మణికర్ణికాష్టకము( 09 శ్లోకాలు)

 శ్రీ శంకరాచార్య స్తోత్ర సర్వస్వమ్ –

                   మణికర్ణికాష్టకము( 09 శ్లోకాలు)

       పదవిభాగము, అన్వయము, ప్రతి పదార్థము,   తాత్పర్యము,విశేషములతో 

                                                ఆచార్య తాడేపల్లి పతంజలి

---

మణికర్ణికాష్టకము మణికర్ణికా ఘట్టం యొక్క అపారమైన మహిమను కీర్తిస్తుంది, ఇక్కడ మరణించిన వారికి శివ-విష్ణువుల అనుగ్రహంతో సాయుజ్య మోక్షం లభిస్తుంది. ఈ పవిత్ర స్థలంలో స్నానం చేయడం, స్తోత్రాన్ని పఠించడం వలన సమస్త పాపాలు నశించి, సంసార సాగరాన్ని సులభంగా దాటి బ్రహ్మలోకాన్ని పొందవచ్చని ఈ స్తోత్రం తెలియజేస్తుంది.

మణికర్ణికాష్టకము

శ్లోకం 01

త్వత్తీరే మణికర్ణికే హరిహరౌ సాయుజ్య ముక్తిప్రదౌ |

వాదంతౌ కురుతః పరస్పర ముభౌ జంతోః ప్రయాణోత్సవే |

మద్రూపో మనుజో యమస్తు హరిణా ప్రోక్తః శివస్తత్ క్షణాత్ |

తన్మధ్యాద్భృగులాంఛనో గరుడగః పీతాంబరః నిర్గతః ||

పదవిభాగం

తన్మధ్యాద్భృగులాంఛనో (తన్మధ్యాత్ + భృగులాంఛనః), మద్రూపో (మద్రూపః), మనుజో (మనుజః), యమస్తు (యమః + తు), శివస్తత్ (శివః + తత్), క్షణాత్, త్వత్తీరే (త్వత్ + తీరే), మణికర్ణికే, హరిహరౌ, సాయుజ్య, ముక్తిప్రదౌ, వాదంతౌ, కురుతః, పరస్పరం, ఉభౌ, జంతోః, ప్రయాణోత్సవే, హరిణా, ప్రోక్తః, గరుడగః, పీతాంబరః, నిర్గతః.

అన్వయం

హే మణికర్ణికే! జంతోః ప్రయాణోత్సవే త్వత్తీరే సాయుజ్య ముక్తిప్రదౌ హరిహరౌ ఉభౌ పరస్పరం వాదంతౌ కురుతః. యమః మద్రూపః మనుజః తు ఇతి హరిణా ప్రోక్తః. శివః తత్ క్షణాత్ తన్మధ్యాద్భృగులాంఛనో గరుడగః పీతాంబరః నిర్గతః.

ప్రతి పదార్థం

హే మణికర్ణికే = ఓ మణికర్ణికా!, జంతోః = జీవి యొక్క, ప్రయాణోత్సవే = ప్రాణాలు పోయే సమయంలో (మరణించేటప్పుడు), త్వత్తీరే = నీ ఒడ్డున, సాయుజ్య ముక్తిప్రదౌ = సాయుజ్య మోక్షాన్ని ఇచ్చే, హరిహరౌ = విష్ణువు మరియు శివుడు, ఉభౌ = ఇద్దరూ, పరస్పరం = ఒకరికొకరు, వాదంతౌ = వాదించుకుంటూ, కురుతః = ఉంటారు. యమః = యముడు, మద్రూపః = నా స్వరూపమే, మనుజః = మనిషి, తు ఇతి = అని, హరిణా = విష్ణువుచే, ప్రోక్తః = చెప్పబడినప్పుడు, శివః = శివుడు, తత్ క్షణాత్ = ఆ క్షణంలో, తన్మధ్యాద్భృగులాంఛనో = వారిద్దరి మధ్య నుండి భృగువు చేత పాదచిహ్నాన్ని పొందినవాడు (విష్ణువు), గరుడగః = గరుడునిపై వెళ్ళేవాడు, పీతాంబరః = పీతాంబరాన్ని ధరించినవాడు (విష్ణువు), నిర్గతః = బయటపడ్డాడు.

తాత్పర్యం

ఓ మణికర్ణికా! జీవుడు మరణించే సమయంలో నీ తీరంలో సాయుజ్య మోక్షాన్ని ప్రసాదించే హరి, హరులు ఇద్దరూ ఒకరికొకరు వాదించుకుంటూ ఉంటారు. ఆ సమయంలో విష్ణువు, "యముడు నా స్వరూపమే" అని చెప్పగానే, శివుడు అప్పటికప్పుడే వారి మధ్య నుండి భృగు లాంఛనుడైన, గరుడుని అధిరోహించిన, పీతాంబరధారియైన విష్ణువును బయల్పరిచాడు (అంటే, మరణించే వారికి విష్ణుసాయుజ్యాన్ని ప్రసాదిస్తాడని సూచిస్తాడు).

విశేషములు

• ఈ శ్లోకం మణికర్ణిక యొక్క మాహాత్మ్యాన్ని, అక్కడ మరణించిన వారికి లభించే మోక్షాన్ని వివరిస్తుంది.
• హరిహరుల సంవాదం ద్వారా, మరణ సమయంలో జీవికి లభించే మోక్ష గతిని స్పష్టం చేస్తున్నారు.
• "భృగులాంఛనః" అన్న పదప్రయోగం విష్ణువు యొక్క అనంత కరుణను సూచిస్తుంది. భృగుమహర్షి విష్ణువు వక్షస్థలంపై తన్నినా, విష్ణువు ఆ పాదచిహ్నాన్ని తన అలంకారంగా స్వీకరించడం ఆయన క్షమాగుణాన్ని తెలియజేస్తుంది.

