నిర్గుణ మానసపూజా(33 శ్లోకాలు)

 

శ్రీ శంకరాచార్య స్తోత్ర సర్వస్వమ్ –

                                                  నిర్గుణ మానసపూజా(33 శ్లోకాలు)

       పదవిభాగము, అన్వయము, ప్రతి పదార్థము,   తాత్పర్యము,విశేషములతో 

                                                ఆచార్య తాడేపల్లి పతంజలి

---

నిర్గుణ మానసపూజా స్తోత్రం బాహ్య ఆచారాలకు అతీతంగా, అంతర్గత ఆత్మజ్ఞానం ద్వారా పరమాత్మను పూజించే విధానాన్ని వివరిస్తుంది. శిష్యుని సందేహాలను నివృత్తి చేస్తూ, గురువు ఆత్మ స్వరూపాన్ని తెలుసుకోవడమే నిజమైన పూజ అని బోధిస్తారు, దీని వల్ల ముక్తి లభిస్తుందని చెబుతారు.

శిష్య ఉవాచ (శిష్యుడు పలికెను):

అఖండే సచ్చిదానందే నిర్వికల్పైకరూపిణి .

స్థితేఽద్వితీయభావేఽపి కథం పూజా విధీయతే ..

పదవిభాగము:

అఖండే, సచ్చిదానందే, నిర్వికల్పైకరూపిణి (నిర్వికల్ప + ఏక + రూపిణి), స్థితేఽద్వితీయభావేఽపి (స్థితే + అద్వితీయ + భావే + అపి), కథం, పూజా, విధీయతే.

అన్వయము:

అఖండే, సచ్చిదానందే, నిర్వికల్పైకరూపిణి, అద్వితీయభావే అపి స్థితే, పూజా కథం విధీయతే?

ప్రతి పదార్థము:

అఖండే = ఖండములు లేనిది (భాగములు లేనిది), సచ్చిదానందే = సత్-చిత్-ఆనంద స్వరూపమైనది, నిర్వికల్పైకరూపిణి = సంకల్పములు లేని, ఏకరూపమైనది, అద్వితీయభావే = రెండవది లేని భావమునందు, అపి = కూడా, స్థితే = ఉన్నప్పుడు, పూజా = పూజ, కథం = ఎలా, విధీయతే = చేయబడును?

తాత్పర్యము:

శిష్యుడు పలికెను: భాగములు లేనిది, సత్-చిత్-ఆనంద స్వరూపమైనది, సంకల్పములు లేని ఏకరూపమైనది, రెండవది లేనిదైన ఆ పరబ్రహ్మమునకు పూజ ఎలా చేయాలి?

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం నిర్గుణ బ్రహ్మ యొక్క లక్షణాలను (అఖండత్వం, సచ్చిదానందం, నిర్వికల్పత్వం, అద్వితీయత్వం) వివరిస్తూ, సంప్రదాయ పూజా విధానాలు ఈ లక్షణాలకు ఎలా అన్వయించవని శిష్యుడు తన సందేహాన్ని వ్యక్తపరుస్తాడు.

---

పూర్ణస్యావాహనం కుత్ర సర్వాధారస్య చాసనం .

స్వచ్ఛస్య పాద్యమర్ఘ్యం చ శుద్ధస్యాచమనం కుతః ..

పదవిభాగము:

పూర్ణస్య, ఆవాహనం, కుత్ర, సర్వాధారస్య, చ, ఆసనం, స్వచ్ఛస్య, పాద్యం, అర్ఘ్యం, చ, శుద్ధస్య, ఆచమనం, కుతః.

అన్వయము:

పూర్ణస్య ఆవాహనం కుత్ర? సర్వాధారస్య చ ఆసనం కుత్ర? స్వచ్ఛస్య పాద్యం, అర్ఘ్యం చ, శుద్ధస్య ఆచమనం కుతః?

ప్రతి పదార్థము:

పూర్ణస్య = పూర్ణమైన దానికి, ఆవాహనం = ఆహ్వానము (ఆవాహనము చేయుట), కుత్ర = ఎక్కడ (ఎలా సాధ్యం)?, సర్వాధారస్య = సమస్తమునకు ఆధారమైన దానికి, చ = మరియు, ఆసనం = ఆసనము (కూర్చుండబెట్టుట), కుత్ర = ఎక్కడ (ఎలా సాధ్యం)?, స్వచ్ఛస్య = స్వచ్ఛమైన దానికి, పాద్యం = పాదములకు నీరు, అర్ఘ్యం = చేతులకు నీరు, చ = మరియు, శుద్ధస్య = శుద్ధమైన దానికి, ఆచమనం = ఆచమనము, కుతః = ఎందుకు (ఎలా సాధ్యం)?

తాత్పర్యము:

పూర్ణమైన దానికి ఆహ్వానం ఎక్కడ? సమస్తమునకు ఆధారమైన దానికి ఆసనం ఎలా? స్వచ్ఛమైన దానికి పాద్యము, అర్ఘ్యము ఎందుకు? శుద్ధమైన దానికి ఆచమనం ఎలా?

విశేషములు:

శిష్యుడు బాహ్య పూజా విధానాలను ప్రశ్నిస్తున్నాడు. బ్రహ్మం సర్వవ్యాపి, పూర్ణమైనది కాబట్టి దానికి ఆవాహనం అవసరం లేదని, సర్వాధారం కాబట్టి ఆసనం అవసరం లేదని, స్వచ్ఛమైనది కాబట్టి శుద్ధీకరణకు పాద్య, అర్ఘ్య, ఆచమనాల అవసరం లేదని తర్కిస్తున్నాడు.

---

నిర్మలస్య కుతః స్నానం వాసో విశ్వోదరస్య చ . అగోత్రస్య త్వవర్ణస్య కుతస్తస్యోపవీతకం ..

పదవిభాగము:

నిర్మలస్య, కుతః, స్నానం, వాసః, విశ్వోదరస్య (విశ్వ + ఉదరస్య), చ, అగోత్రస్య, తు, అవర్ణస్య, కుతః, తస్య, ఉపవీతకం.

అన్వయము:

నిర్మలస్య స్నానం కుతః? విశ్వోదరస్య చ వాసః కుతః? అగోత్రస్య తు అవర్ణస్య తస్య ఉపవీతకం కుతః?

ప్రతి పదార్థము:

నిర్మలస్య = నిర్మలమైన దానికి, కుతః = ఎందుకు, స్నానం = స్నానము?, విశ్వోదరస్య = విశ్వమును తనలో ఇముడ్చుకున్న దానికి, చ = మరియు, వాసః = వస్త్రము, కుతః = ఎందుకు?, అగోత్రస్య = గోత్రము లేని దానికి, తు = మరియు, అవర్ణస్య = వర్ణము (కులం) లేని దానికి, తస్య = దానికి, ఉపవీతకం = ఉపవీతము (యజ్ఞోపవీతం), కుతః = ఎందుకు?

తాత్పర్యము:

నిర్మలమైన దానికి స్నానం ఎందుకు? విశ్వమును తనలో ఇముడ్చుకున్న దానికి వస్త్రము ఎందుకు? గోత్రము లేని దానికి, వర్ణము లేని దానికి ఉపవీతము ఎందుకు?

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం నిర్గుణ బ్రహ్మానికి స్నానం, వస్త్రధారణ, ఉపనయనం వంటి సంస్కారాలు ఎలా అన్వయించవని వివరిస్తుంది. బ్రహ్మం స్వతస్సిద్ధంగా శుద్ధమైనది, అపరిమితమైనది, మరియు లౌకిక గుర్తింపులకు అతీతమైనది.

---

నిర్లేపస్య కుతో గంధః పుష్పం నిర్వాసనస్య చ . నిర్విశేషస్య కా భూషా కోఽలంకారో నిరాకృతేః ..

పదవిభాగము:

నిర్లేపస్య, కుతః, గంధః, పుష్పం, నిర్వాసనస్య, చ, నిర్విశేషస్య, కా, భూషా, కః, అలంకారః, నిరాకృతేః.

అన్వయము:

నిర్లేపస్య గంధః కుతః? నిర్వాసనస్య చ పుష్పం కుతః? నిర్విశేషస్య కా భూషా? నిరాకృతేః కః అలంకారః?

ప్రతి పదార్థము:

నిర్లేపస్య = అంటి అంటని (లేపము లేని) దానికి, కుతః = ఎందుకు, గంధః = గంధము?, నిర్వాసనస్య = వాసనలు (కోరికలు) లేని దానికి, చ = మరియు, పుష్పం = పుష్పము, కుతః = ఎందుకు?, నిర్విశేషస్య = విశేషములు (గుణాలు) లేని దానికి, కా = ఏమిటి, భూషా = ఆభరణము?, నిరాకృతేః = ఆకారము లేని దానికి, కః = ఏమిటి, అలంకారః = అలంకారము?

