రామభుజఙ్గప్రయాత-స్తోత్రమ్( 29 శ్లోకాలు)

 

శ్రీ శంకరాచార్య స్తోత్ర సర్వస్వమ్ –

 రామభుజఙ్గప్రయాత-స్తోత్రమ్( 29 శ్లోకాలు)

 పదవిభాగము, అన్వయము, ప్రతి పదార్థము,   తాత్పర్యము,విశేషములతో 

                                      ఆచార్య తాడేపల్లి పతంజలి

---

ఈ స్తోత్రం శ్రీరాముని పరబ్రహ్మ స్వరూపంగా, సృష్టికర్తగా, రక్షకుడిగా కీర్తిస్తూ; ఆయన దివ్య లక్షణాలను, పరాక్రమాన్ని, భక్తవాత్సల్యాన్ని వర్ణిస్తుంది. రామనామ స్మరణ, రామ సేవ ద్వారా మోక్షం, మృత్యుభయం లేని స్థితి లభిస్తాయని, ఆయనే సకల దేవతలకు అధిపతి అని ఈ స్తోత్రం తెలియజేస్తుంది.

శ్రీ రామభుజఙ్గప్రయాత-స్తోత్రమ్

విశుద్ధం పరం సచ్చిదానన్దరూపం

గుణాధారమాధారహీనం వరేణ్యమ్ ;

మహాన్తం విభాన్తం గుహాన్తం గుణాన్తం

సుఖాన్తం స్వయం ధామ రామం ప్రపద్యే . 1 .

పదవిభాగము:

విశుద్ధం, పరం, సచ్చిదానందరూపం, గుణాధారమాధారహీనం (గుణాధారమ్ + ఆధారహీనమ్), వరేణ్యమ్, మహాన్తం, విభాన్తం, గుహాన్తం, గుణాన్తం, సుఖాన్తం, స్వయం, ధామ, రామం, ప్రపద్యే.

అన్వయము:

విశుద్ధం పరం సచ్చిదానందరూపం గుణాధారం ఆధారహీనం వరేణ్యం మహాన్తం విభాన్తం గుహాంతం గుణాంతం సుఖాంతం స్వయం ధామ రామం ప్రపద్యే.

ప్రతి పదార్థము:

విశుద్ధం = నిర్మలమైన, పరం = శ్రేష్ఠమైన, సచ్చిదానందరూపం = సత్-చిత్-ఆనంద స్వరూపము కలవాడిని, గుణాధారం = సమస్త గుణములకు ఆధారమైనవాడిని, ఆధారహీనం = ఏ ఆధారము లేనివాడిని, వరేణ్యం = శ్రేష్ఠమైనవాడిని, మహాన్తం = గొప్పవాడిని, విభాన్తం = ప్రకాశించేవాడిని, గుహాంతం = హృదయగుహలో వెలుగొందేవాడిని, గుణాంతం = గుణములకు అంతము లేనివాడిని, సుఖాంతం = సుఖములకు పరమావధి అయినవాడిని, స్వయం = స్వయముగా, ధామ = తేజస్సు అయిన, రామం = శ్రీరాముడిని, ప్రపద్యే = ఆశ్రయిస్తున్నాను.

తాత్పర్యము:

నిర్మలుడైన, శ్రేష్ఠుడైన, సచ్చిదానంద స్వరూపుడైన, సమస్త గుణములకు ఆధారమైనా ఎట్టి ఆధారమూ లేనివాడైన, పూజింపదగినవాడైన, గొప్పవాడైన, ప్రకాశించేవాడైన, హృదయగుహలో వెలిగేవాడైన, గుణములకు అంతులేనివాడైన, సుఖమునకు చివరి లక్ష్యమైన, స్వయం ప్రకాశకుడైన ఆ శ్రీరాముని నేను శరణు వేడుచున్నాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకంలో శ్రీరాముని సచ్చిదానంద స్వరూపము, ఆయన నిర్గుణత్వం (ఆధారహీనం) మరియు సగుణత్వం (గుణాధారం) రెండింటినీ సూచిస్తూ, ఆయన సర్వోత్తమత్వాన్ని స్తుతించడం జరిగింది.

---

శివం నిత్యమేకం విభుం తారకాఖ్యం

సుఖాకారమాకారశూన్యం సుమాన్యమ్ ;

మహేశం కలేశం సురేశం పరేశం

నరేశం నిరీశం మహీశం ప్రపద్యే . 2 .

పదవిభాగము:

శివం, నిత్యం, ఏకం, విభుం, తారకాఖ్యం, సుఖాకారమాకారశూన్యం (సుఖాకారమ్ + ఆకారశూన్యం), సుమాన్యమ్, మహేశం, కలేశం, సురేశం, పరేశం, నరేశం, నిరీశం, మహీశం, ప్రపద్యే.

అన్వయము:

శివం నిత్యం ఏకం విభుం తారకాఖ్యం సుఖాకారం ఆకారశూన్యం సుమాన్యం మహేశం కలేశం సురేశం పరేశం నరేశం నిరీశం మహీశం ప్రపద్యే.

ప్రతి పదార్థము:

శివం = శుభప్రదమైనవాడిని, నిత్యం = శాశ్వతమైనవాడిని, ఏకం = అద్వితీయుడిని, విభుం = సర్వవ్యాపకుడిని, తారకాఖ్యం = తారకనాముడిని (మోక్షమిచ్చేవాడిని), సుఖాకారం = సుఖరూపుడిని, ఆకారశూన్యం = ఆకారము లేనివాడిని (అరూపుడిని), సుమాన్యం = మిక్కిలి పూజనీయుడిని, మహేశం = గొప్ప ప్రభువుని, కలేశం = కళలకు అధిపతిని, సురేశం = దేవతలకు అధిపతిని, పరేశం = పరమాత్మను, నరేశం = మానవులకు అధిపతిని, నిరీశం = ఎవరికీ అధిపతి కానివాడిని (సర్వోన్నతుడిని), మహీశం = భూమికి అధిపతిని, ప్రపద్యే = ఆశ్రయిస్తున్నాను.

తాత్పర్యము:

మంగళకరుడైన, శాశ్వతుడైన, అద్వితీయుడైన, సర్వవ్యాపియైన, తారకనామముతో పిలువబడే, సుఖ స్వరూపుడైన, ఆకారము లేనివాడైన, మిక్కిలి గౌరవనీయుడైన, మహేశ్వరుడైన, కలేశుడైన, సురేశుడైన, పరేశుడైన, నరేశుడైన, నిరీశుడైన, మహీశుడైన శ్రీరాముని నేను శరణు వేడుచున్నాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకంలో శ్రీరాముని సకల దేవతలకూ అధిపతిగా, శుభకరుడిగా, మోక్షప్రదాతగా, నిరాకారుడిగా మరియు సకల ఐశ్వర్యాలకు అధిపతిగా స్తుతించడం జరిగింది.

---

యదావర్ణయత్కర్ణమూలే౽న్తకాలే

శివో రామ రామేతి రామేతి కాశ్యామ్ ;

తదేకం పరం తారకబ్రహ్మరూపం

భజే౽హం భజే౽హం భజే౽హం భజే’హమ్ . 3 .

పదవిభాగము:

యదావర్ణయత్కర్ణమూలే౽కాలే (యదా + అవర్ణయత్ + కర్ణమూలే + అంతకాలే), శివః, రామ, రామ, ఇతి, రామ, ఇతి, కాశ్యామ్, తదేకం (తత్ + ఏకం), పరం, తారకబ్రహ్మరూపం, భజేఽహం (భజే + అహమ్), భజేఽహం (భజే + అహమ్), భజేఽహం (భజే + అహమ్), భజేఽహం (భజే + అహమ్).

అన్వయము:

యదా అంతకాలే శివః కాశ్యాం కర్ణమూలే రామ రామ ఇతి రామేతి అవర్ణయత్, తత్ ఏకం పరం తారకబ్రహ్మరూపం అహం భజే అహం భజే అహం భజే అహం భజే.

ప్రతి పదార్థము:

యదా = ఎప్పుడు, అంతకాలే = మరణ సమయమున, శివః = శివుడు, కాశ్యాం = కాశీలో, కర్ణమూలే = చెవి దగ్గర, రామ రామ ఇతి = రామ రామ అని, రామేతి = రామ అని, అవర్ణయత్ = ఉచ్ఛరించెనో, తత్ = ఆ, ఏకం = అద్వితీయమైన, పరం = శ్రేష్ఠమైన, తారకబ్రహ్మరూపం = తారకబ్రహ్మ స్వరూపమును, అహం = నేను, భజే = భజిస్తున్నాను, అహం = నేను, భజే = భజిస్తున్నాను, అహం = నేను, భజే = భజిస్తున్నాను, అహం = నేను, భజే = భజిస్తున్నాను.

తాత్పర్యము:

మరణ సమయాన కాశీలో శివుడు ఎవరి నామాన్ని 'రామ రామ' అని చెవిలో ఉపదేశించెనో, ఆ అద్వితీయమైన, శ్రేష్ఠమైన, తారకబ్రహ్మ స్వరూపుడైన శ్రీరాముని నేను నిరంతరం భజిస్తున్నాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం కాశీలో శివుడు మరణించే వారికి రామనామాన్ని ఉపదేశించి మోక్షం ప్రసాదించే ప్రసిద్ధ సంప్రదాయాన్ని ప్రస్తావిస్తుంది. రామనామ మహిమను, అది మోక్షప్రదమని ఈ శ్లోకం తెలియజేస్తుంది.

---

మహారత్నపీఠే శుభే కల్పమూలే

సుఖాసీనమాదిత్యకోటిప్రకాశమ్ ;

సదా జానకీలక్ష్మణోపేతమేకం

సదా రామచన్ద్రం భజే౽హం భజే’హమ్ . 4 .

పదవిభాగము:

మహారత్నపీఠే, శుభే, కల్పమూలే, సుఖాసీనమాదిత్యకోటిప్రకాశమ్ (సుఖాసీనమ్ + ఆదిత్యకోటిప్రకాశమ్), సదా, జానకీలక్ష్మణోపేతమేకం (జానకీలక్ష్మణ + ఉపేతమ్ + ఏకమ్), సదా, రామచన్ద్రం, భజేఽహం (భజే + అహమ్), భజేఽహం (భజే + అహమ్).

అన్వయము:

మహారత్నపీఠే శుభే కల్పమూలే సుఖాసీనం ఆదిత్యకోటిప్రకాశం సదా జానకీలక్ష్మణోపేతం ఏకం సదా రామచంద్రం అహం భజే అహం భజే.

ప్రతి పదార్థము:

మహారత్నపీఠే = గొప్ప రత్నపీఠమునందు, శుభే = శుభకరమైన, కల్పమూలే = కల్పవృక్షము క్రింద, సుఖాసీనం = సుఖముగా కూర్చున్నవాడిని, ఆదిత్యకోటిప్రకాశం = కోట్ల సూర్యుల కాంతిని మించిన తేజస్సు కలవాడిని, సదా = ఎల్లప్పుడు, జానకీలక్ష్మణోపేతం = సీతాలక్ష్మణులతో కూడి ఉన్నవాడిని, ఏకం = అద్వితీయుడిని, సదా = నిరంతరము, రామచంద్రం = శ్రీరామచంద్రుడిని, అహం = నేను, భజే = భజిస్తున్నాను, అహం = నేను, భజే = భజిస్తున్నాను.