---

శ్లోకం 02

ఇంద్రాద్యా స్త్రిదశాః పతంతి నియతం భోగక్షయే తే పునః |

జాయంతే మనుజాస్తతో పి వశవః కీటాః పతంగాదయః |

యే మాతర్మణికర్ణికే! తవ జలే మజ్జంతి నిష్కల్మషాః |

సాయుజ్యే౽ పి కిరీట కౌస్తుభ ధరా నారాయణా స్స్యుర్నరాః ||

పదవిభాగం

ఇంద్రాద్యా (ఇంద్ర + ఆద్యాః), త్రిదశాః, తతో పి (తతః + అపి), వశవః, కీటాః, పతంగాదయః (పతంగ + ఆదాయః), యే, మాతః, మణికర్ణికే, తవ, జలే, మజ్జంతి, నిష్కల్మషాః, సాయుజ్యే, అపి, కిరీట, కౌస్తుభ, ధరాః, నారాయణాః, స్యుర్నరాః (స్యుః + నరాః), పతంతి, నియతం, భోగక్షయే, తే, పునః, జాయంతే, మనుజాః.

అన్వయం

హే మాతః మణికర్ణికే! భోగక్షయే ఇంద్రాద్యా స్త్రిదశాః నియతం పతంతి. తే పునః మనుజాః జాయంతే, తతో పి వశవః కీటాః పతంగాదయః జాయంతే. యే నరాః నిష్కల్మషాః (సంతః) తవ జలే మజ్జంతి, తే సాయుజ్యే పి కిరీట కౌస్తుభ ధరా నారాయణా స్స్యుర్నరాః.

ప్రతి పదార్థం

హే మాతః మణికర్ణికే = ఓ తల్లి మణికర్ణికా!, భోగక్షయే = (దేవలోకంలో) భోగాలు క్షీణించగానే, ఇంద్రాద్యాః = ఇంద్రుడు మొదలైన, త్రిదశాః = దేవతలు, నియతం = తప్పకుండా, పతంతి = (భూలోకంలో) పడిపోతారు. తే = వారు, పునః = తిరిగి, మనుజాః = మనుషులుగా, జాయంతే = పుడతారు, తతో పి = దాని తర్వాత కూడా, వశవః = (కర్మలకు) లోబడి, కీటాః = పురుగులు, పతంగాదయః = పక్షులు మొదలైనవిగా (కూడా) పుడతారు. యే నరాః = ఏ మనుషులు, నిష్కల్మషాః = పాపరహితులై, తవ జలే = నీ నీటిలో, మజ్జంతి = స్నానం చేస్తారో, తే = వారు, సాయుజ్యే పి = (విష్ణువుతో) సాయుజ్యాన్ని పొంది, కిరీట కౌస్తుభ ధరాః = కిరీటం, కౌస్తుభ మణిని ధరించినవారై, నారాయణాః = నారాయణ స్వరూపులు, స్యుః = అవుతారు.

తాత్పర్యం

ఓ తల్లి మణికర్ణికా! దేవలోకంలో భోగాలు క్షీణించగానే ఇంద్రుడు మొదలైన దేవతలు తప్పకుండా భూలోకంలో పడిపోతారు. వారు తిరిగి మనుషులుగా పుడతారు, ఆ తర్వాత కూడా కర్మలకు లోబడి పురుగులు, పక్షులు మొదలైన జన్మలు పొందుతారు. అయితే, ఏ మనుషులు పాపరహితులై నీ పవిత్ర జలాలలో స్నానం చేస్తారో, వారు విష్ణువుతో సాయుజ్యాన్ని పొంది, కిరీటం, కౌస్తుభ మణిని ధరించిన నారాయణ స్వరూపులుగా అవుతారు.

విశేషములు

• దేవలోక భోగాలు క్షీణించిన తర్వాత దేవతలకు కూడా పునర్జన్మ తప్పదని, అయితే మణికర్ణికలో స్నానం చేసిన వారికి మాత్రం మోక్షం లభిస్తుందని ఈ శ్లోకం స్పష్టం చేస్తుంది.
• "కిరీట కౌస్తుభ ధరా నారాయణాః స్యుర్నరాః" అన్న ప్రయోగం, మణికర్ణిక స్నానం ద్వారా లభించే విష్ణుసాయుజ్య ముక్తి యొక్క గొప్పదనాన్ని నొక్కి చెబుతుంది. సాధారణంగా మానవులకు ఇది అసాధ్యమైనది.

---

శ్లోకం 03

కాశీధన్యతమా విముక్తినగరీ సాలంకృతా గంగయా |

తత్రేయం మణికర్ణికా సుఖకరీ ముక్తిర్హి తత్కింకరీ |

స్వర్లోకస్తులితః నహైవవిబుధైః కాశ్యా సమం బ్రహ్మణా |

కాశీ క్షోణితలే స్థితా గురుతరా స్వర్గా లఘుః ఖే గతః ||

పదవిభాగం

కాశీధన్యతమా (కాశీ + ధన్యతమా), తత్రేయం (తత్ర + ఇయం), ముక్తిర్హి (ముక్తిః + హి), తత్కింకరీ (తత్ + కింకరీ), స్వర్లోకస్తులితః (స్వర్గలోకః + తులితః), నహైవవిబుధైః (న + హి + ఏవ + విబుధైః), కాశ్యా, సమం, బ్రహ్మణా, కాశీ, క్షోణితలే, స్థితా, గురుతరా, స్వర్గాత్, లఘుః, ఖే, గతః, విముక్తినగరీ, సాలంకృతా, గంగయా, మణికర్ణికా, సుఖకరీ.