తాత్పర్యము:

అంటి అంటని దానికి గంధం ఎందుకు? వాసనలు లేని దానికి పుష్పం ఎందుకు? విశేష గుణాలు లేని దానికి ఆభరణం ఏమిటి? ఆకారం లేని దానికి అలంకారం ఏమిటి?

విశేషములు:

నిర్గుణ బ్రహ్మం యొక్క నిరాకార, నిర్లేప, నిర్వాసన లక్షణాలను ఈ శ్లోకం ప్రస్తావిస్తుంది. గంధం, పుష్పాలు, ఆభరణాలు, అలంకారాలు సగుణ రూపాలకు చెందినవి, నిర్గుణ రూపానికి అనవసరమైనవి అని శిష్యుని వాదన.

---

నిరంజనస్య కిం ధూపైర్దీపైర్వా సర్వసాక్షిణః . నిజానందైకతృప్తస్య నైవేద్యం కిం భవేదిహ ..

పదవిభాగము:

నిరంజనస్య, కిం, ధూపైః, దీపైః, వా, సర్వసాక్షిణః, నిజానందైకతృప్తస్య (నిజ + ఆనంద + ఏక + తృప్తస్య), నైవేద్యం, కిం, భవేత్, ఇహ.

అన్వయము:

నిరంజనస్య, సర్వసాక్షిణః ధూపైః దీపైః వా కిం? నిజానందైకతృప్తస్య ఇహ కిం నైవేద్యం భవేత్?

ప్రతి పదార్థము:

నిరంజనస్య = అంజనము (కళంకము) లేని దానికి, కిం = ఏమిటి, ధూపైః = ధూపములతో, దీపైః = దీపములతో, వా = లేదా?, సర్వసాక్షిణః = సమస్తమునకు సాక్షియైన దానికి, నిజానందైకతృప్తస్య = స్వయముగా తన ఆనందముతోనే తృప్తి చెందిన దానికి, ఇహ = ఇక్కడ (ఈ విషయంలో)?, నైవేద్యం = నివేదన, కిం = ఏమిటి, భవేత్ = అగును?

తాత్పర్యము:

కళంకరహితుడైన దానికి ధూపాలు, దీపాలు ఎందుకు? సమస్తమునకు సాక్షియైన దానికి, స్వయంగా తన ఆనందముతోనే తృప్తి చెందిన దానికి ఇక్కడ నైవేద్యం ఏమిటి?

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం బ్రహ్మం యొక్క స్వయంప్రకాశత్వమును, ఆత్మతృప్తిని నొక్కి చెబుతుంది. బాహ్య పూజా సామగ్రి అయిన ధూపదీపాలు, నైవేద్యాలు దానికి అవసరం లేదని శిష్యుడు ప్రశ్నిస్తాడు.

---

విశ్వానందయితుస్తస్య కిం తాంబూలం ప్రకల్ప్యతే . స్వయంప్రకాశచిద్రూపో యోఽసావర్కాదిభాసకః ..

పదవిభాగము:

విశ్వానందయితుః (విశ్వ + ఆనందయితుః), తస్య, కిం, తాంబూలం, ప్రకల్ప్యతే, స్వయంప్రకాశచిద్రూపః (స్వయం + ప్రకాశ + చిత్ + రూపః), యః, అసౌ, అర్కాదిభాసకః (అర్క + ఆది + భాసకః).

అన్వయము:

యః అసౌ స్వయంప్రకాశచిద్రూపః అర్కాదిభాసకః, విశ్వానందయితుః తస్య కిం తాంబూలం ప్రకల్ప్యతే?

ప్రతి పదార్థము:

యః = ఏదైతే, అసౌ = అది (ఆ బ్రహ్మము), స్వయంప్రకాశచిద్రూపః = స్వయంగా ప్రకాశించునట్టి జ్ఞానస్వరూపమైనది, అర్కాదిభాసకః = సూర్యుడు మొదలైన వాటికి (కూడా) వెలుగునిచ్చునది (లేదా ప్రకాశింపజేయునది), విశ్వానందయితుః = విశ్వమును ఆనందింపజేయునట్టి, తస్య = అట్టి దానికి, కిం = ఏమిటి (అనగా, అనవసరం), తాంబూలం = తాంబూలము (తాంబూలం), ప్రకల్ప్యతే = సమర్పించబడును?

తాత్పర్యము:

ఏదైతే స్వయంగా ప్రకాశించు జ్ఞానస్వరూపమై, సూర్యుడు మొదలైన వాటికి కూడా వెలుగునిచ్చునో, అట్టి విశ్వమును ఆనందింపజేయునట్టి దానికి తాంబూలం ఏమిటి (ఎందుకు సమర్పించాలి)?

విశేషములు:

బ్రహ్మం యొక్క విశ్వాధిపత్యం మరియు స్వయంప్రకాశత్వం ఈ శ్లోకంలో ప్రస్తావించబడింది. తాంబూలం వంటి లౌకిక ఉపచారాలు, సకల జడచేతనాలను ప్రకాశింపజేసే మరియు తన ఆనందంతో విశ్వాన్ని నింపే పరమాత్మకు అప్రస్తుతమని శిష్యుడు ప్రశ్నిస్తాడు.

---

గీయతే శ్రుతిభిస్తస్య నీరాజనవిధిః కుతః . ప్రదక్షిణమనంతస్య ప్రణామోఽద్వయవస్తునః ..

పదవిభాగము:

గీయతే, శ్రుతిభిః, తస్య, నీరాజనవిధిః (నీరాజన + విధిః), కుతః, ప్రదక్షిణం, అనంతస్య, ప్రణామః, అద్వయవస్తునః (అద్వయ + వస్తునః).

అన్వయము:

శ్రుతిభిః గీయతే తస్య నీరాజనవిధిః కుతః? అనంతస్య ప్రదక్షిణం, అద్వయవస్తునః ప్రణామః కుతః?

ప్రతి పదార్థము:

శ్రుతిభిః = వేదములచే, గీయతే = కీర్తించబడుతున్న, తస్య = దానికి, నీరాజనవిధిః = నీరాజనము (హారతి) ఇచ్చే విధానము, కుతః = ఎందుకు?, అనంతస్య = అంతము లేని దానికి, ప్రదక్షిణం = ప్రదక్షిణము, కుతః = ఎందుకు?, అద్వయవస్తునః = రెండవది లేని వస్తువుకు (బ్రహ్మమునకు), ప్రణామః = నమస్కారము, కుతః = ఎందుకు?

తాత్పర్యము:

వేదములచే కీర్తించబడుతున్న దానికి నీరాజనం ఎందుకు? అంతము లేని దానికి ప్రదక్షిణం ఎందుకు? రెండవది లేని వస్తువుకు (బ్రహ్మమునకు) నమస్కారం ఎందుకు?

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం బ్రహ్మం యొక్క అనంతత్వం, అద్వితీయత్వం అనే లక్షణాలను ప్రస్తావిస్తుంది. నీరాజనం, ప్రదక్షిణం, ప్రణామం వంటివి ఒక పరిమితమైన రూపానికి లేదా వేరుగా ఉన్న దానికి చేసేవి, కానీ అద్వితీయ, అనంత బ్రహ్మానికి ఇవి వర్తించవు అని శిష్యుని సందేహం.

---

వేదవాచామవేద్యస్య కిం వా స్తోత్రం విధీయతే . అంతర్బహిః సంస్థితస్యోద్వాసనవిధిః కుతః ..

పదవిభాగము:

వేదవాచామవేద్యస్య (వేద + వాచాం + అవేద్యస్య), కిం, వా, స్తోత్రం, విధీయతే, అంతర్బహిః సంస్థితస్య (అంతః + బహిః + సంస్థితస్య), ఉద్వాసనవిధిః (ఉద్వాసన + విధిః), కుతః.

అన్వయము:

వేదవాచామవేద్యస్య కిం వా స్తోత్రం విధీయతే? అంతర్బహిః సంస్థితస్య ఉద్వాసనవిధిః కుతః?

ప్రతి పదార్థము:

వేదవాచామవేద్యస్య = వేదముల మాటలకు కూడా తెలియని దానికి (అంటే వేదముల ద్వారా కూడా సంపూర్ణముగా వర్ణించలేని దానికి), కిం = ఏమిటి, వా = లేదా, స్తోత్రం = స్తోత్రము, విధీయతే = చేయబడును?, అంతర్బహిః సంస్థితస్య = లోపల, బయట నిండి ఉన్న దానికి, ఉద్వాసనవిధిః = ఉద్వాసన (పూజ ముగింపులో విగ్రహాన్ని పంపే ప్రక్రియ), కుతః = ఎందుకు?

