతీ కనకగిరిగుహాగండశైలాత్ స్ఖలంతీ . క్షోణీ పృష్ఠే లుఠంతీ దురితచయచమూర్నిర్భరం భర్త్సయంతీ పాథోధిం పూరయంతీ సురనగరసరిత్ పావనీ నః పునాతు .. 3..

---

పదవిభాగము

బ్రహ్మాండం, ఖండయంతీ, హరశిరసి, జటావల్లిమ్ + ఉల్లాసయంతీ, స్వర్లోకాత్, ఆపతంతీ, కనకగిరిగుహాగండశైలాత్, స్ఖలంతీ, క్షోణీ, పృష్ఠే, లుఠంతీ, దురితచయచమూః + నిర్భరమ్, భర్త్సయంతీ, పాథోధిమ్, పూరయంతీ, సురనగరసరిత్, పావనీ, నః, పునాతు.

---

అన్వయము

బ్రహ్మాండం ఖండయంతీ, హరశిరసి జటావల్లిమ్ ఉల్లాసయంతీ, స్వర్లోకాత్ ఆపతంతీ, కనకగిరిగుహాగండశైలాత్ స్ఖలంతీ, క్షోణీ పృష్ఠే లుఠంతీ, దురితచయచమూర్నిర్భరం భర్త్సయంతీ, పాథోధిం పూరయంతీ సురనగరసరిత్ పావనీ నః పునాతు.

---

ప్రతి పదార్థము

బ్రహ్మాండం = బ్రహ్మాండాన్ని, ఖండయంతీ = ఛేదించుకొని (ప్రవహించేది), హరశిరసి = శివుని శిరస్సుపై, జటావల్లిమ్ = జడల సమూహాన్ని, ఉల్లాసయంతీ = సంతోషపెడుతూ, స్వర్లోకాత్ = స్వర్గలోకం నుండి, ఆపతంతీ = కిందకు దిగుతూ, కనకగిరిగుహాగండశైలాత్ = బంగారు పర్వత గుహల నుండి, పెద్ద శిలల నుండి, స్ఖలంతీ = జారిపడుతూ, క్షోణీ = భూమి, పృష్ఠే = పై భాగంలో, లుఠంతీ = ప్రవహిస్తూ, దురితచయచమూః = పాపాల సమూహం అనే సేనను, నిర్భరమ్ = పూర్తిగా, భర్త్సయంతీ = గద్దించేది (నాశనం చేసేది), పాథోధిమ్ = సముద్రాన్ని, పూరయంతీ = నింపేది, సురనగరసరిత్ = దేవలోక నది అయిన, పావనీ = పవిత్రురాలు, నః = మనలను, పునాతు = పవిత్రులను చేయుగాక.

---

తాత్పర్యము

బ్రహ్మాండాన్ని ఛేదించుకొని ప్రవహించేది, శివుని శిరస్సుపై జడల సమూహాన్ని సంతోషపెడుతూ, స్వర్గలోకం నుండి కిందకు దిగుతూ, బంగారు పర్వత గుహల నుండి, పెద్ద శిలల నుండి జారిపడుతూ, భూమిపై ప్రవహిస్తూ, పాపాల సమూహం అనే సేనను పూర్తిగా నాశనం చేసేది, సముద్రాన్ని నింపేది అయిన దేవలోక నది, పవిత్రురాలు (గంగ) మనలను పవిత్రులను చేయుగాక.

---

విశేషములు

ఈ శ్లోకం గంగాదేవి యొక్క దివ్యమైన ఆవిర్భావం, ప్రవాహ మార్గాన్ని అద్భుతంగా వర్ణిస్తుంది. స్వర్గం నుండి భూమికి ఆమె ఆగమనం, శివుని జటాజూటంలో ఆమె ఒడిదుడుకులు, పర్వతాలపై ఆమె ప్రవాహం, చివరికి సముద్రంలో కలవడం వంటివి ప్రస్తావించబడ్డాయి. ఆమె దురితచయచమూ (పాపాల సైన్యాన్ని నాశనం చేసేది) గా వర్ణించబడటం ఆమె పాపనాశన శక్తిని తెలియజేస్తుంది.