అన్వయం

కాశీ గంగయా సాలంకృతా ధన్యతమా విముక్తినగరీ. తత్రేయం మణికర్ణికా సుఖకరీ (అస్తి). ముక్తిర్హి తత్కింకరీ (భవతి). బ్రహ్మణా విబుధైః స్వర్గలోకస్తులితః కాశ్యా సమం నహైవవిబుధైః. కాశీ క్షోణితలే స్థితా (సతీ) గురుతరా (అస్తి), స్వర్గాత్ ఖే గతః (సన్) లఘుః (అస్తి).

ప్రతి పదార్థం

కాశీ = కాశీ నగరము, గంగయా = గంగా నదితో, సాలంకృతా = అలంకరించబడినది, ధన్యతమా = మిక్కిలి ధన్యమైనది, విముక్తినగరీ = మోక్షాన్ని ప్రసాదించే పట్టణము. తత్రేయం = అక్కడ ఈ, మణికర్ణికా = మణికర్ణిక, సుఖకరీ = సుఖాన్ని ఇచ్చేది. ముక్తిర్హి = మోక్షం నిశ్చయంగా, తత్కింకరీ = దాని (మణికర్ణిక) సేవకురాలు (మణికర్ణికలో మరణించిన వారికి మోక్షం దానికదే లభిస్తుంది). బ్రహ్మణా = బ్రహ్మదేవునిచే, విబుధైః = దేవతలతో, స్వర్గలోకస్తులితః = స్వర్గలోకం, కాశ్యా సమం = కాశీతో సమానంగా, నహైవవిబుధైః = అస్సలు పోల్చబడలేదు. కాశీ = కాశీ నగరము, క్షోణితలే = భూమిపై, స్థితా = ఉన్నందున, గురుతరా = గొప్పదైనది, స్వర్గాత్ = స్వర్గం, ఖే = ఆకాశంలో, గతః = ఉన్నందున, లఘుః = తేలికైనది (తక్కువ ప్రాముఖ్యత కలిగినది).

తాత్పర్యం

కాశీ నగరము గంగానదిచే అలంకరించబడి, అత్యంత ధన్యమైన, మోక్షాన్ని ప్రసాదించే పట్టణం. అక్కడ ఈ మణికర్ణిక సుఖాన్ని ప్రసాదిస్తుంది. మోక్షం స్వయంగా మణికర్ణికకు సేవకురాలు. బ్రహ్మదేవుడు మరియు దేవతలు కూడా స్వర్గలోకాన్ని కాశీతో ఎన్నడూ పోల్చలేరు. ఎందుకంటే, కాశీ భూమిపై ఉన్నందున గొప్పదైనది, స్వర్గం ఆకాశంలో ఉన్నందున తేలికైనది (తక్కువ ప్రాముఖ్యత కలిగినది).

విశేషములు

• కాశీ, మణికర్ణికల యొక్క అద్వితీయమైన ప్రాముఖ్యతను ఈ శ్లోకం వివరిస్తుంది.
• "ముక్తిర్హి తత్కింకరీ" అన్న ప్రయోగం, మణికర్ణికలో మరణించిన వారికి మోక్షం ఎంత సులభంగా లభిస్తుందో తెలియజేస్తుంది. మోక్షం స్వయంగా వచ్చి జీవిని వరిస్తుందని అర్థం.
• స్వర్గాన్ని కాశీతో పోల్చి, కాశీ యొక్క గొప్పదనాన్ని తెలియజేస్తుంది. "గురుతరా" మరియు "లఘుః" అన్న పదాలు లాక్షణికంగా కాశీ యొక్క ఆధ్యాత్మిక బరువు, స్వర్గలోకపు తాత్కాలిక స్వభావాన్ని సూచిస్తాయి.

---

శ్లోకం 04

గంగాతీరమనుత్తమం హి సకలం తత్రాపి కాశ్యుత్తమా |

తస్యాం సా మణికర్ణికోత్తమతమా యత్రేశ్వరో ముక్తిదః |

దేవానామపి దుర్లభం స్థల మిదం పాపౌఘ నాశక్షమం |

పూర్వోపార్జిత పుణ్యపుంజ గమకం పుణ్యర్జనైః ప్రాప్యతే ||

పదవిభాగం

గంగాతీరమనుత్తమం (గంగాతీరం + అనుత్తమం), తత్రాపి (తత్ర + అపి), కాశ్యుత్తమా (కాశీ + ఉత్తమా), మణికర్ణికోత్తమతమా (మణికర్ణికా + ఉత్తమతమా), యత్రేశ్వరో (యత్ర + ఈశ్వరః), ముక్తిదః, దేవానామపి (దేవానాం + అపి), దుర్లభం, స్థలమిదం (స్థలం + ఇదం), పాపౌఘ (పాప + ఓఘ), నాశక్షమం, పూర్వోపార్జిత (పూర్వ + ఉపార్జిత), పుణ్యపుంజ, గమకం, పుణ్యర్జనైః, ప్రాప్యతే, హి, సకలం, తస్యాం, సా.

అన్వయం

సకలం గంగాతీరమనుత్తమం హి. తత్రాపి కాశ్యుత్తమా. తస్యాం యత్రేశ్వరో ముక్తిదః, సా మణికర్ణికోత్తమతమా (అస్తి). దేవానామపి దుర్లభం, పాపౌఘ నాశక్షమం, పూర్వోపార్జిత పుణ్యపుంజ గమకం ఇదం స్థలం పుణ్యర్జనైః ప్రాప్యతే.

