మృత్యుంజయ-మానసిక-పూజా-స్తోత్రమ్" (47 శ్లోకాలు)

 

మృత్యుంజయ-మానసిక-పూజా-స్తోత్రమ్" (47 శ్లోకాలు)

శ్లోకం 1

కైలాసే కమనీయరత్నఖచితే కల్పద్రుమూలే స్థితం కర్పూరస్ఫటికేన్దుసున్దరతనుం కాత్యాయనీసేవితమ్ ; గఙ్గాతుఙ్గతరఙ్గరఞ్జితజటాభారం కృపాసాగరం కణ్ఠాలఙ్కృతశేషభూషణమముం మృత్యుఞ్జయం భావయే . 1 .

పదవిభాగము

కైలాసే, కమనీయరత్నఖచితే (కమనీయ + రత్న + ఖచితే), కల్పద్రుమూలే (కల్పద్రు + మూలే), స్థితం, కర్పూరస్ఫటికేన్దుసున్దరతనుం (కర్పూర + స్ఫటిక + ఇందు + సుందర + తనుం), కాత్యాయనీసేవితమ్ (కాత్యాయనీ + సేవితం), గఙ్గాతుఙ్గతరఙ్గరఞ్జితజటాభారం (గంగా + తుంగ + తరంగ + రంజిత + జటా + భారం), కృపాసాగరం, కణ్ఠాలఙ్కృతశేషభూషణమముం (కంఠ + అలంకృత + శేష + భూషణం + అముం), మృత్యుఞ్జయం, భావయే.

అన్వయము

కమనీయరత్నఖచితే కల్పద్రుమూలే కైలాసే స్థితం, కర్పూరస్ఫటికేన్దుసున్దరతనుం, కాత్యాయనీసేవితం, గఙ్గాతుఙ్గతరఙ్గరఞ్జితజటాభారం, కృపాసాగరం, కణ్ఠాలఙ్కృతశేషభూషణం అముం మృత్యుఞ్జయం భావయే.

ప్రతి పదార్థము

కమనీయరత్నఖచితే = మనోహరమైన రత్నములతో పొదగబడిన, కల్పద్రుమూలే = కల్పవృక్షం యొక్క మొదట, కైలాసే = కైలాస పర్వతంపై, స్థితం = ఉన్నటువంటి, కర్పూరస్ఫటికేన్దుసున్దరతనుం = కర్పూరం, స్ఫటికం, చంద్రుడు వలె తెల్లని సుందరమైన శరీరం గలవాడు, కాత్యాయనీసేవితమ్ = కాత్యాయనీ దేవిచే (పార్వతి) సేవింపబడినవాడు, గఙ్గాతుఙ్గతరఙ్గరఞ్జితజటాభారం = గంగానది యొక్క ఎత్తైన తరంగాలతో అలంకరించబడిన జటాజూటం గలవాడు, కృపాసాగరం = దయకు సముద్రం వంటివాడు, కణ్ఠాలఙ్కృతశేషభూషణమముం = కంఠమున పాములను ఆభరణాలుగా అలంకరించుకున్న ఆ, మృత్యుఞ్జయం = మృత్యుంజయు

ని, భావయే = ధ్యానించుచున్నాను.

తాత్పర్యము

మనోహరమైన రత్నములతో పొదగబడిన కల్పవృక్షం మొదట కైలాస పర్వతంపై కొలువై ఉన్నవాడు, కర్పూరం, స్ఫటికం, చంద్రుడు వలె తెల్లని సుందరమైన శరీరం కలవాడు, కాత్యాయనీ దేవిచే సేవింపబడినవాడు, గంగానది యొక్క ఎత్తైన తరంగాలతో తన జటాజూటాన్ని అలంకరించుకున్నవాడు, దయాసముద్రుడు, కంఠమున పాములను ఆభరణాలుగా ధరించిన ఆ మృత్యుంజయుని నేను ధ్యానించుచున్నాను.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం శివుని దివ్యరూపాన్ని మరియు ఆయన నివాసాన్ని వర్ణిస్తుంది. కైలాసం ఆయన శాశ్వత నివాసంగా, కల్పవృక్షం కోరికలను తీర్చే శక్తికి ప్రతీకగా ఉన్నాయి. ఆయన శరీరవర్ణం (తెల్లనిది) స్వచ్ఛతను, పవిత్రతను సూచిస్తుంది. కాత్యాయనీ దేవి సేవ ఆయన దైవత్వానికి నిదర్శనం. గంగాధరునిగా ఆయన జటాజూటంలో గంగను ధరించడం ఆయన శక్తిని, కృపాసాగరంగా ఆయన దయను తెలియజేస్తుంది. కణ్ఠాలంకృత శేషభూషణం ఆయన నియంత్రణను, లౌకిక ఆకర్షణలకు అతీతమైన స్వభావాన్ని సూచిస్తుంది.

శ్లోకం 2

ఆగత్య మృత్యుఞ్జయ చన్ద్రమౌలే వ్యాఘ్రాజినాలఙ్కృత శూలపాణే ; స్వభక్తసంరక్షణకామధేనో ప్రసీద విశ్వేశ్వర పార్వతీశ . 2 .

పదవిభాగము

ఆగత్య, మృత్యుఞ్జయ, చన్ద్రమౌలే (చంద్ర + మౌలే), వ్యాఘ్రాజినాలఙ్కృత (వ్యాఘ్ర + అజిన + అలంకృత), శూలపాణే (శూల + పాణే), స్వభక్తసంరక్షణకామధేనో (స్వ + భక్త + సంరక్షణ + కామధేనో), ప్రసీద, విశ్వేశ్వర, పార్వతీశ.

అన్వయము

మృత్యుఞ్జయ, చన్ద్రమౌలే, వ్యాఘ్రాజినాలఙ్కృత, శూలపాణే, స్వభక్తసంరక్షణకామధేనో, విశ్వేశ్వర, పార్వతీశ! ఆగత్య ప్రసీద.

ప్రతి పదార్థము

మృత్యుఞ్జయ = మృత్యువును జయించినవాడా!, చన్ద్రమౌలే = చంద్రుడు శిరస్సున గలవాడా!, వ్యాఘ్రాజినాలఙ్కృత = పులి చర్మంతో అలంకరించబడినవాడా!, శూలపాణే = చేతిలో శూలం గలవాడా!, స్వభక్తసంరక్షణకామధేనో = తన భక్తులను రక్షించు విషయంలో కామధేనువు వంటివాడా! విశ్వేశ్వర = విశ్వానికి అధిపతీ!, పార్వతీశ = పార్వతీ దేవికి అధిపతీ! (భర్త).ఆగత్య= ఇక్కడకు వచ్చి,  ప్రసీద = ప్రసన్నుడవు కమ్ము, 

తాత్పర్యము

మృత్యువును జయించినవాడా, చంద్రుడిని శిరస్సున ధరించినవాడా, పులి చర్మంతో అలంకరించబడినవాడా, చేతిలో శూలం ధరించినవాడా, తన భక్తులను రక్షించడంలో కామధేనువు వంటివాడా, విశ్వానికి అధిపతీ, పార్వతీపతీ! దయచేసి ఇక్కడకు వచ్చి ప్రసన్నుడవు కమ్ము.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం శివుని ముఖ్య లక్షణాలను మరియు భక్తుల పట్ల ఆయన కరుణను తెలియజేస్తుంది. 'మృత్యుంజయ' అనేది ఆయన ప్రధాన నామాలలో ఒకటి, ఇది ఆయన మృత్యుంజయుడని (మరణంపై విజయం సాధించినవాడని) సూచిస్తుంది. 'చంద్రమౌలి', 'వ్యాఘ్రాజినాలంకృత', 'శూలపాణి' ఆయనకు సంబంధించిన ప్రసిద్ధ రూప వర్ణనలు. 'స్వభక్తసంరక్షణకామధేనో' అనేది భక్తుల కోరికలను తీర్చడంలో ఆయన ఔదార్యాన్ని చూపుతుంది. 'విశ్వేశ్వర', 'పార్వతీశ' ఆయన విశ్వాధిపత్యాన్ని మరియు పార్వతీదేవితో ఆయన బంధాన్ని తెలియజేస్తాయి.

శ్లోకం 3

భాస్వన్మౌక్తికతోరణే మరకతస్తమ్భాయుతాలఙ్కృతే సౌధే ధూపసువాసితే మణిమయే మాణిక్యదీపాఞ్చితే ; బ్రహ్మేన్ద్రామరయోగిపుఙ్గవగణైర్యుక్తే చ కల్పద్రుమైః శ్రీమృత్యుఞ్జయ సుస్థిరో భవ విభో మాణిక్యసింహాసనే . 3 .

పదవిభాగము

భాస్వన్మౌక్తికతోరణే (భాస్వత్ + మౌక్తిక + తోరణే), మరకతస్తమ్భాయుతాలఙ్కృతే (మరకత + స్తంభ + ఆయుత + అలంకృతే), సౌధే, ధూపసువాసితే (ధూప + సువాసితే), మణిమయే, మాణిక్యదీపాఞ్చితే (మాణిక్య + దీప + అంచితే), బ్రహ్మేన్ద్రామరయోగిపుఙ్గవగణైర్యుక్తే (బ్రహ్మ + ఇంద్ర + అమర + యోగి + పుంగవ + గణైః + యుక్తే), చ, కల్పద్రుమైః, శ్రీమృత్యుఞ్జయ, సుస్థిరో భవ (సుస్థిరః + భవ), విభో, మాణిక్యసింహాసనే.

అన్వయము

భాస్వన్మౌక్తికతోరణే, మరకతస్తమ్భాయుతాలఙ్కృతే, ధూపసువాసితే, మణిమయే, మాణిక్యదీపాఞ్చితే, బ్రహ్మేన్ద్రామరయోగిపుఙ్గవగణైర్యుక్తే, కల్పద్రుమైః చ యుక్తే సౌధే, విభో శ్రీమృత్యుఞ్జయ, మాణిక్యసింహాసనే సుస్థిరో భవ.

ప్రతి పదార్థము

భాస్వన్మౌక్తికతోరణే = ప్రకాశించే ముత్యాల తోరణాలు గలది, మరకతస్తమ్భాయుతాలఙ్కృతే = వేల కొలది మరకత స్తంభాలతో అలంకరించబడినది, సౌధే = మేడలో, ధూపసువాసితే = ధూపంతో సువాసనలు వెదజల్లేది, మణిమయే = మణులు నిండినది, మాణిక్యదీపాఞ్చితే = మాణిక్య దీపాలతో వెలిగించబడినది, బ్రహ్మేన్ద్రామరయోగిపుఙ్గవగణైర్యుక్తే = బ్రహ్మ, ఇంద్రుడు, దేవతలు, యోగిశ్రేష్ఠులు, గణాలతో కూడుకున్నది, చ = మరియు, కల్పద్రుమైః = కల్పవృక్షాలతో (కూడుకున్నది), శ్రీమృత్యుఞ్జయ = శ్రీ మృత్యుంజయా! విభో = ఓ ప్రభో!, మాణిక్యసింహాసనే = మాణిక్య సింహాసనంపై.సుస్థిరో భవ = సుస్థిరంగా ఆసీనుడవు కమ్ము,

తాత్పర్యము

ప్రకాశించే ముత్యాల తోరణాలు, వేల కొలది మరకత స్తంభాలతో అలంకరించబడి, ధూప సువాసనలతో నిండిన, మణిమయమైన, మాణిక్య దీపాలతో ప్రకాశించే, బ్రహ్మ, ఇంద్రుడు, దేవతలు, యోగిశ్రేష్ఠులు, గణాలతో మరియు కల్పవృక్షాలతో కూడుకున్న మేడలో ఉన్న ఓ శ్రీ మృత్యుంజయ ప్రభో! మాణిక్య సింహాసనంపై సుస్థిరంగా ఆసీనుడవు కమ్ము.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం శివుని సింహాసనం మరియు ఆయన కొలువుదీరిన దివ్యమైన మందిరాన్ని వర్ణిస్తుంది. ముత్యాలు, మరకతాలు, మాణిక్యాలు వంటి రత్నాలతో అలంకరించబడిన ఈ మందిరం ఆయన పరమాధిపత్యాన్ని సూచిస్తుంది. దేవతలు, యోగులు ఆయనను సేవించడం ఆయన ప్రాముఖ్యతను నొక్కి చెబుతుంది. ఈ వర్ణన ఒక మానసిక పూజకు చక్కని దృశ్యాన్ని అందిస్తుంది.

శ్లోకం 4

మన్దారమల్లీకరవీరమాధవీపున్నాగనీలోత్పలచమ్పకాన్వితైః ; కర్పూరపాటీరసువాసితైర్జలైరాధత్స్వ మృత్యుఞ్జయ పాద్యముత్తమమ్ . 4 .

పదవిభాగము

మన్దారమల్లీకరవీరమాధవీపున్నాగనీలోత్పలచమ్పకాన్వితైః (మందార + మల్లీ + కరవీర + మాధవీ + పున్నాగ + నీల + ఉత్పల + చంపక + అన్వితైః), కర్పూరపాటీరసువాసితైర్జలైః (కర్పూర + పాటీర + సువాసితైః + జలైః), ఆధత్స్వ, మృత్యుఞ్జయ, పాద్యముత్తమమ్ (పాద్యం + ఉత్తమమ్).

అన్వయము

మృత్యుఞ్జయ! మన్దారమల్లీకరవీరమాధవీపున్నాగనీలోత్పలచమ్పకాన్వితైః, కర్పూరపాటీరసువాసితైర్జలైః ఉత్తమం పాద్యం ఆధత్స్వ.

ప్రతి పదార్థము

మృత్యుఞ్జయ = ఓ మృత్యుంజయా!, మన్దారమల్లీకరవీరమాధవీపున్నాగనీలోత్పలచమ్పకాన్వితైః = మందారం, మల్లి, గన్నేరు, మాధవి, పున్నాగ, నీలోత్పలం, చంపకం (సంపెంగ) వంటి పుష్పములతో కూడుకున్న, కర్పూరపాటీరసువాసితైర్జలైః = కర్పూరం, చందనం (పాటీరము) తో సువాసనలు వెదజల్లే జలాలతోఉన్న, ఉత్తమమ్ = ఉత్తమమైన, పాద్యం = పాదాలను కడిగే జలాన్ని (పాద్యాన్ని), ఆధత్స్వ = స్వీకరించుము.

తాత్పర్యము

ఓ మృత్యుంజయ! మందారం, మల్లి, గన్నేరు, మాధవి, పున్నాగ, నీలోత్పలం, సంపెంగ వంటి పుష్పములతో కూడి, కర్పూరం, చందనంతో సువాసనలు వెదజల్లే జలాలతో కూడిన ఈ ఉత్తమమైన పాద్యాన్ని స్వీకరించుము.

విశేషములు

ఇది మానసిక పూజలో మొదటి ఉపచారమైన పాద్యం సమర్పణ. వివిధ రకాల సుగంధ పుష్పాలు మరియు కర్పూర, చందన సువాసనలతో కూడిన జలాలు ఆయన పాదాలను ప్రక్షాళన చేయడానికి ఉపయోగిస్తారు, ఇది పూజ యొక్క పవిత్రతను, భక్తిని తెలియజేస్తుంది.

శ్లోకం 5

సుగన్ధపుష్పప్రకరైః సువాసితైర్వియన్నదీశీతలవారిభిః శుభైః ; త్రిలోకనాథార్తిహరార్ఘ్యమాదరాద్గృహాణ మృత్యుఞ్జయ సర్వవన్దిత . 5 .

పదవిభాగము

సుగన్ధపుష్పప్రకరైః (సుగంధ + పుష్ప + ప్రకరైః), సువాసితైర్వియన్నదీశీతలవారిభిః (సువాసితైః + వియత్ + నదీ + శీతల + వారిభిః), శుభైః, త్రిలోకనాథార్తిహరార్ఘ్యమాదరాద్గృహాణ (త్రిలోకనాథ + ఆర్తిహర + అర్ఘ్యం + ఆదరాత్ + గృహాణ), మృత్యుఞ్జయ, సర్వవన్దిత.

అన్వయము

మృత్యుఞ్జయ, సర్వవన్దిత! సుగన్ధపుష్పప్రకరైః, సువాసితైర్వియన్నదీశీతలవారిభిః, శుభైః, త్రిలోకనాథార్తిహర అర్ఘ్యం ఆదరాత్ గృహాణ.