తాత్పర్యము:

గొప్ప రత్నపీఠంపై, శుభకరమైన కల్పవృక్షం క్రింద సుఖముగా ఆసీనుడై, కోట్ల సూర్యుల కాంతితో ప్రకాశిస్తూ, ఎల్లప్పుడూ సీతాలక్ష్మణులతో కూడి ఉన్న ఆ అద్వితీయ శ్రీరామచంద్రుని నేను నిరంతరం భజిస్తున్నాను.

విశేషములు:

శ్రీరాముని దివ్యమైన రూపము, ఆయన కొలువు తీరిన తీరు, ఆయన తేజస్సు, మరియు ఆయన పరివారముతో కూడిన అలంకారము ఈ శ్లోకంలో వర్ణించబడ్డాయి.

---

క్వణద్రత్నమఞ్జీరపాదారవిన్దం

లసన్మేఖలాచారుపీతామ్బరాఢ్యమ్ ;

మహారత్నహారోల్లసత్కౌస్తుభాఙ్గం

నదచ్చఞ్చరీమఞ్జరీలోలమాలమ్ . 5 .

పదవిభాగము:

క్వణద్రత్నమఞ్జీరపాదారవిన్దం (క్వణత్ + రత్న + మఞ్జీర + పాదారవిన్దం), లసన్మేఖలాచారుపీతామ్బరాఢ్యమ్ (లసత్ + మేఖలా + చారు + పీతామ్బర + ఆఢ్యమ్), మహారత్నహారోల్లసత్కౌస్తుభాఙ్గం (మహారత్న + హార + ఉల్లసత్ + కౌస్తుభ + అఙ్గం), నదచ్చఞ్చరీమఞ్జరీలోలమాలమ్ (నదత్ + చఞ్చరీ + మఞ్జరీ + లోల + మాలమ్).

అన్వయము:

క్వణద్రత్నమఞ్జీరపాదారవిందం, లసన్మేఖలాచారుపీతాంబరాఢ్యం, మహారత్నహారోల్లసత్కౌస్తుభాంగం, నదచ్చంచరీమంజరీలోలమాలం (రామం ప్రపద్యే - పూర్వ శ్లోకం నుండి).

ప్రతి పదార్థము:

క్వణత్ = ధ్వనిస్తున్న, రత్న = రత్నములు పొదిగిన, మంజీర = అందెలతో కూడిన, పాదారవిందం = పద్మముల వంటి పాదములు కలవాడిని, లసత్ = ప్రకాశిస్తున్న, మేఖలా = మొలనూలుతో, చారు = అందమైన, పీతాంబర = పీతాంబరముచే, ఆఢ్యం = అలంకరింపబడినవాడిని, మహారత్నహార = గొప్ప రత్నహారముచే, ఉల్లసత్ = ప్రకాశిస్తున్న, కౌస్తుభ = కౌస్తుభము కల, అంగం = శరీరము కలవాడిని, నదత్ = ధ్వనిస్తున్న, చంచరీ = తుమ్మెదల, మంజరీ = గుంపులతో, లోల = కదలుతున్న, మాలం = పూలదండ కలవాడిని (రాముడిని ప్రపద్యే).

తాత్పర్యము:

శ్రీరాముని ధ్వనిస్తున్న రత్నమయ అందెలతో కూడిన పద్మసదృశ పాదాలను, ప్రకాశిస్తున్న మొలనూలుతో కూడిన అందమైన పీతాంబరమును, గొప్ప రత్నహారముచే ప్రకాశిస్తున్న కౌస్తుభముతో కూడిన శరీరాన్ని, ధ్వనిస్తున్న తుమ్మెదల గుంపులతో కదలుతున్న పూలదండలను నేను స్మరిస్తున్నాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం శ్రీరాముని శారీరక సౌందర్యాన్ని, ఆయన ధరించిన ఆభరణాలను, వస్త్రాలను, ఆయనపై అలంకరించబడిన పూలదండలను వర్ణించి, ఆయన దివ్య స్వరూపాన్ని కళ్ళకు కట్టినట్లు చూపుతుంది.

---

లసచ్చన్ద్రికాస్మేరశోణాధరాభం

సముద్యత్పతఙ్గేన్దుకోటిప్రకాశమ్ ;

నమద్బ్రహ్మరుద్రాదికోటీరరత్న-

స్ఫురత్కాన్తినీరాజనారాధితాఙ్ఘ్రిమ్ . 6 .

పదవిభాగము:

లసచ్చన్ద్రికాస్మేరశోణాధరాభం (లసత్ + చన్ద్రికా + స్మేర + శోణ + అధరాభం), సముద్యత్పతఙ్గేన్దుకోటిప్రకాశమ్ (సముద్యత్ + పతఙ్గ + ఇందు + కోటి + ప్రకాశమ్), నమద్బ్రహ్మరుద్రాదికోటీరరత్నస్ఫురత్కాన్తినీరాజనారాధితాఙ్ఘ్రిమ్ (నమత్ + బ్రహ్మ + రుద్ర + ఆది + కోటీర + రత్న + స్ఫురత్ + కాన్తి + నీరాజన + ఆరాధిత + అఙ్ఘ్రిమ్).

అన్వయము:

లసచ్చంద్రికాస్మేరశోణాధరాభం, సముద్యత్పతంగేందుకోటిప్రకాశం, నమద్బ్రహ్మ రుద్రాదికోటీరరత్న స్ఫురత్కాంతినీరా జనారాధితాంఘ్రిం (రామం ప్రపద్యే).

ప్రతి పదార్థము:

లసత్ = ప్రకాశిస్తున్న, చంద్రికా = వెన్నెల వలె, స్మేర = చిరునవ్వుతో కూడిన, శోణ = ఎర్రనైన, అధరాభం = పెదవుల కాంతి కలవాడిని, సముద్యత్ = ఉదయిస్తున్న, పతంగ = సూర్యులు, ఇందు = చంద్రులు, కోటి = కోట్ల కొలది, ప్రకాశం = కాంతి కలవాడిని, నమత్ = నమస్కరిస్తున్న, బ్రహ్మ = బ్రహ్మ, రుద్ర = రుద్రుడు, ఆది = మొదలైన వారి, కోటీర = కిరీటముల యందలి, రత్న = రత్నముల, స్ఫురత్ = ప్రకాశిస్తున్న, కాంతి = కాంతులచే, నీరాజన = నీరాజనముతో, ఆరాధిత = పూజింపబడిన, అంఘ్రిమ్ = పాదములు కలవాడిని (రాముడిని ప్రపద్యే).

తాత్పర్యము:

ప్రకాశిస్తున్న వెన్నెల వంటి చిరునవ్వుతో కూడిన ఎర్రని పెదవుల కాంతి కలవాడిని, ఉదయిస్తున్న కోట్ల సూర్యచంద్రుల కాంతిని మించిన తేజస్సు కలవాడిని, బ్రహ్మ, రుద్రుడు మొదలైన దేవతలు తమ కిరీటములలోని రత్నముల కాంతులతో నీరాజనమిచ్చి పూజించే పాదములు కలవాడిని (శ్రీరాముని నేను ఆశ్రయిస్తున్నాను).

విశేషములు:

శ్రీరాముని దివ్యమైన చిరునవ్వు, ఆయన అద్భుతమైన తేజస్సు, మరియు సకల దేవతలు కూడా ఆయన పాదాలకు నమస్కరించి పూజించే వైభవము ఈ శ్లోకంలో వర్ణించబడ్డాయి.

---

పురః ప్రాఞ్జలీనాఞ్జనేయాదిభక్తా-

న్స్వచిన్ముద్రయా భద్రయా బోధయన్తమ్ ;

భజే౽హం భజే౽హం సదా రామచన్ద్రం

త్వదన్యం న మన్యే న మన్యే న మన్యే . 7 .

పదవిభాగము:

పురః, ప్రాంజలీనాంజనేయాదిభక్తాన్ (ప్రాంజలీన్ + ఆంజనేయ + ఆది + భక్తాన్), స్వచిన్ముద్రయా, భద్రయా, బోధయన్తమ్, భజేఽహం (భజే + అహమ్), భజేఽహం (భజే + అహమ్), సదా, రామచన్ద్రం, త్వదన్యం (త్వత్ + అన్యం), న, మన్యే, న, మన్యే, న, మన్యే.

అన్వయము:

పురః ప్రాంజలీన్ ఆంజనేయాదిభక్తాన్ స్వచిన్ముద్రయా భద్రయా బోధయంతం సదా రామచంద్రం అహం భజే అహం భజే. త్వదన్యం న మన్యే న మన్యే న మన్యే.

ప్రతి పదార్థము:

పురః = ఎదుట, ప్రాంజలీన్ = దోసిలి ఒగ్గి నమస్కరిస్తున్న, ఆంజనేయ = అంజనాసుతుడైన హనుమంతుడు, ఆది = మొదలైన, భక్తాన్ = భక్తులను, స్వచిన్ముద్రయా = తన జ్ఞానముద్రతో, భద్రయా = శుభకరమైన, బోధయంతం = ఉపదేశిస్తున్నవాడిని, సదా = ఎల్లప్పుడు, రామచంద్రం = శ్రీరామచంద్రుడిని, అహం = నేను, భజే = భజిస్తున్నాను, అహం = నేను, భజిస్తున్నాను, త్వదన్యం = నీవు తప్ప మరొకరిని, న = కాదు, మన్యే = భావించను, న = కాదు, మన్యే = భావించను, న = కాదు, మన్యే = భావించను.

తాత్పర్యము:

తన ఎదుట దోసిలి ఒగ్గి నమస్కరిస్తున్న అంజనాసుతుడైన హనుమంతుడు మొదలైన భక్తులకు తన శుభకరమైన జ్ఞానముద్రతో ఉపదేశిస్తున్న శ్రీరామచంద్రుని నేను నిరంతరం భజిస్తున్నాను. నిన్ను తప్ప మరొక దైవాన్ని నేను భావించను, భావించను, భావించను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం శ్రీరాముని భక్తవాత్సల్యాన్ని, ఆయన జ్ఞానప్రదాతృత్వాన్ని, మరియు భక్తులకు ఆయన అభయప్రదానాన్ని తెలియజేస్తుంది. భక్తుని అనన్య భక్తిని కూడా ఇది స్పష్టంగా వ్యక్తం చేస్తుంది.

---

యదా మత్సమీపం కృతాన్తః సమేత్య

ప్రచణ్డప్రకోపైర్భటైర్భీషయేన్మామ్ ;

తదావిష్కరోషి త్వదీయం స్వరూపం

సదాపత్ప్రణాశం సకోదణ్డబాణమ్ . 8 .

పదవిభాగము:

యదా, మత్సమీపం (మత్ + సమీపం), కృతాన్తః, సమేత్య (సమ్ + ఏత్య), ప్రచణ్డప్రకోపైర్భటైర్భీషయేన్మామ్ (ప్రచణ్డ + ప్రకోపైః + భటైః + భీషయేత్ + మామ్), తదావిష్కరోషి (తదా + ఆవిష్కరోషి), త్వదీయం, స్వరూపం, సదాపత్ప్రణాశం (సదా + ఆపత్ + ప్రణాశం), సకోదణ్డబాణమ్ (స + కోదణ్డ + బాణమ్).