తాత్పర్యము:

వేదముల మాటలకు కూడా తెలియని దానికి స్తోత్రం ఏమిటి? లోపల, బయట నిండి ఉన్న దానికి ఉద్వాసన ఎందుకు?

విశేషములు:

ఈ చివరి శ్లోకంలో శిష్యుడు తన సందేహాలను ముగిస్తాడు. బ్రహ్మం వాక్కుకు అతీతమైనది, సర్వవ్యాపి కాబట్టి, దానికి స్తోత్రం గానీ, ఉద్వాసన గానీ అనవసరం అని వాదిస్తాడు. ఇది శిష్యుని ఉన్నత స్థాయి ఆధ్యాత్మిక పరిపక్వతను సూచిస్తుంది.

---

గురురువాచ (గురువు పలికెను):

ఆరాధయామి మణిసంనిభమాత్మలింగం మాయాపురీహృదయపంకజసంనివిష్టం . శ్రద్ధానదీవిమలచిత్తజలాభిషేకై- ర్నిత్యం సమాధికుసుమైర్నపునర్భవాయ ..

పదవిభాగము:

ఆరాధయామి, మణిసంనిభమాత్మలింగం (మణి + సంనిభం + ఆత్మ + లింగం), మాయాపురీహృదయపంకజసంనివిష్టం (మాయా + పురీ + హృదయ + పంకజ + సంనివిష్టం), శ్రద్ధానదీవిమలచిత్తజలాభిషేకైః (శ్రద్ధా + నదీ + విమల + చిత్త + జల + అభిషేకైః), నిత్యం, సమాధికుసుమైః (సమాధి + కుసుమైః), నపునర్భవాయ (న + పునర్భవాయ).

అన్వయము:

మాయాపురీహృదయపంకజసంనివిష్టం, మణిసంనిభమాత్మలింగం, శ్రద్ధానదీవిమలచిత్తజలాభిషేకైః, నిత్యం సమాధికుసుమైః నపునర్భవాయ ఆరాధయామి.

ప్రతి పదార్థము:

మాయాపురీహృదయపంకజసంనివిష్టం = మాయ అనే నగరంలో (శరీరంలో) హృదయ పద్మమునందు బాగా నివసించి ఉన్న, మణిసంనిభమాత్మలింగం = మణి వలె ప్రకాశించునట్టి ఆత్మలింగమును (ఆత్మ స్వరూపమును), శ్రద్ధానదీవిమలచిత్తజలాభిషేకైః = శ్రద్ధ అనే నది యొక్క నిర్మలమైన చిత్తము అనే జలముతో అభిషేకించుచు, నిత్యం = నిత్యము, సమాధికుసుమైః = సమాధి అనే పుష్పములతో, నపునర్భవాయ = తిరిగి జన్మించకుండుటకు (మోక్షము కొరకు), ఆరాధయామి = ఆరాధించుచున్నాను.

తాత్పర్యము:

మాయ అనే నగరంలో (శరీరంలో) హృదయ పద్మమునందు నివసించి ఉన్న, మణి వలె ప్రకాశించునట్టి ఆత్మలింగమును (ఆత్మ స్వరూపమును), శ్రద్ధ అనే నది యొక్క నిర్మలమైన చిత్తము అనే జలముతో అభిషేకించుచు, నిత్యము సమాధి అనే పుష్పములతో తిరిగి జన్మించకుండుటకు (మోక్షము కొరకు) ఆరాధించుచున్నాను.

విశేషములు:

గురువు ఇక్కడ శిష్యుని సందేహాన్ని నివృత్తి చేస్తూ, మానసిక పూజా విధానాన్ని ప్రవేశపెడతారు. బాహ్య పూజ కాకుండా అంతరంగా జరిగే ఆత్మ పూజను వివరిస్తారు. ఆత్మనే లింగంగా, శ్రద్ధను అభిషేక జలంగా, సమాధిని పుష్పంగా భావిస్తారు. ఈ పూజ పునర్జన్మ రాహిత్యం (మోక్షం) కోసమని స్పష్టం చేస్తారు.

---

అయమేకోఽవశిష్టోఽస్మీత్యేవమావాహయేచ్ఛివం . ఆసనం కల్పయేత్పశ్చాత్స్వప్రతిష్ఠాత్మచింతనం ..

పదవిభాగము:

అయమేకోఽవశిష్టోఽస్మి (అయం + ఏకః + అవశిష్టః + అస్మి) + ఇతి + ఏవం + ఆవాహయేత్ + శివం, ఆసనం, కల్పయేత్ + పశ్చాత్ + స్వప్రతిష్ఠాత్మచింతనం (స్వ + ప్రతిష్ఠా + ఆత్మ + చింతనం).

అన్వయము:

అయం ఏకః అవశిష్టః అస్మి ఇతి ఏవం శివం ఆవాహయేత్. పశ్చాత్ స్వప్రతిష్ఠాత్మచింతనం ఆసనం కల్పయేత్.

ప్రతి పదార్థము:

అయం = ఈ (నేను), ఏకః = ఒకడనే (అద్వితీయుడనే), అవశిష్టః = మిగిలి ఉన్నవాడను (సత్యమైనవాడను), అస్మి = అయి ఉన్నాను, ఇతి ఏవం = అని ఈ విధంగా, శివం = శివుని (ఆత్మను), ఆవాహయేత్ = ఆహ్వానించవలెను. పశ్చాత్ = ఆ తర్వాత, స్వప్రతిష్ఠాత్మచింతనం = తన స్వరూపమునందే నిలిచి ఉన్న ఆత్మను చింతించుట, ఆసనం = ఆసనముగా, కల్పయేత్ = కల్పించవలెను.

తాత్పర్యము:

"నేను ఒక్కడనే మిగిలి ఉన్నాను" అని ఈ విధంగా శివుని (ఆత్మను) ఆహ్వానించవలెను. ఆ తర్వాత, తన స్వరూపమునందే నిలిచి ఉన్న ఆత్మను చింతించుటనే ఆసనముగా కల్పించవలెను.

విశేషములు:

ఆవాహనం మరియు ఆసనం అనే పూజా ఉపచారాలకు తాత్విక వివరణ ఇవ్వబడింది. జీవుడు తన అద్వితీయ స్వరూపాన్ని తెలుసుకోవడమే ఆత్మకు ఆవాహనం అని, ఆత్మజ్ఞానంలో స్థిరపడటమే ఆసనం అని గురువు బోధిస్తున్నారు.

---

పుణ్యపాపరజఃసంగో మమ నాస్తీతి వేదనం . పాద్యం సమర్పయేద్విద్వన్ సర్వకల్మషనాశనం ..

పదవిభాగము:

పుణ్యపాపరజఃసంగః (పుణ్య + పాప + రజః + సంగః), మమ, న, అస్తి + ఇతి + వేదనం, పాద్యం, సమర్పయేత్ + విద్వన్ + సర్వకల్మషనాశనం (సర్వ + కల్మష + నాశనం).

అన్వయము:

విద్వన్, మమ పుణ్యపాపరజఃసంగః న అస్తి ఇతి వేదనం, సర్వకల్మషనాశనం పాద్యం సమర్పయేత్.

ప్రతి పదార్థము:

విద్వన్ = ఓ విద్వాంసుడా (శిష్యుడా)!, మమ = నాకు, పుణ్యపాపరజఃసంగః = పుణ్యము, పాపము అనే రజస్సు (కల్మషము) తో సంబంధము, న అస్తి = లేదు, ఇతి వేదనం = అని తెలుసుకోవడమే, సర్వకల్మషనాశనం = సమస్త పాపములను నశింపజేయునట్టి, పాద్యం = పాద్యమును, సమర్పయేత్ = సమర్పించవలెను.

తాత్పర్యము:

ఓ విద్వాంసుడా! "నాకు పుణ్యము, పాపము అనే రజస్సుతో సంబంధము లేదు" అని తెలుసుకోవడమే సమస్త పాపములను నశింపజేయునట్టి పాద్యమును సమర్పించుట.

విశేషములు:

పుణ్యపాపాలకు అతీతమైన ఆత్మ స్వభావమును తెలుసుకోవడమే పాద్యము అని గురువు వివరిస్తున్నారు. ఆత్మ స్వరూపజ్ఞానం సమస్త కల్మషాలను తొలగిస్తుందని ఇక్కడ సూచించబడింది.

---

అనాదికల్పవిధృతమూలాజ్ఞానజలాంజలిం . విసృజేదాత్మలింగస్య తదేవార్ఘ్యసమర్పణం ..

పదవిభాగము:

అనాదికల్పవిధృతమూలాజ్ఞానజలాంజలిం (అనాది + కల్ప + విధృత + మూల + అజ్ఞాన + జల + అంజలిం), విసృజేత్ + ఆత్మలింగస్య (విసృజేత్ + ఆత్మ + లింగస్య), తత్ + ఏవ + అర్ఘ్యసమర్పణం (అర్ఘ్య + సమర్పణం).