ప్రతి పదార్థము

మృత్యుఞ్జయ = ఓ మృత్యుంజయా!, సర్వవన్దిత = అందరిచే నమస్కరింపబడినవాడా!, సుగన్ధపుష్పప్రకరైః = సుగంధభరితమైన పుష్ప సమూహాలతో, సువాసితైర్వియన్నదీశీతలవారిభిః = సువాసనలు వెదజల్లుతున్న ఆకాశ గంగలోని చల్లని జలాలతో, శుభైః = పవిత్రమైన, త్రిలోకనాథార్తిహర = మూడు లోకాలకు అధిపతి, బాధలను హరించువాడా!, అర్ఘ్యం = అర్ఘ్యాన్ని (అతిథికి ఇచ్చే జలం), ఆదరాత్ = ఆదరంతో, గృహాణ = స్వీకరించుము.

తాత్పర్యము

ఓ మృత్యుంజయా! అందరిచే నమస్కరింపబడినవాడా! సుగంధభరితమైన పుష్పాలతో, సువాసనలు వెదజల్లుతున్న ఆకాశ గంగలోని చల్లని, పవిత్రమైన జలాలతో కూడిన, మూడు లోకాలకు అధిపతివి, బాధలను హరించువాడవు అయిన నీవు ఈ అర్ఘ్యాన్ని ఆదరంతో స్వీకరించుము.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం అర్ఘ్య సమర్పణను వివరిస్తుంది. ఆకాశ గంగ (వియన్నది) జలాలను ఉపయోగించడం శివుని దివ్యత్వాన్ని, ఆయన జటాజూటంలో గంగను ధరించిన రూపాన్ని గుర్తు చేస్తుంది. 'త్రిలోకనాథార్తిహర' అనేది ఆయన సకల బాధలను హరించే శక్తిని సూచిస్తుంది.

శ్లోకం 6

హిమామ్బువాసితైస్తోయైః శీతలైరతిపావనైః ; మృత్యుఞ్జయ మహాదేవ శుద్ధాచమనమాచర . 6 .

పదవిభాగము

హిమామ్బువాసితైస్తోయైః (హిమ + అంబు + వాసితైః + తోయైః), శీతలైరతిపావనైః (శీతలైః + అతి + పావనైః), మృత్యుఞ్జయ, మహాదేవ, శుద్ధాచమనమాచర (శుద్ధ + ఆచమనం + ఆచర).

అన్వయము

మృత్యుఞ్జయ మహాదేవ! హిమామ్బువాసితైః, శీతలైః, అతిపావనైః తోయైః శుద్ధాచమనం ఆచర.

ప్రతి పదార్థము

మృత్యుఞ్జయ = ఓ మృత్యుంజయా!, మహాదేవ = మహాదేవా!, హిమామ్బువాసితైః = మంచు నీటితో సువాసనలు వెదజల్లే, తోయైః = జలాలతో, శీతలైః = చల్లని, అతిపావనైః = అత్యంత పవిత్రమైన, శుద్ధాచమనమాచర = శుద్ధమైన ఆచమనాన్ని స్వీకరించుము.

తాత్పర్యము

ఓ మృత్యుంజయ మహాదేవా! మంచు నీటితో సువాసనలు వెదజల్లే, చల్లని, అత్యంత పవిత్రమైన జలాలతో ఈ శుద్ధాచమనాన్ని స్వీకరించుము.

విశేషములు

ఇది ఆచమన ఉపచారం. శుద్ధమైన, చల్లని, సువాసనభరిత జలాలు శివుని అంతర్గత, బాహ్య శుద్ధిని సూచిస్తాయి. ఇది పూజలోని పవిత్రతను తెలియజేస్తుంది.

శ్లోకం 7

గుడదధిసహితం మధుప్రకీర్ణం సుఘృతసమన్వితధేనుదుగ్ధయుక్తమ్ ; శుభకర మధుపర్కమాహర త్వం త్రినయన మృత్యుహర త్రిలోకవన్ద్య . 7 .

పదవిభాగము

గుడదధిసహితం (గుడ + దధి + సహితం), మధుప్రకీర్ణం (మధు + ప్రకీర్ణం), సుఘృతసమన్వితధేనుదుగ్ధయుక్తమ్ (సు + ఘృత + సమన్విత + ధేను + దుగ్ధ + యుక్తం), శుభకర, మధుపర్కమాహర (మధుపర్కం + ఆహర), త్వం, త్రినయన, మృత్యుహర, త్రిలోకవన్ద్య.

అన్వయము

త్రినయన, మృత్యుహర, త్రిలోకవన్ద్య! త్వం గుడదధిసహితం, మధుప్రకీర్ణం, సుఘృతసమన్వితధేనుదుగ్ధయుక్తం, శుభకర మధుపర్కం ఆహర.

ప్రతి పదార్థము

త్రినయన = మూడు కన్నులు గలవాడా!, మృత్యుహర = మృత్యువును హరించువాడా!, త్రిలోకవన్ద్య = మూడు లోకాలచే పూజింపబడినవాడా!, త్వం = నీవు, గుడదధిసహితం = బెల్లం, పెరుగులతో కూడిన, మధుప్రకీర్ణం = తేనెతో కలిపిన, సుఘృతసమన్వితధేనుదుగ్ధయుక్తమ్ = మంచి నెయ్యితో కూడిన ఆవుపాలతో కలిసిన, శుభకర = శుభాలను కలిగించే, మధుపర్కం = మధుపర్కాన్ని, ఆహర = స్వీకరించుము.

తాత్పర్యము

ఓ మూడు కన్నులు గలవాడా, మృత్యువును హరించువాడా, మూడు లోకాలచే పూజింపబడినవాడా! బెల్లం, పెరుగులతో కూడిన, తేనెతో కలిపిన, మంచి నెయ్యితో కూడిన ఆవుపాలతో కలిసిన ఈ శుభకరమైన మధుపర్కాన్ని స్వీకరించుము.

విశేషములు

ఇది మధుపర్క సమర్పణ. మధుపర్కం అనేది తేనె, నెయ్యి, పెరుగు, బెల్లం, పాలు కలిసిన ఒక పవిత్రమైన మిశ్రమం, ఇది దేవతలకు, ముఖ్య అతిథులకు సమర్పించబడుతుంది. ఇది శివునికి భక్తుల గౌరవాన్ని, ప్రేమను సూచిస్తుంది.

శ్లోకం 8

పఞ్చాస్త్రశాన్త పఞ్చాస్య పఞ్చపాతకసంహర ; పఞ్చామృతస్నానమిదం కురు మృత్యుఞ్జయ ప్రభో . 8 .

పదవిభాగము

పఞ్చాస్త్రశాన్త (పంచ + అస్త్ర + శాంత), పఞ్చాస్య (పంచ + ఆస్య), పఞ్చపాతకసంహర (పంచ + పాతక + సంహర), పఞ్చామృతస్నానమిదం (పంచ + అమృత + స్నానం + ఇదం), కురు, మృత్యుఞ్జయ, ప్రభో.

అన్వయము

పఞ్చాస్త్రశాన్త, పఞ్చాస్య, పఞ్చపాతకసంహర, మృత్యుఞ్జయ ప్రభో! ఇదం పఞ్చామృతస్నానం కురు.

ప్రతి పదార్థము

పఞ్చాస్త్రశాన్త = పంచాస్త్రాలను (మనోవికారాలను) శాంతపరచువాడా!, పఞ్చాస్య = ఐదు ముఖములు గలవాడా!, పఞ్చపాతకసంహర = ఐదు మహాపాపాలను నశింపజేయువాడా!, మృత్యుఞ్జయ = ఓ మృత్యుంజయా!, ప్రభో = ప్రభో!, ఇదం = ఈ, పఞ్చామృతస్నానం = పంచామృత స్నానాన్ని, కురు = చేయుము (స్వీకరించుము).

తాత్పర్యము

పంచాస్త్రాలను శాంతపరచువాడా, ఐదు ముఖములు గలవాడా, ఐదు మహాపాపాలను నశింపజేయువాడా, ఓ మృత్యుంజయ ప్రభో! ఈ పంచామృత స్నానాన్ని స్వీకరించుము.

విశేషములు

ఈ శ్లోకంలో పంచామృత స్నానం గురించి ప్రస్తావించబడింది. పంచామృతం అనేది పాలు, పెరుగు, తేనె, నెయ్యి, పంచదారల మిశ్రమం. శివుని 'పంచాస్య' (ఐదు ముఖాలు), 'పంచాస్త్ర శాంత' (పంచేంద్రియాలను నిగ్రహించినవాడు), 'పంచపాతక సంహర' (పంచ మహాపాపాలను హరించువాడు) వంటి విశేషణాలు ఆయన పంచ భూతాలకు, పంచ జ్ఞానేంద్రియాలకు, పంచ ప్రాణాలకు అధిపతి అని, వాటిని శుద్ధి చేయగలడని సూచిస్తుంది.

శ్లోకం 9

జగత్త్రయీఖ్యాత సమస్తతీర్థసమాహృతైః కల్మషహారిభిశ్చ ; స్నానం సుతోయైః సముదాచర త్వం మృత్యుఞ్జయానన్తగుణాభిరామ . 9 .

పదవిభాగము

జగత్త్రయీఖ్యాత (జగత్ + త్రయీ + ఖ్యాత), సమస్తతీర్థసమాహృతైః (సమస్త + తీర్థ + సమాహృతైః), కల్మషహారిభిశ్చ (కల్మష + హారిభిః + చ), స్నానం, సుతోయైః (సు + తోయైః), సముదాచర, త్వం, మృత్యుఞ్జయానన్తగుణాభిరామ (మృత్యుంజయ + అనంత + గుణ + అభిరామ).

అన్వయము

మృత్యుఞ్జయానన్తగుణాభిరామ! త్వం జగత్త్రయీఖ్యాత సమస్తతీర్థసమాహృతైః, కల్మషహారిభిః, సుతోయైః చ స్నానం సముదాచర.

ప్రతి పదార్థము

మృత్యుఞ్జయానన్తగుణాభిరామ = ఓ మృత్యుంజయా! అనంతమైన గుణాలతో అందమైనవాడా!, త్వం = నీవు, జగత్త్రయీఖ్యాత = మూడు లోకాలలో ప్రసిద్ధి చెందిన, సమస్తతీర్థసమాహృతైః = సమస్త తీర్థాల నుండి సేకరించబడిన, కల్మషహారిభిశ్చ = పాపాలను హరించునవి, సుతోయైః = మంచి జలాలతో, స్నానం = స్నానాన్ని, సముదాచర = చేయుము (స్వీకరించుము).

తాత్పర్యము

ఓ మృత్యుంజయా! అనంతమైన గుణాలతో అందమైనవాడా! మూడు లోకాలలో ప్రసిద్ధి చెందిన సమస్త తీర్థాల నుండి సేకరించబడిన, పాపాలను హరించునట్టి మంచి జలాలతో ఈ స్నానాన్ని స్వీకరించుము.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం శుద్ధ జల స్నానాన్ని సూచిస్తుంది. 'జగత్త్రయీఖ్యాత సమస్తతీర్థసమాహృతైః కల్మషహారిభిశ్చ' అనేది జలాల పవిత్రతను, పాపహరణ శక్తిని నొక్కి చెబుతుంది. మృత్యుంజయుని అనంత గుణాలను స్తుతిస్తూ, ఆయనకు ఈ పవిత్ర స్నానాన్ని అర్పించడం ద్వారా భక్తుడు తన శుద్ధిని, మోక్షాన్ని కోరుకుంటున్నాడు.

శ్లోకం 10

ఆనీతేనాతిశుభ్రేణ కౌశేయేనామరద్రుమాత్ ; మార్జయామి జటాభారం శివ మృత్యుఞ్జయ ప్రభో . 10 .

పదవిభాగము

ఆనీతేనాతిశుభ్రేణ (ఆనీతేన + అతి + శుభ్రేణ), కౌశేయేనామరద్రుమాత్ (కౌశేయేన + అమర + ద్రుమాత్), మార్జయామి, జటాభారం, శివ, మృత్యుఞ్జయ, ప్రభో.

అన్వయము

శివ మృత్యుఞ్జయ ప్రభో! అమరద్రుమాత్ ఆనీతేన, అతిశుభ్రేణ కౌశేయేన జటాభారం మార్జయామి.

ప్రతి పదార్థము

శివ = ఓ శివా!, మృత్యుఞ్జయ = మృత్యుంజయా!, ప్రభో = ప్రభో!, అమరద్రుమాత్ = కల్పవృక్షం నుండి, ఆనీతేన = తీసుకురాబడిన, అతిశుభ్రేణ = అత్యంత తెల్లని, కౌశేయేన = పట్టు వస్త్రంతో, జటాభారం = జటాజూటాన్ని, మార్జయామి = తుడిచేస్తున్నాను.

తాత్పర్యము

ఓ శివా, మృత్యుంజయా, ప్రభో! కల్పవృక్షం నుండి తీసుకురాబడిన, అత్యంత తెల్లని పట్టు వస్త్రంతో నీ జటాజూటాన్ని తుడిచేస్తున్నాను.

విశేషములు

ఇది వస్త్ర సమర్పణకు ముందు దేహాన్ని తుడిచే ఉపచారం. కల్పవృక్షం నుండి లభించిన పట్టు వస్త్రం దివ్యత్వాన్ని, పరిశుభ్రతను సూచిస్తుంది. జటాజూటాన్ని తుడవడం శివుని రూపాన్ని మరింత స్పష్టంగా, పవిత్రంగా ఆవిష్కరించడం.

శ్లోకం 11

నానాహేమవిచిత్రాణి చీరచీనామ్బరాణి చ ; వివిధాని చ దివ్యాని మృత్యుఞ్జయ సుధారయ . 11 .

పదవిభాగము

నానాహేమవిచిత్రాణి (నానా + హేమ + విచిత్రాణి), చీరచీనామ్బరాణి (చీర + చీన + అంబరాణి), చ, వివిధాని, చ, దివ్యాని, మృత్యుఞ్జయ, సుధారయ.

అన్వయము

మృత్యుఞ్జయ! నానాహేమవిచిత్రాణి, చీరచీనామ్బరాణి, వివిధాని, దివ్యాని చ వస్త్రాణి సుధారయ.

ప్రతి పదార్థము

మృత్యుఞ్జయ = ఓ మృత్యుంజయా!, నానాహేమవిచిత్రాణి = వివిధ రకాలైన బంగారంతో చిత్రవిచిత్రంగా అల్లబడినవి, చీరచీనామ్బరాణి = చీరలు,పట్టు  వస్త్రాలు (అంటే విదేశీ, అరుదైన వస్త్రాలు), చ = మరియు, వివిధాని = అనేక రకాలైన, చ = మరియు, దివ్యాని = దివ్యమైన వస్త్రాలను, సుధారయ = దయచేసి ధరించుము.

తాత్పర్యము

ఓ మృత్యుంజయా! అనేక రకాలైన బంగారంతో చిత్రవిచిత్రంగా అల్లబడిన, చీరలు, చీనాంబరాలు (అరుదైన పట్టు వస్త్రాలు) వంటి వివిధ దివ్యమైన వస్త్రాలను దయచేసి ధరించుము.

విశేషములు

ఇది వస్త్ర సమర్పణ. శివునికి నానా రకాల బంగారు అల్లికలు గల, అత్యుత్తమమైన దివ్య వస్త్రాలు సమర్పించడం ద్వారా ఆయనకు లభించే గౌరవం, వైభవం తెలియజేయబడుతుంది. 'చీనాంబరాణి' అనేది అప్పటి కాలంలో అరుదైన, విలువైన వస్త్రాలను సూచిస్తుంది.

శ్లోకం 12

విశుద్ధముక్తాఫలజాలరమ్యం మనోహరం కాఞ్చనహేమసూత్రమ్ ; యజ్ఞోపవీతం పరమం పవిత్రమాధత్స్వ మృత్యుఞ్జయ భక్తిగమ్య . 12 .

పదవిభాగము

విశుద్ధముక్తాఫలజాలరమ్యం (విశుద్ధ + ముక్తాఫల + జాల + రమ్యం), మనోహరం, కాఞ్చనహేమసూత్రమ్ (కాంచన + హేమ + సూత్రం), యజ్ఞోపవీతం, పరమం, పవిత్రమాధత్స్వ (పవిత్రం + ఆధత్స్వ), మృత్యుఞ్జయ, భక్తిగమ్య.

అన్వయము

మృత్యుఞ్జయ, భక్తిగమ్య! విశుద్ధముక్తాఫలజాలరమ్యం, మనోహరం, కాఞ్చనహేమసూత్రం, పరమం పవిత్రం యజ్ఞోపవీతం ఆధత్స్వ.

ప్రతి పదార్థము

మృత్యుఞ్జయ = ఓ మృత్యుంజయా!, భక్తిగమ్య = భక్తితోనే చేరుకోదగినవాడా!, విశుద్ధముక్తాఫలజాలరమ్యం = స్వచ్ఛమైన ముత్యాల సమూహాలతో అందమైనది, మనోహరం = మనోహరమైనది, కాఞ్చనహేమసూత్రమ్ = బంగారు దారాలతో కూడిన, యజ్ఞోపవీతం = యజ్ఞోపవీతాన్ని, పరమం = అత్యంత, పవిత్రం = పవిత్రమైనదానిని, ఆధత్స్వ = ధరించుము.