---

శ్లోకం 4

మజ్జన్మాతంగకుంభచ్యుతమదమదిరామోదమత్తాలిజాలం స్నానైః సిద్ధాంగనానాం కుచయుగవిగలత్ కుంకుమాసంగపింగం . సాయంప్రాతర్మునీనాం కుశకుసుమచయైః ఛన్నతీరస్థనీరం పాయాన్నో గాంగమంభః కరికలభకరాక్రాంతరంహస్తరంగం .. 4..

---

పదవిభాగము

మజ్జన్మాతంగకుంభచ్యుతమదమదిరామోదమత్తాలిజాలం (మజ్జత్ + మాతంగ + కుంభ + చ్యుత + మదమదిరా + ఆమోద + మత్త + అలి + జాలం), స్నానైః, సిద్ధాంగనానాం, కుచయుగవిగలత్, కుంకుమాసంగపింగం, సాయంప్రాతః + మునీనాం, కుశకుసుమచయైః, ఛన్నతీరస్థనీరం, పాయాత్ + నః, గాంగమ్ + అంభః, కరికలభకరాక్రాంతరంహస్తరంగం.

---

అన్వయము

మజ్జన్మాతంగకుంభచ్యుతమదమదిరామోదమత్తాలిజాలం, సిద్ధాంగనానాం స్నానైః కుచయుగవిగలత్ కుంకుమాసంగపింగం, సాయంప్రాతర్మునీనాం కుశకుసుమచయైః ఛన్నతీరస్థనీరం, కరికలభకరాక్రాంతరంహస్తరంగం గాంగం అంభః నః పాయాత్.

---

ప్రతి పదార్థము

మజ్జన్మాతంగకుంభచ్యుతమదమదిరామోదమత్తాలిజాలం = గంగలో మునిగిన మదపుటేనుగుల కుంభస్థలాల నుండి కారిన మదజలం యొక్క మత్తు గల సుగంధంతో మత్తెక్కిన తుమ్మెదల గుంపులు కలది, సిద్ధాంగనానాం = సిద్ధాంగనల (దేవతా స్త్రీలు) యొక్క, స్నానైః = స్నానాల వల్ల, కుచయుగవిగలత్ = వక్షోజాల నుండి జారిపడిన, కుంకుమాసంగపింగం = కుంకుమ పూతతో పసుపుపచ్చగా మారినది, సాయంప్రాతః = సాయంత్రం, ఉదయం, మునీనాం = మునుల యొక్క, కుశకుసుమచయైః = దర్భలు, పూల సమూహాలతో, ఛన్నతీరస్థనీరం = కప్పబడిన తీరప్రాంత జలం కలది, కరికలభకరాక్రాంతరంహస్తరంగం = చిన్న ఏనుగుల తొండాలచే కదలింపబడిన బలమైన తరంగాలు కలది, గాంగమ్ అంభః = గంగా సంబంధమైన జలం, నః = మనలను, పాయాత్ = రక్షించుగాక.

---

తాత్పర్యము

గంగానదిలో మునిగిన మదపుటేనుగుల కుంభస్థలాల నుండి కారిన మదజలం యొక్క సుగంధంతో మత్తెక్కిన తుమ్మెదల గుంపులు కలది, సిద్ధాంగనల స్నానాల వల్ల వారి వక్షోజాల నుండి జారిపడిన కుంకుమ పూతతో పసుపుపచ్చగా మారినది, సాయంప్రాతః కాలాలలో మునుల యొక్క దర్భలు, పూల సమూహాలతో కప్పబడిన తీరప్రాంత జలం కలది, చిన్న ఏనుగుల తొండాలచే కదలింపబడిన బలమైన తరంగాలు కల గంగా జలం మనలను రక్షించుగాక.

---

విశేషములు

ఈ శ్లోకం గంగా నది తీరంలోని సుందర, పవిత్ర వాతావరణాన్ని వర్ణిస్తుంది. మదపుటేనుగులు, సిద్ధాంగనలు, మునులు వంటి వివిధ జీవుల సాన్నిధ్యంతో గంగా జలం మరింత పవిత్రతను, వైవిధ్యాన్ని పొందుతున్నట్లు ఇక్కడ చెప్పబడింది. గంగా జలం యొక్క ఈ వర్ణనలు దాని దివ్యత్వాన్ని, సర్వవ్యాపకత్వాన్ని తెలియజేస్తాయి.