అన్వయము:

ఆత్మలింగస్య అనాదికల్పవిధృతమూలాజ్ఞానజలాంజలిం విసృజేత్. తత్ ఏవ అర్ఘ్యసమర్పణం.

ప్రతి పదార్థము:

ఆత్మలింగస్య = ఆత్మలింగమునకు (ఆత్మకు), అనాదికల్పవిధృతమూలాజ్ఞానజలాంజలిం = అనాది కాలము నుండి ధరింపబడిన మూలాజ్ఞానము అనే జలముతో కూడిన అంజలిని, విసృజేత్ = విడువవలెను. తత్ ఏవ = అదియే, అర్ఘ్యసమర్పణం = అర్ఘ్యమును సమర్పించుట.

తాత్పర్యము:

ఆత్మలింగమునకు (ఆత్మకు) అనాది కాలము నుండి ధరింపబడిన మూలాజ్ఞానము అనే జలముతో కూడిన అంజలిని విడువవలెను. అదియే అర్ఘ్యమును సమర్పించుట.

విశేషములు:

అర్ఘ్యం సమర్పించడమంటే అనాది కాలం నుండి ఉన్న మూలాజ్ఞానాన్ని పూర్తిగా విడిచిపెట్టడమేనని ఈ శ్లోకం బోధిస్తుంది. అజ్ఞాన నివృత్తియే ఆత్మపూజలో అర్ఘ్య సమర్పణ.

---

బ్రహ్మానందాబ్ధికల్లోలకణకోట్యంశలేశకం . పిబంతీంద్రాదయ ఇతి ధ్యానమాచమనం మతం ..

పదవిభాగము:

బ్రహ్మానందాబ్ధికల్లోలకణకోట్యంశలేశకం (బ్రహ్మ + ఆనంద + అబ్ధి + కల్లోల + కణ + కోటి + అంశ + లేశకం), పిబంతి + ఇంద్రాదయః (ఇంద్ర + ఆదయః), ఇతి, ధ్యానం, ఆచమనం, మతం.

అన్వయము:

ఇంద్రాదయః బ్రహ్మానందాబ్ధికల్లోలకణకోట్యంశలేశకం పిబంతి ఇతి ధ్యానం ఆచమనం మతం.

ప్రతి పదార్థము:

ఇంద్రాదయః = ఇంద్రుడు మొదలైన దేవతలు, బ్రహ్మానందాబ్ధికల్లోలకణకోట్యంశలేశకం = బ్రహ్మానంద సముద్రము యొక్క అలలలోని అణువు యొక్క కోటిలో వంతు భాగమును, పిబంతి = త్రాగుచున్నారు, ఇతి = అని, ధ్యానం = ధ్యానించుటయే, ఆచమనం = ఆచమనముగా, మతం = అంగీకరించబడినది.

తాత్పర్యము:

ఇంద్రుడు మొదలైన దేవతలు బ్రహ్మానంద సముద్రము యొక్క అలలలోని అణువు యొక్క కోటిలో వంతు భాగాన్ని త్రాగుచున్నారు అని ధ్యానించుటయే ఆచమనముగా అంగీకరించబడినది.

విశేషములు:

బ్రహ్మానందం యొక్క అపారతను, దాని ముందు ఇంద్రాదులు పొందే ఆనందం అత్యల్పం అని ఈ శ్లోకం వివరిస్తుంది. ఈ బ్రహ్మానందాన్ని ధ్యానించడమే ఆచమనం అని గురువు బోధిస్తున్నారు.

---

బ్రహ్మానందజలేనైవ లోకాః సర్వే పరిప్లుతాః . అచ్ఛేద్యోఽయమితి ధ్యానమభిషేచనమాత్మనః ..

పదవిభాగము:

బ్రహ్మానందజలేన + ఏవ, లోకాః, సర్వే, పరిప్లుతాః, అచ్ఛేద్యః + అయం + ఇతి + ధ్యానం + అభిషేచనం + ఆత్మనః.

అన్వయము:

సర్వే లోకాః బ్రహ్మానందజలేన ఏవ పరిప్లుతాః. అయం అచ్ఛేద్యః ఇతి ధ్యానం ఆత్మనః అభిషేచనం.

ప్రతి పదార్థము:

సర్వే = సమస్త, లోకాః = లోకములు, బ్రహ్మానందజలేన ఏవ = బ్రహ్మానందమనే జలము చేతనే, పరిప్లుతాః = నిండి ఉన్నాయి, అయం = ఈ (ఆత్మ), అచ్ఛేద్యః = ఛేదించబడదు, ఇతి ధ్యానం = అని ధ్యానించుటయే, ఆత్మనః = ఆత్మకు, అభిషేచనం = అభిషేకము.

తాత్పర్యము:

సమస్త లోకములు బ్రహ్మానందమనే జలము చేతనే నిండి ఉన్నాయి. ఈ ఆత్మ ఛేదించబడదు అని ధ్యానించుటయే ఆత్మకు అభిషేకము.

విశేషములు:

బ్రహ్మం యొక్క సర్వవ్యాపకత్వం మరియు ఆత్మ యొక్క అచ్ఛేద్యత్వం (నాశరహితత్వం) ఈ శ్లోకంలో ప్రస్తావించబడతాయి. ఈ జ్ఞానమే అభిషేకం అని గురువు వివరిస్తున్నారు.

---

నిరావరణచైతన్యం ప్రకాశోఽస్మీతి చింతనం . ఆత్మలింగస్య సద్వస్త్రమిత్యేవం చింతయేన్మునిః ..

పదవిభాగము:

నిరావరణచైతన్యం (నిరావరణ + చైతన్యం), ప్రకాశః + అస్మి + ఇతి + చింతనం, ఆత్మలింగస్య, సద్వస్త్రం + ఇతి + ఏవం + చింతయేత్ + మునిః.

అన్వయము:

నిరావరణచైతన్యం ప్రకాశః అస్మి ఇతి చింతనం, ఆత్మలింగస్య సద్వస్త్రం ఇతి ఏవం మునిః చింతయేత్.

ప్రతి పదార్థము:

నిరావరణచైతన్యం = ఎలాంటి ఆవరణ (కప్పు) లేని చైతన్యము, ప్రకాశః = ప్రకాశము, అస్మి = అయి ఉన్నాను, ఇతి చింతనం = అని చింతించుటయే, ఆత్మలింగస్య = ఆత్మలింగమునకు, సద్వస్త్రం = మంచి వస్త్రము, ఇతి ఏవం = అని ఈ విధంగా, మునిః = ముని, చింతయేత్ = ధ్యానించవలెను.

తాత్పర్యము:

"నేను ఎలాంటి ఆవరణ లేని చైతన్యము, ప్రకాశము అయి ఉన్నాను" అని చింతించుటయే ఆత్మలింగమునకు మంచి వస్త్రము అని ముని (సాధకుడు) ధ్యానించవలెను.

విశేషములు:

ఆత్మ యొక్క నిరావరణ చైతన్య స్వరూపాన్ని తెలుసుకోవడమే వస్త్ర సమర్పణ అని ఈ శ్లోకం వివరిస్తుంది. అజ్ఞానపు తెరలు తొలగి ఆత్మ ప్రకాశమయం అని గ్రహించడమే ఆత్మకు వస్త్రధారణ.

---

త్రిగుణాత్మాశేషలోకమాలికాసూత్రమస్మ్యహం . ఇతి నిశ్చయమేవాత్ర హ్యుపవీతం పరం మతం ..

పదవిభాగము:

త్రిగుణాత్మాశేషలోకమాలికాసూత్రమస్మి + అహం (త్రిగుణ + ఆత్మ + అశేష + లోక + మాలికా + సూత్రం + అస్మి + అహం), ఇతి, నిశ్చయమేవ + అత్ర (నిశ్చయం + ఏవ + అత్ర), హి, ఉపవీతం, పరం, మతం.

అన్వయము:

అహం త్రిగుణాత్మాశేషలోకమాలికాసూత్రం అస్మి ఇతి నిశ్చయం ఏవ అత్ర హి పరం ఉపవీతం మతం.

ప్రతి పదార్థము:

అహం = నేను, త్రిగుణాత్మాశేషలోకమాలికాసూత్రం = మూడు గుణములతో కూడిన ఆత్మ (ప్రకృతి) చేత ఏర్పడిన సమస్త లోకములు అనే పూసల దండకు సూత్రము (ఆధారము), అస్మి = అయి ఉన్నాను, ఇతి నిశ్చయం = అని నిశ్చయించుకోవడమే, ఏవ అత్ర = ఇక్కడ (ఈ పూజలో), హి = నిశ్చయముగా, పరం = శ్రేష్ఠమైన, ఉపవీతం = ఉపవీతముగా, మతం = అంగీకరించబడినది.