తాత్పర్యము

ఓ మృత్యుంజయా! భక్తితోనే చేరుకోదగినవాడా! స్వచ్ఛమైన ముత్యాల సమూహాలతో అందమైన, మనోహరమైన, బంగారు దారాలతో కూడిన అత్యంత పవిత్రమైన యజ్ఞోపవీతాన్ని ధరించుము.

విశేషములు

ఇది యజ్ఞోపవీత సమర్పణ. ముత్యాలు, బంగారం వంటి విలువైన వస్తువులతో కూడిన యజ్ఞోపవీతం శివుని వైభవాన్ని, బ్రాహ్మణత్వాన్ని (అనగా వేదజ్ఞానాన్ని, తపస్సును) సూచిస్తుంది. 'భక్తిగమ్య' అనేది భగవంతుడిని చేరుకోవడానికి భక్తి మార్గమే ముఖ్యమని తెలియజేస్తుంది.

శ్లోకం 13

శ్రీగన్ధం ఘనసారకుఙ్కుమయుతం కస్తూరికాపూరితం కాలేయేన హిమామ్బునా విరచితం మన్దారసంవాసితమ్ ; దివ్యం దేవమనోహరం మణిమయే పాత్రే సమారోపితం సర్వాఙ్గేషు విలేపయామి సతతం మృత్యుఞ్జయ శ్రీవిభో . 13 .

పదవిభాగము

శ్రీగన్ధం, ఘనసారకుఙ్కుమయుతం (ఘనసార + కుంకుమ + యుతం), కస్తూరికాపూరితం (కస్తూరికా + పూరితం), కాలేయేన, హిమామ్బునా, విరచితం, మన్దారసంవాసితమ్ (మందార + సంవాసితం), దివ్యం, దేవమనోహరం, మణిమయే, పాత్రే, సమారోపితం, సర్వాఙ్గేషు, విలేపయామి, సతతం, మృత్యుఞ్జయ, శ్రీవిభో.

అన్వయము

శ్రీమృత్యుఞ్జయ, శ్రీవిభో! ఘనసారకుఙ్కుమయుతం, కస్తూరికాపూరితం, కాలేయేన, హిమామ్బునా విరచితం, మన్దారసంవాసితం, దివ్యం, దేవమనోహరం, మణిమయే పాత్రే సమారోపితం శ్రీగన్ధం సతతం సర్వాఙ్గేషు విలేపయామి.

ప్రతి పదార్థము

శ్రీమృత్యుఞ్జయ = ఓ శ్రీ మృత్యుంజయా!, శ్రీవిభో = శ్రీమంతుడా!, ఘనసారకుఙ్కుమయుతం = కర్పూరం, కుంకుమపువ్వులతో కూడిన, కస్తూరికాపూరితం = కస్తూరితో నిండిన, కాలేయేన = నల్ల చందనంతో, హిమామ్బునా = చల్లని నీటితో, విరచితం = తయారుచేయబడిన, మన్దారసంవాసితమ్ = మందార పుష్పాల సువాసనతో కూడిన, దివ్యం = దివ్యమైన, దేవమనోహరం = దేవతలకు సైతం మనోహరమైన, మణిమయే = మణిమయమైన, పాత్రే = పాత్రలో, సమారోపితం = ఉంచబడిన, శ్రీగన్ధం = శ్రీగంధాన్ని, సతతం = ఎల్లప్పుడు, సర్వాఙ్గేషు = సమస్త అంగాలకు, విలేపయామి = పూయుచున్నాను.

తాత్పర్యము

ఓ శ్రీ మృత్యుంజయా, శ్రీమంతుడా! కర్పూరం, కుంకుమపువ్వులతో కూడిన, కస్తూరితో నిండిన, నల్ల చందనం, చల్లని నీటితో తయారుచేయబడిన, మందార పుష్పాల సువాసనతో కూడిన, దివ్యమైన, దేవతలకు సైతం మనోహరమైన, మణిమయమైన పాత్రలో ఉంచబడిన శ్రీగంధాన్ని నీ సమస్త అంగాలకు నేను ఎల్లప్పుడూ పూయుచున్నాను.

విశేషములు

ఇది గంధ లేపనం ఉపచారం. వివిధ సుగంధ ద్రవ్యాలు (చందనం, కర్పూరం, కుంకుమపువ్వు, కస్తూరి, మందార సువాసన) శివునికి సమర్పించడం ఆయన దివ్యత్వానికి, పవిత్రతకు ప్రతీక. మానసిక పూజలో ఇవి అన్నీ ఆయనకు సమర్పించబడుతున్నాయి.

శ్లోకం 14

అక్షతైర్ధవలైర్దివ్యైః సమ్యక్తిలసమన్వితైః ; మృత్యుఞ్జయ మహాదేవ పూజయామి వృషధ్వజ . 14 .

పదవిభాగము

అక్షతైర్ధవలైర్దివ్యైః (అక్షతైః + ధవలైః + దివ్యైః), సమ్యక్తిలసమన్వితైః (సమ్యక్ + తిల + సమన్వితైః), మృత్యుఞ్జయ, మహాదేవ, పూజయామి, వృషధ్వజ.

అన్వయము

మృత్యుఞ్జయ మహాదేవ, వృషధ్వజ! ధవలైః, దివ్యైః, సమ్యక్తిలసమన్వితైః అక్షతైః పూజయామి.

ప్రతి పదార్థము

మృత్యుఞ్జయ = ఓ మృత్యుంజయా!, మహాదేవ = మహాదేవా!, వృషధ్వజ = ఎద్దు ధ్వజం గలవాడా!, ధవలైః = తెల్లని, దివ్యైః = దివ్యమైన, సమ్యక్తిలసమన్వితైః = చక్కని నువ్వులతో కూడిన, అక్షతైః = అక్షతలతో, పూజయామి = పూజించుచున్నాను.

తాత్పర్యము

ఓ మృత్యుంజయా, మహాదేవా, ఎద్దు ధ్వజం గలవాడా! తెల్లని, దివ్యమైన, చక్కని నువ్వులతో కూడిన అక్షతలతో నేను నిన్ను పూజించుచున్నాను.

విశేషములు

ఇది అక్షతార్చన ఉపచారం. శివ పూజలో అక్షతలు (వడ్ల గింజలు, తిలలు కలిపినవి) సమర్పించడం సాధారణం. ఇక్కడ వాటిని దివ్యమైనవిగా, తెల్లనివిగా వర్ణించడం శివుని పవిత్రతకు, శుభ్రతకు సూచన.

శ్లోకం 15

చమ్పక పఙ్కజకురవకకున్దైః కరవీరమల్లికాకుసుమైః ; విస్తారయ నిజమకుటం మృత్యుఞ్జయ పుణ్డరీకనయనాప్త . 15 .

పదవిభాగము

చమ్పక (చంపక), పఙ్కజ (పంకజ), కురవక (కురవక), కున్దైః (కుందైః), కరవీరమల్లికాకుసుమైః (కరవీర + మల్లికా + కుసుమైః), విస్తారయ, నిజమకుటం (నిజ + మకుటం), మృత్యుఞ్జయ, పుణ్డరీకనయనాప్త (పుండరీక + నయన + ఆప్త).

అన్వయము

మృత్యుఞ్జయ పుణ్డరీకనయనాప్త! చమ్పక, పఙ్కజ, కురవక, కున్దైః, కరవీరమల్లికాకుసుమైః నిజమకుటం విస్తారయ.

ప్రతి పదార్థము

మృత్యుఞ్జయ = ఓ మృత్యుంజయా!, పుణ్డరీకనయనాప్త = తెల్లని పద్మం వంటి కన్నులు గల విష్ణువునకు మిత్రుడా!, చమ్పక = సంపెంగ, పఙ్కజ = పద్మం, కురవక = కురవకం (గోరంట), కున్దైః = మొల్లలు, కరవీరమల్లికాకుసుమైః = గన్నేరు, మల్లికా కుసుమాలతో, నిజమకుటం = నీ కిరీటాన్ని, విస్తారయ = అలంకరించుము.

తాత్పర్యము

ఓ మృత్యుంజయా! తెల్లని పద్మం వంటి కన్నులు గల విష్ణువునకు మిత్రుడా! సంపెంగ, పద్మం, గోరంట, మొల్లలు, గన్నేరు, మల్లికా కుసుమాలతో నీ కిరీటాన్ని అలంకరించుము.

విశేషములు

ఇది పుష్పార్చన ఉపచారం. వివిధ రకాల సుగంధ పుష్పాలు (చంపకం, పంకజం, కురవకం, కుందం, కరవీరం, మల్లిక) శివునికి సమర్పించబడతాయి. 'పుండరీకనయనాప్త' (విష్ణువునకు మిత్రుడు) అనేది శివకేశవుల అభేదాన్ని, స్నేహాన్ని సూచిస్తుంది.

శ్లోకం 16

మాణిక్యపాదుకాద్వన్ద్వే మౌనిహృత్పద్మమన్దిరే ; పాదౌ సత్పద్మసదృశౌ మృత్యుఞ్జయ నివేశయ . 16 .

పదవిభాగము

మాణిక్యపాదుకాద్వన్ద్వే (మాణిక్య + పాదుకా + ద్వన్ద్వే), మౌనిహృత్పద్మమన్దిరే (మౌని + హృత్ + పద్మ + మందిరే), పాదౌ, సత్పద్మసదృశౌ (సత్ + పద్మ + సదృశౌ), మృత్యుఞ్జయ, నివేశయ.

అన్వయము

మృత్యుఞ్జయ! మౌనిహృత్పద్మమన్దిరే మాణిక్యపాదుకాద్వన్ద్వే సత్పద్మసదృశౌ పాదౌ నివేశయ.

ప్రతి పదార్థము

మృత్యుఞ్జయ = ఓ మృత్యుంజయా!, మౌనిహృత్పద్మమన్దిరే = మునుల హృదయ కమలమనే మందిరంలో, మాణిక్యపాదుకాద్వన్ద్వే = మాణిక్య పాదుకల జంటలో, సత్పద్మసదృశౌ = ఉత్తమమైన పద్మాల వంటి,పాదౌ = పాదాలను, నివేశయ = ఉంచుము.

తాత్పర్యము

ఓ మృత్యుంజయా! మునుల హృదయ కమలమనే మందిరంలో, మాణిక్యపు పాదుకల జంటలో, ఉత్తమమైన పద్మాల వంటి నీ పాదాలను ఉంచుము.

విశేషములు

ఇది పాదరక్షల సమర్పణ మరియు ఆయన పాదాల స్థానాన్ని వివరిస్తుంది. శివుని పాదాలు మునుల హృదయాలలో నివసించడం ఆయన యోగీశ్వరత్వాన్ని, భక్తుల ధ్యానంలో ఆయన స్థానాన్ని సూచిస్తుంది. మాణిక్య పాదుకలు ఆయన రాజత్వాన్ని సూచిస్తాయి.

శ్లోకం 17

మాణిక్యకేయూరకిరీటహారైః కాఞ్చీమణిస్థాపితకుణ్డలైశ్చ ; మఞ్జీరముఖ్యాభరణైర్మనోజ్ఞైరఙ్గాని మృత్యుఞ్జయ భూషయామి . 17 .

పదవిభాగము

మాణిక్యకేయూరకిరీటహారైః (మాణిక్య + కేయూర + కిరీట + హారైః), కాఞ్చీమణిస్థాపితకుణ్డలైశ్చ (కాంచీ + మణి + స్థాపిత + కుండలైః + చ), మఞ్జీరముఖ్యాభరణైర్మనోజ్ఞైరఙ్గాని (మంజీర + ముఖ్య + ఆభరణైః + మనోజ్ఞైః + అంగాని), మృత్యుఞ్జయ, భూషయామి.

అన్వయము

మృత్యుఞ్జయ! మాణిక్యకేయూరకిరీటహారైః, కాఞ్చీమణిస్థాపితకుణ్డలైశ్చ, మనోజ్ఞైః మఞ్జీరముఖ్యైః ఆభరణైః అఙ్గాని భూషయామి.

ప్రతి పదార్థము

మృత్యుఞ్జయ = ఓ మృత్యుంజయా!, మాణిక్యకేయూరకిరీటహారైః = మాణిక్యాలతో కూడిన బాహుపురులు, కిరీటం, హారాలతో, కాఞ్చీమణిస్థాపితకుణ్డలైశ్చ = నడుముపట్టీలోని మణులతో కూడిన కుండలాలతో, మఞ్జీరముఖ్యైః = అందెలు మొదలైన, మనోజ్ఞైః = మనోహరమైన, ఆభరణైః = ఆభరణాలతో, అఙ్గాని = నీ అంగాలను, భూషయామి = అలంకరించుచున్నాను.

తాత్పర్యము

ఓ మృత్యుంజయా! మాణిక్యాలతో కూడిన బాహుపురులు, కిరీటం, హారాలతో, నడుముపట్టీలోని మణులతో కూడిన కుండలాలతో, అందెలు మొదలైన మనోహరమైన ఆభరణాలతో నీ అంగాలను నేను అలంకరించుచున్నాను.

విశేషములు

ఇది ఆభరణ సమర్పణ. శివునికి మాణిక్యాలు పొదగబడిన వివిధ రకాల ఆభరణాలను (బాహుపురులు, కిరీటం, హారాలు, కుండలాలు, అందెలు) సమర్పించడం ద్వారా ఆయన రాజదర్పాన్ని, వైభవాన్ని ప్రదర్శిస్తారు. మానసిక పూజలో ఇవి అన్ని కంటి ముందు సజీవంగా చిత్రీకరించబడుతాయి.

శ్లోకం 18

గజవదనస్కన్దధృతేనాతిస్వచ్ఛేన చామరయుగేన ; గలదలకాననపద్మం మృత్యుఞ్జయ భావయామి హృత్పద్మే . 18 .

పదవిభాగము

గజవదనస్కన్దధృతేనాతిస్వచ్ఛేన (గజవదన + స్కంద + ధృతేన + అతి + స్వచ్ఛేన), చామరయుగేన, గలదలకాననపద్మం (గలత్ + అలక + ఆనన + పద్మం), మృత్యుఞ్జయ, భావయామి, హృత్పద్మే (హృత్ + పద్మే).

అన్వయము

మృత్యుఞ్జయ! గజవదనస్కన్దధృతేన అతిస్వచ్ఛేన చామరయుగేన గలదలకాననపద్మం హృత్పద్మే భావయామి.

ప్రతి పదార్థము

మృత్యుఞ్జయ = ఓ మృత్యుంజయా!, గజవదనస్కన్దధృతేన = గజవదనుడు (వినాయకుడు), స్కందుడు (సుబ్రహ్మణ్యుడు) చేత ధరించబడిన, అతిస్వచ్ఛేన = అత్యంత స్వచ్ఛమైన, చామరయుగేన = రెండు చామరములతో, గలదలకాననపద్మం = వ్రేలాడుతున్న కేశాలతో (అలకలతో) కూడిన పద్మం వంటి ముఖాన్ని, హృత్పద్మే = నా హృదయ పద్మంలో, భావయామి = ధ్యానించుచున్నాను.

తాత్పర్యము

ఓ మృత్యుంజయా! వినాయకుడు, సుబ్రహ్మణ్యుడు చేత ధరించబడిన అత్యంత స్వచ్ఛమైన రెండు చామరములతో, వ్రేలాడుతున్న కేశాలతో కూడిన నీ పద్మం వంటి ముఖాన్ని నేను నా హృదయ పద్మంలో ధ్యానించుచున్నాను.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం చామర సేవా ఉపచారాన్ని మరియు శివుని ముఖ్యమైన కుటుంబ సంబంధాలను సూచిస్తుంది. తన కుమారులు వినాయకుడు, సుబ్రహ్మణ్యుడు ఆయనకు చామర సేవ చేయడం ఆయన పితృత్వాన్ని, దేవతలలో ఆయన ఉన్నత స్థానాన్ని తెలియజేస్తుంది. ఆయన ముఖ సౌందర్యాన్ని హృదయంలో ధ్యానించడం మానసిక పూజకు కీలకం.

శ్లోకం 19

ముక్తాతపత్రం శశికోటిశుభ్రం శుభప్రదం కాఞ్చనదణ్డయుక్తమ్ ; మాణిక్యసంస్థాపితహేమకుమ్భం సురేశ మృత్యుఞ్జయ తే’ర్పయామి . 19 .