శ్లోకం 5

ఆదావాది పితామహస్య నియమవ్యాపారపాత్రే జలం పశ్చాత్ పన్నగశాయినో భగవతః పాదోదకం పావనం . భూయః శంభుజటావిభూషణమణిః జహ్నోర్మహర్షేరియం కన్యా కల్మషనాశినీ భగవతీ భాగీరథీ దృశ్యతే .. 5..

---

పదవిభాగము

ఆదౌ + ఆది, పితామహస్య, నియమవ్యాపారపాత్రే, జలం, పశ్చాత్, పన్నగశాయినః, భగవతః, పాదోదకం, పావనం, భూయః, శంభుజటావిభూషణమణిః, జహ్నోః, మహర్షేః + ఇయం, కన్యా, కల్మషనాశినీ, భగవతీ, భాగీరథీ, దృశ్యతే.

---

అన్వయము

ఆదౌ ఇయం పితామహస్య నియమవ్యాపారపాత్రే జలం, పశ్చాత్ పన్నగశాయినః భగవతః పావనం పాదోదకం, భూయః శంభుజటావిభూషణమణిః, మహర్షేః జహ్నోః కన్యా (చ). కల్మషనాశినీ భగవతీ భాగీరథీ దృశ్యతే.

---

ప్రతి పదార్థము

ఆదౌ = మొదట, ఆది పితామహస్య = బ్రహ్మదేవుని యొక్క, నియమవ్యాపారపాత్రే = సంకల్ప కార్యాలకు పాత్రమైన, జలం = జలము, పశ్చాత్ = తరువాత, పన్నగశాయినః = శేషపాన్పుపై పవళించే, భగవతః = భగవంతుడైన (విష్ణువు యొక్క), పాదోదకం = పాదాలను కడిగిన జలం, పావనం = పవిత్రమైనది, భూయః = మరల, శంభుజటావిభూషణమణిః = శివుని జటాజూటంలో అలంకారమైన మణి, జహ్నోః మహర్షేః = జహ్ను మహర్షి యొక్క, ఇయం = ఈమె, కన్యా = కుమార్తె, కల్మషనాశినీ = పాపాలను నశింపజేసేది, భగవతీ = భగవతియైన, భాగీరథీ = భాగీరథి, దృశ్యతే = కనబడుతోంది.

---

తాత్పర్యము

మొదట బ్రహ్మదేవుని సంకల్ప కార్యాలకు ఆధారమైన జలంగా, తరువాత శేషపాన్పుపై పవళించే భగవంతుడైన విష్ణువు యొక్క పాదాలను కడిగిన పవిత్ర జలంగా, మరల శివుని జటాజూటంలో అలంకారమైన మణిగా, జహ్ను మహర్షి కుమార్తెగా, పాపాలను నశింపజేసేది అయిన భగవతి భాగీరథి (గంగ) కనబడుతోంది.

---

విశేషములు

గంగాదేవి యొక్క త్రివిధ జన్మ వృత్తాంతాన్ని, ఆమె పవిత్ర మూలాలను ఈ శ్లోకం వివరిస్తుంది. బ్రహ్మదేవుని కమండలం నుండి, విష్ణుపాదాల నుండి, శివుని జటాజూటం నుండి ఆమె ఆవిర్భవించినట్లు, జహ్ను మహర్షి ఆమెను స్వీకరించినట్లు చెప్పబడింది. ఇది గంగాదేవి యొక్క త్రికాల పవిత్రతను, ఆమె దివ్య సంబంధాలను నొక్కి చెబుతుంది.

---

శ్లోకం 6

శైలేంద్రాత్ అవతారిణీ నిజజలే మజ్జత్ జనోత్తారిణీ పారావారవిహారిణీ భవభయశ్రేణీ సముత్సారిణీ . శేషాహేరనుకారిణీ హరశిరోవల్లీదలాకారిణీ కాశీప్రాంతవిహారిణీ విజయతే గంగా మనోహారిణీ .. 6..

---

పదవిభాగము

శైలేంద్రాత్, అవతారిణీ, నిజజలే, మజ్జత్, జన + ఉత్తారిణీ, పారావారవిహారిణీ, భవభయశ్రేణీ, సముత్సారిణీ, శేషాహేః + అనుకారిణీ, హరశిరోవల్లీదలాకారిణీ, కాశీప్రాంతవిహారిణీ, విజయతే, గంగా, మనోహారిణీ.