తాత్పర్యము:

"నేను మూడు గుణములతో కూడిన ఆత్మ (ప్రకృతి) చేత ఏర్పడిన సమస్త లోకములు అనే పూసల దండకు సూత్రము (ఆధారము) అయి ఉన్నాను" అని నిశ్చయించుకోవడమే ఇక్కడ నిశ్చయముగా శ్రేష్ఠమైన ఉపవీతముగా అంగీకరించబడినది.

విశేషములు:

ఆత్మ సకల లోకములకు, త్రిగుణాలకు ఆధారభూతమైనదని తెలుసుకోవడమే ఉపవీతధారణ అని ఈ శ్లోకం బోధిస్తుంది. ఇది ఆత్మ యొక్క సర్వాధారత్వాన్ని సూచిస్తుంది.

---

అనేకవాసనామిశ్రప్రపంచోఽయం ధృతో మయా . నాన్యేనేత్యనుసంధానమాత్మనశ్చందనం భవేత్ ..

పదవిభాగము:

అనేకవాసనామిశ్రప్రపంచః + అయం (అనేక + వాసనా + మిశ్ర + ప్రపంచః + అయం), ధృతః, మయా, న + అన్యేన + ఇతి + అనుసంధానం + ఆత్మనః + చందనం + భవేత్.

అన్వయము:

అయం అనేకవాసనామిశ్రప్రపంచః మయా ధృతః, న అన్యేన ఇతి అనుసంధానం ఆత్మనః చందనం భవేత్.

ప్రతి పదార్థము:

అయం = ఈ, అనేకవాసనామిశ్రప్రపంచః = అనేక వాసనలతో (సంస్కారములతో) కూడిన ప్రపంచము, మయా = నాచే (ఆత్మచే), ధృతః = ధరింపబడినది, న అన్యేన = వేరొక దానిచే కాదు, ఇతి = అని, అనుసంధానం = నిరంతర చింతనమే, ఆత్మనః = ఆత్మకు, చందనం = చందనము (గంధము) పూయుట, భవేత్ = అగును.

తాత్పర్యము:

ఈ అనేక వాసనలతో కూడిన ప్రపంచము నాచే (ఆత్మచే) ధరింపబడినది, వేరొక దానిచే కాదు అని నిరంతరము చింతించుటయే ఆత్మకు చందనము పూయుట అగును.

విశేషములు:

జగత్తు ఆత్మచేతనే ధరింపబడింది, ఆత్మ దానిలో లేపము లేనిదని తెలుసుకోవడమే గంధాధిలేపనం అని ఈ శ్లోకం వివరిస్తుంది. ఆత్మ యొక్క జగదాధారత్వమును, నిర్లేపత్వమును ఇది సూచిస్తుంది.

---

రజఃసత్త్వతమోవృత్తిత్యాగరూపైస్తిలాక్షతైః . ఆత్మలింగం యజేన్నిత్యం జీవన్ముక్తిప్రసిద్ధయే ..

పదవిభాగము:

రజఃసత్త్వతమోవృత్తిత్యాగరూపైః (రజః + సత్త్వ + తమః + వృత్తి + త్యాగ + రూపైః), తిలాక్షతైః, ఆత్మలింగం, యజేత్ + నిత్యం, జీవన్ముక్తిప్రసిద్ధయే (జీవన్ముక్తి + ప్రసిద్ధయే).

అన్వయము:

రజఃసత్త్వతమోవృత్తిత్యాగరూపైః తిలాక్షతైః ఆత్మలింగం నిత్యం జీవన్ముక్తిప్రసిద్ధయే యజేత్.

ప్రతి పదార్థము:

రజఃసత్త్వతమోవృత్తిత్యాగరూపైః = రజోగుణ, సత్వగుణ, తమోగుణముల వృత్తులను (ప్రవృత్తులను) త్యజించుట అనే రూపమున ఉన్న, తిలాక్షతైః = తిలలు (నువ్వులు), అక్షతలతో (బియ్యం), ఆత్మలింగం = ఆత్మలింగమును, నిత్యం = నిత్యము, జీవన్ముక్తిప్రసిద్ధయే = జీవన్ముక్తి లభించుటకు, యజేత్ = పూజించవలెను.

తాత్పర్యము:

రజోగుణ, సత్వగుణ, తమోగుణముల వృత్తులను త్యజించుట అనే రూపమున ఉన్న తిలలు, అక్షతలతో ఆత్మలింగమును నిత్యము జీవన్ముక్తి లభించుటకు పూజించవలెను.

విశేషములు:

త్రిగుణాలకు అతీతమైన స్థితిని పొందడమే తిలలు, అక్షతలతో పూజ అని ఈ శ్లోకం బోధిస్తుంది. ఇది జీవన్ముక్తి సాధనకు అవశ్యకమైన గుణాతీత స్థితిని సూచిస్తుంది.

---

ఈశ్వరో గురురాత్మేతి భేదత్రయవివర్జితైః . బిల్వపత్రైరద్వితీయైరాత్మలింగం యజేచ్ఛివం ..

పదవిభాగము:

ఈశ్వరః, గురుః, ఆత్మా + ఇతి + భేదత్రయవివర్జితైః (భేద + త్రయ + వివర్జితైః), బిల్వపత్రైః, అద్వితీయైః + ఆత్మలింగం, యజేత్ + శివం.

అన్వయము:

ఈశ్వరః గురుః ఆత్మా ఇతి భేదత్రయవివర్జితైః, అద్వితీయైః బిల్వపత్రైః శివం ఆత్మలింగం యజేత్.

ప్రతి పదార్థము:

ఈశ్వరః = ఈశ్వరుడు, గురుః = గురువు, ఆత్మా = ఆత్మ, ఇతి = అని, భేదత్రయవివర్జితైః = ఈ మూడు భేదములు లేని, అద్వితీయైః = అద్వితీయమైన, బిల్వపత్రైః = బిల్వపత్రములతో, శివం = శుభకరమైన, ఆత్మలింగం = ఆత్మలింగమును, యజేత్ = పూజించవలెను.

తాత్పర్యము:

ఈశ్వరుడు, గురువు, ఆత్మ అనే మూడు భేదములు లేని, అద్వితీయమైన బిల్వపత్రములతో శుభకరమైన ఆత్మలింగమును పూజించవలెను.

విశేషములు:

ఈశ్వరుడు, గురువు, ఆత్మ అనేవి వేర్వేరు కాదని, అన్నియు ఒకే బ్రహ్మ స్వరూపములే అని తెలుసుకోవడమే బిల్వపత్రాలతో పూజ అని ఈ శ్లోకం వివరిస్తుంది. అద్వైత భావనను ఇది నొక్కి చెబుతుంది.

---

సమస్తవాసనాత్యాగం ధూపం తస్య విచింతయేత్ . జ్యోతిర్మయాత్మవిజ్ఞానం దీపం సందర్శయేద్బుధః ..

పదవిభాగము:

సమస్తవాసనాత్యాగం (సమస్త + వాసనా + త్యాగం), ధూపం, తస్య, విచింతయేత్, జ్యోతిర్మయాత్మవిజ్ఞానం (జ్యోతిర్మయ + ఆత్మ + విజ్ఞానం), దీపం, సందర్శయేత్ + బుధః.

అన్వయము:

సమస్తవాసనాత్యాగం తస్య ధూపం విచింతయేత్. బుధః జ్యోతిర్మయాత్మవిజ్ఞానం దీపం సందర్శయేత్.

ప్రతి పదార్థము:

సమస్తవాసనాత్యాగం = సమస్త వాసనలను (కోరికలను, సంస్కారములను) త్యజించుటను, తస్య = దానికి (ఆత్మకు), ధూపం = ధూపముగా, విచింతయేత్ = ధ్యానించవలెను. బుధః = జ్ఞాని, జ్యోతిర్మయాత్మవిజ్ఞానం = ప్రకాశవంతమైన ఆత్మజ్ఞానమును, దీపం = దీపముగా, సందర్శయేత్ = చూపవలెను.

తాత్పర్యము:

సమస్త వాసనలను త్యజించుటను ఆత్మకు ధూపముగా ధ్యానించవలెను. జ్ఞాని ప్రకాశవంతమైన ఆత్మజ్ఞానమును దీపముగా చూపవలెను.

విశేషములు:

ధూపదీపాలకు మానసిక అర్థం ఇవ్వబడింది. వాసనల త్యాగమే ధూపం, ఆత్మజ్ఞానమే దీపం అని బోధించబడింది. ఇది ఆత్మశుద్ధి మరియు ఆత్మజ్ఞానం యొక్క ప్రాముఖ్యతను సూచిస్తుంది.

---

నైవేద్యమాత్మలింగస్య బ్రహ్మాండాఖ్యం మహోదనం . పిబానందరసం స్వాదు మృత్యురస్యోపసేచనం ..