పదవిభాగము

ముక్తాతపత్రం (ముక్తా + ఆతపత్రం), శశికోటిశుభ్రం (శశి + కోటి + శుభ్రం), శుభప్రదం, కాఞ్చనదణ్డయుక్తమ్ (కాంచన + దండ + యుక్తం), మాణిక్యసంస్థాపితహేమకుమ్భం (మాణిక్య + సంస్థాపిత + హేమ + కుంభం), సురేశ, మృత్యుఞ్జయ, తే’ర్పయామి (తే + అర్పయామి).

అన్వయము

సురేశ మృత్యుఞ్జయ! శశికోటిశుభ్రం, శుభప్రదం, కాఞ్చనదణ్డయుక్తం, మాణిక్యసంస్థాపితహేమకుమ్భం ముక్తాతపత్రం తే అర్పయామి.

ప్రతి పదార్థము

సురేశ = ఓ దేవతలకు అధిపతీ!, మృత్యుఞ్జయ = మృత్యుంజయా!, శశికోటిశుభ్రం = కోటి చంద్రుల వలె తెల్లని, శుభప్రదం = శుభాలను కలిగించే, కాఞ్చనదణ్డయుక్తమ్ = బంగారు దండంతో కూడిన, మాణిక్యసంస్థాపితహేమకుమ్భం = మాణిక్యాలు పొదగబడిన బంగారు కలశం గల, ముక్తాతపత్రం = ముత్యాల గొడుగును, తే = నీకు, అర్పయామి = సమర్పించుచున్నాను.

తాత్పర్యము

ఓ దేవతలకు అధిపతీ, మృత్యుంజయా! కోటి చంద్రుల వలె తెల్లని, శుభాలను కలిగించే, బంగారు దండంతో కూడిన, మాణిక్యాలు పొదగబడిన బంగారు కలశం గల ముత్యాల గొడుగును నేను నీకు సమర్పించుచున్నాను.

విశేషములు

ఇది గొడుగు (ఆతపత్రం) సమర్పణ. ముత్యాలతో చేసిన, కోటి చంద్రుల కాంతివంతమైన, బంగారు దండంతో కూడిన గొడుగు శివుని రాజదర్పాన్ని, దివ్యత్వాన్ని సూచిస్తుంది. ఇది ఆయనకు చక్రవర్తికి లభించే గౌరవాన్ని సూచిస్తుంది.

శ్లోకం 20

మణిముకురే నిష్పటలే త్రిజగద్గాఢాన్ధకారసప్తాశ్వే ; కన్దర్పకోటిసదృశం మృత్యుఞ్జయ పశ్య వదనమాత్మీయమ్ . 20 .

పదవిభాగము

మణిముకురే, నిష్పటలే (నిష్పటల + ఏ), త్రిజగద్గాఢాన్ధకారసప్తాశ్వే (త్రి + జగత్ + గాఢ + అంధకార + సప్త + అశ్వే), కన్దర్పకోటిసదృశం (కందర్ప + కోటి + సదృశం), మృత్యుఞ్జయ, పశ్య, వదనమాత్మీయమ్ (వదనం + ఆత్మీయం).

అన్వయము

మృత్యుఞ్జయ! నిష్పటలే మణిముకురే, త్రిజగద్గాఢాన్ధకారసప్తాశ్వే, కన్దర్పకోటిసదృశం ఆత్మీయం వదనం పశ్య.

ప్రతి పదార్థము

మృత్యుఞ్జయ = ఓ మృత్యుంజయా!, నిష్పటలే = మకిలి లేని (స్వచ్ఛమైన), మణిముకురే = మణిమయమైన అద్దంలో, త్రిజగద్గాఢాన్ధకారసప్తాశ్వే = మూడు లోకాల గాఢాంధకారాన్ని పోగొట్టే సూర్యుడి వంటివాడా (సప్త + అశ్వ = సూర్యుని రథానికి ఏడు గుర్రాలు), కన్దర్పకోటిసదృశం = కోటి మన్మథులతో సమానమైన, వదనం = నీ ముఖాన్ని, ఆత్మీయం = నీ సొంత, పశ్య = చూడుము.

తాత్పర్యము

ఓ మృత్యుంజయా! మకిలి లేని మణిమయమైన అద్దంలో, మూడు లోకాల గాఢాంధకారాన్ని పోగొట్టే సూర్యుడి వంటివాడా! కోటి మన్మథులతో సమానమైన నీ ముఖాన్ని చూడుము.

విశేషములు

ఇది దర్పణ సమర్పణ (అద్దం చూపించడం). శివుని ముఖం కోటి మన్మథుల సౌందర్యంతో సమానమని, అది మూడు లోకాల చీకటిని పోగొట్టే సూర్యుడితో సమానమని వర్ణించబడింది. ఇది ఆయన అద్భుత సౌందర్యాన్ని, ప్రకాశాన్ని తెలియజేస్తుంది.

శ్లోకం 21

కర్పూరచూర్ణం కపిలాజ్యపూతం దాస్యామి కాలేయసమన్వితైశ్చ; సముద్భవం పావనగన్ధధూపితం మృత్యుఞ్జయాఙ్గం పరికల్పయామి . 21 .

పదవిభాగము

కర్పూరచూర్ణం, కపిలాజ్యపూతం (కపిల + ఆజ్య + పూతం), దాస్యామి, కాలేయసమన్వితైశ్చ (కాలేయ + సమన్వితైః + చ), సముద్భవం, పావనగన్ధధూపితం (పావన + గంధ + ధూపితం), మృత్యుఞ్జయాఙ్గం (మృత్యుంజయ + అంగం), పరికల్పయామి.

అన్వయము

మృత్యుఞ్జయాఙ్గం! కర్పూరచూర్ణం, కపిలాజ్యపూతం, కాలేయసమన్వితైశ్చ సముద్భవం, పావనగన్ధధూపితం దాస్యామి, పరికల్పయామి.

ప్రతి పదార్థము

మృత్యుఞ్జయాఙ్గం = మృత్యుంజయుని అంగములకు (శరీరానికి), కర్పూరచూర్ణం = కర్పూర చూర్ణాన్ని, కపిలాజ్యపూతం = కపిల గోవు నెయ్యితో శుద్ధి చేయబడిన, దాస్యామి = ఇస్తున్నాను, కాలేయసమన్వితైశ్చ = నల్ల చందనంతో కూడినవి, సముద్భవం = పుట్టినది, పావనగన్ధధూపితం = పవిత్రమైన సుగంధ ధూపంతో ధూపింపబడినది అయిన (ధూపాన్ని), పరికల్పయామి = సమర్పించుచున్నాను (మానసికంగా కల్పిస్తున్నాను).

తాత్పర్యము

మృత్యుంజయుని శరీరానికి కర్పూర చూర్ణాన్ని, కపిల గోవు నెయ్యితో శుద్ధి చేయబడిన, నల్ల చందనంతో కూడిన, పవిత్రమైన సుగంధ ధూపాన్ని నేను సమర్పించుచున్నాను.

విశేషములు

ఇది ధూప సమర్పణ. కర్పూరం, ఆవు నెయ్యి, చందనం వంటివి పవిత్రమైన ధూపానికి ఉపయోగిస్తారు. ధూపం పరిశుభ్రతను, శక్తిని సూచిస్తుంది. 'మృత్యుంజయ అంగం పరికల్పయామి' అనేది మానసిక పూజలో ఆయన అంగాలకు ఈ ఉపచారం జరుగుతుందని తెలియజేస్తుంది.

శ్లోకం 22

వర్తిత్రయోపేతమఖణ్డదీప్త్యా తమో హరం బాహ్యమథాన్తరం చ ; సాజ్యం సమస్తామరవర్గహృద్యం సురేశ మృత్యుఞ్జయ వంశదీపమ్ . 22 .

పదవిభాగము

వర్తిత్రయోపేతమఖణ్డదీప్త్యా (వర్తి + త్రయ + ఉపేతం + అఖండ + దీప్త్యా), తమో హరం (తమః + హరం), బాహ్యమథాన్తరం (బాహ్యం + అథ + అంతరం), చ, సాజ్యం (స + ఆజ్యం), సమస్తామరవర్గహృద్యం (సమస్త + అమర + వర్గ + హృద్యం), సురేశ, మృత్యుఞ్జయ, వంశదీపమ్.

అన్వయము

సురేశ మృత్యుఞ్జయ! అఖణ్డదీప్త్యా వర్తిత్రయోపేతం, బాహ్యం అథ అంతరం చ తమో హరం, సాజ్యం, సమస్తామరవర్గహృద్యం, వంశదీపం తే అర్పయామి.

ప్రతి పదార్థము

సురేశ = ఓ దేవతలకు అధిపతీ!, మృత్యుఞ్జయ = మృత్యుంజయా!, అఖణ్డదీప్త్యా = అఖండమైన కాంతితో, వర్తిత్రయోపేతం = మూడు వత్తులతో కూడినది (లేదా జ్ఞాన, కర్మ, భక్తి అనే మూడు వత్తులు), తమో హరం = చీకటిని పోగొట్టేది, బాహ్యమథాన్తరం = బాహ్యమైనది మరియు అంతర్గతమైనది, చ = మరియు, సాజ్యం = నెయ్యితో కూడినది, సమస్తామరవర్గహృద్యం = సమస్త దేవతా సమూహాలకు ఇష్టమైనది, వంశదీపమ్ = వంశానికి దీపం వంటిది అయిన (దీపాన్ని), (దాస్యామి) = ఇస్తున్నాను.

తాత్పర్యము

ఓ దేవతలకు అధిపతీ, మృత్యుంజయా! అఖండమైన కాంతితో ప్రకాశిస్తూ, మూడు వత్తులతో కూడి, బాహ్యమైన మరియు అంతర్గతమైన చీకటిని పోగొట్టే, నెయ్యితో కూడిన, సమస్త దేవతలకు ఇష్టమైన, వంశానికి దీపం వంటి ఈ దీపాన్ని నేను సమర్పించుచున్నాను.

విశేషములు

ఇది దీప సమర్పణ. అఖండ దీప్తి, మూడు వత్తులు, చీకటిని పోగొట్టే శక్తి, నెయ్యి వంటివి దీపం యొక్క పవిత్రతను, జ్ఞానానికి ప్రతీకను సూచిస్తాయి. 'వంశదీపం' అనేది వంశాన్ని ఉద్ధరించే శివుని శక్తిని తెలియజేస్తుంది.

శ్లోకం 23

రాజాన్నం మధురాన్వితం చ మృదులం మాణిక్యపాత్రే స్థితం హిఙ్గూజీరకసన్మరీచిమిలితైః శాకైరనేకైః శుభైః ; శాకం సమ్యగపూపసూపసహితం సద్యోఘృతేనాప్లుతం శ్రీమృత్యుఞ్జయ పార్వతీప్రియ విభో సాపోశనం భుజ్యతామ్ . 23 .

పదవిభాగము

రాజాన్నం, మధురాన్వితం (మధుర + అన్వితం), చ, మృదులం, మాణిక్యపాత్రే, స్థితం, హిఙ్గూజీరకసన్మరీచిమిలితైః (హింగు + జీరక + సత్ + మరీచి + మిలితైః), శాకైరనేకైః (శాకైః + అనేకైః), శుభైః, శాకం, సమ్యగపూపసూపసహితం (సమ్యక్ + అపూప + సూప + సహితం), సద్యోఘృతేనాప్లుతం (సద్యః + ఘృతేన + ఆప్లుతం), శ్రీమృత్యుఞ్జయ, పార్వతీప్రియ, విభో, సాపోశనం, భుజ్యతామ్.

అన్వయము

శ్రీమృత్యుఞ్జయ పార్వతీప్రియ విభో! మధురాన్వితం, మృదులం రాజాన్నం, మాణిక్యపాత్రే స్థితం, హిఙ్గూజీరకసన్మరీచిమిలితైః అనేకైః శుభైః శాకైః, సమ్యగపూపసూపసహితం, సద్యోఘృతేనాప్లుతం శాకం, సాపోశనం భుజ్యతామ్.

ప్రతి పదార్థము

శ్రీమృత్యుఞ్జయ = ఓ శ్రీ మృత్యుంజయా!, పార్వతీప్రియ = పార్వతీ దేవికి ప్రియమైనవాడా!, విభో = ప్రభో!, మధురాన్వితం = మధురంగా కూడినది, మృదులం = మృదువైన, రాజాన్నం = రాజాన్నాన్ని (శ్రేష్ఠమైన అన్నం), మాణిక్యపాత్రే = మాణిక్య పాత్రలో, స్థితం = ఉన్నటువంటి, హిఙ్గూజీరకసన్మరీచిమిలితైః = ఇంగువ, జీలకర్ర, మంచి మిరియాలు కలిసిన, అనేకైః = అనేక రకాలైన, శుభైః = శుభకరమైన, శాకైః = కూరలతో, శాకం = కూరను, సమ్యగపూపసూపసహితం = అప్పడాలు, సూపములతో (పప్పుతో) కూడిన, సద్యోఘృతేనాప్లుతం = వెంటనే తయారుచేసిన నెయ్యితో తడిసిన దానిని, సాపోశనం = మధ్యమధ్యలో నీరు త్రాగుతూ, భుజ్యతామ్ = భుజించుము.

తాత్పర్యము

ఓ శ్రీ మృత్యుంజయ! పార్వతీ దేవికి ప్రియమైనవాడా, ప్రభో! మాణిక్య పాత్రలో ఉన్న మధురమైన, మృదువైన రాజాన్నాన్ని, ఇంగువ, జీలకర్ర, మంచి మిరియాలు కలిసిన అనేక రకాల శుభకరమైన కూరలతో, అప్పడాలు, సూపములతో కూడిన,  నెయ్యితో తడిసిన దానిని, మధ్యమధ్యలో నీరు త్రాగుతూ భుజించుము.

విశేషములు

ఇది మహా నైవేద్య సమర్పణ. రాజాన్నం (పాయసం లేదా శ్రేష్ఠమైన అన్నం), అనేక రకాల కూరలు, అప్పడాలు, సూపులు, నెయ్యి వంటివి శివునికి సమర్పించబడతాయి. 'పార్వతీప్రియ' అనేది పార్వతీ దేవికి ఆయనకు గల ప్రేమను సూచిస్తుంది. 'సాపోశనం భుజ్యతామ్' అనేది భక్తుడు ఆస్వాదిస్తున్నట్లు భావిస్తూ శివుడిని భుజించమని కోరుతున్నాడు.

శ్లోకం 24

కూశ్మాణ్డవార్తాకపటోలికానాం ఫలాని రమ్యాణి చ కారవల్ల్యా ; సుపాకయుక్తాని ససౌరభాణి శ్రీకణ్ఠ మృత్యుఞ్జయ భక్షయేశ . 24 .

పదవిభాగము

కూశ్మాణ్డవార్తాకపటోలికానాం (కూశ్మాండ + వార్తాక + పటోలికానాం), ఫలాని, రమ్యాణి, చ, కారవల్ల్యా (కారవల్లి + ఆ), సుపాకయుక్తాని (సు + పాక + యుక్తాని), ససౌరభాణి (స + సౌరభాణి), శ్రీకణ్ఠ, మృత్యుఞ్జయ, భక్షయేశ (భక్షయ + ఈశ).

అన్వయము

శ్రీకణ్ఠ మృత్యుఞ్జయ ఈశ! కూశ్మాణ్డవార్తాకపటోలికానాం ఫలాని, చ కారవల్ల్యా రమ్యాణి, సుపాకయుక్తాని, ససౌరభాణి భక్షయ.

ప్రతి పదార్థము

శ్రీకణ్ఠ = ఓ శ్రీకంఠా!, మృత్యుఞ్జయ = మృత్యుంజయా!, ఈశ = ఈశ్వరా!, కూశ్మాణ్డవార్తాకపటోలికానాం = గుమ్మడికాయ, వంకాయ, పొట్లకాయల, ఫలాని = పండ్లు (కూరగాయలు), చ = మరియు, కారవల్ల్యా = కాకరకాయ యొక్క, రమ్యాణి = అందమైన, సుపాకయుక్తాని = చక్కగా వండిన, ససౌరభాణి = సువాసనలతో కూడిన వాటిని, భక్షయ = భుజించుము.

తాత్పర్యము

ఓ శ్రీకంఠా! మృత్యుంజయా!, ఈశ్వరా! గుమ్మడికాయ, వంకాయ, పొట్లకాయల పండ్లు (కూరగాయలు), మరియు కాకరకాయ యొక్క అందమైన, చక్కగా వండిన, సువాసనలతో కూడిన వాటిని భుజించుము.

విశేషములు

ఇది కూరగాయల సమర్పణ. వివిధ రకాల కూరగాయలు, వాటి చక్కని వంటకం, సువాసనలు శివునికి అర్పించబడుతున్నాయి. 'శ్రీకంఠ' అనేది శివుని విషకంఠాన్ని గుర్తు చేస్తుంది. 