ప్రతి పదార్థం

సకలం = సమస్తమైన, గంగాతీరం = గంగా నదీ తీరం, హి = నిశ్చయంగా, అనుత్తమం = అత్యుత్తమమైనది, తత్రాపి = అందులో కూడా, కాశీ = కాశీ నగరము, ఉత్తమా = ఉత్తమమైనది, తస్యాం = ఆ కాశీలో, యత్రేశ్వరో = ఎక్కడైతే పరమేశ్వరుడు, ముక్తిదః = మోక్షాన్ని ప్రసాదిస్తాడో, సా మణికర్ణికా = ఆ మణికర్ణిక, ఉత్తమతమా = అత్యుత్తమమైనది. దేవానామపి = దేవతలకు కూడా, దుర్లభం = లభించనిది, పాపౌఘ = పాపాల సమూహాన్ని, నాశక్షమం = నశింపజేయగలది, పూర్వోపార్జిత = పూర్వ జన్మలలో సంపాదించిన, పుణ్యపుంజ = పుణ్యరాశిని, గమకం = పొందించేది (సాధించేది), ఇదం స్థలం = ఈ ప్రదేశము, పుణ్యర్జనైః = పుణ్యం చేసినవారిచేత, ప్రాప్యతే = పొందబడుతుంది.

తాత్పర్యం

సమస్త గంగానదీ తీరం అత్యుత్తమమైనదే. అందులో కూడా కాశీ నగరం ఉత్తమమైనది. ఆ కాశీలో ఎక్కడైతే పరమేశ్వరుడు మోక్షాన్ని ప్రసాదిస్తాడో, ఆ మణికర్ణిక అత్యుత్తమమైనది. దేవతలకు కూడా దుర్లభమైన, పాపాల సమూహాన్ని నశింపజేయగల, పూర్వ జన్మలలో సంపాదించిన పుణ్యరాశిని పొందగల ఈ ప్రదేశం కేవలం పుణ్యం చేసిన వారికే లభిస్తుంది.

విశేషములు

• గంగానది, కాశీ, మణికర్ణికల యొక్క స్థాయిని క్రమంగా పెంచుతూ, మణికర్ణికకు అత్యున్నత స్థానాన్ని కల్పించారు.
• ఈశ్వరుడు ముక్తిదాతగా మణికర్ణికలో ఉండటం దాని ప్రత్యేకత.
• ఈ స్థలం దేవతలకు కూడా దుర్లభమని, కేవలం పూర్వపుణ్యం ఉన్న వారికే ఇది లభిస్తుందని చెప్పడం ద్వారా దాని గొప్పదనాన్ని, ప్రాప్యత యొక్క విశిష్టతను తెలియజేస్తున్నారు.

---

శ్లోకం 05

దుఃఖాంభోనిధిమగ్న జంతునివహః తేషాం కథం నిష్కృతిః |

జ్ఞాత్వైతద్ధి విరించినా విరచితా వారాణసీ శర్మదా |

లోకాః స్వర్గముఖా స్తతో పి లఘవో భోగాంతపాతప్రదాః |

కాశీముక్తిపురీ సదా శివకరీ ధర్మార్థ మోక్షప్రదా ||

పదవిభాగం

దుఃఖాంభోనిధిమగ్న (దుఃఖ + అంభోనిధి + మగ్న), జ్ఞాత్వైతద్ధి (జ్ఞాత్వా + ఏతత్ + హి), విరించినా, విరచితా, వారాణసీ, శర్మదా, లోకాః, స్వర్గముఖా స్తతో (స్వర్గముఖాః + తతః), పి (అపి), లఘవో (లఘవః), భోగాంతపాతప్రదాః (భోగ + అంత + పాత + ప్రదాః), కాశీముక్తిపురీ (కాశీ + ముక్తి + పురీ), సదా, శివకరీ, ధర్మార్థ మోక్షప్రదా (ధర్మ + అర్థ + మోక్ష + ప్రదా), జంతునివహః, తేషాం, కథం, నిష్కృతిః.

అన్వయం

దుఃఖాంభోనిధిమగ్న జంతునివహః (అస్తి). తేషాం నిష్కృతిః కథం (స్యాత్ ఇతి) ఏతద్ధి జ్ఞాత్వా విరించినా శర్మదా వారాణసీ విరచితా. స్వర్గముఖా లోకాః తతో పి లఘవో భోగాంతపాతప్రదాః (సంతి). కాశీముక్తిపురీ (తు) సదా శివకరీ ధర్మార్థ మోక్షప్రదా (అస్తి).

ప్రతి పదార్థం

దుఃఖాంభోనిధిమగ్న = దుఃఖమనే మహాసముద్రంలో మునిగిన, జంతునివహః = ప్రాణుల సమూహం ఉంది. తేషాం = వారికి, కథం = ఎలా, నిష్కృతిః = విముక్తి (అని)? (ఏతద్ధి = ఈ విషయాన్ని), జ్ఞాత్వా = తెలుసుకొని, విరించినా = బ్రహ్మదేవునిచే, విరచితా = నిర్మించబడింది, వారాణసీ = వారాణసీ నగరం, శర్మదా = సుఖాన్ని ఇచ్చేది. స్వర్గముఖాః = స్వర్గం మొదలైన, లోకాః = లోకాలు, తతో పి = దాని (వారాణసీ) కన్నా కూడా, లఘవః = తక్కువైనవి, భోగాంతపాతప్రదాః = భోగాల చివర పతనమయ్యేవి (పునర్జన్మను ఇచ్చేవి). కాశీ = కాశీ నగరము, (తు) = అయితే, ముక్తిపురీ = మోక్షాన్ని ప్రసాదించే పట్టణం, సదా = ఎల్లప్పుడూ, శివకరీ = శుభాన్ని కలిగించేది, ధర్మార్థ మోక్షప్రదా = ధర్మార్థ మోక్షాలను ప్రసాదించేది.