అన్వయము:

యదా కృతాంతః మత్సమీపం సమేత్య ప్రచండప్రకోపైః భటైః మాం భీషయేత్, తదా త్వదీయం సదాపత్ప్రణాశం సకోదండబాణం స్వరూపం ఆవిష్కరోషి.

ప్రతి పదార్థము:

యదా = ఎప్పుడు, కృతాంతః = యముడు, మత్సమీపం = నా దగ్గరకు, సమేత్య = వచ్చి, ప్రచండప్రకోపైః = భయంకరమైన కోపముతో కూడిన, భటైః = దూతలచే, మాం = నన్ను, భీషయేత్ = భయపెట్టెనో, తదా = అప్పుడు, త్వదీయం = నీయొక్క, సదాపత్ప్రణాశం = ఎల్లప్పుడు ఆపదలను నాశనం చేసే, సకోదండబాణం = ధనుర్భాణములతో కూడిన, స్వరూపం = స్వరూపమును, ఆవిష్కరోషి = ప్రకటిస్తావు.

తాత్పర్యము:

యముడు తన భయంకరమైన దూతలతో నన్ను భయపెట్టడానికి నా దగ్గరకు వచ్చినప్పుడు, అప్పుడు నీవు ఆపదలను నాశనం చేసే ధనుర్భాణములతో కూడిన నీ స్వరూపాన్ని ప్రదర్శించు.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం భక్తుడు మృత్యుభయము నుండి రక్షించమని శ్రీరాముని వేడుకోవడం, మరియు ఆపత్కాలంలో శ్రీరాముడు ధనుర్భాణాలతో వచ్చి రక్షిస్తాడనే విశ్వాసాన్ని వ్యక్తం చేస్తుంది.

---

నిజే మానసే మన్దిరే సన్నిధేహి

ప్రసీద ప్రసీద ప్రభో రామచన్ద్ర ;

ససౌమిత్రిణా కైకయీనన్దనేన

స్వశక్త్యానుభక్త్యా చ సంసేవ్యమాన . 9 .

పదవిభాగము:

నిజే, మానసే, మన్దిరే, సన్నిధేహి, ప్రసీద, ప్రసీద, ప్రభో, రామచన్ద్ర, ససౌమిత్రిణా (స + సౌమిత్రిణా), కైకయీనన్దనేన, స్వశక్త్యానుభక్త్యా (స్వశక్త్యా + అనుభక్త్యా) చ, సంసేవ్యమాన.

అన్వయము:

ప్రభో రామచంద్ర, నిజే మానసే మందిరే సన్నిధేహి. ప్రసీద ప్రసీద. ససౌమిత్రిణా కైకయీనందనేన స్వశక్త్యానుభక్త్యా చ సంసేవ్యమాన (త్వమ్).

ప్రతి పదార్థము:

ప్రభో = ఓ ప్రభూ, రామచంద్ర = శ్రీరామచంద్రా, నిజే = నా యొక్క, మానసే = మనస్సు అనే, మందిరే = మందిరములో, సన్నిధేహి = నివసించుము, ప్రసీద = ప్రసన్నుడవు కమ్ము, ప్రసీద = ప్రసన్నుడవు కమ్ము, ససౌమిత్రిణా = లక్ష్మణుడితో కూడిన, కైకయీనందనేన = భరతుడిచే, స్వశక్త్యా = తన శక్తితో, అనుభక్త్యా = మరియు భక్తితో, చ = కూడా, సంసేవ్యమాన = సేవింపబడుతున్నవాడా.

తాత్పర్యము:

ఓ ప్రభూ రామచంద్రా! నీవు నా మనస్సు అనే మందిరంలో స్థిరముగా నివసించుము. లక్ష్మణుడితో, భరతుడితో తన శక్తికి తగిన భక్తితో సేవింపబడుతున్నవాడా, నీవు ప్రసన్నుడవు కమ్ము, ప్రసన్నుడవు కమ్ము.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం భక్తుడు శ్రీరాముని తన మనస్సులో స్థిరముగా నివసించమని ప్రార్థించడం, మరియు శ్రీరాముని లక్ష్మణ భరతులచే సేవింపబడే వైభవాన్ని ప్రస్తావించడం ద్వారా ఆయన సర్వోన్నతత్వాన్ని తెలియజేస్తుంది.

---

స్వభక్తాగ్రగణ్యైః కపీశైర్మహీశై-

రనీకైరనేకైశ్చ రామ ప్రసీద ;

నమస్తే నమో’స్త్వీశ రామ ప్రసీద

ప్రశాధి ప్రశాధి ప్రకాశం ప్రభో మామ్ . 10 .

పదవిభాగము:

స్వభక్తాగ్రగణ్యైః (స్వ + భక్త + అగ్రగణ్యైః), కపీశైః, మహీశైః, అనీకైః, అనేకైః, చ, రామ, ప్రసీద, నమస్తే, నమోఽస్త్వీశ (నమః + అస్తు + ఈశ), రామ, ప్రసీద, ప్రశాధి, ప్రశాధి, ప్రకాశం, ప్రభో, మామ్.

అన్వయము:

రామ, స్వభక్తాగ్రగణ్యైః కపీశైః మహీశైః అనేకైః అనీకైః చ ప్రసీద. ఈశ రామ, నమస్తే అస్తు. ప్రసీద. ప్రభో, మాం ప్రశాధి ప్రశాధి ప్రకాశం.

ప్రతి పదార్థము:

రామ = ఓ రామా, స్వభక్తాగ్రగణ్యైః = తమ భక్తులలో అగ్రగణ్యులైన, కపీశైః = వానరాధిపతులతో (సుగ్రీవాదులతో), మహీశైః = రాజులతో (విభీషణాదులతో), అనేకైః = అనేకమైన, అనీకైః = సేనలచే, చ = కూడా (సేవింపబడుతున్నవాడా), ప్రసీద = ప్రసన్నుడవు కమ్ము, ఈశ = ఓ ఈశ్వరా, రామ = రామా, నమస్తే = నీకు నమస్కారము, అస్తు = అగుగాక, ప్రసీద = ప్రసన్నుడవు కమ్ము, ప్రభో = ప్రభూ, మాం = నన్ను, ప్రశాధి = రక్షించు, ప్రశాధి = రక్షించు, ప్రకాశం = జ్ఞానవంతముగా (చేయుము).

తాత్పర్యము:

ఓ రామా! నీ భక్తులలో అగ్రగణ్యులైన వానరాధిపతులు, రాజులు, మరియు అనేక సైన్యములచే సేవింపబడుతున్నవాడా, ప్రసన్నుడవు కమ్ము. ఓ ఈశ్వరా రామా! నీకు నమస్కారము. ప్రసన్నుడవు కమ్ము. ప్రభూ, నన్ను రక్షించు, రక్షించు. జ్ఞానవంతునిగా చేయుము.

విశేషములు:

శ్రీరాముని పరివారము, ఆయన అనుగ్రహము, మరియు భక్తుని రక్షణ కొరకు ప్రార్థన ఈ శ్లోకంలో వ్యక్తమవుతున్నాయి. భక్తుడు జ్ఞానోదయం కోసం కూడా ప్రార్థిస్తున్నాడు.

---

త్వమేవాసి దైవం పరం మే యదేకం

సుచైతన్యమేతత్త్వదన్యం న మన్యే ;

యతో’భూదమేయం వియద్వాయుతేజో-

జలోర్వ్యాదికార్యం చరం చాచరం చ . 11 .

పదవిభాగము:

త్వమేవాసి (త్వం + ఏవ + అసి), దైవం, పరం, మే, యదేకం (యత్ + ఏకమ్), సుచైతన్యమేతత్త్వదన్యం (సుచైతన్యమ్ + ఏతత్ + త్వత్ + అన్యం), న, మన్యే, యతోఽభూదమేయం (యతః + అభూత్ + అమేయం), వియత్, వాయు, తేజః, జలోర్వ్యాదికార్యం (జల + ఉర్వి + ఆది + కార్యం), చరం, చ, అచరం, చ.

అన్వయము:

త్వమేవ మే పరం దైవం అసి యత్ ఏకం సుచైతన్యం ఏతత్. యతః అమేయం వియద్వాయుతేజోజలోర్వ్యాదికార్యం చరం చ అచరం చ అభూత్ త్వదన్యం న మన్యే.

ప్రతి పదార్థము:

త్వం = నీవే, ఏవ = మాత్రమే, మే = నా యొక్క, పరం = శ్రేష్ఠమైన, దైవం = దైవము, అసి = అయి ఉన్నావు, యత్ = ఏది, ఏకం = అద్వితీయమైన, సుచైతన్యం = శుద్ధ చైతన్యమో, ఏతత్ = అది నీవే, యతః = ఎవరి నుండి అయితే, అమేయం = అంతులేని, వియత్ = ఆకాశము, వాయు = వాయువు, తేజః = అగ్ని, జల = నీరు, ఉర్వి = భూమి, ఆది = మొదలైన, కార్యం = సృష్టి కార్యము, చరం = కదిలేవి, చ = మరియు, అచరం = కదలనివి, చ = కూడా, అభూత్ = పుట్టెనో. త్వదన్యం =అటువంటి నిన్ను  తప్ప మరొకటి, న = కాదు, మన్యే = భావించను,

తాత్పర్యము:

నీవే నా శ్రేష్ఠమైన దైవము. నీవే అద్వితీయమైన శుద్ధ చైతన్యము. ఎందుకంటే నీ నుండి అంతులేని ఆకాశము, వాయువు, అగ్ని, నీరు, భూమి మొదలైన సమస్త చరాచర సృష్టి జనించింది. నిన్ను తప్ప మరొకరిని నేను దైవంగా భావించను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం శ్రీరాముని పరబ్రహ్మ స్వరూపంగా, సృష్టికర్తగా, సర్వాంతర్యామిగా, మరియు శుద్ధ చైతన్యంగా కీర్తిస్తుంది. ఆయన సర్వశక్తిమంతుడని, సృష్టికి మూలమని స్పష్టం చేస్తుంది.

---

నమః సచ్చిదానన్దరూపాయ తస్మై

నమో దేవదేవాయ రామాయ తుభ్యమ్ ;

నమో జానకీజీవితేశాయ తుభ్యం

నమః పుణ్డరీకాయతాక్షాయ తుభ్యమ్ . 12 .

పదవిభాగము:

నమః, సచ్చిదానన్దరూపాయ (సత్ + చిత్ + ఆనంద + రూపాయ), తస్మై, నమః, దేవదేవాయ, రామాయ, తుభ్యమ్, నమః, జానకీజీవితేశాయ (జానకీ + జీవిత + ఈశాయ), తుభ్యం, నమః, పుణ్డరీకాయతాక్షాయ (పుణ్డరీక + ఆయత + అక్షాయ), తుభ్యమ్.

అన్వయము:

తస్మై సచ్చిదానందరూపాయ నమః. దేవదేవాయ రామాయ తుభ్యం నమః. జానకీజీవితేశాయ తుభ్యం నమః. పుండరీకాయతాక్షాయ తుభ్యం నమః.