శ్లోకం 25

శీతలం మధురం స్వచ్ఛం పావనం వాసితం లఘు ; మధ్యే స్వీకురు పానీయం శివ మృత్యుఞ్జయ ప్రభో . 25 .

పదవిభాగము

శీతలం, మధురం, స్వచ్ఛం, పావనం, వాసితం, లఘు, మధ్యే, స్వీకురు, పానీయం, శివ, మృత్యుఞ్జయ, ప్రభో.

అన్వయము

శివ మృత్యుఞ్జయ ప్రభో! శీతలం, మధురం, స్వచ్ఛం, పావనం, వాసితం, లఘు పానీయం మధ్యే స్వీకురు.

ప్రతి పదార్థము

శివ = ఓ శివా!, మృత్యుఞ్జయ = మృత్యుంజయా!, ప్రభో = ప్రభో!, శీతలం = చల్లని, మధురం = మధురమైన, స్వచ్ఛం = స్వచ్ఛమైన, పావనం = పవిత్రమైన, వాసితం = సువాసనలు వెదజల్లే, లఘు = తేలికైన, పానీయం = నీటిని, మధ్యే = మధ్యలో (భోజనం మధ్యలో), స్వీకురు = స్వీకరించుము.

తాత్పర్యము

ఓ శివా, మృత్యుంజయా, ప్రభో! చల్లని, మధురమైన, స్వచ్ఛమైన, పవిత్రమైన, సువాసనలు వెదజల్లే, తేలికైన నీటిని భోజనం మధ్యలో స్వీకరించుము.

విశేషములు

ఇది భోజనం మధ్యలో పానీయం (నీరు) సమర్పణ. శివుని శుచిని, పవిత్రతను ఈ జలాల గుణాలు తెలియజేస్తాయి.

శ్లోకం 26

శర్కరామిలితం స్నిగ్ధం దుగ్ధాన్నం గోఘృతాన్వితమ్ ; కదలీఫలసమ్మిశ్రం భుజ్యతాం మృత్యుసంహర . 26 .

పదవిభాగము

శర్కరామిలితం (శర్కర + మిలితం), స్నిగ్ధం, దుగ్ధాన్నం (దుగ్ధ + అన్నం), గోఘృతాన్వితమ్ (గో + ఘృత + అన్వితం), కదలీఫలసమ్మిశ్రం (కదలీ + ఫల + సమ్మిశ్రం), భుజ్యతాం, మృత్యుసంహర.

అన్వయము

మృత్యుసంహర! శర్కరామిలితం, స్నిగ్ధం, గోఘృతాన్వితం, కదలీఫలసమ్మిశ్రం దుగ్ధాన్నం భుజ్యతాం.

ప్రతి పదార్థము

మృత్యుసంహర = ఓ మృత్యువును హరించువాడా!, శర్కరామిలితం = చక్కెరతో కలిపిన, స్నిగ్ధం = జిడ్డుగా ఉన్న (మెత్తగా ఉన్న), దుగ్ధాన్నం = పాల అన్నం (పాయసం), గోఘృతాన్వితమ్ = ఆవు నెయ్యితో కూడిన, కదలీఫలసమ్మిశ్రం = అరటి పండుతో కలిసిన దానిని, భుజ్యతాం = భుజించుము.

తాత్పర్యము

ఓ మృత్యువును హరించువాడా! చక్కెరతో కలిపి, మెత్తగా చేసిన, ఆవు నెయ్యితో కూడిన, అరటి పండుతో కలిసిన పాల అన్నాన్ని (పాయసాన్ని) భుజించుము.

విశేషములు

ఇది పాయసం (దుగ్ధాన్నం) సమర్పణ. పాయసం అనేది తీపి వంటకం, ఇది సాధారణంగా దైవానికి సమర్పించబడుతుంది. చక్కెర, నెయ్యి, అరటిపండు వంటివి దాని రుచిని, పోషక విలువలను పెంచుతాయి.

శ్లోకం 27

కేవలమతిమాధుర్యం దుగ్ధైః స్నిగ్ధైశ్చ శర్కరామిలితైః ; ఏలామరీచిమిలితం మృత్యుఞ్జయ దేవభుఙ్క్ష్వ పరమాన్నమ్ . 27 .

పదవిభాగము

కేవలమతిమాధుర్యం (కేవలం + అతి + మాధుర్యం), దుగ్ధైః, స్నిగ్ధైశ్చ (స్నిగ్ధైః + చ), శర్కరామిలితైః (శర్కర + మిలితైః), ఏలామరీచిమిలితం (ఏలా + మరీచి + మిలితం), మృత్యుఞ్జయ, దేవభుఙ్క్ష్వ (దేవ + భుంక్ష్వ), పరమాన్నమ్.

అన్వయము

మృత్యుఞ్జయ దేవ! కేవలం అతిమాధుర్యం, స్నిగ్ధైః శర్కరామిలితైః దుగ్ధైః, ఏలామరీచిమిలితం పరమాన్నం భుఙ్క్ష్వ.

ప్రతి పదార్థము

మృత్యుఞ్జయ = ఓ మృత్యుంజయా!, దేవ = దేవా!, కేవలం = కేవలం, అతిమాధుర్యం = అత్యంత మధురమైన, దుగ్ధైః = పాలతో, స్నిగ్ధైశ్చ = జిడ్డుగా ఉన్న, శర్కరామిలితైః = చక్కెరతో కలిపిన, ఏలామరీచిమిలితం = ఏలకులు, మిరియాలు కలిసిన, పరమాన్నమ్ = పరమాన్నాన్ని (పాయసాన్ని), భుఙ్క్ష్వ = భుజించుము.

తాత్పర్యము

ఓ మృత్యుంజయ దేవా! అత్యంత మధురమైన, జిడ్డుగా ఉన్న, చక్కెరతో కలిపిన, ఏలకులు, మిరియాలు కలిసిన ఈ పరమాన్నాన్ని (పాయసాన్ని) భుజించుము.

విశేషములు

ఇది కూడా పరమాన్న సమర్పణ గురించి. ఏలకులు, మిరియాలు వంటి సుగంధ ద్రవ్యాలు పాయసానికి అదనపు రుచిని, సువాసనను ఇస్తాయి. భక్తుడు శివుడు తన సమర్పణలను ఆస్వాదిస్తున్నట్లు మానసికంగా ధ్యానిస్తాడు.

శ్లోకం 28

రమ్భాచూతకపిత్థకణ్టకఫలైర్ద్రాక్షారసస్వాదుమ- త్ఖర్జూరైర్మధురేక్షుఖణ్డశకలైః సన్నారికేలామ్బుభిః ; కర్పూరేణ సువాసితైర్గుడజలైర్మాధుర్యయుక్తైర్విభో శ్రీమృత్యుఞ్జయ పూరయ త్రిభువనాధారం విశాలోదరమ్ . 28 .

పదవిభాగము

రమ్భాచూతకపిత్థకణ్టకఫలైర్ద్రాక్షారసస్వాదుమత్ఖర్జూరైర్మధురేక్షుఖణ్డశకలైః (రమ్భా + చూత + కపిత్థ + కంటక + ఫలైః + ద్రాక్షా + రస + స్వాదు + మత్ + ఖర్జూరైః + మధుర + ఇక్షు + ఖండ + శకలైః), సన్నారికేలామ్బుభిః (సత్ + నారికేల + అంబుభిః), కర్పూరేణ, సువాసితైర్గుడజలైః (సువాసితైః + గుడ + జలైః), మాధుర్యయుక్తైర్విభో (మాధుర్య + యుక్తైః + విభో), శ్రీమృత్యుఞ్జయ, పూరయ, త్రిభువనాధారం, విశాలోదరమ్.

అన్వయము

శ్రీమృత్యుఞ్జయ విభో! రమ్భాచూతకపిత్థకణ్టకఫలైర్ద్రాక్షారసస్వాదుమత్ఖర్జూరైర్మధురేక్షుఖణ్డశకలైః, సన్నారికేలామ్బుభిః, కర్పూరేణ సువాసితైర్గుడజలైః మాధుర్యయుక్తైః విశాలోదరం త్రిభువనాధారం పూరయ.

ప్రతి పదార్థము

శ్రీమృత్యుఞ్జయ = ఓ శ్రీ మృత్యుంజయా!, విభో = ప్రభో!, రమ్భాచూతకపిత్థకణ్టకఫలైర్ద్రాక్షారసస్వాదుమత్ఖర్జూరైర్మధురేక్షుఖణ్డశకలైః = అరటిపండ్లు, మామిడిపండ్లు, కపిత్థపండ్లు (వెలగపండ్లు), పనసపండ్లు, ద్రాక్షారసంతో తీయనైన ఖర్జూర పండ్లు, మధురమైన చెరకు ముక్కలతో, సన్నారికేలామ్బుభిః = మంచి కొబ్బరి నీళ్ళతో, కర్పూరేణ = కర్పూరంతో, సువాసితైర్గుడజలైః = సువాసనలు వెదజల్లే బెల్లం నీటితో, మాధుర్యయుక్తైః = మధురమైన వాటితో, త్రిభువనాధారం = మూడు లోకాలకు ఆధారమైన, విశాలోదరమ్ = విశాలమైన ఉదరం గల నీ ఉదరాన్ని, పూరయ = నింపుము.

తాత్పర్యము

ఓ శ్రీ మృత్యుంజయా, ప్రభో! అరటిపండ్లు, మామిడిపండ్లు, వెలగపండ్లు, పనసపండ్లు, ద్రాక్షారసంతో తీయనైన ఖర్జూర పండ్లు, మధురమైన చెరకు ముక్కలతో, మంచి కొబ్బరి నీళ్ళతో, కర్పూరంతో సువాసనలు వెదజల్లే బెల్లం నీటితో కూడిన మధురమైన వాటితో మూడు లోకాలకు ఆధారమైన, విశాలమైన నీ ఉదరాన్ని నింపుము.

విశేషములు

ఇది ఫలహార సమర్పణ. అనేక రకాల పండ్లు, రసాలు, కొబ్బరి నీళ్ళు, బెల్లం నీళ్ళు వంటివి సమర్పించబడతాయి. శివుని 'త్రిభువనాధారం', 'విశాలోదరం' వంటి విశేషణాలు ఆయన సకల సృష్టికి ఆధారమని, అంతా తనలో ఇముడ్చుకోగలడని సూచిస్తాయి.

శ్లోకం 29

మనోజ్ఞరమ్భావనఖణ్డఖణ్డితాన్రుచిప్రదాన్సర్షపజీరకాంశ్చ ; ససౌరభాన్సైన్ధవసేవితాంశ్చ గృహాణ మృత్యుఞ్జయ లోకవన్ద్య . 29 .

పదవిభాగము

మనోజ్ఞరమ్భావనఖణ్డఖణ్డితాన్రుచిప్రదాన్సర్షపజీరకాంశ్చ (మనోజ్ఞ + రంభ + ఆమ్ల + ఖండ + ఖండితాన్ + రుచి + ప్రదాన్ + సర్షప + జీరకాన్ + చ), ససౌరభాన్సైన్ధవసేవితాంశ్చ (స + సౌరభాన్ + సైంధవ + సేవితాన్ + చ), గృహాణ, మృత్యుఞ్జయ, లోకవన్ద్య.

అన్వయము

మృత్యుఞ్జయ లోకవన్ద్య! మనోజ్ఞరమ్భావనఖణ్డఖణ్డితాన్, రుచిప్రదాన్సర్షపజీరకాంశ్చ, ససౌరభాన్, సైన్ధవసేవితాంశ్చ గృహాణ.

ప్రతి పదార్థము

మృత్యుఞ్జయ = ఓ మృత్యుంజయా!, లోకవన్ద్య = లోకాలచే పూజింపబడినవాడా!, మనోజ్ఞరమ్భావనఖణ్డఖణ్డితాన్ = మనోహరమైన అరటి పండ్ల (లేదా ఆమ్ల) ముక్కలను, రుచిప్రదాన్సర్షపజీరకాంశ్చ = రుచిని కలిగించే ఆవాలు, జీలకర్రను, ససౌరభాన్ = సువాసనలతో కూడిన, సైన్ధవసేవితాంశ్చ = సైంధవ లవణంతో కూడిన వాటిని, గృహాణ = స్వీకరించుము.

తాత్పర్యము

ఓ మృత్యుంజయా! లోకాలచే పూజింపబడినవాడా! మనోహరమైన అరటిపండు (లేదా ఆమ్ల) ముక్కలను, రుచిని కలిగించే ఆవాలు, జీలకర్రను, సువాసనలతో కూడిన, సైంధవ లవణంతో కూడిన వాటిని స్వీకరించుము.

విశేషములు

ఇది మధ్యేమధ్యే భక్షించే పదార్థాలు లేదా ఊరగాయలు వంటి వాటి సమర్పణ. రుచిని పెంచడానికి ఉపయోగించే ఆవాలు, జీలకర్ర, సైంధవ లవణం వంటివి ఈ ఉపచారం యొక్క ప్రాముఖ్యతను తెలియజేస్తాయి.

శ్లోకం 30

హిఙ్గూజీరకసహితం విమలామలకం కపిత్థమతిమధురమ్ ; బిసఖణ్డా.ణ్ల్లవణయుతాన్మృత్యుఞ్జయ తే’ర్పయామి జగదీశ . 30 .

పదవిభాగము

హిఙ్గూజీరకసహితం (హింగు + జీరక + సహితం), విమలామలకం (విమల + ఆమలకం), కపిత్థమతిమధురమ్ (కపిత్థం + అతి + మధురం), బిసఖణ్డా.ణ్ల్లవణయుతాన్మృత్యుఞ్జయ (బిసఖండాన్ + లవణ + యుతాన్ + మృత్యుంజయ), తే’ర్పయామి (తే + అర్పయామి), జగదీశ.

అన్వయము

మృత్యుఞ్జయ జగదీశ! హిఙ్గూజీరకసహితం విమలామలకం, అతిమధురం కపిత్థం, లవణయుతాన్ బిసఖండాన్ తే అర్పయామి.

ప్రతి పదార్థము

మృత్యుఞ్జయ = ఓ మృత్యుంజయా!, జగదీశ = జగత్తుకు అధిపతీ!, హిఙ్గూజీరకసహితం = ఇంగువ, జీలకర్రతో కూడిన, విమలామలకం = స్వచ్ఛమైన ఉసిరికాయ, కపిత్థమతిమధురమ్ = వెలగపండు అత్యంత మధురమైన, బిసఖణ్డాన్ = తామర దుంపల ముక్కలను, లవణయుతాన్ = లవణంతో కూడిన, తే = నీకు, అర్పయామి = సమర్పించుచున్నాను.

తాత్పర్యము

ఓ మృత్యుంజయా, జగత్తుకు అధిపతీ! ఇంగువ, జీలకర్రతో కూడిన స్వచ్ఛమైన ఉసిరికాయ, అత్యంత మధురమైన వెలగపండు, లవణంతో కూడిన తామర దుంపల ముక్కలను నీకు సమర్పించుచున్నాను.

విశేషములు

ఇది కూడా భోజనంలోని అదనపు పదార్థాల సమర్పణ. ఉసిరికాయ, వెలగపండు, తామర దుంప వంటివి, వాటిని ఇంగువ, జీలకర్ర, లవణంతో కలిపి శివునికి నివేదించడం ఆయా పదార్థాల పవిత్రతను, ఆరోగ్య ప్రయోజనాలను సూచిస్తుంది.

శ్లోకం 31

ఏలాశుణ్ఠీసహితం దధ్యన్నం చారుహేమపాత్రస్థమ్ ; అమృతప్రతినిధిమాఢ్యం మృత్యుఞ్జయ భుజ్యతాం త్రిలోకేశ . 31 .

పదవిభాగము

ఏలాశుణ్ఠీసహితం (ఏలా + శుంఠీ + సహితం), దధ్యన్నం (దధి + అన్నం), చారుహేమపాత్రస్థమ్ (చారు + హేమ + పాత్ర + స్థం), అమృతప్రతినిధిమాఢ్యం (అమృత + ప్రతినిధి + ఆఢ్యం), మృత్యుఞ్జయ, భుజ్యతాం, త్రిలోకేశ.

అన్వయము

మృత్యుఞ్జయ త్రిలోకేశ! ఏలాశుణ్ఠీసహితం, చారుహేమపాత్రస్థం, అమృతప్రతినిధిమాఢ్యం దధ్యన్నం భుజ్యతాం.

ప్రతి పదార్థము

మృత్యుఞ్జయ = ఓ మృత్యుంజయా!, త్రిలోకేశ = మూడు లోకాలకు అధిపతీ!, ఏలాశుణ్ఠీసహితం = ఏలకులు, అల్లం పొడితో కూడిన, దధ్యన్నం = దధ్యోదనాన్ని (పెరుగు అన్నం), చారుహేమపాత్రస్థమ్ = అందమైన బంగారు పాత్రలో ఉన్న, అమృతప్రతినిధిమాఢ్యం = అమృతానికి ప్రత్యామ్నాయమైన, రుచికరమైన, భుజ్యతాం = భుజించుము.