తాత్పర్యం

దుఃఖమనే మహాసముద్రంలో మునిగిన జీవులకు ఎలా విముక్తి లభిస్తుందని తెలుసుకొని, బ్రహ్మదేవుడు సుఖప్రదమైన వారాణసీ నగరాన్ని నిర్మించాడు. స్వర్గం మొదలైన లోకాలు కూడా దీని కన్నా తక్కువైనవి, ఎందుకంటే అవి భోగాల చివర పతనమై పునర్జన్మను ఇస్తాయి. కాశీ అయితే మోక్షాన్ని ప్రసాదించే పట్టణం, ఎల్లప్పుడూ శుభాన్ని కలిగించేది, ధర్మార్థ మోక్షాలను ప్రసాదించేది.

విశేషములు

• సంసార దుఃఖం నుండి విముక్తి కోసం వారాణసీని బ్రహ్మ సృష్టించాడని చెప్పడం ద్వారా దాని సృష్టికి గల పరమార్థాన్ని వివరిస్తారు.
• స్వర్గలోకంతో పోల్చి కాశీ యొక్క ఉన్నత స్థానాన్ని పునరుద్ఘాటిస్తారు. స్వర్గలోకం భోగక్షయం తర్వాత పునర్జన్మకు దారి తీస్తుందని, కాశీ మాత్రం మోక్షాన్ని ప్రసాదిస్తుందని స్పష్టం చేస్తున్నారు.
• కాశీ కేవలం మోక్షాన్ని మాత్రమే కాక, ధర్మ, అర్థాలను కూడా ప్రసాదిస్తుందని చెప్పడం ద్వారా అది సమస్త పురుషార్థ ప్రదాయిని అని తెలియజేస్తున్నారు.

---

శ్లోకం 06

ఏకో వేణుధరో ధరాధరధరః శ్రీవత్స భూషాధరో |

యోహ్యేకః కిల శంకరో విషధరో గంగాధరో మాధవః (ఉమాధవః) |

యేమాతర్మణికర్ణికే! తవజలే మజ్జంతి తే మానవాః |

రుద్రా వా హరయో భవంతి బహవస్తేషాం బహుత్వం కథం ||

పదవిభాగం

యోహ్యేకః (యః + హి + ఏకః), విషధరో (విషధరః), గంగాధరో (గంగాధరః), మాధవః (ఉమాధవః), యేమాతర్మణికర్ణికే (యే + మాతః + మణికర్ణికే), తవజలే (తవ + జలే), రుద్రా (రుద్రాః), వా, హరయో (హరయః), భవంతి, బహవస్తేషాం (బహవః + తేషాం), బహుత్వం, కథం, ఏకః, వేణుధరః, ధరాధరధరః, శ్రీవత్స, భూషాధరః, కిల, శంకరః, మజ్జంతి, తే, మానవాః.

అన్వయం

హే మాతః మణికర్ణికే! యః ఏకః వేణుధరః ధరాధరధరః శ్రీవత్సభూషాధరః (అస్తి). హి ఏకః కిల శంకరః విషధరో గంగాధరో మాధవః (ఉమాధవః) (అస్తి). యే మానవాః తవజలే మజ్జంతి, తే బహవః రుద్రా వా హరయో భవంతి. తేషాం బహుత్వం కథం (సంభవతి)?

ప్రతి పదార్థం

హే మాతః మణికర్ణికే = ఓ తల్లి మణికర్ణికా!, ఏకః = ఒకే ఒక, వేణుధరః = వేణువును ధరించినవాడు (కృష్ణుడు), ధరాధరధరః = గోవర్ధన పర్వతాన్ని ఎత్తినవాడు, శ్రీవత్స భూషాధరః = శ్రీవత్సం అనే చిహ్నాన్ని ధరించినవాడు (విష్ణువు). యః హి ఏకః కిల = ఎవడైతే ఒకే ఒక నిశ్చయంగా, శంకరః = శివుడు, విషధరః = విషాన్ని ధరించినవాడు, గంగాధరః = గంగను ధరించినవాడు, మాధవః (ఉమాధవః) = మాధవుడు (విష్ణువు) (లేదా ఉమాధవుడు - శివుడు). యే మానవాః = ఏ మానవులు, తవజలే = నీ నీటిలో, మజ్జంతి = స్నానం చేస్తారో, తే = వారు, బహవః = అనేక మంది, రుద్రాః = రుద్రులుగా, వా = లేదా, హరయః = విష్ణువులుగా, భవంతి = అవుతారు. తేషాం బహుత్వం = వారి యొక్క అనేకత్వం, కథం = ఎలా (సంభవమవుతుంది)? (అంటే, వారు సాక్షాత్తు రుద్రులుగా, హరులుగా మారతారు.)