ప్రతి పదార్థము:

తస్మై = ఆ, సచ్చిదానందరూపాయ = సచ్చిదానంద స్వరూపుడైనవాడికి, నమః = నమస్కారము, దేవదేవాయ = దేవతలకు దేవుడైన, రామాయ = శ్రీరాముడికి, తుభ్యం = నీకు, నమః = నమస్కారము, జానకీజీవితేశాయ = జానకికి ప్రాణనాథుడైనవాడికి, తుభ్యం = నీకు, నమః = నమస్కారము, పుండరీకాయతాక్షాయ = పద్మముల వంటి విశాలమైన కన్నులు కలవాడికి, తుభ్యం = నీకు, నమః = నమస్కారము.

తాత్పర్యము:

సచ్చిదానంద స్వరూపుడైన ఆ శ్రీరామునికి నమస్కారము. దేవతలకు దేవుడైన శ్రీరామునికి నీకు నమస్కారము. జానకికి ప్రాణనాథుడైన నీకు నమస్కారము. పద్మముల వంటి విశాలమైన కన్నులు కల నీకు నమస్కారము.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం శ్రీరాముని సచ్చిదానంద స్వరూపాన్ని, దేవతలందరికీ అధిపతిగా, సీతాపతిగా, మరియు ఆయన సౌందర్యాన్ని పద్మనేత్రునిగా వర్ణిస్తూ నమస్కరిస్తుంది.

---

నమో భక్తియుక్తానురక్తాయ తుభ్యం

నమః పుణ్యపుఞ్జైకలభ్యాయ తుభ్యమ్ ;

నమో వేదవేద్యాయ చాద్యాయ పుంసే

నమః సున్దరాయేన్దిరావల్లభాయ . 13 .

పదవిభాగము:

నమః, భక్తియుక్తానురక్తాయ (భక్తి + యుక్త + అనురక్తాయ), తుభ్యం, నమః, పుణ్యపుఞ్జైకలభ్యాయ (పుణ్య + పుఞ్జ + ఏక + లభ్యాయ), తుభ్యమ్, నమః, వేదవేద్యాయ, చాద్యాయ (చ + ఆద్యాయ), పుంసే, నమః, సున్దరాయేన్దిరావల్లభాయ (సున్దరాయ + ఇన్దిరా + వల్లభాయ).

అన్వయము:

భక్తియుక్తానురక్తాయ తుభ్యం నమః. పుణ్యపుంజైకలభ్యాయ తుభ్యం నమః. వేదవేద్యాయ చ ఆద్యాయ పుంసే నమః. సుందరాయ ఇందిరావల్లభాయ నమః.

ప్రతి పదార్థము:

భక్తియుక్తానురక్తాయ = భక్తితో కూడిన వారి యందు ప్రేమ కలవాడికి, తుభ్యం = నీకు, నమః = నమస్కారము, పుణ్యపుంజైకలభ్యాయ = పుణ్యరాశి చేత మాత్రమే పొందదగినవాడికి, తుభ్యం = నీకు, నమః = నమస్కారము, వేదవేద్యాయ = వేదములచే తెలియదగినవాడికి, చ = మరియు, ఆద్యాయ = ఆది పురుషుడైన, పుంసే = పురుషుడికి, నమః = నమస్కారము, సుందరాయ = అందమైనవాడికి, ఇందిరావల్లభాయ = లక్ష్మీదేవికి ప్రియుడైనవాడికి, నమః = నమస్కారము.

తాత్పర్యము:

భక్తితో కూడిన వారి యందు ప్రేమ కల నీకు నమస్కారము. పుణ్యరాశి చేత మాత్రమే పొందదగిన నీకు నమస్కారము. వేదములచే తెలియదగిన, ఆది పురుషుడైన నీకు నమస్కారము. అందమైన, లక్ష్మీదేవికి ప్రియుడైన నీకు నమస్కారము.

విశేషములు:

శ్రీరాముని భక్తవాత్సల్యాన్ని, పుణ్యము ద్వారానే ఆయనను పొందగలగడాన్ని, వేదవేద్యుడని, ఆదిపురుషుడని, సౌందర్యవంతుడని, మరియు లక్ష్మీపతియని ఈ శ్లోకం కీర్తిస్తుంది.

---

నమో విశ్వకర్త్రే నమో విశ్వహర్త్రే

నమో విశ్వభోక్త్రే నమో విశ్వమాత్రే ;

నమో విశ్వనేత్రే నమో విశ్వజేత్రే

నమో విశ్వపిత్రే నమో విశ్వమాత్రే . 14 .

పదవిభాగము:

నమః, విశ్వకర్త్రే (విశ్వ + కర్త్రే), నమః, విశ్వహర్త్రే (విశ్వ + హర్త్రే), నమః, విశ్వభోక్త్రే (విశ్వ + భోక్త్రే), నమః, విశ్వమాత్రే (విశ్వ + మాత్రే), నమః, విశ్వనేత్రే (విశ్వ + నేత్రే), నమః, విశ్వజేత్రే (విశ్వ + జేత్రే), నమః, విశ్వపిత్రే (విశ్వ + పిత్రే), నమః, విశ్వమాత్రే (విశ్వ + మాత్రే).

అన్వయము:

విశ్వకర్త్రే నమః. విశ్వహర్త్రే నమః. విశ్వభోక్త్రే నమః. విశ్వమాత్రే నమః. విశ్వనేత్రే నమః. విశ్వజేత్రే నమః. విశ్వపిత్రే నమః. విశ్వమాత్రే నమః.

ప్రతి పదార్థము:

విశ్వకర్త్రే = విశ్వమును సృష్టించువాడికి, నమః = నమస్కారము, విశ్వహర్త్రే = విశ్వమును సంహరించువాడికి, నమః = నమస్కారము, విశ్వభోక్త్రే = విశ్వమును అనుభవించువాడికి, నమః = నమస్కారము, విశ్వమాత్రే = విశ్వమును కొలుచువాడికి (లేదా విశ్వానికి తల్లి వంటివాడికి), నమః = నమస్కారము, విశ్వనేత్రే = విశ్వానికి కన్ను వంటివాడికి, నమః = నమస్కారము, విశ్వజేత్రే = విశ్వాన్ని జయించినవాడికి, నమః = నమస్కారము, విశ్వపిత్రే = విశ్వానికి తండ్రి వంటివాడికి, నమః = నమస్కారము, విశ్వమాత్రే = విశ్వానికి తల్లి వంటివాడికి, నమః = నమస్కారము.

తాత్పర్యము:

విశ్వాన్ని సృష్టించేవాడికి నమస్కారము. విశ్వాన్ని సంహరించేవాడికి నమస్కారము. విశ్వాన్ని అనుభవించేవాడికి నమస్కారము. విశ్వాన్ని కొలిచేవాడికి నమస్కారము. విశ్వానికి కన్ను వంటివాడికి నమస్కారము. విశ్వాన్ని జయించినవాడికి నమస్కారము. విశ్వానికి తండ్రి వంటివాడికి నమస్కారము. విశ్వానికి తల్లి వంటివాడికి నమస్కారము.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం శ్రీరాముని సర్వవ్యాపకత్వాన్ని, ఆయన సృష్టి, స్థితి, లయ కారణత్వాన్ని, మరియు ఆయన విశ్వానికి తండ్రి, తల్లి, కన్ను వంటివాడని తెలియజేస్తుంది. ఆయన విశ్వరూపమును ఇది సూచిస్తుంది.

---

నమస్తే నమస్తే సమస్తప్రపఞ్చ-

ప్రభోగప్రయోగప్రమాణప్రవీణ ;

మదీయం మనస్త్వత్పదద్వన్ద్వసేవాం

విధాతుం ప్రవృత్తం సుచైతన్యసిద్ధ్యై . 15.

పదవిభాగము:

నమస్తే, నమస్తే, సమస్తప్రపఞ్చప్రభోగప్రయోగప్రమాణప్రవీణ (సమస్త + ప్రపఞ్చ + ప్రభోగ + ప్రయోగ + ప్రమాణ + ప్రవీణ), మదీయం, మనస్త్వత్పదద్వన్ద్వసేవాం (మనః + త్వత్ + పద + ద్వన్ద్వ + సేవాం), విధాతుం, ప్రవృత్తం, సుచైతన్యసిద్ధ్యై (సుచైతన్య + సిద్ధ్యై).

అన్వయము:

సమస్తప్రపంచప్రభోగప్రయోగప్రమాణప్రవీణ, నమస్తే నమస్తే. మదీయం మనః సుచైతన్యసిద్ధ్యై త్వత్పదద్వంద్వసేవాం విధాతుం ప్రవృత్తం.

ప్రతి పదార్థము:

సమస్త = సమస్తమైన, ప్రపంచ = ప్రపంచమునకు సంబంధించిన, ప్రభోగ = భోగములలో, ప్రయోగ = ప్రయోగములలో, ప్రమాణ = ప్రమాణములలో, ప్రవీణ = నిపుణుడా, నమస్తే = నీకు నమస్కారము, నమస్తే = నీకు నమస్కారము, మదీయం = నా యొక్క, మనః = మనస్సు, త్వత్పదద్వంద్వసేవాం = నీ పాదయుగ్మ సేవను, విధాతుం = చేయుటకు, ప్రవృత్తం = ప్రవర్తించింది, సుచైతన్యసిద్ధ్యై = ఉత్తమమైన చైతన్యమును పొందుటకు.

తాత్పర్యము:

సమస్త ప్రపంచ వ్యవహారములలో, భోగములలో, ప్రయోగములలో, ప్రమాణములలో నిపుణుడా, నీకు నమస్కారము, నీకు నమస్కారము. ఉత్తమమైన చైతన్యాన్ని పొందుటకు నా మనస్సు నీ పాదయుగ్మాన్ని సేవించడానికి ప్రవర్తించింది.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం భక్తుడు శ్రీరాముని సర్వజ్ఞునిగా, సర్వనిపుణునిగా కీర్తిస్తూ, తన మనస్సును శ్రీరామపాద సేవకు అంకితం చేస్తున్నానని, దాని ద్వారా జ్ఞానమును, మోక్షమును పొందగోరుతున్నానని తెలియజేస్తుంది.

---

శిలాపి త్వదఙ్ఘ్రిక్షమాసఙ్గిరేణు-

ప్రసాదాద్ధి చైతన్యమాధత్త రామ ;

నరస్త్వత్పదద్వన్ద్వసేవావిధానా-

త్సుచైతన్యమేతీతి కిం చిత్రమత్ర . 16 .

పదవిభాగము:

శిలాపి (శిలా + అపి), త్వదఙ్ఘ్రిక్షమాసఙ్గిరేణుప్రసాదాద్ధి (త్వత్ + అంఘ్రి + క్షమా + సంగి + రేణు + ప్రసాదాత్ + హి), చైతన్యమాధత్త (చైతన్యమ్ + ఆధత్త), రామ, నరః, త్వత్పదద్వన్ద్వసేవావిధానాత్ (త్వత్ + పద + ద్వన్ద్వ + సేవా + విధానాత్), సుచైతన్యమేతి (సుచైతన్యమ్ + ఏతి), ఇతి, కిం, చిత్రమ్, అత్ర.