తాత్పర్యము

ఓ మృత్యుంజయా, మూడు లోకాలకు అధిపతీ! ఏలకులు, అల్లం పొడితో కూడిన, అందమైన బంగారు పాత్రలో ఉన్న, అమృతానికి ప్రత్యామ్నాయమైన రుచికరమైన ఈ దధ్యోదనాన్ని భుజించుము.

విశేషములు

ఇది దధ్యోదన (పెరుగు అన్నం) సమర్పణ. దధ్యోదనం దేవతలకు ప్రీతిపాత్రమైన ఆహారంగా పరిగణించబడుతుంది. 'అమృతప్రతినిధి' అనడం ద్వారా దాని పవిత్రతను, అమృతతుల్యమైన రుచిని నొక్కి చెబుతుంది.

శ్లోకం 32

జమ్బీరనీరాఞ్చితశృఙ్గబేరం మనోహరానమ్లశలాటుఖణ్డాన్ ; మృదూపదంశాన్సహసోపభుఙ్క్ష్వ మృత్యుఞ్జయ శ్రీకరుణాసముద్ర . 32 .

పదవిభాగము

జమ్బీరనీరాఞ్చితశృఙ్గబేరం (జంబీర + నీర + అంచిత + శృంగబేరం), మనోహరానమ్లశలాటుఖణ్డాన్ (మనోహర + అమ్ల + శలాటు + ఖండాన్), మృదూపదంశాన్సహసోపభుఙ్క్ష్వ (మృదు + ఉపదంశాన్ + సహస + ఉపభుంక్ష్వ), మృత్యుఞ్జయ, శ్రీకరుణాసముద్ర.

అన్వయము

మృత్యుఞ్జయ శ్రీకరుణాసముద్ర! జమ్బీరనీరాఞ్చితశృఙ్గబేరం, మనోహరానమ్లశలాటుఖణ్డాన్, మృదూపదంశాన్ సహస ఉపభుఙ్క్ష్వ.

ప్రతి పదార్థము

మృత్యుఞ్జయ = ఓ మృత్యుంజయా!, శ్రీకరుణాసముద్ర = శ్రీకరుణకు సముద్రం వంటివాడా!, జమ్బీరనీరాఞ్చితశృఙ్గబేరం = నిమ్మరసంతో కూడిన అల్లం, మనోహరానమ్లశలాటుఖణ్డాన్ = మనోహరమైన పుల్లని చిగురు ముక్కలను, మృదూపదంశాన్ = మెత్తని ఊరగాయలను , సహస = వేగంగా (లేదా వెంటనే), ఉపభుఙ్క్ష్వ = భుజించుము.

తాత్పర్యము

ఓ మృత్యుంజయా! శ్రీకరుణకు సముద్రం వంటివాడా! నిమ్మరసంతో కూడిన అల్లం, మనోహరమైన పుల్లని చిగురు ముక్కలు, మెత్తని ఊరగాయలను (ఉపదంశాలను) వెంటనే భుజించుము.

విశేషములు

ఇది ఉపదంశాల  సమర్పణ. నిమ్మరసం, అల్లం, చిగురు ముక్కలు, ఊరగాయలు వంటివి భోజనం రుచిని పెంచడానికి ఉపయోగిస్తారు. 'శ్రీకరుణాసముద్ర' అనేది శివుని అపారమైన దయను నొక్కి చెబుతుంది.

శ్లోకం 33

నాగరరామఠయుక్తం సులలితజమ్బీరనీరసమ్పూర్ణమ్ ; మథితం సైన్ధవసహితం పిబ హర మృత్యుఞ్జయ క్రతుధ్వంసిన్ . 33 .

పదవిభాగము

నాగరరామఠయుక్తం (నాగర + రామఠ + యుక్తం), సులలితజమ్బీరనీరసమ్పూర్ణమ్ (సు + లలిత + జంబీర + నీర + సంపూర్ణం), మథితం, సైన్ధవసహితం (సైంధవ + సహితం), పిబ, హర, మృత్యుఞ్జయ, క్రతుధ్వంసిన్.

అన్వయము

హర మృత్యుఞ్జయ క్రతుధ్వంసిన్! నాగరరామఠయుక్తం, సులలితజమ్బీరనీరసమ్పూర్ణం, సైన్ధవసహితం మథితం పిబ.

ప్రతి పదార్థము

హర = ఓ హరా!, మృత్యుఞ్జయ = మృత్యుంజయా!, క్రతుధ్వంసిన్ = దక్షయజ్ఞాన్ని ధ్వంసం చేసినవాడా!, నాగరరామఠయుక్తం = అల్లం, ఇంగువతో కూడిన, సులలితజమ్బీరనీరసమ్పూర్ణమ్ = చక్కని నిమ్మరసంతో నిండిన, మథితం = మజ్జిగను, సైన్ధవసహితం = సైంధవ లవణంతో కూడిన, పిబ = త్రాగుము.

తాత్పర్యము

ఓ హరా, మృత్యుంజయా, దక్షయజ్ఞాన్ని ధ్వంసం చేసినవాడా! అల్లం, ఇంగువతో కూడిన, చక్కని నిమ్మరసంతో నిండిన, సైంధవ లవణంతో కూడిన ఈ మజ్జిగను త్రాగుము.

విశేషములు

ఇది మజ్జిగ (మథితం) సమర్పణ. అల్లం, ఇంగువ, నిమ్మరసం, సైంధవ లవణం వంటివి మజ్జిగకు రుచిని, సువాసనను ఇస్తాయి. 'క్రతుధ్వంసిన్' అనేది శివుని రుద్ర రూపాన్ని, దక్షయజ్ఞాన్ని నాశనం చేసిన లీలను గుర్తు చేస్తుంది.

శ్లోకం 34

మన్దారహేమామ్బుజగన్ధయుక్తైర్మన్దాకినీనిర్మలపుణ్యతోయైః ; గృహాణ మృత్యుఞ్జయ పూర్ణకామ శ్రీమత్పరాపోశనమభ్రకేశ . 34 .

పదవిభాగము

మన్దారహేమామ్బుజగన్ధయుక్తైర్మన్దాకినీనిర్మలపుణ్యతోయైః (మందార + హేమ + అంబుజ + గంధ + యుక్తైః + మందాకినీ + నిర్మల + పుణ్య + తోయైః), గృహాణ, మృత్యుఞ్జయ, పూర్ణకామ, శ్రీమత్పరాపోశనమభ్రకేశ (శ్రీమత్ + పరాపోశనం + అభ్రకేశ).

అన్వయము

మృత్యుఞ్జయ పూర్ణకామ, అభ్రకేశ! మన్దారహేమామ్బుజగన్ధయుక్తైర్మన్దాకినీనిర్మలపుణ్యతోయైః శ్రీమత్పరాపోశనం గృహాణ.

ప్రతి పదార్థము

మృత్యుఞ్జయ = ఓ మృత్యుంజయా!, పూర్ణకామ = కోరికలు తీరినవాడా (కోరికలు లేనివాడా), అభ్రకేశ = ఆకాశం వంటి కేశాలు గలవాడా!, మన్దారహేమామ్బుజగన్ధయుక్తైః = మందారం, బంగారు పద్మం యొక్క సువాసనలతో కూడిన, మన్దాకినీనిర్మలపుణ్యతోయైః = మందాకినీ (గంగా) నదిలోని నిర్మలమైన, పవిత్రమైన జలాలతో, శ్రీమత్పరాపోశనం = శ్రీమంతమైన ఉత్తరాపోశనాన్ని (భోజనం చివరిలో త్రాగే నీరు), గృహాణ = స్వీకరించుము.

తాత్పర్యము

ఓ మృత్యుంజయా! కోరికలు తీరినవాడా! ఆకాశం వంటి కేశాలు గలవాడా! మందారం, బంగారు పద్మం యొక్క సువాసనలతో కూడిన, మందాకినీ (గంగా) నదిలోని నిర్మలమైన, పవిత్రమైన జలాలతో కూడిన ఈ శ్రీమంతమైన ఉత్తరాపోశనాన్ని స్వీకరించుము.

విశేషములు

ఇది భోజనానంతరం ఉత్తరాపోశనం సమర్పణ. మందాకిని (గంగా నది) జలాలు, మందార, బంగారు పద్మ సువాసనలు శివుని పవిత్రతను, శ్రేష్ఠత్వాన్ని నొక్కి చెబుతాయి. 'పూర్ణకామ' అనేది ఆయనకు ఏ కోరికలు లేవని, ఆయన సర్వతృప్తుడని సూచిస్తుంది.

శ్లోకం 35

గగనధునీవిమలజలైర్మృత్యుఞ్జయ పద్మరాగపాత్రగతైః ; మృగమదచన్దనపూర్ణైః ప్రక్షాలయ చారు హస్తపదయుగ్మమ్ . 35 .

పదవిభాగము

గగనధునీవిమలజలైర్మృత్యుఞ్జయ (గగన + ధునీ + విమల + జలైః + మృత్యుంజయ), పద్మరాగపాత్రగతైః (పద్మరాగ + పాత్ర + గతైః), మృగమదచన్దనపూర్ణైః (మృగమద + చందన + పూర్ణైః), ప్రక్షాలయ, చారు, హస్తపదయుగ్మమ్.

అన్వయము

మృత్యుఞ్జయ! పద్మరాగపాత్రగతైః, మృగమదచన్దనపూర్ణైః గగనధునీవిమలజలైః చారు హస్తపదయుగ్మం ప్రక్షాలయ.

ప్రతి పదార్థము

మృత్యుఞ్జయ = ఓ మృత్యుంజయా!, పద్మరాగపాత్రగతైః = పద్మరాగ పాత్రలో ఉన్న, మృగమదచన్దనపూర్ణైః = కస్తూరి, చందనంతో నిండిన, గగనధునీవిమలజలైః = ఆకాశగంగా నదిలోని నిర్మలమైన జలాలతో, చారు = అందమైన, హస్తపదయుగ్మమ్ = చేతులు, పాదాల జంటను, ప్రక్షాలయ = శుభ్రపరచుము.

తాత్పర్యము

ఓ మృత్యుంజయా! పద్మరాగ పాత్రలో ఉన్న, కస్తూరి, చందనంతో నిండిన ఆకాశగంగా నదిలోని నిర్మలమైన జలాలతో నీ అందమైన చేతులు, పాదాల జంటను శుభ్రపరచుము.

విశేషములు

ఇది హస్తపాద ప్రక్షాళన (చేతులు, కాళ్ళు కడుక్కోవడం). ఆకాశ గంగా జలాలు, కస్తూరి, చందనం వంటివి ఈ ఉపచారం యొక్క పవిత్రతను, సుగంధాన్ని నొక్కి చెబుతాయి.

శ్లోకం 36

పున్నాగమల్లికాకున్దవాసితైర్జాహ్నవీజలైః ; మృత్యుఞ్జయ మహాదేవ పునరాచమనం కురు . 36

పదవిభాగము

పున్నాగమల్లికాకున్దవాసితైర్జాహ్నవీజలైః (పున్నాగ + మల్లికా + కుంద + వాసితైః + జాహ్నవీ + జలైః), మృత్యుఞ్జయ, మహాదేవ, పునరాచమనం (పునః + ఆచమనం), కురు.

అన్వయము

మృత్యుఞ్జయ మహాదేవ! పున్నాగమల్లికాకున్దవాసితైర్జాహ్నవీజలైః పునరాచమనం కురు.

ప్రతి పదార్థము

మృత్యుఞ్జయ = ఓ మృత్యుంజయా!, మహాదేవ = మహాదేవా!, పున్నాగమల్లికాకున్దవాసితైః = పున్నాగ, మల్లి, కుంద పుష్పాలతో సువాసనలు వెదజల్లే, జాహ్నవీజలైః = గంగా జలాలతో, పునరాచమనం = తిరిగి ఆచమనాన్ని, కురు = చేయుము (స్వీకరించుము).

తాత్పర్యము

ఓ మృత్యుంజయా, మహాదేవా! పున్నాగ, మల్లి, కుంద పుష్పాలతో సువాసనలు వెదజల్లే గంగా జలాలతో తిరిగి ఆచమనాన్ని స్వీకరించుము.

విశేషములు

ఇది పునరాచమనం. ఇది భోజనానంతరం నోరు శుభ్రం చేసుకోవడం. సుగంధ పుష్పాలతో సువాసనలు వెదజల్లే గంగా జలాలు ఆయన శుచిని, పవిత్రతను తెలియజేస్తాయి.

శ్లోకం 37

మౌక్తికచూర్ణసమేతైర్మృగమదఘనసారవాసితైః పూగైః ; పర్ణైః స్వర్ణసమానైర్మృత్యుఞ్జయ తే’ర్పయామి తామ్బూలమ్ . 37 .

పదవిభాగము

మౌక్తికచూర్ణసమేతైర్మృగమదఘనసారవాసితైః (మౌక్తిక + చూర్ణ + సమేతైః + మృగమద + ఘనసార + వాసితైః), పూగైః, పర్ణైః, స్వర్ణసమానైర్మృత్యుఞ్జయ (స్వర్ణ + సమానైః + మృత్యుంజయ), తే’ర్పయామి (తే + అర్పయామి), తామ్బూలమ్.

అన్వయము

మృత్యుఞ్జయ! మౌక్తికచూర్ణసమేతైః, మృగమదఘనసారవాసితైః, స్వర్ణసమానైః పర్ణైః, పూగైః సహితం తామ్బూలం తే అర్పయామి.

ప్రతి పదార్థము

మృత్యుఞ్జయ = ఓ మృత్యుంజయా!, మౌక్తికచూర్ణసమేతైః = ముత్యాల చూర్ణంతో కూడిన, మృగమదఘనసారవాసితైః = కస్తూరి, కర్పూరాలతో సువాసనలు వెదజల్లే, పూగైః = పోకచెక్కలతో, పర్ణైః = ఆకులతో (తమలపాకులు), స్వర్ణసమానైః = బంగారంతో సమానమైన, తే = నీకు, అర్పయామి = సమర్పించుచున్నాను, తామ్బూలమ్ = తాంబూలాన్ని.

తాత్పర్యము

ఓ మృత్యుంజయా! ముత్యాల చూర్ణంతో కూడిన, కస్తూరి, కర్పూరాలతో సువాసనలు వెదజల్లే, బంగారంతో సమానమైన ఆకులతో, పోకచెక్కలతో కూడిన తాంబూలాన్ని నీకు సమర్పించుచున్నాను.

విశేషములు

ఇది తాంబూల సమర్పణ. ముత్యాల చూర్ణం, కస్తూరి, కర్పూరం వంటివి తాంబూలం యొక్క విలువును, సువాసనను పెంచుతాయి. స్వర్ణ సమాన పర్ణాలు ఆయన దివ్యత్వాన్ని తెలియజేస్తాయి.

శ్లోకం 38

నీరాజనం నిర్మలదీప్తిమద్భిర్దీపాఙ్కురైరుజ్జ్వలముచ్ఛ్రితైశ్చ ; ఘణ్టానినాదేన సమర్పయామి మృత్యుఞ్జయాయ త్రిపురాన్తకాయ . 38 .

పదవిభాగము

నీరాజనం, నిర్మలదీప్తిమద్భిర్దీపాఙ్కురైరుజ్జ్వలముచ్ఛ్రితైశ్చ (నిర్మల + దీప్తిమద్భిః + దీప + అంకురైః + ఉజ్జ్వలం + ఉచ్ఛ్రితైః + చ), ఘణ్టానినాదేన (ఘంటా + నినాదేన), సమర్పయామి, మృత్యుఞ్జయాయ, త్రిపురాన్తకాయ.

అన్వయము

నిర్మలదీప్తిమద్భిః, ఉజ్జ్వలైః, ఉచ్ఛ్రితైశ్చ దీపాఙ్కురైః, ఘణ్టానినాదేన సహితం నీరాజనం మృత్యుఞ్జయాయ త్రిపురాన్తకాయ సమర్పయామి.

ప్రతి పదార్థము

నిర్మలదీప్తిమద్భిః = నిర్మలమైన కాంతి గల, ఉజ్జ్వలైః = ప్రకాశవంతమైన, ఉచ్ఛ్రితైశ్చ = ఎత్తైన, దీపాఙ్కురైః = దీపపు కొసలతో (లేదా అనేక దీపాలతో)కూడిన నీరాజనాన్ని,  మృత్యుఞ్జయాయ = మృత్యుంజయుడికి, త్రిపురాన్తకాయ = త్రిపురాసురులను అంతం చేసినవానికి,ఘణ్టానినాదేన = గంట శబ్దంతో, సమర్పయామి = సమర్పించుచున్నాను,

తాత్పర్యము

నిర్మలమైన కాంతి గల, ప్రకాశవంతమైన, ఎత్తైన దీపపు కొసలతో (లేదా అనేక దీపాలతో) కూడిన నీరాజనాన్ని, గంట శబ్దంతో పాటు, మృత్యుంజయుడికి మరియు త్రిపురాసురులను అంతం చేసిన వానికి సమర్పించుచున్నాను.