తాత్పర్యం

ఓ తల్లి మణికర్ణికా! వేణువును ధరించిన, గోవర్ధన పర్వతాన్ని ఎత్తిన, శ్రీవత్స చిహ్నాన్ని ధరించిన విష్ణువు ఒక్కడే. విషాన్ని ధరించిన, గంగను ధరించిన శంకరుడు ఒక్కడే. ఏ మానవులు నీ జలాలలో స్నానం చేస్తారో, వారు అనేక రుద్రులుగా లేదా అనేక విష్ణువులుగా అవుతారు. మరి వారి అనేకత్వం ఎలా సాధ్యం అవుతుంది? (అంటే, వారు అద్భుతమైన దివ్యత్వాన్ని పొంది, సాక్షాత్తు ఆ దైవ స్వరూపాలుగా మారిపోతారు.)

విశేషములు

• ఈ శ్లోకం మణికర్ణికలో స్నానం చేసినవారికి లభించే అద్భుతమైన మోక్ష స్థితిని వివరిస్తుంది.
• విష్ణువు, శివుల ఏకత్వాన్ని, అద్వితీయత్వాన్ని పేర్కొంటూ, మణికర్ణిక స్నాన ఫలితంగా మానవులు ఆ దైవత్వపు అనేక రూపాలుగా ఎలా మారుతారనే ఆశ్చర్యాన్ని వ్యక్తపరుస్తున్నారు. ఇది అద్వైత సిద్ధాంతాన్ని పరోక్షంగా సూచిస్తుంది.
• జీవులు దైవత్వాన్ని పొంది, ఆయా దేవతా రూపాలుగా మారిపోతారని, అది సాధారణ మానవుల స్థితి కాదని చెప్పడం ద్వారా మణికర్ణిక మహిమను నొక్కి చెబుతారు.

---

శ్లోకం 07

త్వత్తీరే మరణం తు మంగళకరం దేవైరపి శ్లాఘ్యతే |

శక్రస్తం మనుజం సహస్రనయనై ర్ద్రష్టుం సదాతత్పరః |

ఆయాంతం సవితా సహస్రకిరణైః ప్రత్యుద్గతో భూత్సదా |

పుణ్యో౽ సౌ వృషగో౽ థవా గరుడగః కిం మందిరం యాస్యతి ||

పదవిభాగం

త్వత్తీరే (త్వత్ + తీరే), దేవైరపి (దేవైః + అపి), శక్రస్తం (శక్రః + తం), సహస్రనయనైః, ద్రష్టుం, సదాతత్పరః (సదా + తత్పరః), ఆయాంతం, సవితా, సహస్రకిరణైః, ప్రత్యుద్గతో (ప్రత్యుద్గతః), భూత్సదా (భూత్ + సదా),  పుణ్యః+అసౌ, వృషగో (వృషగః), అథవా (అథవా), గరుడగః, కిం, మందిరం, యాస్యతి, మరణం, తు, మంగళకరం.

అన్వయం

త్వత్తీరే మరణం తు మంగళకరం (భవతి). దేవైరపి (ఏతత్) శ్లాఘ్యతే. శక్రస్తం మనుజం సహస్రనయనై ర్ద్రష్టుం సదాతత్పరః (భవతి). ఆయాంతం పుణ్యో ౽సౌ సవితా సహస్రకిరణైః ప్రత్యుద్గతో భూత్సదా (భవతి). (సః) వృషగో౽ థవా గరుడగః (సన్) కిం మందిరం యాస్యతి (ఇతి శంకా భవతి).

ప్రతి పదార్థం

త్వత్తీరే = నీ (మణికర్ణిక) ఒడ్డున, మరణం = మరణం, తు = అయితే, మంగళకరం = శుభాన్ని కలిగించేది. దేవైరపి = దేవతలచే కూడా, శ్లాఘ్యతే = కొనియాడబడుతుంది. శక్రః = ఇంద్రుడు, తం మనుజం = ఆ మనిషిని, సహస్రనయనైః = తన వెయ్యి కళ్ళతో, ద్రష్టుం = చూడడానికి, సదా = ఎల్లప్పుడూ, తత్పరః = ఆసక్తిగా ఉంటాడు. ఆయాంతం = వస్తున్న, అసౌ = ఈ, పుణ్యః = పుణ్యాత్ముడిని, సవితా = సూర్యుడు, సహస్రకిరణైః = తన వెయ్యి కిరణాలతో, ప్రత్యుద్గతః = ఎదుర్కొంటాడు, భూత్ = అవుతాడు, సదా = ఎల్లప్పుడూ. (అతడు), వృషగః = వృషభాన్ని (శివుడి వాహనం) అధిరోహించినవాడై, అథవా = లేదా, గరుడగః = గరుడుని (విష్ణువు వాహనం) అధిరోహించినవాడై, కిం మందిరం = ఏ లోకానికి, యాస్యతి = వెళతాడు (అని దేవతలకు సందేహం).

తాత్పర్యం

మణికర్ణికా తీరంలో మరణించడం అత్యంత శుభప్రదమైనది. దేవతలు కూడా దీనిని కొనియాడుతారు. ఇంద్రుడు ఆ మనిషిని తన వెయ్యి కళ్ళతో చూడటానికి ఎప్పుడూ ఆసక్తిగా ఉంటాడు. వస్తున్న ఈ పుణ్యాత్ముడిని సూర్యుడు తన వేయి కిరణాలతో ఎల్లప్పుడూ ఎదుర్కొంటాడు. దేవతలు, "ఈ పుణ్యాత్ముడు వృషభంపై వెళ్ళి శివలోకానికి వెళతాడా? లేదా గరుడునిపై వెళ్ళి విష్ణులోకానికి వెళతాడా?" అని సందేహిస్తారు. (అంటే, అతడు శివసాయుజ్యం లేదా విష్ణుసాయుజ్యం రెండింటిలో ఏదో ఒకటి పొందుతాడని అర్థం).