అన్వయము:

రామ, శిలా అపి త్వదంఘ్రిక్షమాసంగిరేణుప్రసాదాత్ హి చైతన్యం ఆధత్త. నరః త్వత్పదద్వంద్వసేవావిధానాత్ సుచైతన్యం ఏతి ఇతి అత్ర కిం చిత్రం.

ప్రతి పదార్థము:

రామ = ఓ రామా, శిలా = రాయి, అపి = కూడా, త్వదఘ్రి = నీ పాదముల, క్షమా = భూమి యందు, సంగి = అంటిన, రేణు = ధూళి యొక్క, ప్రసాదాత్ = అనుగ్రహము వలన, హి = నిశ్చయముగా, చైతన్యం = చైతన్యమును, ఆధత్త = పొందెను, నరః = మానవుడు, త్వత్పదద్వంద్వసేవావిధానాత్ = నీ పాదయుగ్మ సేవను చేయుట వలన, సుచైతన్యం = ఉత్తమమైన చైతన్యమును, ఏతి = పొందును, ఇతి = అని, అత్ర = ఇందులో, కిం = ఏమి, చిత్రం = ఆశ్చర్యము.

తాత్పర్యము:

ఓ రామా! నీ పాదముల భూమియందు అంటిన ధూళి యొక్క అనుగ్రహము వలన రాయి కూడా చైతన్యమును పొందెను. మానవుడు నీ పాదయుగ్మ సేవను చేయుట వలన ఉత్తమమైన చైతన్యమును పొందునంటే ఇందులో ఆశ్చర్యమేమున్నది?

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం అహల్య వృత్తాంతాన్ని సూచిస్తుంది, శ్రీరామపాదధూళి మహిమను, అది శిలను కూడా చైతన్యవంతం చేయగలదని తెలియజేస్తుంది. శ్రీరామ సేవ ద్వారా మానవులు సులభంగా మోక్షాన్ని పొందగలరని స్పష్టం చేస్తుంది.

---

పవిత్రం చరిత్రం విచిత్రం త్వదీయం

నరా యే స్మరన్త్యన్వహం రామచన్ద్ర ;

భవన్తం భవాన్తం భరన్తం భజన్తో

లభన్తే కృతాన్తం న పశ్యన్త్యతో’న్తే . 17 .

పదవిభాగము:

పవిత్రం, చరిత్రం, విచిత్రం, త్వదీయం, నరా, యే, స్మరన్త్యన్వహం (స్మరన్తి + అన్వహం), రామచన్ద్ర, భవన్తం, భవాన్తం, భరన్తం, భజన్తః, లభన్తే, కృతాన్తం, న, పశ్యన్తి, అతః, అంతే.

అన్వయము:

రామచంద్ర, త్వదీయం చరిత్రం పవిత్రం విచిత్రం. యే నరాః అన్వహం భవంతం భవాంతం భరంతం భజంతః స్మరంతి, తే అంతే కృతాంతం న పశ్యంతి అతః లభంతే.

ప్రతి పదార్థము:

రామచంద్ర = ఓ రామచంద్రా, త్వదీయం = నీ యొక్క, చరిత్రం = చరిత్ర, పవిత్రం = పవిత్రమైనది, విచిత్రం = ఆశ్చర్యకరమైనది, యే = ఏ, నరా = మానవులు, అన్వహం = ప్రతిరోజు, భవంతం = నిన్ను, భవాంతం = సంసారమునకు అంతము కలిగించువాడిని, భరంతం = పోషించువాడిని, భజంతః = భజిస్తున్నవారై, స్మరంతి = స్మరిస్తారో, తే = వారు, అంతే = చివరలో (మరణ సమయమున), కృతాంతం = యముడిని, న = కాదు, పశ్యంతి = చూడరు, అతః = అందువలన, లభంతే = పొందుతారు.

తాత్పర్యము:

ఓ రామచంద్రా! నీ చరిత్ర పవిత్రమైనది, ఆశ్చర్యకరమైనది. ఏ మానవులు ప్రతిరోజు నిన్ను, సంసారానికి అంతము కలిగించేవాడిని, పోషించేవాడిని, భజిస్తూ స్మరిస్తారో, వారు చివరలో యముడిని చూడరు, (మోక్షమును) పొందుతారు.

విశేషములు:

శ్రీరామ చరిత్ర స్మరణ వలన లభించే పుణ్యాన్ని, సంసార బంధాల నుండి విముక్తిని, మృత్యుభయం లేకుండా మోక్షాన్ని పొందే విధానాన్ని ఈ శ్లోకం వివరిస్తుంది.

---

స పుణ్యః స గణ్యః శరణ్యో మమాయం

నరో వేద యో దేవచూడామణిం త్వామ్ ;

సదాకారమేకం చిదానన్దరూపం

మనోవాగగమ్యం పరం ధామ రామ . 18 .

పదవిభాగము:

సః, పుణ్యః, సః, గణ్యః, శరణ్యో (శరణ్యః), మమాయం (మమ + అయం), నరః, వేద, యః, దేవచూడామణిం, త్వామ్, సదాకారమేకం (సదాకారమ్ + ఏకం), చిదానన్దరూపం, మనోవాగగమ్యం, పరం, ధామ, రామ.

అన్వయము:

రామ, యః నరః దేవచూడామణిం త్వాం సదాకారం ఏకం చిదానందరూపం మనోవాగగమ్యం పరం ధామ వేద, సః పుణ్యః సః గణ్యః అయం మమ శరణ్యః.

ప్రతి పదార్థము:

రామ = ఓ రామా, యః = ఏ, నరః = మానవుడు, దేవచూడామణిం = దేవతలకు శిరోరత్నమైన, త్వాం = నిన్ను, సదాకారం = శాశ్వతమైన ఆకారము కలవాడిని, ఏకం = అద్వితీయుడిని, చిదానందరూపం = చిత్-ఆనంద స్వరూపుడిని, మనోవాగగమ్యం = మనస్సులకు వాక్కులకు అందనివాడిని, పరం = శ్రేష్ఠమైన, ధామ = తేజస్సుగా, వేద = తెలుసుకుంటాడో, సః = అతడు, పుణ్యః = పుణ్యాత్ముడు, సః = అతడు, గణ్యః = గణనీయుడు, అయం = ఇతడు, మమ = నాకు, శరణ్యః = శరణు ఇవ్వదగినవాడు.

తాత్పర్యము:

ఓ రామా! దేవతలకు శిరోరత్నమైన నిన్ను, శాశ్వతమైన ఆకారము కలవాడిని, అద్వితీయుడిని, చిత్-ఆనంద స్వరూపుడిని, మనస్సులకు వాక్కులకు అందనివాడిని, శ్రేష్ఠమైన తేజస్సుగా ఏ మానవుడు తెలుసుకుంటాడో, అతడు పుణ్యాత్ముడు, అతడు గణనీయుడు, ఇతడు నాకు శరణు ఇవ్వదగినవాడు.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం శ్రీరాముని తత్త్వాన్ని తెలుసుకున్న భక్తుని గొప్పదనాన్ని, ఆయన పుణ్యమును, మరియు అటువంటి భక్తుడు ఇతరులకు కూడా శరణ్యుడని తెలియజేస్తుంది. శ్రీరాముని నిర్గుణ, సగుణ రూపాలను ఏకకాలంలో వర్ణిస్తుంది.

---

ప్రచణ్డప్రతాపప్రభావాభిభూత-

ప్రభూతారివీర ప్రభో రామచన్ద్ర ;

బలం తే కథం వర్ణ్యతే౽తీవ బాల్యే

యతో’ఖణ్డి చణ్డీశకోదణ్డదణ్డః . 19 .

పదవిభాగము:

ప్రచణ్డప్రతాపప్రభావాభిభూతప్రభూతారివీర (ప్రచణ్డ + ప్రతాప + ప్రభావ + అభిభూత + ప్రభూత + అరి + వీర), ప్రభో, రామచన్ద్ర, బలం, తే, కథం, వర్ణ్యతేఽతీవ (వర్ణ్యతే + అతీవ), బాల్యే, యతోఽఖణ్డి (యతః + అఖణ్డి), చణ్డీశకోదణ్డదణ్డః (చణ్డీశ + కోదణ్డ + దణ్డః).

అన్వయము:

ప్రభో రామచంద్ర, ప్రచండప్రతాపప్రభావాభిభూతప్రభూతారివీర. బాల్యే తే బలం కథం వర్ణ్యతే యతః చండీశకోదండదండః అఖండి.

ప్రతి పదార్థము:

ప్రభో = ఓ ప్రభూ, రామచంద్ర = శ్రీరామచంద్రా, ప్రచండ = భయంకరమైన, ప్రతాప = ప్రతాపముతో, ప్రభావ = ప్రభావముతో, అభిభూత = ఓడించబడిన, ప్రభూత = అనేకమైన, అరి = శత్రువులైన, వీర = వీరులు కలవాడా, తే = నీ యొక్క, బలం = బలము, కథం = ఎలా, వర్ణ్యతే = వర్ణించబడుతుంది, అతీవ = మిక్కిలి, బాల్యే = బాల్యమునందు, యతః = ఎవరి వలన అయితే, చండీశ = శివుని యొక్క, కోదండదండః = గొప్ప ధనుస్సు, అఖండి = విరువబడెనో.

తాత్పర్యము:

ఓ ప్రభూ రామచంద్రా! భయంకరమైన ప్రతాపముతో, ప్రభావముతో అనేక మంది శత్రువీరులను ఓడించినవాడా! నీ బలమును ఎలా వర్ణించగలం? ఎందుకంటే నీవు బాల్యమునందే శివుని గొప్ప ధనుస్సును విరిచితివి కదా!

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం శ్రీరాముని అద్భుతమైన పరాక్రమాన్ని, శివధనుర్భంగ వృత్తాంతాన్ని ప్రస్తావిస్తుంది. బాల్యంలోనే అటువంటి అసాధారణ కార్యం చేసిన ఆయన బలము అపరిమితమని తెలియజేస్తుంది.

---

దశగ్రీవముగ్రం సపుత్రం సమిత్రం

సరిద్దుర్గమధ్యస్థరక్షోగణేశమ్ ;

భవన్తం వినా రామ వీరో నరో వా-

’సురో వా౽మరో వా జయేత్కస్త్రిలోక్యామ్ . 20 .

పదవిభాగము:

దశగ్రీవముగ్రం (దశగ్రీవమ్ + ఉగ్రం), సపుత్రం, సమిత్రం, సరిద్దుర్గమధ్యస్థరక్షోగణేశమ్ (సరిత్ + దుర్గ + మధ్యస్థ + రక్షస్ + గణ + ఈశమ్), భవన్తం, వినా, రామ, వీరో (వీరః), వా, అసురో (అసురః), వా, అమరో (అమరః), వా, జయేత్, కః, త్రిలోక్యామ్.

అన్వయము:

రామ, భవంతం వినా త్రిలోక్యాం దశగ్రీవం ఉగ్రం సపుత్రం సమిత్రం సరిద్దుర్గమధ్యస్థరక్షోగణేశం కః వీరః నరః వా అసురః వా అమరః వా జయేత్.