విశేషములు

ఇది నీరాజనం (హారతి) సమర్పణ. నిర్మలమైన, ప్రకాశవంతమైన దీపాలు, గంట నాదం పూజ యొక్క పరాకాష్ఠను, మంగళకరత్వాన్ని సూచిస్తాయి. 'త్రిపురాంతకాయ' అనేది శివుని త్రిపుర సంహార లీలను, ఆయన శక్తిని గుర్తు చేస్తుంది.

శ్లోకం 39

విరిఞ్చిముఖ్యామరవృన్దవన్దితే సరోజమత్స్యాఙ్కితచక్రచిహ్నితే ; దదామి మృత్యుఞ్జయ పాదపఙ్కజే ఫణీన్ద్రభూషే పునరర్ఘ్యమీశ్వర . 39 .

పదవిభాగము

విరిఞ్చిముఖ్యామరవృన్దవన్దితే (విరించీ + ముఖ్య + అమర + వృంద + వందితే), సరోజమత్స్యాఙ్కితచక్రచిహ్నితే (సరోజ + మత్స్య + అంకిత + చక్ర + చిహ్నితే), దదామి, మృత్యుఞ్జయ, పాదపఙ్కజే (పాద + పంకజే), ఫణీన్ద్రభూషే (ఫణీంద్ర + భూషే), పునరర్ఘ్యమీశ్వర (పునః + అర్ఘ్యం + ఈశ్వర).

అన్వయము

మృత్యుఞ్జయ ఈశ్వర! విరిఞ్చిముఖ్యామరవృన్దవన్దితే, సరోజమత్స్యాఙ్కితచక్రచిహ్నితే, ఫణీన్ద్రభూషే పాదపఙ్కజే పునః అర్ఘ్యం దదామి.

ప్రతి పదార్థము

మృత్యుఞ్జయ = ఓ మృత్యుంజయా!, ఈశ్వర = ఈశ్వరా!, విరిఞ్చిముఖ్యామరవృన్దవన్దితే = బ్రహ్మ మొదలైన దేవతా సమూహాలచే నమస్కరింపబడినవి, సరోజమత్స్యాఙ్కితచక్రచిహ్నితే = పద్మం, చేప, చక్రం వంటి గుర్తులతో అలంకరించబడినవి, ఫణీన్ద్రభూషే = సర్పరాజు ఆభరణంగా గల, పాదపఙ్కజే = పాదపద్మాలకు, పునః = తిరిగి, అర్ఘ్యం = అర్ఘ్యాన్ని, దదామి = ఇస్తున్నాను.

తాత్పర్యము

ఓ మృత్యుంజయా, ఈశ్వరా! బ్రహ్మ మొదలైన దేవతా సమూహాలచే నమస్కరింపబడిన, పద్మం, చేప, చక్రం వంటి గుర్తులతో అలంకరించబడిన, సర్పరాజు ఆభరణంగా గల నీ పాదపద్మాలకు తిరిగి అర్ఘ్యాన్ని సమర్పించుచున్నాను.

విశేషములు

ఇది పునరర్ఘ్య సమర్పణ. శివుని పాదాలు బ్రహ్మ వంటి దేవతలచే కూడా పూజింపబడటం ఆయన సర్వోన్నత స్థానాన్ని తెలియజేస్తుంది. పాదాలపై పద్మం, చేప (మీన), చక్రం వంటి గుర్తులు శివుని లక్షణాలను, శక్తిని సూచిస్తాయి. 'ఫణీంద్రభూషే' అనేది ఆయనకు పాములతో ఉన్న బంధాన్ని, ఆయన నియంత్రణను తెలియజేస్తుంది.

శ్లోకం 40

పున్నాగనీలోత్పలకున్దజాజీమన్దారమల్లీకరవీరపఙ్కజైః ; పుష్పాఞ్జలిం బిల్వదలైస్తులస్యా మృత్యుఞ్జయాఙ్ఘ్రౌ వినివేశయామి . 40 .

పదవిభాగము

పున్నాగనీలోత్పలకున్దజాజీమన్దారమల్లీకరవీరపఙ్కజైః (పున్నాగ + నీల + ఉత్పల + కుంద + జాజీ + మందార + మల్లీ + కరవీర + పంకజైః), పుష్పాఞ్జలిం, బిల్వదలైస్తులస్యా (బిల్వదలైః + తులస్యా), మృత్యుఞ్జయాఙ్ఘ్రౌ (మృత్యుంజయ + అంఘ్రౌ), వినివేశయామి.

అన్వయము

పున్నాగనీలోత్పలకున్దజాజీమన్దారమల్లీకరవీరపఙ్కజైః, బిల్వదలైః, తులస్యా చ సహితం పుష్పాఞ్జలిం మృత్యుఞ్జయాఙ్ఘ్రౌ వినివేశయామి.

ప్రతి పదార్థము

పున్నాగనీలోత్పలకున్దజాజీమన్దారమల్లీకరవీరపఙ్కజైః = పున్నాగ, నీలోత్పలం, మొల్ల, జాజి, మందారం, మల్లి, గన్నేరు, పద్మములతో, పుష్పాఞ్జలిం = పుష్పాంజలిని, బిల్వదలైస్తులస్యా = బిల్వ ఆకులు, తులసి ఆకులతో (కూడిన), మృత్యుఞ్జయాఙ్ఘ్రౌ = మృత్యుంజయుని పాదాల యందు, వినివేశయామి = సమర్పించుచున్నాను.

తాత్పర్యము

పున్నాగ, నీలోత్పలం, మొల్ల, జాజి, మందారం, మల్లి, గన్నేరు, పద్మములతో, బిల్వ ఆకులు, తులసి ఆకులతో కూడిన పుష్పాంజలిని మృత్యుంజయుని పాదాల యందు సమర్పించుచున్నాను.

విశేషములు

ఇది పుష్పాంజలి సమర్పణ. వివిధ రకాల సుగంధ పుష్పాలు, శివునికి అత్యంత ప్రీతిపాత్రమైన బిల్వపత్రాలు, తులసిని కలిపి సమర్పించడం ద్వారా భక్తుడు తన అత్యంత భక్తిని వ్యక్తపరుస్తున్నాడు.

శ్లోకం 41

పదే పదే సర్వతమోనికృన్తనం పదే పదే సర్వశుభప్రదాయకమ్ ; ప్రదక్షిణం భక్తియుతేన చేతసా కరోమి మృత్యుఞ్జయ రక్ష రక్ష మామ్ . 41 .

పదవిభాగము

పదే పదే, సర్వతమోనికృన్తనం (సర్వ + తమః + నికృంతనం), పదే పదే, సర్వశుభప్రదాయకమ్ (సర్వ + శుభ + ప్రదాయకం), ప్రదక్షిణం, భక్తియుతేన, చేతసా, కరోమి, మృత్యుఞ్జయ, రక్ష రక్ష మామ్.

అన్వయము

మృత్యుఞ్జయ! పదే పదే సర్వతమోనికృన్తనం, పదే పదే సర్వశుభప్రదాయకం ప్రదక్షిణం భక్తియుతేన చేతసా కరోమి. మాం రక్ష రక్ష.

ప్రతి పదార్థము

మృత్యుఞ్జయ = ఓ మృత్యుంజయా!, పదే పదే = అడుగడుగునా, సర్వతమోనికృన్తనం = సమస్త చీకటిని (అజ్ఞానాన్ని, పాపాలను) నశింపజేయునది, పదే పదే = అడుగడుగునా, సర్వశుభప్రదాయకమ్ = సమస్త శుభాలను ప్రసాదించునది అయిన, ప్రదక్షిణం = ప్రదక్షిణాన్ని, భక్తియుతేన = భక్తితో కూడిన, చేతసా = మనస్సుతో, కరోమి = చేయుచున్నాను. రక్ష రక్ష మామ్ = నన్ను రక్షించు, రక్షించు.

తాత్పర్యము

ఓ మృత్యుంజయా! అడుగడుగునా సమస్త చీకటిని (అజ్ఞానాన్ని, పాపాలను) నశింపజేయునట్టి, అడుగడుగునా సమస్త శుభాలను ప్రసాదించునట్టి ప్రదక్షిణాన్ని భక్తితో కూడిన మనస్సుతో చేయుచున్నాను. నన్ను రక్షించు, రక్షించు.

విశేషములు

ఇది ప్రదక్షిణ సమర్పణ. ప్రదక్షిణం చేయడం ద్వారా సర్వ పాపాలు నశిస్తాయని, సర్వ శుభాలు కలుగుతాయని విశ్వసించబడుతుంది. 'రక్ష రక్ష మామ్' అనేది శివుని శరణాగతిని, రక్షణను వేడుకోవడం.

శ్లోకం 42

నమో గౌరీశాయ స్ఫటికధవలాఙ్గాయ చ నమో నమో లోకేశాయ స్తుతవిబుధలోకాయ చ నమః ; నమః శ్రీకణ్ఠాయ క్షపితపురదైత్యాయ చ నమో నమః ఫాలాక్షాయ స్మరమదవినాశాయ చ నమః . 42 .

పదవిభాగము

నమో, గౌరీశాయ, స్ఫటికధవలాఙ్గాయ (స్ఫటిక + ధవళ + అంగాయ), చ, నమో, నమో, లోకేశాయ, స్తుతవిబుధలోకాయ (స్తుత + విబుధ + లోకాయ), చ, నమః, నమః, శ్రీకణ్ఠాయ, క్షపితపురదైత్యాయ (క్షపిత + పుర + దైత్యాయ), చ, నమో, నమః, ఫాలాక్షాయ (ఫాల + అక్షాయ), స్మరమదవినాశాయ (స్మర + మద + వినాశాయ), చ, నమః.

అన్వయము

గౌరీశాయ, స్ఫటికధవలాఙ్గాయ చ నమః. లోకేశాయ, స్తుతవిబుధలోకాయ చ నమః. శ్రీకణ్ఠాయ, క్షపితపురదైత్యాయ చ నమః. ఫాలాక్షాయ, స్మరమదవినాశాయ చ నమః.

ప్రతి పదార్థము

నమః = నమస్కారం, గౌరీశాయ = గౌరీ దేవికి అధిపతి అయినవానికి, స్ఫటికధవలాఙ్గాయ = స్ఫటికం వలె తెల్లని శరీరం గలవానికి, చ = మరియు, నమో = నమస్కారం. నమో = నమస్కారం, లోకేశాయ = లోకాలకు అధిపతి అయినవానికి, స్తుతవిబుధలోకాయ = దేవతలచే స్తుతింపబడిన లోకాలు గలవానికి, చ = మరియు, నమః = నమస్కారం. నమః = నమస్కారం, శ్రీకణ్ఠాయ = శ్రీకంఠునికి (కంఠంలో విషం గలవానికి), క్షపితపురదైత్యాయ = త్రిపురాసురులను నశింపజేసినవానికి, చ = మరియు, నమో = నమస్కారం. నమః = నమస్కారం, ఫాలాక్షాయ = నుదుట కన్ను గలవానికి, స్మరమదవినాశాయ = మన్మథుని గర్వాన్ని నశింపజేసినవానికి, చ = మరియు, నమః = నమస్కారం.

తాత్పర్యము

గౌరీ దేవికి అధిపతియై, స్ఫటికం వలె తెల్లని శరీరం గలవానికి నమస్కారం. లోకాలకు అధిపతియై, దేవతలచే స్తుతింపబడిన లోకాలు గలవానికి నమస్కారం. శ్రీకంఠునికి (కంఠంలో విషం గలవానికి), త్రిపురాసురులను నశింపజేసినవానికి నమస్కారం. నుదుట కన్ను గలవానికి, మన్మథుని గర్వాన్ని నశింపజేసినవానికి నమస్కారం.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం శివుని వివిధ నామాలను, ఆయన ముఖ్య లక్షణాలను, లీలలను నమస్కారాలతో తెలియజేస్తుంది. ఆయన పార్వతికి భర్తగా, లోకాధిపతిగా, త్రిపుర సంహారుడిగా, కామదహనుడిగా వర్ణించబడ్డాడు. 

శ్లోకం 43

నమః శ్రీకణ్ఠాయ క్షపితపురదైత్యాయ చ నమో

నమః ఫాలాక్షాయ స్మరమదవినాశాయ చ నమః . 

పదవిభాగము

నమః, శ్రీకణ్ఠాయ, క్షపితపురదైత్యాయ (క్షపిత + పుర + దైత్యాయ), చ, నమః, నమః, ఫాలాక్షాయ, స్మరమదవినాశాయ (స్మర + మద + వినాశాయ), చ, నమః.

అన్వయము

శ్రీకణ్ఠాయ నమః, క్షపితపురదైత్యాయ చ నమః, ఫాలాక్షాయ నమః, స్మరమదవినాశాయ చ నమః.

ప్రతి పదార్థము

శ్రీకణ్ఠాయ = శ్రీకంఠునికి (నల్లని కంఠం కలవానికి), నమః = నమస్కారం, క్షపితపురదైత్యాయ = త్రిపురాసురులను నాశనం చేసినవానికి, చ = మరియు, నమః = నమస్కారం, ఫాలాక్షాయ = నుదుటి కన్ను కలవానికి, నమః = నమస్కారం, స్మరమదవినాశాయ = మన్మథుని గర్వాన్ని నాశనం చేసినవానికి, చ = మరియు, నమః = నమస్కారం.

తాత్పర్యము

శ్రీకంఠునికి, త్రిపురాసురులను నాశనం చేసినవానికి నమస్కారం. నుదుటి కన్ను కలవానికి, మన్మథుని గర్వాన్ని అణచివేసినవానికి నమస్కారం.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం శివుని యొక్క పరాక్రమాన్ని, సంహారక శక్తిని వర్ణించే నమస్కార వాక్యం. 'శ్రీకణ్ఠాయ' అనేది ఆయన విషపానం చేసి లోకాన్ని రక్షించిన వృత్తాంతాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. 'క్షపితపురదైత్యాయ' త్రిపురాసురులను సంహరించడం, 'ఫాలాక్షాయ' నుదుటి కన్ను కలిగి ఉండటం, 'స్మరమదవినాశాయ' మన్మథుని దహించడం - ఇవన్నీ శివుని మహిమలను, శక్తిని తెలియజేస్తాయి. ఇది తదుపరి శ్లోకంలో భక్తుడు తన రక్షణ కోసం వేడుకునే ముందు శివునికి చేసే ప్రార్థన.

శ్లోకం 44

సంసారే జనితాపరోగసహితే తాపత్రయాక్రన్దితే

నిత్యం పుత్రకలత్రవిత్తవిలసత్పాశైర్నిబద్ధం దృఢమ్ ;

గర్వాన్ధం బహుపాపవర్గసహితం కారుణ్యదృష్ట్యా విభో

శ్రీమృత్యుఞ్జయ పార్వతీప్రియ సదా మాం పాహి సర్వేశ్వర . 

పదవిభాగము

సంసారే, జనితాపరోగసహితే (జనిత + తాప + రోగ + సహితే), తాపత్రయాక్రన్దితే (తాపత్రయ + ఆక్రందితే), నిత్యం, పుత్రకలత్రవిత్తవిలసత్పాశైర్నిబద్ధం (పుత్ర + కలత్ర + విత్త + విలసత్ + పాశైః + నిబద్ధం), దృఢమ్, గర్వాన్ధం (గర్వ + అంధం), బహుపాపవర్గసహితం (బహు + పాప + వర్గ + సహితం), కారుణ్యదృష్ట్యా (కారుణ్య + దృష్ట్యా), విభో, శ్రీమృత్యుఞ్జయ, పార్వతీప్రియ, సదా, మాం, పాహి, సర్వేశ్వర.

అన్వయము

విభో, శ్రీమృత్యుఞ్జయ, పార్వతీప్రియ, సర్వేశ్వర! సంసారే జనితాపరోగసహితే, తాపత్రయాక్రన్దితే, నిత్యం పుత్రకలత్రవిత్తవిలసత్పాశైః దృఢం నిబద్ధం, గర్వాంధం, బహుపాపవర్గసహితం మాం, కారుణ్యదృష్ట్యా సదా పాహి.