పదవిభాగము:

నైవేద్యం, ఆత్మలింగస్య, బ్రహ్మాండాఖ్యం (బ్రహ్మాండ + ఆఖ్యం), మహోదనం (మహా + ఓదనం), పిబ + ఆనందరసం, స్వాదు, మృత్యుః + అస్య + ఉపసేచనం.

అన్వయము:

ఆత్మలింగస్య బ్రహ్మాండాఖ్యం మహోదనం నైవేద్యం (భవేత్). స్వాదు ఆనందరసం పిబ. అస్య ఉపసేచనం మృత్యుః.

ప్రతి పదార్థము:

ఆత్మలింగస్య = ఆత్మలింగమునకు, బ్రహ్మాండాఖ్యం = బ్రహ్మాండము అనే పేరు గల, మహోదనం = గొప్ప అన్నము, నైవేద్యం = నైవేద్యము (కావలెను). స్వాదు = తియ్యని, ఆనందరసం = ఆనంద రసమును, పిబ = త్రాగుము. అస్య = దీనికి, ఉపసేచనం = ఉపసేచనము (కూర), మృత్యుః = మృత్యువు.

తాత్పర్యము:

ఆత్మలింగమునకు బ్రహ్మాండము అనే పేరు గల గొప్ప అన్నము నైవేద్యముగా ఉండాలి. తియ్యని ఆనంద రసమును త్రాగుము. దీనికి మృత్యువు ఉపసేచనము (కూర).

విశేషములు:

బ్రహ్మాండమే ఆత్మకు నైవేద్యం అని, ఆనంద రసమే పానీయం అని ఈ శ్లోకం వివరిస్తుంది. మృత్యువు ఉపసేచనం అనడం ద్వారా, ఆత్మ మృత్యువును కూడా తన ఆధీనంలోకి తెచ్చుకుంటుందని, లేదా మృత్యువు కూడా దాని ఆనందానికి లోబడినదని సూచిస్తుంది. ఇది ఆత్మ యొక్క సర్వవ్యాపకత్వం, సర్వభోక్తృత్వం, మృత్యుంజయత్వం.

---

అజ్ఞానోచ్ఛిష్టకరస్య క్షాలనం జ్ఞానవారిణా . విశుద్ధస్యాత్మలింగస్య హస్తప్రక్షాలనం స్మరేత్ ..

పదవిభాగము:

అజ్ఞానోచ్ఛిష్టకరస్య (అజ్ఞాన + ఉచ్ఛిష్ట + కరస్య), క్షాలనం, జ్ఞానవారిణా (జ్ఞాన + వారిణా), విశుద్ధస్య + ఆత్మలింగస్య, హస్తప్రక్షాలనం (హస్త + ప్రక్షాలనం), స్మరేత్.

అన్వయము:

అజ్ఞానోచ్ఛిష్టకరస్య జ్ఞానవారిణా క్షాలనం, విశుద్ధస్యాత్మలింగస్య హస్తప్రక్షాలనం స్మరేత్.

ప్రతి పదార్థము:

అజ్ఞానోచ్ఛిష్టకరస్య = అజ్ఞానముచే ఉచ్ఛిష్టమైన (మలినమైన) చేతులను, జ్ఞానవారిణా = జ్ఞానమనే నీటితో, క్షాలనం = కడుగుటయే, విశుద్ధస్య = విశుద్ధమైన, ఆత్మలింగస్య = ఆత్మలింగమునకు, హస్తప్రక్షాలనం = హస్తములను కడుగుట అని, స్మరేత్ = తలచవలెను.

తాత్పర్యము:

అజ్ఞానముచే మలినమైన చేతులను జ్ఞానమనే నీటితో కడుగుటయే, విశుద్ధమైన ఆత్మలింగమునకు హస్తములను కడుగుట అని తలచవలెను.

విశేషములు:

నైవేద్యం తర్వాత చేతులు కడుక్కునే ప్రక్రియకు మానసిక అర్థం ఇవ్వబడింది. అజ్ఞాన మాలిన్యాన్ని జ్ఞానంతో కడుక్కోవడమే హస్త ప్రక్షాళన అని ఈ శ్లోకం బోధిస్తుంది.

---

రాగాదిగుణశూన్యస్య శివస్య పరమాత్మనః . సరాగవిషయాభ్యాసత్యాగస్తాంబూలచర్వణం ..

పదవిభాగము:

రాగాదిగుణశూన్యస్య (రాగ + ఆది + గుణ + శూన్యస్య), శివస్య, పరమాత్మనః, సరాగవిషయాభ్యాసత్యాగః (సరాగ + విషయ + అభ్యాస + త్యాగః), తాంబూలచర్వణం (తాంబూల + చర్వణం).

అన్వయము:

రాగాదిగుణశూన్యస్య శివస్య పరమాత్మనః సరాగవిషయాభ్యాసత్యాగః తాంబూలచర్వణం.

ప్రతి పదార్థము:

రాగాదిగుణశూన్యస్య = రాగము (అనురాగము) మొదలైన గుణములు లేని, శివస్య = శుభకరమైన, పరమాత్మనః = పరమాత్మకు, సరాగవిషయాభ్యాసత్యాగః = రాగముతో కూడిన విషయముల అభ్యాసమును (ఆసక్తులను) త్యజించుటయే, తాంబూలచర్వణం = తాంబూలమును నమలుట.

తాత్పర్యము:

రాగము మొదలైన గుణములు లేని శుభకరమైన పరమాత్మకు, రాగముతో కూడిన విషయముల అభ్యాసమును (ఆసక్తులను) త్యజించుటయే తాంబూలమును నమలుట.

విశేషములు:

విషయాసక్తిని త్యజించడమే తాంబూల సమర్పణ అని ఈ శ్्लोకం బోధిస్తుంది. రాగద్వేషాలకు అతీతమైన స్థితి ఆత్మ స్వరూపం అని ఇది సూచిస్తుంది.

---

అజ్ఞానధ్వాంతవిధ్వంసప్రచండమతిభాస్కరం . ఆత్మనో బ్రహ్మతాజ్ఞానం నీరాజనమిహాత్మనః ..

పదవిభాగము:

అజ్ఞానధ్వాంతవిధ్వంసప్రచండమతిభాస్కరం (అజ్ఞాన + ధ్వాంత + విధ్వంస + ప్రచండ + మతి + భాస్కరం), ఆత్మనః, బ్రహ్మతాజ్ఞానం (బ్రహ్మతా + జ్ఞానం), నీరాజనం + ఇహ + ఆత్మనః.

అన్వయము:

అజ్ఞానధ్వాంతవిధ్వంసప్రచండమతిభాస్కరం ఆత్మనః బ్రహ్మతాజ్ఞానం, ఇహ ఆత్మనః నీరాజనం.

ప్రతి పదార్థము:

అజ్ఞానధ్వాంతవిధ్వంసప్రచండమతిభాస్కరం = అజ్ఞానము అనే చీకటిని నశింపజేయునట్టి ప్రచండమైన బుద్ధి అనే సూర్యుడైన, ఆత్మనః = ఆత్మ యొక్క, బ్రహ్మతాజ్ఞానం = బ్రహ్మ స్వరూపమును తెలుసుకొనుటయే, ఇహ = ఇక్కడ (ఈ పూజలో), ఆత్మనః = ఆత్మకు, నీరాజనం = నీరాజనము (హారతి).

తాత్పర్యము:

అజ్ఞానము అనే చీకటిని నశింపజేయునట్టి ప్రచండమైన బుద్ధి అనే సూర్యుడైన ఆత్మ యొక్క బ్రహ్మ స్వరూపమును తెలుసుకొనుటయే, ఇక్కడ ఆత్మకు నీరాజనము (హారతి).

విశేషములు:

ఆత్మజ్ఞానమే నిజమైన దీపం (నీరాజనం) అని ఈ శ్లోకం వివరిస్తుంది. అజ్ఞాన చీకటిని తొలగించే బ్రహ్మజ్ఞానమే అత్యంత ప్రకాశవంతమైనదని ఇది సూచిస్తుంది.

---

వివిధబ్రహ్మసందృష్టిర్మాలికాభిరలంకృతం . పూర్ణానందాత్మతాదృష్టిం పుష్పాంజలిమనుస్మరేత్ ..

పదవిభాగము:

వివిధబ్రహ్మసందృష్టిః (వివిధ + బ్రహ్మ + సందృష్టిః), మాలికాభిః + అలంకృతం, పూర్ణానందాత్మతాదృష్టిం (పూర్ణ + ఆనంద + ఆత్మతా + దృష్టిం), పుష్పాంజలిం, అనుస్మరేత్.

అన్వయము:

వివిధబ్రహ్మసందృష్టిః మాలికాభిః అలంకృతం (యథా భవతి), పూర్ణానందాత్మతాదృష్టిం పుష్పాంజలిమనుస్మరేత్.