ప్రతి పదార్థము:

రామ = ఓ రామా, భవంతం = నిన్ను, వినా = తప్ప, త్రిలోక్యాం = మూడు లోకములలో, దశగ్రీవం = రావణుడిని, ఉగ్రం = భయంకరమైనవాడిని, సపుత్రం = పుత్రులతో కూడినవాడిని, సమిత్రం = మిత్రులతో కూడినవాడిని, సరిత్ = నదులు, దుర్గ = దుర్గమమైన ప్రదేశాలు, మధ్యస్థ = మధ్యలో ఉన్న, రక్షస్ = రాక్షస, గణ = సమూహములకు, ఈశం = అధిపతిని, కః = ఎవరు, వీరః = వీరుడు, నరః = మానవుడు, వా = లేక, అసురః = అసురుడు, వా = లేక, అమరః = దేవత, వా = లేక, జయేత్ = జయిస్తాడు.

తాత్పర్యము:

ఓ రామా! నిన్ను తప్ప, మూడు లోకములలో భయంకరమైన, పుత్రమిత్రులతో కూడిన, నదులు మరియు దుర్గమమైన ప్రదేశాల మధ్య ఉన్న రాక్షస సమూహాలకు అధిపతి అయిన రావణుడిని ఏ వీరుడు, మానవుడు, అసురుడు, దేవత జయించగలరు?

విశేషములు:

శ్రీరాముని అద్వితీయమైన పరాక్రమాన్ని, రావణుడిని సంహరించడానికి ఆయన మాత్రమే సమర్థుడని, త్రిలోకములలో మరెవరికీ ఆ శక్తి లేదని ఈ శ్లోకం ఉద్ఘాటిస్తుంది.

---

సదా రామ రామేతి రామామృతం తే

సదారామమానన్దనిష్యన్దకన్దమ్ ;

పిబన్తం నమన్తం సుదన్తం హసన్తం

హనూమన్తమన్తర్భజే తం నితాన్తమ్ . 21 .

పదవిభాగము:

సదా, రామ, రామ, ఇతి, రామామృతం, తే, సదారామమానన్దనిష్యన్దకన్దమ్ (సదా + ఆరామమ్ + ఆనంద + నిష్యన్ద + కన్దమ్), పిబన్తం, నమన్తం, సుదన్తం, హసన్తం, హనూమన్తమన్తర్భజే (హనూమంతమ్ + అంతర్ + భజే), తం, నితాన్తమ్.

అన్వయము:

తే రామ రామ ఇతి సదా రామామృతం సదారామం ఆనంద నిష్యంద కందం పిబంతం నమంతం సుదంతం హసంతం తం హనూమంతం అంతర్ నితాంతం భజే.

ప్రతి పదార్థము:

తే = నీ యొక్క, రామ రామ ఇతి = రామ రామ అని, సదా = ఎల్లప్పుడు, రామామృతం = రామనామమనే అమృతమును, సదారామం = ఎల్లప్పుడు ఆనందమును, ఆనంద = ఆనందమును, నిష్యంద = ప్రవహింపజేయు, కందం = మూలమైన దానిని, పిబంతం = తాగుతున్నవాడిని, నమంతం = నమస్కరిస్తున్నవాడిని, సుదంతం = అందమైన దంతములు కలవాడిని, హసంతం = నవ్వుతున్నవాడిని, తం = ఆ, హనూమంతం = హనుమంతుడిని, అంతర్ = హృదయములో, నితాంతం = మిక్కిలి, భజే = భజిస్తున్నాను.

తాత్పర్యము:

రామ రామ అని నిరంతరం రామనామమనే అమృతాన్ని, ఎల్లప్పుడూ ఆనందాన్ని ప్రవహింపజేసే ఆనందానికి మూలమైన దానిని తాగుతూ, నమస్కరిస్తూ, అందమైన దంతములతో నవ్వుతున్న నీకు సంబంధించిన  ఆ హనుమంతుడిని నేను హృదయపూర్వకంగా భజిస్తున్నాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం హనుమంతుని గొప్ప రామభక్తిని, ఆయన రామనామ రసపానమును, ఆయన భక్తిలోని ఆనందాన్ని, మరియు ఆయన రూపలక్షణాలు (సుదంతం, హసంతం) వర్ణించబడ్డాయి. హనుమంతుని స్మరణ కూడా మోక్షమార్గమని సూచిస్తుంది.

---

సదా రామ రామేతి రామామృతం తే

సదారామమానన్దనిష్యన్దకన్దమ్ ;

పిబన్నన్వహం నన్వహం నైవ మృత్యో-

ర్బిభేమి ప్రసాదాదసాదాత్తవైవ . 22 .

పదవిభాగము:

సదా, రామ, రామ, ఇతి, రామామృతం, తే, సదారామమానన్దనిష్యన్దకన్దమ్ (సదా + ఆరామమ్ + ఆనంద + నిష్యన్ద + కన్దమ్), పిబన్నన్వహం (పిబన్ + అన్వహం), నన్వహం (నను + అహం), నైవ (న + ఏవ), మృత్యోః, బిభేమి, ప్రసాదాదసాదాత్తవైవ (ప్రసాదాత్ + అసాదాత్ + తవ + ఏవ).

అన్వయము:

తే రామ రామ ఇతి సదా రామామృతం సదారామం ఆనందనిష్యందకందం అన్వహం పిబన్ అహం నను మృత్యోః  తవైవ ప్రసాదాత్ అసాదాత్ ఏవ న బిభేమి

ప్రతి పదార్థము:

తే = నీ యొక్క, రామ రామ ఇతి = రామ రామ అని, సదా = ఎల్లప్పుడు, రామామృతం = రామనామమనే అమృతమును, సదారామం = ఎల్లప్పుడు ఆనందమును, ఆనంద = ఆనందమును, నిష్యంద = ప్రవహింపజేయు, కందం = మూలమైన దానిని, అన్వహం = ప్రతిరోజు, పిబన్ = తాగుతూ, అహం = నేను, నను = నిశ్చయముగా, మృత్యోః = మృత్యువు నుండి, తవైవ = నీ యొక్క, ప్రసాదాత్ = అనుగ్రహము వలన, అసాదాత్ ఏవ= ప్రాప్తి వలన మాత్రమే   న బిభేమి = భయపడను,

తాత్పర్యము:

రామ రామ అని నీ రామనామమనే అమృతాన్ని, ఎల్లప్పుడూ ఆనందాన్ని ప్రవహింపజేసే ఆనందానికి మూలమైన దానిని ప్రతిరోజు త్రాగుతూ, నేను నిశ్చయముగా మృత్యువుకు భయపడను. ఇది కేవలం నీ అనుగ్రహము వలనే కలుగుతుంది.

విశేషములు:

రామనామ జపం వలన మృత్యుభయం తొలగిపోతుందని, శ్రీరాముని అనుగ్రహం ద్వారా మోక్షం లభిస్తుందని ఈ శ్లోకం స్పష్టం చేస్తుంది. రామనామ మహిమను ఇది ప్రశంసిస్తుంది.

---

అసీతాసమేతైరకోదణ్డభూషై-

రసౌమిత్రివన్ద్యైరచణ్డప్రతాపైః ;

అలఙ్కేశకాలైరసుగ్రీవమిత్రై –

రరామాభిధేయైరలం దైవతైర్నః . 23 .

పదవిభాగము:

అసీతాసమేతైః (అ + సీతాసమేతైః), అకోదణ్డభూషైః (అ + కోదణ్డభూషైః), అసౌమిత్రివన్ద్యైః (అ + సౌమిత్రివన్ద్యైః), అచణ్డప్రతాపైః (అ + చణ్డప్రతాపైః), అలఙ్కేశకాలైః (అ + లఙ్కేశకాలైః), అసుగ్రీవమిత్రైః (అ + సుగ్రీవమిత్రైః), అరామాభిధేయైః (అ + రామాభిధేయైః), అలమ్, దైవతైః, నః.

అన్వయము:

సీతాసమేతైః అకోదండభూషైః అసౌమిత్రివన్ద్యైః అచండప్రతాపైః అలంకేశకాలైః అసుగ్రీవమిత్రైః అరామాభిధేయైః దైవతైః నః అలమ్.

ప్రతి పదార్థము:

అ = కావు, సీతాసమేతైః = సీతతో కూడినవారైన, అ = కావు, కోదండభూషైః = ధనుస్సుతో అలంకరింపబడినవారైన, అ = కావు, సౌమిత్రివన్ద్యైః = లక్ష్మణుడిచే పూజింపబడినవారైన, అ = కావు, చండప్రతాపైః = భయంకరమైన ప్రతాపము కలవారైన, అ = కావు, లంకేశకాలైః = రావణుడికి కాలుడైన, అ = కావు, సుగ్రీవమిత్రైః = సుగ్రీవుడికి మిత్రుడైన, అ = కావు, రామాభిధేయైః = రామనామము కలవారైన, దైవతైః = దేవతలతో, నః = మాకు, అలమ్ = వద్దు.

తాత్పర్యము:

సీతతో కూడని, ధనుస్సును ధరించని, లక్ష్మణుడిచే పూజింపబడని, భయంకరమైన ప్రతాపము లేని, రావణుడికి కాలుడు కాని, సుగ్రీవునికి మిత్రుడు కాని, రామనామము లేని దేవతలతో మాకు పనిలేదు.

విశేషములు:

శ్రీరాముని ప్రత్యేక లక్షణాలను (సీతాపతి, ధనుర్ధారి, లక్ష్మణుడిచే పూజనీయుడు, పరాక్రమశాలి, రావణ సంహారి, సుగ్రీవ మిత్రుడు, రామనామధారి) ఈ శ్లోకం నొక్కి చెబుతుంది. ఈ లక్షణాలు లేని ఏ ఇతర దైవముతోనూ తనకు పనిలేదని భక్తుడు స్పష్టం చేస్తూ, శ్రీరాముని సర్వోన్నతత్వాన్ని చాటిచెబుతాడు.

---

అవీరాసనస్థైరచిన్ముద్రికాఢ్యై-

రభక్తాఞ్జనేయాదితత్త్వప్రకాశైః ;

అమన్దారమూలైరమన్దారమాలై-

రరామాభిధేయైరలం దైవతైర్నః . 24 .

పదవిభాగము:

అవీరాసనస్థైః (అ + వీరాసనస్థైః), అచిన్ముద్రికాఢ్యైః (అ + చిన్ముద్రికా + ఆఢ్యైః), అభక్తాఞ్జనేయాదితత్త్వప్రకాశైః (అ + భక్త + ఆంజనేయ + ఆది + తత్త్వ + ప్రకాశైః), అమన్దారమూలైః (అ + మందారమూలైః), అమన్దారమాలైః (అ + మందారమాలైః), అరామాభిధేయైః (అ + రామాభిధేయైః), అలమ్, దైవతైః, నః.

అన్వయము:

అవీరాసనస్థైః అచిన్ముద్రికాఢ్యైః అభక్తాంజనేయాదితత్త్వప్రకాశైః అమందారమూలైః అమందారమాలైః అరామాభిధేయైః దైవతైః నః అలమ్.