---

అన్వయము

శైలేంద్రాత్ అవతారిణీ, నిజజలే మజ్జత్ జనోత్తారిణీ, పారావారవిహారిణీ, భవభయశ్రేణీ సముత్సారిణీ, శేషాహేరనుకారిణీ, హరశిరోవల్లీదలాకారిణీ, కాశీప్రాంతవిహారిణీ, మనోహారిణీ గంగా విజయతే.

---

ప్రతి పదార్థము

శైలేంద్రాత్ = పర్వతరాజం (హిమాలయాలు) నుండి, అవతారిణీ = అవతరించినది, నిజజలే = తన జలంలో, మజ్జత్ = స్నానం చేసే, జన + ఉత్తారిణీ = ప్రజలను ఉద్ధరించేది, పారావారవిహారిణీ = సముద్రాలలో విహరించేది, భవభయశ్రేణీ = సంసార భయాల సమూహాన్ని, సముత్సారిణీ = పూర్తిగా తొలగించేది, శేషాహేః = ఆదిశేషుని, అనుకారిణీ = అనుకరించేది (పాము వలె మెలికలు తిరుగుతూ), హరశిరోవల్లీదలాకారిణీ = శివుని తలపై తీగలు, ఆకులు వలె ఆకారం కలది, కాశీప్రాంతవిహారిణీ = కాశీ సమీపంలో విహరించేది అయిన, మనోహారిణీ = మనోహరిణి. గంగా = గంగాదేవి, విజయతే = విజయం సాధిస్తుంది,

---

తాత్పర్యము

పర్వతరాజం (హిమాలయాలు) నుండి అవతరించినది, తన జలంలో స్నానం చేసే ప్రజలను ఉద్ధరించేది, సముద్రాలలో విహరించేది, సంసార భయాల సమూహాన్ని పూర్తిగా తొలగించేది, ఆదిశేషుని వలె మెలికలు తిరుగుతూ ప్రవహించేది, శివుని తలపై తీగలు, ఆకులు వలె ఆకారం కలది, కాశీ సమీపంలో విహరించేది, మనోహారిణి అయిన గంగాదేవి విజయం సాధించుగాక.

---

విశేషములు

ఈ శ్లోకం గంగాదేవి ప్రవాహ స్వరూపాన్ని, ఆమె ప్రయాణాన్ని, ఆమె అనుగ్రహంతో లభించే మోక్షాన్ని వివరిస్తుంది. ఆమెను శేషాహేరనుకారిణీ (ఆదిశేషుని అనుకరించేది) అని వర్ణించడం ఆమె ప్రవాహంలోని వంపులను, వేగాన్ని తెలియజేస్తుంది. కాశీతో ఆమె అనుబంధం కూడా ఇక్కడ ప్రస్తావించబడింది, కాశీ గంగానది ఒడ్డున ఉన్న ఒక పవిత్ర క్షేత్రం.

---

శ్లోకం 7

కుతో వీచిర్వీచిస్తవ యది గతా లోచనపథం త్వమాపీతా పీతాంబరపురనివాసం వితరసి . త్వదుత్సంగే గంగే పతతి యది కాయస్తనుభృతాం తదా మాతః శాతక్రతవపదలాభోఽప్యతిలఘుః .. 7..

---

పదవిభాగము

కుతః, వీచిః + వీచిః, తవ, యది, గతా, లోచనపథం, త్వమ్ + ఆపీతా, పీతాంబరపురనివాసం, వితరసి, త్వత్ + ఉత్సంగే, గంగే, పతతి, యది, కాయః + తనుభృతాం, తదా, మాతః, శాతక్రతవపదలాభః + అపి + అతిలఘుః.

---

అన్వయము

మాతః గంగే! తవ వీచిః యది వీచిః లోచనపథం గతా కుతః? త్వమ్ ఆపీతా (చేత్) పీతాంబరపురనివాసం వితరసి. యది తనుభృతాం కాయః త్వత్ ఉత్సంగే పతతి, తదా శాతక్రతవపదలాభః అపి అతిలఘుః.