ప్రతి పదార్థము:

వివిధబ్రహ్మసందృష్టిః = వివిధములైన బ్రహ్మ స్వరూపములను (సగుణ బ్రహ్మ రూపాలను) చూడటమే, మాలికాభిః = పూలమాలలతో, అలంకృతం = అలంకరించబడినది (ఎలా అవుతుందో), పూర్ణానందాత్మతాదృష్టిం = పూర్ణానంద స్వరూపుడైన ఆత్మ భావనను, పుష్పాంజలిం = పుష్పాంజలిగా, అనుస్మరేత్ = తలచవలెను.

తాత్పర్యము:

వివిధములైన బ్రహ్మ స్వరూపములను చూడటమే పూలమాలలతో అలంకరించినట్లుగా భావిస్తూ, పూర్ణానంద స్వరూపుడైన ఆత్మ భావనను పుష్పాంజలిగా తలచవలెను.

విశేషములు:

సమస్త సగుణ బ్రహ్మ రూపాలను తనలోనే దర్శించడమే మాలికా సమర్పణం అని, పూర్ణానంద స్వరూపాన్ని అనుభవించడమే పుష్పాంజలి అని ఈ శ్లోకం బోధిస్తుంది. ఇది ఆత్మ యొక్క సర్వవ్యాపకత్వం, ఆనంద స్వరూపత్వం.

---

పరిభ్రమంతి బ్రహ్మాండసహస్రాణి మయీశ్వరే . కూటస్థాచలరూపోఽహమితి ధ్యానం ప్రదక్షిణం ..

పదవిభాగము:

పరిభ్రమంతి, బ్రహ్మాండసహస్రాణి (బ్రహ్మాండ + సహస్రాణి), మయి + ఈశ్వరే, కూటస్థాచలరూపః + అహం + ఇతి + ధ్యానం, ప్రదక్షిణం.

అన్వయము:

ఈశ్వరే మయి బ్రహ్మాండసహస్రాణి పరిభ్రమంతి. అహం కూటస్థాచలరూపః ఇతి ధ్యానం ప్రదక్షిణం.

ప్రతి పదార్థము:

ఈశ్వరే = ఈశ్వరుడైన, మయి = నా యందు (ఆత్మ యందు), బ్రహ్మాండసహస్రాణి = వేలకొలది బ్రహ్మాండములు, పరిభ్రమంతి = తిరుగుచున్నవి, అహం = నేను, కూటస్థాచలరూపః = కూటస్థము (మార్పులేనిది), అచలము (కదలనిది) అయిన రూపము కలవాడను, ఇతి ధ్యానం = అని ధ్యానించుటయే, ప్రదక్షిణం = ప్రదక్షిణము.

తాత్పర్యము:

ఈశ్వరుడైన నా యందు (ఆత్మ యందు) వేలకొలది బ్రహ్మాండములు తిరుగుచున్నవి. నేను కూటస్థము, అచలము అయిన రూపము కలవాడను అని ధ్యానించుటయే ప్రదక్షిణము.

విశేషములు:

ఆత్మ స్థిరమైనదని, మార్పులేనిదని, సకల బ్రహ్మాండాలకు ఆధారమని తెలుసుకోవడమే ప్రదక్షిణం అని ఈ శ్లోకం వివరిస్తుంది. ఇది ఆత్మ యొక్క సర్వవ్యాపకత్వం, అచలత్వం, నిత్యత్వం.

---

విశ్వవంద్యోఽహమేవాస్మి నాస్తి వంద్యో మదన్యతః . ఇత్యాలోచనమేవాత్ర స్వాత్మలింగస్య వందనం ..

పదవిభాగము:

విశ్వవంద్యః + అహం + ఏవ + అస్మి, న + అస్తి + వంద్యః + మదన్యతః (మత్ + అన్యతః), ఇతి + ఆలోచనం + ఏవ + అత్ర, స్వాత్మలింగస్య (స్వ + ఆత్మ + లింగస్య), వందనం.

అన్వయము:

అహం విశ్వవంద్యః ఏవ అస్మి, మదన్యతః వంద్యః న అస్తి ఇతి ఆలోచనం ఏవ అత్ర స్వాత్మలింగస్య వందనం.

ప్రతి పదార్థము:

అహం = నేను, విశ్వవంద్యః = విశ్వముచే పూజింపదగినవాడను, ఏవ అస్మి = అయి ఉన్నాను, మదన్యతః = నాకంటే వేరొకడు, వంద్యః = పూజింపదగినవాడు, న అస్తి = లేడు, ఇతి ఆలోచనం = అని ఆలోచించుటయే, ఏవ అత్ర = ఇక్కడ (ఈ పూజలో), స్వాత్మలింగస్య = తన ఆత్మలింగమునకు, వందనం = నమస్కారము.

తాత్పర్యము:

"నేను విశ్వముచే పూజింపదగినవాడను, నాకంటే వేరొక పూజింపదగినవాడు లేడు" అని ఆలోచించుటయే, ఇక్కడ తన ఆత్మలింగమునకు నమస్కారము.

విశేషములు:

తన ఆత్మను విశ్వముచే పూజింపదగినదిగా, అద్వితీయముగా భావించడమే నమస్కారం అని ఈ శ్లోకం బోధిస్తుంది. ఇది ఆత్మ యొక్క సర్వోన్నత స్థితిని, అద్వైత భావనను సూచిస్తుంది.

---

ఆత్మనః సత్క్రియా ప్రోక్తా కర్తవ్యాభావభావనా . నామరూపవ్యతీతాత్మచింతనం నామకీర్తనం ..

పదవిభాగము:

ఆత్మనః, సత్క్రియా, ప్రోక్తా, కర్తవ్యాభావభావనా (కర్తవ్య + అభావ + భావనా), నామరూపవ్యతీతాత్మచింతనం (నామ + రూప + వ్యతీత + ఆత్మ + చింతనం), నామకీర్తనం.

అన్వయము:

ఆత్మనః కర్తవ్యాభావభావనా సత్క్రియా ప్రోక్తా. నామరూపవ్యతీతాత్మచింతనం నామకీర్తనం.

ప్రతి పదార్థము:

ఆత్మనః = ఆత్మకు, కర్తవ్యాభావభావనా = చేయవలసిన కర్మలు లేవు అనే భావనయే, సత్క్రియా = మంచి క్రియగా, ప్రోక్తా = చెప్పబడినది. నామరూపవ్యతీతాత్మచింతనం = నామరూపములకు అతీతమైన ఆత్మను చింతించుటయే, నామకీర్తనం = నామ కీర్తన.

తాత్పర్యము:

ఆత్మకు చేయవలసిన కర్మలు లేవు అనే భావనయే మంచి క్రియగా చెప్పబడినది. నామరూపములకు అతీతమైన ఆత్మను చింతించుటయే నామ కీర్తన.

విశేషములు:

ఆత్మకు కర్తృత్వం లేదని తెలుసుకోవడమే సత్కర్మ అని, నామరూప రహితమైన ఆత్మను ధ్యానించడమే నామకీర్తన అని ఈ శ్లోకం వివరిస్తుంది. ఇది ఆత్మ యొక్క అకర్తృత్వం, నామరూప రహితత్వం.

---

శ్రవణం తస్య దేవస్య శ్రోతవ్యాభావచింతనం . మననం త్వాత్మలింగస్య మంతవ్యాభావచింతనం ..

పదవిభాగము:

శ్రవణం, తస్య, దేవస్య, శ్రోతవ్యాభావచింతనం (శ్రోతవ్య + అభావ + చింతనం), మననం, తు, ఆత్మలింగస్య, మంతవ్యాభావచింతనం (మంతవ్య + అభావ + చింతనం).

అన్వయము:

తస్య దేవస్య శ్రోతవ్యాభావచింతనం శ్రవణం. ఆత్మలింగస్య మంతవ్యాభావచింతనం తు మననం.

ప్రతి పదార్థము:

తస్య = ఆ, దేవస్య = దేవుని యొక్క, శ్రోతవ్యాభావచింతనం = వినదగిన వస్తువులు లేవు అనే చింతనయే, శ్రవణం = శ్రవణము. ఆత్మలింగస్య = ఆత్మలింగమునకు, మంతవ్యాభావచింతనం = మననము చేయదగిన వస్తువులు లేవు అనే చింతనయే, తు = మరియు, మననం = మననము.

తాత్పర్యము:

ఆ దేవుని యొక్క వినదగిన వస్తువులు లేవు అనే చింతనయే శ్రవణము. ఆత్మలింగమునకు మననము చేయదగిన వస్తువులు లేవు అనే చింతనయే మననము.