ప్రతి పదార్థము

విభో = ఓ ప్రభూ!, శ్రీమృత్యుఞ్జయ = శ్రీ మృత్యుంజయా!, పార్వతీప్రియ = పార్వతికి ప్రియమైనవాడా!, సర్వేశ్వర = సమస్త దేవతలకు అధిపతి!, సంసారే = సంసారంలో, జనితాపరోగసహితే = పుట్టిన తాపములు, రోగములతో కూడినవాడిని, తాపత్రయాక్రన్దితే = తాపత్రయాలచే (ఆధ్యాత్మిక, ఆదిభౌతిక, ఆదిదైవిక తాపాలు) పీడింపబడుతున్నవాడిని, నిత్యం = ఎల్లప్పుడూ, పుత్రకలత్రవిత్తవిలసత్పాశైః = పుత్రులు, భార్య, ధనం అనే ప్రకాశవంతమైన పాశాలతో, దృఢం = గట్టిగా, నిబద్ధం = బంధింపబడినవాడిని, గర్వాంధం = అహంకారంతో అంధుడైనవాడిని, బహుపాపవర్గసహితం = అనేక పాప సముదాయాలతో కూడినవాడిని అయిన, మాం = నన్ను, కారుణ్యదృష్ట్యా = దయగల దృష్టితో, సదా = ఎల్లప్పుడూ, పాహి = రక్షించు.

తాత్పర్యము

ఓ ప్రభూ, శ్రీ మృత్యుంజయా, పార్వతికి ప్రియమైనవాడా, సర్వేశ్వరా! సంసారంలో పుట్టుకతో వచ్చే తాపాలు, రోగాలతో బాధపడుతూ, తాపత్రయాలచే పీడింపబడుతూ, ఎల్లప్పుడూ పుత్రులు, భార్య, ధనం అనే ప్రకాశవంతమైన పాశాలతో గట్టిగా బంధింపబడి, అహంకారంతో గ్రుడ్డివాడనై, అనేక పాప సముదాయాలతో కూడిన నన్ను, నీ దయగల దృష్టితో ఎల్లప్పుడూ రక్షించు.

విశేషములు

ఈ శ్లోకంలో భక్తుడు తన సంసారబంధాలను, బలహీనతలను, పాపాలను విన్నవించుకుంటూ శివుని కరుణను వేడుకుంటున్నాడు. 'జనితాపరోగసహితే', 'తాపత్రయాక్రన్దితే' వంటి పదాలు సంసారంలోని కష్టాలను వివరిస్తాయి. 'పుత్రకలత్రవిత్తవిలసత్పాశైర్నిబద్ధం' అనేది మానవుడు బంధాలకు లోబడి ఉన్న స్థితిని సూచిస్తుంది. 'గర్వాంధం', 'బహుపాపవర్గసహితం' అనేవి తన దోషాలను ఒప్పుకోవడం. చివరికి, 'కారుణ్యదృష్ట్యా మాం పాహి' అని వేడుకుంటూ శివుని అపారమైన దయపై నమ్మకాన్ని వ్యక్తం చేస్తున్నాడు.

శ్లోకం 45

సౌధే రత్నమయే నవోత్పలదలాకీర్ణే చ తల్పాన్తరే

కౌశేయేన మనోహరేణ ధవలేనాచ్ఛాదితే సర్వశః ;

కర్పూరాఞ్చితదీపదీప్తిమిలితే రమ్యోపధానద్వయే

పార్వత్యా కరపద్మలాలితపదం మృత్యుఞ్జయం భావయే . 

పదవిభాగము

సౌధే, రత్నమయే, నవోత్పలదలాకీర్ణే (నవ + ఉత్పల + దల + ఆకీర్ణే), చ, తల్పాన్తరే (తల్ప + అంతరే), కౌశేయేన, మనోహరేణ, ధవలేనాచ్ఛాదితే (ధవలేన + ఆచ్ఛాదితే), సర్వశః, కర్పూరాఞ్చితదీపదీప్తిమిలితే (కర్పూర + అంచిత + దీప + దీప్తి + మిలితే), రమ్యోపధానద్వయే (రమ్య + ఉపధాన + ద్వయే), పార్వత్యా, కరపద్మలాలితపదం (కర + పద్మ + లాలిత + పదం), మృత్యుఞ్జయం, భావయే.

అన్వయము

రత్నమయే సౌధే, నవోత్పలదలాకీర్ణే, కౌశేయేన మనోహరేణ ధవలేన సర్వశః ఆచ్ఛాదితే తల్పాంతరే, కర్పూరాంచితదీపదీప్తిమిలితే, రమ్యోపధానద్వయే, పార్వత్యా కరపద్మలాలితపదం మృత్యుంజయమ్ అహం భావయే.

ప్రతి పదార్థము

రత్నమయే = రత్నాలతో నిండిన, సౌధే = మేడలో, నవోత్పలదలాకీర్ణే = కొత్తగా వికసించిన నల్ల కలువ రేకులతో నిండిన, చ = మరియు, తల్పాన్తరే = పడక మధ్యలో, కౌశేయేన = పట్టు వస్త్రంతో, మనోహరేణ = మనోహరమైన, ధవలేనాచ్ఛాదితే = తెల్లని వస్త్రంతో పూర్తిగా కప్పబడినదానిలో, సర్వశః = అన్ని వైపుల, కర్పూరాఞ్చితదీపదీప్తిమిలితే = కర్పూరం వెలుగుతున్న దీపాల కాంతితో కూడిన, రమ్యోపధానద్వయే = అందమైన రెండు దిండ్లు ఉన్న, పార్వత్యా = పార్వతి దేవిచే, కరపద్మలాలితపదం = చేతి పద్మాలచే లాలించబడిన పాదములు గల, మృత్యుఞ్జయం = మృత్యుంజయుడిని, భావయే = ధ్యానిస్తున్నాను.

తాత్పర్యము

రత్నాలతో నిండిన మేడలో, కొత్తగా వికసించిన నల్ల కలువ రేకులతో నిండిన పడక మధ్యలో, మనోహరమైన తెల్లని పట్టు వస్త్రంతో పూర్తిగా కప్పబడి, కర్పూరం వెలుగుతున్న దీపాల కాంతితో మెరుస్తూ, అందమైన రెండు దిండ్లు ఉన్న చోట, పార్వతీదేవి తన పద్మ హస్తాలతో లాలిస్తున్న పాదాలు గల మృత్యుంజయుడిని నేను ధ్యానిస్తున్నాను.

విశేషములు

ఈ శ్లోకంలో భక్తుడు శివుని మానసిక ధ్యానాన్ని వర్ణిస్తున్నాడు. శివుడు పార్వతితో కూడి అత్యంత సుందరమైన, సౌఖ్యవంతమైన వాతావరణంలో ఉన్నట్లు చిత్రించబడింది. 'సౌధే రత్నమయే', 'నవోత్పలదలాకీర్ణే', 'కౌశేయేన మనోహరేణ ధవలేనాచ్ఛాదితే' వంటి వర్ణనలు ఆ స్థలం యొక్క పవిత్రతను, ఐశ్వర్యాన్ని, సౌందర్యాన్ని తెలియజేస్తాయి. పార్వతి శివుని పాదాలను లాలించడం వారి దాంపత్య అనురాగాన్ని, శక్తి-శివ ఐక్యతను సూచిస్తుంది. ఇది భక్తుడు తన మనస్సులో శివుడిని ఎలా దర్శిస్తున్నాడో వివరిస్తుంది.

శ్లోకం 46

చతుశ్చత్వారింశద్విలసదుపచారైరభిమతై-

ర్మనఃపద్మే భక్త్యా బహిరపి చ పూజాం శుభకరీమ్ ;

కరోతి ప్రత్యూషే నిశి దివసమధ్యే’పి చ పుమా-

న్ప్రయాతి శ్రీమృత్యుఞ్జయపదమనేకాద్భుతపదమ్ . 

పదవిభాగము

చతుశ్చత్వారింశద్విలసదుపచారైరభిమతైః (చతుః + చత్వారింశత్ + విలసత్ + ఉపచారైః + అభిమతైః), మనఃపద్మే, భక్త్యా, బహిరపి (బహిః + అపి), చ, పూజాం, శుభకరీమ్, కరోతి, ప్రత్యూషే, నిశి, దివసమధ్యే’పి (దివస + మధ్యే + అపి), చ, పుమాన్, ప్రయాతి, శ్రీమృత్యుఞ్జయపదమనేకాద్భుతపదమ్ (శ్రీమృత్యుంజయ + పదం + అనేక + అద్భుత + పదమ్).

అన్వయము

పుమాన్, చతుశ్చత్వారింశద్విలసదుపచారైరభిమతైః మనఃపద్మే భక్త్యా, బహిరపి చ శుభకరీం పూజాం ప్రత్యూషే, నిశి, దివసమధ్యే అపి చ కరోతి, సః అనేక అద్భుత పదం శ్రీమృత్యుంజయ పదం ప్రయాతి.

ప్రతి పదార్థము

పుమాన్ = ఏ మానవుడైతే, చతుశ్చత్వారింశద్విలసదుపచారైః = నలభై నాలుగు ప్రకాశవంతమైన (అభిమతమైన) ఉపచారాలతో, అభిమతైః = కోరదగిన, మనఃపద్మే = మనస్సు అనే పద్మంలో (మానసికంగా), భక్త్యా = భక్తితో, బహిరపి చ = బయట కూడా, శుభకరీం = శుభాలను కలిగించే, పూజాం = పూజను, కరోతి = చేస్తాడో, ప్రత్యూషే = ఉదయం (తెల్లవారుజామున), నిశి = రాత్రి, దివసమధ్యే’పి చ = పగటి మధ్యలో కూడా, సః = ఆ వ్యక్తి, అనేక అద్భుత పదం = అనేక అద్భుతమైన స్థానాలు గల, శ్రీమృత్యుఞ్జయపదమ్ = శ్రీ మృత్యుంజయుని పదవిని (స్థానాన్ని), ప్రయాతి = పొందుతాడు.

తాత్పర్యము

ఏ మానవుడైతే ఉదయం, రాత్రి, పగటిపూట కూడా, నలభై నాలుగు ప్రకాశవంతమైన ఉపచారాలతో తన మనస్సు అనే పద్మంలో భక్తితో, మరియు బాహ్యంగా కూడా శుభకరమైన పూజను చేస్తాడో, ఆ వ్యక్తి అనేక అద్భుతాలు గల శ్రీ మృత్యుంజయుని పదవిని పొందుతాడు.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం మృత్యుంజయ పూజ యొక్క ప్రాముఖ్యతను మరియు దాని ఫలితాన్ని వివరిస్తుంది. 'చతుశ్చత్వారింశద్విలసదుపచారైః' అనేది 44 రకాల ఉపచారాలతో కూడిన పూజా విధానాన్ని సూచిస్తుంది. 'మనఃపద్మే భక్త్యా బహిరపి చ పూజాం' అనేది మానసిక పూజతో పాటు బాహ్య పూజ కూడా ముఖ్యమని తెలియజేస్తుంది. 'ప్రత్యూషే నిశి దివసమధ్యే’పి చ' అనేది ముమ్మూర్తుల సమయాల్లో (ఉదయం, మధ్యాహ్నం, రాత్రి) చేసే పూజ విశేష ఫలాలనిస్తుందని సూచిస్తుంది. ఈ పూజ ద్వారా భక్తుడు 'శ్రీమృత్యుంజయపదమనేకాద్భుతపదమ్' పొందుతాడని, అనగా మృత్యువును జయించి మోక్షాన్ని లేదా ఉన్నత స్థానాన్ని పొందుతాడని హామీ ఇస్తుంది.

శ్లోకం 47

ప్రాతర్లిఙ్గముమాపతేరహరహః సన్దర్శనాత్స్వర్గదం

మధ్యాహ్నే హయమేధతుల్యఫలదం సాయన్తనే మోక్షదమ్ ;

భానోరస్తమయే ప్రదోషసమయే పఞ్చాక్షరారాధనం

తత్కాలత్రయతుల్యమిష్టఫలదం సద్యో’నవద్యం దృఢమ్ . 

పదవిభాగము

ప్రాతర్లిఙ్గమ్ (ప్రాతః + లింగం), ఉమాపతేః, అహరహః (అహః + అహః), సన్దర్శనాత్ (సత్ + దర్శనాత్), స్వర్గదమ్, మధ్యాహ్నే, హయమేధతుల్యఫలదమ్ (హయమేధ + తుల్య + ఫలదమ్), సాయన్తనే, మోక్షదమ్, భానోరస్తమయే (భానోః + అస్తమయే), ప్రదోషసమయే, పఞ్చాక్షరారాధనమ్ (పఞ్చాక్షర + ఆరాధనమ్), తత్, కాలత్రయతుల్యమిష్టఫలదమ్ (కాలత్రయ + తుల్యం + ఇష్ట + ఫలదమ్), సద్యో’నవద్యమ్ (సద్యః + అనవద్యం), దృఢమ్.

అన్వయము

అహరహః ఉమాపతేః లింగం ప్రాతః సన్దర్శనాత్ స్వర్గదం, మధ్యాహ్నే హయమేధతుల్యఫలదం, సాయంతనే మోక్షదం చ. భానోరస్తమయే ప్రదోషసమయే పఞ్చాక్షరారాధనం తత్ కాలత్రయతుల్యమిష్టఫలదం, సద్యో అనవద్యం, దృఢం భవతి.

ప్రతి పదార్థము

అహరహః = ప్రతిరోజూ, ఉమాపతేః = ఉమాపతి (శివుని) యొక్క, ప్రాతర్లిఙ్గమ్ = ఉదయపు లింగ దర్శనం, సన్దర్శనాత్ = దర్శించడం వల్ల, స్వర్గదమ్ = స్వర్గాన్ని ప్రసాదిస్తుంది, మధ్యాహ్నే = మధ్యాహ్న సమయంలో (దర్శించడం), హయమేధతుల్యఫలదమ్ = హయమేధ యాగానికి సమానమైన ఫలాన్ని ఇస్తుంది, సాయన్తనే = సాయంత్ర సమయంలో (దర్శించడం), మోక్షదమ్ = మోక్షాన్ని ప్రసాదిస్తుంది, భానోరస్తమయే = సూర్యాస్తమయం సమయంలో, ప్రదోషసమయే = ప్రదోష సమయంలో, పఞ్చాక్షరారాధనమ్ = పంచాక్షరీ మంత్ర జపం (ఆరాధన), తత్ = అది, కాలత్రయతుల్యమ్ = ఆ మూడు సమయాల (ఉదయం, మధ్యాహ్నం, సాయంత్రం) ఫలానికి సమానమైన, ఇష్టఫలదమ్ = కోరిన ఫలాలను ఇచ్చేది, సద్యో’నవద్యమ్ = వెంటనే దోషరహితమైనది, దృఢమ్ = నిశ్చయమైనది.

తాత్పర్యము

ప్రతిరోజూ ఉదయం ఉమాపతి లింగాన్ని దర్శిస్తే స్వర్గం లభిస్తుంది. మధ్యాహ్నం దర్శిస్తే హయమేధ యాగానికి సమానమైన ఫలం వస్తుంది. సాయంత్రం దర్శిస్తే మోక్షం లభిస్తుంది. సూర్యాస్తమయం సమయంలో, ప్రదోష వేళలో చేసే పంచాక్షరి మంత్ర జపం ఆ మూడు కాలాల్లో లభించే ఫలానికి సమానం, కోరిన ఫలాలను వెంటనే ఇస్తుంది, ఇది దోషరహితమైనది మరియు నిశ్చయమైనది.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం లింగ దర్శనం మరియు పంచాక్షరీ మంత్ర జపం యొక్క కాలబద్ధమైన ప్రాముఖ్యతను వివరిస్తుంది. వివిధ సమయాల్లో లింగ దర్శనం యొక్క ఫలాలను స్పష్టంగా పేర్కొంటుంది: ప్రాతఃకాలంలో స్వర్గం, మధ్యాహ్నంలో హయమేధ ఫలం, సాయంత్రంలో మోక్షం. ఇది భక్తులకు సమయానుసారం చేసే ఆరాధనల విశేష ఫలాలను తెలియజేస్తుంది. ముఖ్యంగా, 'భానోరస్తమయే ప్రదోషసమయే పఞ్చాక్షరారాధనం తత్కాలత్రయతుల్యమిష్టఫలదం సద్యో’నవద్యం దృఢమ్' అనే వాక్యం ప్రదోష సమయంలో పంచాక్షరి జపం యొక్క అపారమైన శక్తిని నొక్కి చెబుతుంది, అది తక్షణమే ఫలించి, అన్ని దోషాలను తొలగించి, కోరినవి ప్రసాదిస్తుందని తెలియజేస్తుంది. ఇది శివ భక్తులకు ఒక ముఖ్యమైన మార్గదర్శకం.

మృత్యుంజయ మహా స్తోత్రము ఇక్కడితో ముగిసింది