ప్రతి పదార్థము:

అవీరాసనస్థైః = వీరాసనమున కూర్చుని ఉండనివారితో, అచిన్ముద్రికాఢ్యైః = చిన్ముద్ర ధరించనివారితో, అభక్తాంజనేయాదితత్త్వప్రకాశైః = భక్తుడైన హనుమంతుడు మొదలైన వారికి తత్త్వమును ప్రకాశింపజేయనివారితో, అమందారమూలైః = మందార వృక్షము క్రింద కూర్చుని ఉండనివారితో, అమందారమాలైః = మందార పూలమాలలు ధరించనివారితో, అరామాభిధేయైః = రామనామము లేనివారితో, దైవతైః = దేవతలతో, నః = మాకు, అలమ్ = వద్దు..

తాత్పర్యము:

వీరాసనమున కూర్చోని, చిన్ముద్ర ధరించని, భక్తుడైన హనుమంతుడు మొదలైన వారికి తత్త్వమును ప్రకాశింపజేయని, మందార వృక్షము క్రింద కూర్చోని, మందార పూలమాలలు ధరించని, రామనామము లేని దేవతలతో మాకు పనిలేదు.

విశేషములు:

మునుపటి శ్లోకమువలెనే ఈ శ్లోకం కూడా శ్రీరాముని ప్రత్యేక లక్షణాలను (వీరాసనం, చిన్ముద్ర, హనుమద్భక్తి, మందార వృక్షం, మందార మాల, రామనామం) నొక్కి చెబుతుంది. ఈ లక్షణాలు లేని ఇతర దేవతల కంటే శ్రీరాముడే శ్రేష్ఠుడని భక్తుడు తెలియజేస్తాడు.

కావ్యాల్లో వీరాసన వర్ణన

భారతీయ కావ్యాలు, ముఖ్యంగా పురాణాలు, ఇతిహాసాలు, మరియు ఆధ్యాత్మిక గ్రంథాలు, యోధులను, ఋషులను, దేవతలను వర్ణించేటప్పుడు వారి ఆసన భంగిమలకు ఎంతో ప్రాధాన్యతనిస్తాయి. ఈ వర్ణనలలో వీరాసనం తరచుగా కనిపిస్తుంది. అయితే, కావ్యాల్లో "వీరాసనం" అనే పదం నేరుగా ఒకే ఒక యోగాసనంగా కాకుండా, తరచుగా వీరోచితమైన కూర్చున్న స్థితిని, దృఢత్వాన్ని, ధైర్యాన్ని, మరియు ఏకాగ్రతను సూచించడానికి ఉపయోగిస్తారు.

కావ్యాల్లో వీరాసనం ప్రధానంగా రెండు సందర్భాల్లో వర్ణించబడుతుంది:

1. యోధుల, రాజుల ఆసనంగా: రాజులు, సేనాధిపతులు, లేదా యుద్ధానికి సిద్ధంగా ఉన్న వీరులు తమ సింహాసనాలపై లేదా యుద్ధభూమిలో కూర్చున్నప్పుడు వారి భంగిమను వర్ణించడానికి వీరాసన ప్రస్తావన వస్తుంది. ఇక్కడ వీరాసనం శక్తి, పరాక్రమం, సంకల్పం మరియు నాయకత్వ లక్షణాలకు ప్రతీక. ఉదాహరణకు, ఒక రాజు తన దర్బారులో వీరాసనంలో కూర్చుని, రాజ్య వ్యవహారాలను పాలిస్తున్నాడని చెప్పినప్పుడు, అది అతని స్థిరత్వం, దృఢమైన నిర్ణయాలు తీసుకునే సామర్థ్యాన్ని సూచిస్తుంది.
• ఉదాహరణ: "సింహాసనాసీనుడై, వీరాసన పద్ధతిని నిరూపిస్తూ, శత్రువులకు సింహస్వప్నమై వెలిగెను." (ఇక్కడ వీరాసనం నేరుగా యోగాసనం కాకపోయినా, ఒక వీరోచితమైన, స్థిరమైన కూర్చున్న స్థితిని సూచిస్తుంది).
2. తపస్సు చేసే ఋషులు, దేవతల ధ్యాన భంగిమగా: కొన్నిచోట్ల, దేవతలు లేదా మహర్షులు తీవ్ర తపస్సు చేసేటప్పుడు లేదా ధ్యానంలో లీనమైనప్పుడు వారి కూర్చున్న భంగిమను కూడా వీరాసనంగా వర్ణించవచ్చు. ఈ సందర్భంలో, వీరాసనం మానసిక స్థిరత్వం, ఇంద్రియ నిగ్రహం, ఆధ్యాత్మిక శక్తి మరియు అచంచలమైన సంకల్పాన్ని సూచిస్తుంది. ఇది వారి తపస్సు యొక్క తీవ్రతను, మరియు ఏకాగ్రతను తెలియజేస్తుంది.
• ఉదాహరణ: "హిమాచల శిఖరాగ్రమున, వీరాసనమున నిశ్చలుడై, మహాదేవుడు లోకకల్యాణార్థం ఘోర తపంబొనరించెను." (ఈ సందర్భంలో, వీరాసనం కేవలం శారీరక భంగిమ మాత్రమే కాకుండా, ఆధ్యాత్మిక దృఢత్వాన్ని కూడా సూచిస్తుంది).

వర్ణనలోని ముఖ్య లక్షణాలు:

కావ్యాల్లో వీరాసనం వర్ణనలో ఈ కింది లక్షణాలు ప్రముఖంగా కనిపిస్తాయి:

• నిటారుదనం: వెన్నెముక నిటారుగా, దృఢంగా ఉంటుంది.
• స్థిరత్వం: భంగిమలో ఎటువంటి చలనం లేకుండా స్థిరత్వం ఉంటుంది.
• తేజస్సు: ఆ భంగిమలో కూర్చున్న వ్యక్తి ముఖంలో ఒక ప్రత్యేకమైన తేజస్సు, కాంతి కనిపిస్తుంది.
• ఏకాగ్రత: వారి చూపు, లేదా అంతరంగం తీవ్రమైన ఏకాగ్రతతో నిండి ఉంటుంది.

మొత్తంగా, కావ్యాల్లో వీరాసనం అనేది కేవలం ఒక శారీరక భంగిమగా కాకుండా, ఆ కూర్చున్న వ్యక్తి యొక్క అంతర్గత బలం, స్థిరత్వం, సంకల్పం మరియు ఉన్నతమైన లక్షణాలను ప్రతిబింబించే ఒక ప్రతీకాత్మక వర్ణనగా నిలుస్తుంది.

చిన్ముద్ర అర్థం:

బొటనవేలు, చూపుడు వేలు కలవడం ద్వారా జీవాత్మ పరమాత్మతో ఐక్యం కావాలనే తత్వాన్ని, మిగిలిన మూడు వేళ్లు దూరంగా ఉండటం బంధాల నుండి విముక్తిని సూచిస్తుంది.

• బొటనవేలు: పరమాత్మను (దైవం, విశ్వ చైతన్యం) సూచిస్తుంది.
• చూపుడు వేలు: జీవాత్మను (వ్యక్తిగత చైతన్యం) లేదా అహంకారాన్ని సూచిస్తుంది.
• మిగిలిన మూడు వేళ్లు (మధ్య, ఉంగరం, చిటికెన వేళ్లు): ఇవి సత్వ, రజో, తమో గుణాలను లేదా అహంకారం, భ్రమ, చెడు ప్రవృత్తులు వంటి భౌతిక ప్రపంచ బంధాలను సూచిస్తాయి.

చిన్ముద్ర ప్రయోజనాలు:

• ఏకాగ్రతను, జ్ఞాపకశక్తిని పెంచుతుంది.
• మానసిక ప్రశాంతతను అందిస్తుంది.
• ఒత్తిడి, ఆందోళనను తగ్గిస్తుంది.
• శరీరంలోని శక్తి ప్రవాహాన్ని సమతుల్యం చేస్తుంది.
• మెరుగైన నిద్రకు సహాయపడుతుంది.
• ఆధ్యాత్మిక అభ్యాసాలకు, ధ్యానానికి ఇది చాలా శక్తివంతమైన ముద్ర.

 

---

అసిన్ధుప్రకోపైరవన్ద్యప్రతాపై-

రబన్ధుప్రయాణైరమన్దస్మితాఢ్యైః ;

అదణ్డప్రవాసైరఖణ్డప్రబోధై-

రరామాభిధేయైరలం దైవతైర్నః . 25 .

పదవిభాగము:

అసిన్ధుప్రకోపైః (అ + సింధుప్రకోపైః), అవన్ద్యప్రతాపైః (అ + వంద్యప్రతాపైః), అబన్ధుప్రయాణైః (అ + బంధుప్రయాణైః), అమన్దస్మితాఢ్యైః (అ + మందస్మితాఢ్యైః), అదణ్డప్రవాసైః (అ + దండప్రవాసైః), అఖణ్డప్రబోధైః (అ + అఖండప్రబోధైః), అరామాభిధేయైః (అ + రామాభిధేయైః), అలమ్, దైవతైః, నః.

అన్వయము:

అసింధుప్రకోపైః అవంద్యప్రతాపైః అబంధుప్రయాణైః అమందస్మితాఢ్యైః అదండప్రవాసైః అఖండప్రబోధైః అరామాభిధేయైః దైవతైః నః అలమ్.

ప్రతి పదార్థము:

 అసింధుప్రకోపైః = సముద్రముపై కోపించనివారితో (సాగరాన్ని బంధించనివారితో)  అవంద్యప్రతాపైః = పూజింపదగిన ప్రతాపము లేనివారితో అబంధుప్రయాణైః = బంధువులతో (లక్ష్మణుడు, సీత వంటి) ప్రయాణించనివారితో అమందస్మితాఢ్యైః = చిరునవ్వుతో కూడనివారితో  అదండప్రవాసైః = దండకారణ్యములో ప్రవాసము చేయనివారితో  అఖండప్రబోధైః = అఖండమైన జ్ఞానము లేనివారితో  అరామాభిధేయైః = రామనామము లేనివారితో  దైవతైః = దేవతలతో నః = మాకు అలమ్ = వద్దు

తాత్పర్యము:

సముద్రముపై కోపించని, పూజింపదగిన ప్రతాపము లేని, బంధువులతో ప్రయాణించని, చిరునవ్వుతో కూడినవారు కాని, దండకారణ్యములో ప్రవాసము చేయని, అఖండమైన జ్ఞానము లేని, రామనామము లేని దేవతలతో మాకు పనిలేదు.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం కూడా శ్రీరాముని లీలావతార గుణాలను (సముద్ర బంధనం, అద్భుత ప్రతాపం, పరివార సహితుడు, మందహాసం, దండకారణ్య వాసం, అఖండ జ్ఞానం, రామనామం) వివరిస్తూ, ఆయన సర్వోత్తమత్వాన్ని ప్రస్తావిస్తుంది. ఈ మూడు శ్లోకాలు (23, 24, 25) శ్రీరాముని అసాధారణ గుణాలను, ఇతర దేవతలలో ఆ గుణాలు లేవని, కావున శ్రీరాముడే శ్రేష్ఠుడని నొక్కి చెబుతున్నాయి.

---

హరే రామ సీతాపతే రావణారే

ఖరారే మురారే’సురారే పరేతి ;

లపన్తం నయన్తం సదా కాలమేవం

సమాలోకయాలోకయాశేషబన్ధో . 26 .