విశేషములు

• మణికర్ణికలో మరణించినవారికి లభించే ఉన్నత స్థితిని, దేవతలు కూడా వారిని చూసి ఆశ్చర్యపోయేంత గొప్పగా ఉంటుందని వివరిస్తుంది.
• ఇంద్రుడు, సూర్యుడు వంటి దేవతలు కూడా మరణించిన వారిని సత్కరిస్తారని, వారి పుణ్యఫలాన్ని చూసి విస్మయం చెందుతారని తెలియజేస్తుంది.
• "వృషగో థవా గరుడగః కిం మందిరం యాస్యతి" అన్న ప్రశ్న, అక్కడ మరణించిన వారికి శివ లేదా విష్ణు లోకాల్లో ఏదో ఒక సాయుజ్యం ఖచ్చితంగా లభిస్తుందన్న నిశ్చయాన్ని వ్యక్తపరుస్తుంది.

---

శ్లోకం 08

మధ్యాహ్నే మణికర్ణికా స్నపనజం పుణ్యం నవక్తుంక్షమః |

స్వీయై రబ్దశతైః చతుర్ముఖసురో వేదార్థదీక్షాగురుః |

యోగాభ్యాసబలేన చంద్రశేఖర స్తత్పుణ్యపారం గతః |

త్వత్తీరే ప్రకరోతి సప్తపురుషం (సుప్తపురుషం) నారాయణం వా శివమ్ ||

పదవిభాగం

నవక్తుంక్షమః (న + వక్తుం + క్షమః), స్వీయైరబ్దశతైః (స్వీయైః + అబ్ద + శతైః), చతుర్ముఖసురో (చతుర్ముఖ + సురః), వేదార్థదీక్షాగురుః (వేద + అర్థ + దీక్షా + గురుః), యోగాభ్యాసబలేన (యోగ + అభ్యాస + బలేన), చంద్రశేఖర స్తత్పుణ్యపారం (చంద్రశేఖరః + తత్పుణ్యపారం), త్వత్తీరే (త్వత్ + తీరే), మధ్యాహ్నే, మణికర్ణికా, స్నపనజం, పుణ్యం, గతః, ప్రకరోతి, సప్తపురుషం (సుప్తపురుషం), నారాయణం, వా, శివమ్.

అన్వయం

చతుర్ముఖసురో వేదార్థదీక్షాగురుః (అపి), స్వీయైరబ్దశతైః మధ్యాహ్నే మణికర్ణికా స్నపనజం పుణ్యం నవక్తుంక్షమః. యోగాభ్యాసబలేన చంద్రశేఖర స్తత్పుణ్యపారం గతః (అస్తి). త్వత్తీరే (యః మ్రియతే సః) సప్తపురుషం (లేదా సుప్తపురుషం) నారాయణం వా శివం ప్రకరోతి.

ప్రతి పదార్థం

మధ్యాహ్నే = మధ్యాహ్న సమయంలో, మణికర్ణికా = మణికర్ణికలో, స్నపనజం = స్నానం చేయడం వల్ల కలిగే, పుణ్యం = పుణ్యాన్ని, నవక్తుంక్షమః = వర్ణించలేడు, స్వీయైరబ్దశతైః = తన వందల సంవత్సరాలతో (తన జీవితకాలమంతా ప్రయత్నించినా), చతుర్ముఖసురః = నాలుగు ముఖాలు గల బ్రహ్మదేవుడు, వేదార్థదీక్షాగురుః = వేదార్థాలకు గురువు (వేదజ్ఞానానికి అధిపతి). యోగాభ్యాసబలేన = యోగాభ్యాస బలంతో, చంద్రశేఖరః = చంద్రశేఖరుడు (శివుడు), తత్పుణ్యపారం = ఆ పుణ్యం యొక్క అవధులను, గతః = తెలుసుకున్నాడు. త్వత్తీరే = నీ (మణికర్ణిక) తీరంలో (మరణించినవాడు), సప్తపురుషం = ఏడు తరాల వారిని (లేదా సుప్తపురుషం = నిద్రించిన పురుషుడిని), నారాయణం = నారాయణుడిగా, వా = లేదా, శివమ్ = శివుడిగా. ప్రకరోతి = చేస్తాడు.

తాత్పర్యం

వేదార్థాలకు గురువు అయిన బ్రహ్మదేవుడు కూడా తన వందల సంవత్సరాల జీవితకాలమంతా ప్రయత్నించినా, మధ్యాహ్న సమయంలో మణికర్ణికలో స్నానం చేయడం వల్ల కలిగే పుణ్యాన్ని వర్ణించలేడు. యోగాభ్యాస బలంతో చంద్రశేఖరుడు (శివుడు) మాత్రమే ఆ పుణ్యం యొక్క అవధులను తెలుసుకోగలిగాడు. నీ తీరంలో (మణికర్ణికలో) మరణించినవాడు, తన ఏడు తరాల వారిని (లేదా నిద్రించిన పురుషుడిని) నారాయణుడిగా లేదా శివుడిగా (మోక్షాన్ని పొందేలా) చేస్తాడు.