---

ప్రతి పదార్థము

కుతః = ఎక్కడ, వీచిః + వీచిః = ప్రతి తరంగం, తవ = నీ యొక్క, యది = ఒకవేళ, గతా = వెళ్ళినట్లయితే, లోచనపథం = దృష్టి పథంలోకి, త్వమ్ = నీవు, ఆపీతా = త్రాగబడినట్లయితే, పీతాంబరపురనివాసం = విష్ణులోక నివాసాన్ని, వితరసి = ప్రసాదిస్తావు, త్వత్ + ఉత్సంగే = నీ ఒడిలో, గంగే = ఓ గంగాదేవీ, పతతి = పడితే, యది = ఒకవేళ, కాయః = శరీరం, తనుభృతాం = ప్రాణుల యొక్క, తదా = అప్పుడు, మాతః = ఓ మాతా, శాతక్రతవపదలాభః = ఇంద్రపదవిని పొందడం కూడా, అపి = కూడా, అతిలఘుః = చాలా చిన్నది.

---

తాత్పర్యము

ఓ గంగాదేవీ! నీలోని ప్రతి తరంగం కంటికి కనబడితే (అంటే దర్శించినా, స్నానం చేసినా), లేదా నీ నీటిని త్రాగితే విష్ణులోక నివాసాన్ని ప్రసాదిస్తావు. ఓ మాతా గంగా! ప్రాణుల శరీరం నీ ఒడిలో పడితే (అంటే నీలో మరణిస్తే), అప్పుడు ఇంద్రపదవిని పొందడం కూడా చాలా చిన్న విషయంగా భావింపబడుతుంది (మోక్షం అంతకన్నా గొప్పది).

---

విశేషములు

ఈ శ్లోకం గంగాదేవి దర్శనం, పానం, అందులో మరణించడం వల్ల కలిగే అపారమైన పుణ్యాన్ని వివరిస్తుంది. ఆమె జలం మోక్షాన్ని, వైకుంఠ ప్రాప్తిని ఇస్తుందని, ఇంద్రపదవి కంటే గొప్పదని నొక్కి చెబుతుంది. ఇది గంగాదేవి యొక్క అత్యున్నత మోక్ష ప్రదాతృత్వాన్ని, ఆమె కరుణను తెలియజేస్తుంది.

---

శ్లోకం 8

గంగే త్రైలోక్యసారే సకలసురవధూధౌతవిస్తీర్ణతోయే పూర్ణబ్రహ్మస్వరూపే హరిచరణరజోహారిణి స్వర్గమార్గే . ప్రాయశ్చిత్తం యది స్యాత్ తవ జలకణికా బ్రహ్మహత్యాదిపాపే కస్త్వాం స్తోతుం సమర్థః త్రిజగదఘహరే దేవి గంగే ప్రసీద .. 8..

---

పదవిభాగము

గంగే, త్రైలోక్యసారే, సకలసురవధూధౌతవిస్తీర్ణతోయే, పూర్ణబ్రహ్మస్వరూపే, హరిచరణరజోహారిణి, స్వర్గమార్గే, ప్రాయశ్చిత్తం, యది, స్యాత్, తవ, జలకణికా, బ్రహ్మహత్యాదిపాపే, కః + త్వాం, స్తోతుం, సమర్థః, త్రిజగదఘహరే, దేవి, గంగే, ప్రసీద.

---

అన్వయము

గంగే, త్రైలోక్యసారే, సకలసురవధూధౌతవిస్తీర్ణతోయే, పూర్ణబ్రహ్మస్వరూపే, హరిచరణరజోహారిణి, స్వర్గమార్గే! దేవి గంగే! బ్రహ్మహత్యాదిపాపే తవ జలకణికా ప్రాయశ్చిత్తం యది స్యాత్, త్రిజగదఘహరే త్వాం స్తోతుం కః సమర్థః? ప్రసీద.

---

ప్రతి పదార్థము

గంగే = ఓ గంగాదేవీ, త్రైలోక్యసారే = మూడు లోకాలకు సారమైనదానా, సకలసురవధూధౌతవిస్తీర్ణతోయే = సమస్త దేవతా స్త్రీలచే కడగబడిన విస్తారమైన జలం కలదానా, పూర్ణబ్రహ్మస్వరూపే = పూర్ణబ్రహ్మ స్వరూపిణీ, హరిచరణరజోహారిణి = విష్ణువు పాదధూళిని హరించేదానా (విష్ణుపాదాలను కడిగినదానా), స్వర్గమార్గే = స్వర్గానికి మార్గమైనదానా, ప్రాయశ్చిత్తం = ప్రాయశ్చిత్తం, యది = ఒకవేళ, స్యాత్ = అయితే, తవ = నీ యొక్క, జలకణికా = ఒక నీటిబొట్టు, బ్రహ్మహత్యాదిపాపే = బ్రహ్మహత్య వంటి పాపాలకు, కః = ఎవరు, త్వాం = నిన్ను, స్తోతుం = స్తుతించడానికి, సమర్థః = సమర్థుడు, త్రిజగదఘహరే = మూడు లోకాల పాపాలను హరించేదానా, దేవి = ఓ దేవీ, గంగే = గంగాదేవీ, ప్రసీద = ప్రసన్నురాలవు కమ్ము.