పదవిభాగము:

హరే, రామ, సీతాపతే, రావణారే (రావణ + అరే), ఖరారే (ఖర + అరే), మురారేఽసురారే (ముర + అరే + అసురారే ), పర, ఇతి, లపన్తం, నయన్తం, సదా, కాలమ్, ఏవం, సమాలోకయ, ఆలోకయ, అశేషబన్ధో (అశేష + బంధో).

అన్వయము:

అశేషబంధో, హరే రామ సీతాపతే రావణారే ఖరారే మురారే అసురారే పరేతి ఏవం సదా కాలం లపంతం నయంతం మాం సమాలోకయ ఆలోకయ.

ప్రతి పదార్థము:

అశేషబంధో = సమస్తమునకు బంధువైనవాడా, హరే = ఓ హరీ, రామ = రామా, సీతాపతే = సీతాదేవికి భర్త అయినవాడా, రావణారే = రావణుడికి శత్రువైనవాడా, ఖరారే = ఖరుడికి శత్రువైనవాడా, మురారే = మురాసురుడికి శత్రువైనవాడా, అసురారే = అసురులకు శత్రువైనవాడా, పర = పరమాత్మా, ఇతి = అని, ఏవం = ఈ విధముగా, సదా = ఎల్లప్పుడు, కాలం = కాలాన్ని, లపంతం = పలవరిస్తున్నవాడిని, నయంతం = గడుపుతున్నవాడిని, మాం = నన్ను, సమాలోకయ = దయతో చూడుము, ఆలోకయ = చూడుము.

తాత్పర్యము:

ఓ సమస్తమునకు బంధువైనవాడా! హరీ, రామా, సీతాపతీ, రావణారీ, ఖరారీ, మురారీ, అసురారీ, పరమాత్మా అని ఈ విధముగా ఎల్లప్పుడూ నీ నామాన్ని పలవరిస్తూ కాలాన్ని గడుపుతున్న నన్ను దయతో చూడుము.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం భక్తుడు శ్రీరాముని వివిధ నామములతో (హరి, సీతాపతి, శత్రుసంహారి) కీర్తిస్తూ, తన నిరంతర నామస్మరణను తెలియజేస్తూ, తనపై దయ చూపమని వేడుకుంటాడు.

---

నమస్తే సుమిత్రాసుపుత్రాభివన్ద్య

నమస్తే సదా కైకయీనన్దనేడ్య ;

నమస్తే సదా వానరాధీశవన్ద్య

నమస్తే నమస్తే సదా రామచన్ద్ర . 27 .

పదవిభాగము:

నమస్తే, సుమిత్రాసుపుత్రాభివన్ద్య (సుమిత్రా + సుపుత్ర + అభివన్ద్య), నమస్తే, సదా, కైకయీనన్దనేడ్య (కైకయీ + నందన + ఈడ్య), నమస్తే, సదా, వానరాధీశవన్ద్య (వానరాధీశ + వంద్య), నమస్తే, నమస్తే, సదా, రామచన్ద్ర.

అన్వయము:

సుమిత్రాసుపుత్రాభివన్ద్య, సదా నమస్తే. కైకయీనందనేడ్య, సదా నమస్తే. వానరాధీశవన్ద్య, సదా నమస్తే. సదా రామచంద్ర, నమస్తే నమస్తే.

ప్రతి పదార్థము:

సుమిత్రాసుపుత్రాభివన్ద్య = సుమిత్ర కుమారుడైన లక్ష్మణుడిచే పూజింపబడినవాడా, సదా = ఎల్లప్పుడు, నమస్తే = నీకు నమస్కారము, కైకయీనందనేడ్య = కైకేయి కుమారుడైన భరతుడిచే స్తుతింపబడినవాడా, సదా = ఎల్లప్పుడు, నమస్తే = నీకు నమస్కారము, వానరాధీశవన్ద్య = వానరాధిపతియైన సుగ్రీవుడిచే పూజింపబడినవాడా, సదా = ఎల్లప్పుడు, నమస్తే = నీకు నమస్కారము, సదా = ఎల్లప్పుడు, రామచంద్ర = శ్రీరామచంద్రా, నమస్తే = నీకు నమస్కారము, నమస్తే = నీకు నమస్కారము.

తాత్పర్యము:

సుమిత్ర కుమారుడైన లక్ష్మణుడిచే నిరంతరం పూజింపబడేవాడా, నీకు నమస్కారము. కైకేయి కుమారుడైన భరతుడిచే నిరంతరం స్తుతింపబడేవాడా, నీకు నమస్కారము. వానరాధిపతియైన సుగ్రీవుడిచే నిరంతరం పూజింపబడేవాడా, నీకు నమస్కారము. ఓ శ్రీరామచంద్రా, నీకు ఎల్లప్పుడూ నమస్కారము, నమస్కారము.

విశేషములు:

శ్రీరాముని పరివారములోని ప్రముఖులు (లక్ష్మణుడు, భరతుడు, సుగ్రీవుడు) ఆయనను నిరంతరం సేవిస్తూ, పూజిస్తున్నారని ఈ శ్లోకం తెలియజేస్తుంది. దీని ద్వారా శ్రీరాముని వైభవము, ఆయన ప్రాముఖ్యత నొక్కి చెప్పబడ్డాయి.

---

ప్రసీద ప్రసీద ప్రచణ్డప్రతాప

ప్రసీద ప్రసీద ప్రచణ్డారికాల ;

ప్రసీద ప్రసీద ప్రపన్నానుకమ్పిన్

ప్రసీద ప్రసీద ప్రభో రామచన్ద్ర . 28 .

పదవిభాగము:

ప్రసీద, ప్రసీద, ప్రచణ్డప్రతాప (ప్రచణ్డ + ప్రతాప), ప్రసీద, ప్రసీద, ప్రచణ్డారికాల (ప్రచణ్డ + అరి + కాల), ప్రసీద, ప్రసీద, ప్రపన్నానుకమ్పిన్ (ప్రపన్న + అనుకమ్పిన్), ప్రసీద, ప్రసీద, ప్రభో, రామచన్ద్ర.

అన్వయము:

ప్రచండప్రతాప, ప్రసీద ప్రసీద. ప్రచండారికాల, ప్రసీద ప్రసీద. ప్రపన్నానుకమ్పిన్, ప్రసీద ప్రసీద. ప్రభో రామచంద్ర, ప్రసీద ప్రసీద.

ప్రతి పదార్థము:

ప్రచండప్రతాప = భయంకరమైన ప్రతాపము కలవాడా, ప్రసీద = ప్రసన్నుడవు కమ్ము, ప్రసీద = ప్రసన్నుడవు కమ్ము, ప్రచండారికాల = భయంకరమైన శత్రువులకు కాలుడైనవాడా, ప్రసీద = ప్రసన్నుడవు కమ్ము, ప్రసీద = ప్రసన్నుడవు కమ్ము, ప్రపన్నానుకమ్పిన్ = శరణాగతులను దయతో చూచేవాడా, ప్రసీద = ప్రసన్నుడవు కమ్ము, ప్రసీద = ప్రసన్నుడవు కమ్ము, ప్రభో = ఓ ప్రభూ, రామచంద్ర = శ్రీరామచంద్రా, ప్రసీద = ప్రసన్నుడవు కమ్ము, ప్రసీద = ప్రసన్నుడవు కమ్ము.

తాత్పర్యము:

ఓ భయంకరమైన ప్రతాపము కలవాడా, ప్రసన్నుడవు కమ్ము, ప్రసన్నుడవు కమ్ము. ఓ భయంకరమైన శత్రువులకు కాలుడైనవాడా, ప్రసన్నుడవు కమ్ము, ప్రసన్నుడవు కమ్ము. ఓ శరణాగతులను దయతో చూచేవాడా, ప్రసన్నుడవు కమ్ము, ప్రసన్నుడవు కమ్ము. ఓ ప్రభూ శ్రీరామచంద్రా, ప్రసన్నుడవు కమ్ము, ప్రసన్నుడవు కమ్ము.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం శ్రీరాముని ప్రతాపాన్ని, శత్రుసంహారక శక్తిని, మరియు శరణాగత వత్సలత్వాన్ని వర్ణిస్తుంది. భక్తుడు నిరంతరం శ్రీరాముని అనుగ్రహం కోసం వేడుకుంటాడు.

---

భుజఙ్గప్రయాతం పరం వేదసారం

ముదా రామచన్ద్రస్య భక్త్యా చ నిత్యమ్ ;

పఠన్సన్తతం చిన్తయన్స్వాన్తరఙ్గే

స ఏవ స్వయం రామచన్ద్రః స ధన్యః . 29 .

పదవిభాగము:

భుజఙ్గప్రయాతం, పరం, వేదసారం, ముదా, రామచన్ద్రస్య, భక్త్యా, చ, నిత్యమ్, పఠన్సన్తతం (పఠన్ + సంతతం), చిన్తయన్స్వాన్తరఙ్గే (చిన్తయన్ + స్వ + అంతరఙ్గే), సః, ఏవ, స్వయం, రామచన్ద్రః, సః, ధన్యః.

అన్వయము:

రామచంద్రస్య పరం వేదసారం భుజంగప్రయాతం ముదా భక్త్యా చ నిత్యం సంతతం పఠన్ స్వ అంతరఙ్గే చింతయన్, సః ఏవ స్వయం రామచంద్రః సః ధన్యః.

ప్రతి పదార్థము:

రామచంద్రస్య = శ్రీరామచంద్రుని యొక్క, పరం = శ్రేష్ఠమైన, వేదసారం = వేదసారమైన, భుజంగప్రయాతం = భుజంగప్రయాత స్తోత్రమును, ముదా = సంతోషముతో, భక్త్యా = భక్తితో, చ = మరియు, నిత్యం = నిరంతరం, సంతతం = ఎల్లప్పుడు, పఠన్ = పఠించుచు, స్వ = తన, అంతరఙ్గే = అంతరంగమునందు, చింతయన్ = ధ్యానించుచు, సః = అతడు, ఏవ = మాత్రమే, స్వయం = స్వయముగా, రామచంద్రః = శ్రీరామచంద్రుడే, సః = అతడు, ధన్యః = ధన్యుడు.

తాత్పర్యము:

శ్రీరామచంద్రుని యొక్క శ్రేష్ఠమైన వేదసారమైన భుజంగప్రయాత స్తోత్రాన్ని సంతోషముతో, భక్తితో నిరంతరం పఠిస్తూ, తన అంతరంగమునందు ధ్యానించువాడు స్వయముగా శ్రీరామచంద్రుడే అవుతాడు. అతడే ధన్యుడు.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం ఈ స్తోత్ర పారాయణ మహిమను, దానిని పఠించడం ద్వారా లభించే ఫలాన్ని తెలియజేస్తుంది. ఈ స్తోత్రాన్ని పఠించి ధ్యానించే భక్తుడు శ్రీరామునితో ఐక్యం అవుతాడని, అతడే ధన్యుడని స్పష్టం చేస్తుంది. ఇది స్తోత్రఫలశ్రుతి.

---

శ్రీరామభుజఙ్గప్రయాతస్తోత్రం సమ్పూర్ణమ్ .