విశేషములు:

శ్రవణ మననాలకు కూడా ఆధ్యాత్మిక అర్థం ఇవ్వబడింది. ఆత్మతప్ప వేరే వినదగినది, మననం చేయదగినది లేదని తెలుసుకోవడమే శ్రవణం, మననం అని ఈ శ్లోకం బోధిస్తుంది. ఇది ఆత్మజ్ఞానానికి మార్గమైన విచారణను సూచిస్తుంది.

---

ధ్యాతవ్యాభావవిజ్ఞానం నిదిధ్యాసనమాత్మనః . సమస్తభ్రాంతివిక్షేపరాహిత్యేనాత్మనిష్ఠతా ..

పదవిభాగము:

ధ్యాతవ్యాభావవిజ్ఞానం (ధ్యాతవ్య + అభావ + విజ్ఞానం), నిదిధ్యాసనం + ఆత్మనః, సమస్తభ్రాంతివిక్షేపరాహిత్యేన (సమస్త + భ్రాంతి + విక్షేప + రాహిత్యేన), ఆత్మనిష్ఠతా.

అన్వయము:

ధ్యాతవ్యాభావవిజ్ఞానం ఆత్మనః నిదిధ్యాసనం. సమస్తభ్రాంతివిక్షేపరాహిత్యేన ఆత్మనిష్ఠతా (భవతి).

ప్రతి పదార్థము:

ధ్యాతవ్యాభావవిజ్ఞానం = ధ్యానించదగిన వస్తువులు లేవు అనే విజ్ఞానమే, ఆత్మనః = ఆత్మకు, నిదిధ్యాసనం = నిదిధ్యాసనము. సమస్తభ్రాంతివిక్షేపరాహిత్యేన = సమస్త భ్రాంతులు, మనస్సు యొక్క చంచలత్వము లేకుండుటచేత, ఆత్మనిష్ఠతా = ఆత్మయందు నిష్ఠ.

తాత్పర్యము:

ధ్యానించదగిన వస్తువులు లేవు అనే విజ్ఞానమే ఆత్మకు నిదిధ్యాసనము. సమస్త భ్రాంతులు, మనస్సు యొక్క చంచలత్వము లేకుండుటచేత ఆత్మయందు నిష్ఠ ఏర్పడును.

విశేషములు:

నిదిధ్యాసనమును, ఆత్మనిష్ఠను వివరిస్తూ, ఆత్మతప్ప వేరే ధ్యానించదగినది లేదని తెలుసుకోవడమే నిదిధ్యాసనము అని ఈ శ్లోకం బోధిస్తుంది. భ్రాంతి మరియు చిత్తచాంచల్యం లేని ఆత్మస్థితియే ముఖ్యం అని సూచిస్తుంది.

---

సమాధిరాత్మనో నామ నాన్యచ్చిత్తస్య విభ్రమః . తత్రైవ బ్రహ్మణి సదా చిత్తవిశ్రాంతిరిష్యతే ..

పదవిభాగము:

సమాధిః, ఆత్మనః, నామ, న + అన్యత్ + చిత్తస్య, విభ్రమః, తత్ర + ఏవ + బ్రహ్మణి, సదా, చిత్తవిశ్రాంతిః + ఇష్యతే.

అన్వయము:

ఆత్మనః నామ సమాధిః, న అన్యత్ చిత్తస్య విభ్రమః. తత్ర ఏవ బ్రహ్మణి సదా చిత్తవిశ్రాంతిః ఇష్యతే.

ప్రతి పదార్థము:

ఆత్మనః = ఆత్మకు, నామ = పేరు, సమాధిః = సమాధి, న అన్యత్ = వేరే కాదు, చిత్తస్య = మనస్సు యొక్క, విభ్రమః = భ్రమ. తత్ర ఏవ = అందులోనే (బ్రహ్మమునందే), బ్రహ్మణి = బ్రహ్మమునందు, సదా = ఎల్లప్పుడూ, చిత్తవిశ్రాంతిః = మనస్సు విశ్రాంతి పొందుట, ఇష్యతే = కోరబడుతుంది.

తాత్పర్యము:

ఆత్మకు సమాధియే పేరు, మనస్సు యొక్క వేరే భ్రమ కాదు. ఆ బ్రహ్మమునందే ఎల్లప్పుడూ మనస్సు విశ్రాంతి పొందుట కోరబడుతుంది.

విశేషములు:

నిజమైన సమాధిని వివరిస్తూ, అది కేవలం మనస్సు యొక్క భ్రమ కాదని, బ్రహ్మమునందు చిత్తము స్థిరంగా విశ్రాంతి పొందడమే సమాధి అని ఈ శ్లోకం స్పష్టం చేస్తుంది.

---

ఏవం వేదాంతకల్పోక్తస్వాత్మలింగప్రపూజనం . కుర్వన్నామరణం వాపి క్షణం వా సుసమాహితః ..

పదవిభాగము:

ఏవం, వేదాంతకల్పోక్తస్వాత్మలింగప్రపూజనం (వేదాంత + కల్ప + ఉక్త + స్వ + ఆత్మ + లింగ + ప్రపూజనం), కుర్వన్ + ఆమరణం (కుర్వన్ + ఆ + మరణం), వా + అపి, క్షణం, వా, సుసమాహితః.

అన్వయము:

ఏవం వేదాంతకల్పోక్తస్వాత్మలింగప్రపూజనం సుసమాహితః (సన్) ఆమరణం వా అపి క్షణం వా కుర్వన్ (సః ముక్తిం లభతే).

ప్రతి పదార్థము:

ఏవం = ఈ విధంగా, వేదాంతకల్పోక్తస్వాత్మలింగప్రపూజనం = వేదాంత గ్రంథములచే చెప్పబడిన (లేదా వేదాంత కల్పమునందు చెప్పబడిన) తన ఆత్మలింగమును పూజించుటను, సుసమాహితః = చక్కగా సమాధిస్థితుడై, ఏకాగ్రతతో ఉన్నవాడై, ఆమరణం = మరణం వచ్చేవరకు (జీవితాంతం), వా అపి = లేదా, క్షణం వా = ఒక్క క్షణం (మాత్రం) అయినా, కుర్వన్ = చేయుచున్నవాడు (సాధకుడు), (అలా చేసిన వాడు మోక్షమును పొందును అని భావము).

తాత్పర్యము:

ఈ విధంగా వేదాంత గ్రంథములచే చెప్పబడిన తన ఆత్మలింగమును, చక్కగా సమాధిస్థితుడై (ఏకాగ్రతతో) జీవితాంతం గాని లేదా ఒక్క క్షణం అయినా పూజించువాడు (మోక్షమును పొందును).

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం నిర్గుణ మానస పూజ యొక్క పారాయణ లేదా అనుసంధాన ఫలితాన్ని సూచిస్తుంది. ఈ ఆత్మ పూజను కొంతకాలం (కనీసం ఒక క్షణం) అయినా, లేదా జీవితాంతం నియమబద్ధంగా చేసినా, అది మోక్ష ప్రాప్తికి దారితీస్తుందని, ఆత్మజ్ఞానం యొక్క శక్తిని నొక్కి చెబుతుంది.

---

సర్వదుర్వాసనాజాలం పదపాంసుమివ త్యజేత్ . విధూయాజ్ఞానదుఃఖౌఘం మోక్షానందం సమశ్నుతే ..

పదవిభాగము:

సర్వదుర్వాసనాజాలం (సర్వ + దుర్వాసనా + జాలం), పదపాంసుమివ (పద + పాంసుం + ఇవ), త్యజేత్, విధూయాజ్ఞానదుఃఖౌఘం (విధూయ + అజ్ఞాన + దుఃఖ + ఓఘం), మోక్షానందం, సమశ్నుతే.

అన్వయము:

పదపాంసుమివ సర్వదుర్వాసనాజాలం త్యజేత్. అజ్ఞానదుఃఖౌఘం విధూయ మోక్షానందం సమశ్నుతే.

ప్రతి పదార్థము:

పదపాంసుమివ = పాదములకు అంటిన దుమ్మును వలె, సర్వదుర్వాసనాజాలం = సమస్త దుర్వాసనల (చెడు కోరికల) సమూహమును, త్యజేత్ = త్యజించవలెను. అజ్ఞానదుఃఖౌఘం = అజ్ఞానము వలన కలిగిన దుఃఖ సమూహమును, విధూయ = తొలగించి, మోక్షానందం = మోక్షము వలన కలిగిన ఆనందమును, సమశ్నుతే = పొందును.

తాత్పర్యము:

పాదములకు అంటిన దుమ్మును వలె సమస్త దుర్వాసనల (చెడు కోరికల) సమూహమును త్యజించవలెను. అజ్ఞానము వలన కలిగిన దుఃఖ సమూహమును తొలగించి మోక్షానందమును పొందవలెను

నిర్గుణ మానస పూజా స్తోత్రము ఇంతటితో పూర్తయినది.