---

తాత్పర్యము

ఓ గంగాదేవీ! మూడు లోకాలకు సారమైనదానా, సమస్త దేవతా స్త్రీలచే కడగబడిన విస్తారమైన జలం కలదానా, పూర్ణబ్రహ్మ స్వరూపిణీ, విష్ణువు పాదాలను కడిగినదానా, స్వర్గానికి మార్గమైనదానా! బ్రహ్మహత్య వంటి పాపాలకు నీ యొక్క ఒక నీటిబొట్టు ప్రాయశ్చిత్తం అయితే, మూడు లోకాల పాపాలను హరించే ఓ దేవీ గంగా! నిన్ను స్తుతించడానికి ఎవరు సమర్థులు? నాపై ప్రసన్నురాలవు కమ్ము.

---

విశేషములు

గంగాదేవి యొక్క సర్వశ్రేష్ఠత, ఆమె అనంతమైన పాపనాశన శక్తి ఈ శ్లోకంలో ఉద్ఘాటింపబడ్డాయి. ఆమెను పూర్ణబ్రహ్మస్వరూపిణి అని, త్రిజగదఘహారిణి అని వర్ణించడం ద్వారా ఆమె కేవలం ఒక నది మాత్రమే కాదని, సాక్షాత్తు దైవస్వరూపిణి అని తెలియజేస్తుంది. బ్రహ్మహత్య వంటి మహాపాతకాలకు కూడా ఆమె జలకణం ప్రాయశ్చిత్తం అని చెప్పడం ఆమె మహిమను తెలియజేస్తుంది.

---

శ్లోకం 9

మాతర్జాహ్నవీ శంభుసంగమిలితే మౌలౌ నిధాయాంజలిం త్వత్తీరే వపుషోఽవసానసమయే నారాయణాంఘ్రిద్వయం . సానందం స్మరతో భవిష్యతి మమ ప్రాణప్రయాణోత్సవే భూయాత్ భక్తిరవిచ్యుతా హరిహరాద్వైతాత్మికా శాశ్వతీ .. 9..

---

పదవిభాగము

మాతః + జాహ్నవీ, శంభుసంగమిలితే, మౌలౌ, నిధాయ + అంజలిం, త్వత్ + తీరే, వపుషః + అవసానసమయే, నారాయణ + అంఘ్రిద్వయం, సానందం, స్మరతః, భవిష్యతి, మమ, ప్రాణప్రయాణ + ఉత్సవే, భూయాత్, భక్తిః + అవిచ్యుతా, హరిహరాద్వైతాత్మికా, శాశ్వతీ.

---

అన్వయము

మాతర్జాహ్నవీ, శంభుసంగమిలితే! (అహం) మౌలౌ అంజలిం నిధాయ (త్వం ప్రార్థయామి), మమ ప్రాణప్రయాణోత్సవే (మరణసమయే) త్వత్తీరే వపుషోఽవసానసమయే సానందం నారాయణాంఘ్రిద్వయం స్మరతః (మమ) అవిచ్యుతా హరిహరాద్వైతాత్మికా శాశ్వతీ భక్తిః భూయాత్.

---

ప్రతి పదార్థము

మాతః = ఓ మాతా, జాహ్నవీ = జాహ్నవీ (గంగా), శంభుసంగమిలితే = శివునితో కలిసినదానా (శివుని జటలలో ఉన్నదానా), మౌలౌ = శిరస్సుపై, నిధాయ = ఉంచి, అంజలిం = చేతులు జోడించి (నమస్కరించి), త్వత్ + తీరే = నీ తీరమందు, వపుషః = శరీరం యొక్క, అవసానసమయే = అంతిమ సమయంలో, నారాయణ + అంఘ్రిద్వయం = నారాయణుడి పాదయుగళాన్ని, సానందం = సంతోషంగా, స్మరతః = స్మరించేవారికి, భవిష్యతి = కలుగుతుంది, మమ = నా యొక్క, ప్రాణప్రయాణ + ఉత్సవే = ప్రాణాలు వెడలే శుభసమయంలో, భూయాత్ = కలుగుగాక, భక్తిః = భక్తి, అవిచ్యుతా = చెక్కుచెదరని, హరిహరాద్వైతాత్మికా = హరి (విష్ణువు), హరుడు (శివుడు) ఏకరూపం అనే అద్వైత భావంతో కూడిన, శాశ్వతీ = శాశ్వతమైనది.