విశేషములు

• మణికర్ణికలో స్నానం యొక్క పుణ్యాన్ని బ్రహ్మదేవుడు కూడా వర్ణించలేడని, శివుడు మాత్రమే దానిని తెలుసుకోగలిగాడని చెప్పడం ద్వారా దాని అగాధమైన మహిమను తెలియజేస్తారు.
• "సప్తపురుషం నారాయణం వా శివం ప్రకరోతి" అన్న ప్రయోగం, మణికర్ణికలో మరణించడం ద్వారా ఒక వ్యక్తి తన పూర్వీకులను కూడా మోక్షాన్ని పొందేలా చేయగలడని, లేదా అజ్ఞానంలో ఉన్నవారిని (సుప్తపురుషం) దైవ స్వరూపులుగా మార్చగలదని సూచిస్తుంది. ఇది వంశోద్ధరణకు, అజ్ఞాన నివారణకు గల మార్గంగా చెప్పబడింది.

---

శ్లోకం 09

కృఛ్రైఃకోటిశతైః స్వపాపనిధనం యచ్చాశ్వమేథైః ఫలమ్ |

తత్సర్వం మణికర్ణికా స్నపనజే పుణ్యే ప్రవిష్టం భవేత్ |

స్నాత్వా స్తోత్రమిదం నరః పఠతి చేత్సంసారపాథోనిధిం |

తీర్త్వా పల్వలవత్ప్రయాతి సదనం తేజోమయం బ్రహ్మణః ||

పదవిభాగం

కృఛ్రైఃకోటిశతైః (కృఛ్రైః + కోటి + శతైః), స్వపాపనిధనం (స్వ + పాప + నిధనం), యచ్చాశ్వమేథైః (యత్ + చ + అశ్వమేథైః), తత్సర్వం (తత్ + సర్వం), మణికర్ణికా, స్నపనజే, పుణ్యే, ప్రవిష్టం, భవేత్, స్నాత్వా, స్తోత్రమిదం (స్తోత్రం + ఇదం), నరః, పఠతి, చేత్, సంసారపాథోనిధిం (సంసార + పాథోనిధిం), తీర్త్వా, పల్వలవత్ (పల్వల + వత్), ప్రయాతి, సదనం, తేజోమయం, బ్రహ్మణః, ఫలమ్.

అన్వయం

కృఛ్రైఃకోటిశతైః యత్ స్వపాపనిధనం భవేత్, యచ్చాశ్వమేథైః యత్ ఫలమ్ భవేత్, తత్సర్వం మణికర్ణికా స్నపనజే పుణ్యే ప్రవిష్టం భవేత్. ఇదం స్తోత్రం స్నాత్వా నరః పఠతి చేత్, సంసారపాథోనిధిం పల్వలవత్ తీర్త్వా బ్రహ్మణః తేజోమయం సదనం ప్రయాతి.

ప్రతి పదార్థం

కృఛ్రైఃకోటిశతైః = వందల కోట్ల కష్టతరమైన వ్రతాలచే (ప్రాయశ్చిత్తాలచే), స్వపాపనిధనం = తమ పాపాలను నశింపజేయడం, యత్ చ = మరియు ఏ, అశ్వమేథైః = అశ్వమేధ యాగాలచే, ఫలమ్ = ఫలితము (లభిస్తుందో), తత్సర్వం = ఆ సమస్తము, మణికర్ణికా = మణికర్ణికలో, స్నపనజే = స్నానం చేయడం వల్ల కలిగే, పుణ్యే = పుణ్యంలో, ప్రవిష్టం భవేత్ = చేరిపోతుంది (లభిస్తుంది). స్నాత్వా = స్నానం చేసి, ఇదం స్తోత్రం = ఈ స్తోత్రాన్ని, నరః = మనిషి, పఠతి చేత్ = పఠించినట్లయితే, సంసారపాథోనిధిం = సంసారమనే మహాసముద్రాన్ని, పల్వలవత్ = చిన్న మడుగు వలె, తీర్త్వా = దాటి, బ్రహ్మణః = బ్రహ్మ యొక్క (మోక్షధామానికి) తేజోమయం = తేజస్సుతో నిండిన, సదనం = లోకానికి, ప్రయాతి = వెళతాడు.

తాత్పర్యం

వందల కోట్ల కష్టతరమైన ప్రాయశ్చిత్త వ్రతాలు చేయడం వల్ల లభించే పాపనాశనం, మరియు అశ్వమేధ యాగాలు చేయడం వల్ల లభించే ఫలితం – ఆ సమస్తం మణికర్ణికలో స్నానం చేయడం వల్ల కలిగే పుణ్యంలో చేరిపోతుంది. ఈ స్తోత్రాన్ని స్నానం చేసి పఠించినట్లయితే, ఆ మనిషి సంసారమనే మహాసముద్రాన్ని చిన్న మడుగు వలె సులభంగా దాటి, తేజస్సుతో నిండిన బ్రహ్మ లోకానికి (మోక్షధామానికి) వెళతాడు.

విశేషములు

• మణికర్ణికా స్నానం యొక్క అనంతమైన పుణ్యాన్ని ఈ శ్లోకం స్పష్టం చేస్తుంది. వందల కోట్ల కృఛ్ర వ్రతాలు, అశ్వమేధ యాగాల ఫలితం కేవలం ఒక మణికర్ణిక స్నానంతో లభిస్తుందని చెప్పడం దాని మహిమకు నిదర్శనం.
• స్తోత్ర పఠనం యొక్క ఫలితాన్ని కూడా వివరిస్తుంది. స్తోత్ర పఠనంతో సంసార సాగరాన్ని సులభంగా దాటి మోక్షాన్ని పొందగలడని సూచిస్తుంది.
• "పల్వలవత్ తీర్త్వా" అన్న ప్రయోగం సంసార సాగరాన్ని దాటడం ఎంత సులువో తెలియజేస్తుంది, ఇది మణికర్ణికా మహిమకు, స్తోత్ర పారాయణకు ఉన్న శక్తికి ప్రతీక.

---