---

తాత్పర్యము

ఓ మాతా జాహ్నవీ! శివునితో కలిసినదానా! శిరస్సుపై చేతులు జోడించి నమస్కరించి నిన్ను ప్రార్థిస్తున్నాను: నా ప్రాణాలు వెడలే శుభసమయంలో (మరణసమయంలో) నీ తీరమందు నా శరీరం అంతిమ దశకు చేరినప్పుడు, సంతోషంగా నారాయణుడి పాదయుగళాన్ని స్మరించేవారికి కలిగే చెక్కుచెదరని, హరిహరులు ఏకరూపం అనే అద్వైత భావంతో కూడిన శాశ్వతమైన భక్తి నాకు కలుగుగాక.

---

విశేషములు

ఈ శ్లోకం భక్తుని చివరి కోరికను వ్యక్తపరుస్తుంది – గంగా తీరంలో, ప్రాణాలు విడిచే సమయంలో హరి-హరాద్వైత భక్తితో నారాయణుడిని స్మరిస్తూ మోక్షాన్ని పొందాలని. శంభుసంగమిలితే అనే పదం గంగా శివుని జటాజూటంలో ఆశ్రయం పొందిన వృత్తాంతాన్ని సూచిస్తుంది. మరణ సమయంలో భగవంతుని స్మరణ మోక్షానికి మార్గమని, అలాగే హరి, హరులు అభేద్యమని ఈ శ్లోకం నొక్కి చెబుతుంది.

---

శ్లోకం 10

గంగాష్టకమిదం పుణ్యం యః పఠేత్ ప్రయతో నరః . సర్వపాపవినిర్భుక్తో విష్ణులోకం స గచ్ఛతి .. 10..

---

పదవిభాగము

గంగాష్టకమ్ + ఇదం, పుణ్యం, యః, పఠేత్, ప్రయతః, నరః, సర్వపాపవినిర్భుక్తః, విష్ణులోకం, సః, గచ్ఛతి.

---

అన్వయము

ఇదం పుణ్యం గంగాష్టకం యః ప్రయతః నరః పఠేత్, సః సర్వపాపవినిర్భుక్తః (భూత్వా) విష్ణులోకం గచ్ఛతి.

---

ప్రతి పదార్థము

గంగాష్టకమ్ + ఇదం = ఈ గంగాష్టకాన్ని, పుణ్యం = పుణ్యకరమైనది, యః = ఏ, పఠేత్ = పఠిస్తాడో, ప్రయతః = నియమబద్ధుడైన (శుద్ధమైన మనస్సుతో), నరః = మానవుడు, సర్వపాపవినిర్భుక్తః = సమస్త పాపాల నుండి విముక్తుడై, విష్ణులోకం = విష్ణులోకానికి, సః = ఆతడు, గచ్ఛతి = వెళతాడు.

---

తాత్పర్యము

పుణ్యకరమైన ఈ గంగాష్టకాన్ని ఏ నియమబద్ధుడైన మానవుడు (శుద్ధమైన మనస్సుతో) పఠిస్తాడో, అతడు సమస్త పాపాల నుండి విముక్తుడై విష్ణులోకాన్ని చేరుకుంటాడు.

---

విశేషములు

ఈ శ్లోకం గంగాష్టక స్తోత్రాన్ని పఠించడం వల్ల కలిగే ఫలాన్ని వివరిస్తుంది. ఈ స్తోత్రం పఠించిన వారికి సర్వపాపవినిర్ముక్తి (సమస్త పాపాల నుండి విముక్తి) లభించి, అంతిమంగా విష్ణులోక ప్రాప్తి (విష్ణులోకంలో నివాసం) కలుగుతుందని చెప్పడం ద్వారా ఈ స్తోత్రం యొక్క మహత్తును, దాని ఆధ్యాత్మిక ప్రాముఖ్యతను నొక్కి చెబుతుంది.