ఆర్తత్రాణపరాయణాష్టకం( 09 శ్లోకాలు)

 ఆర్తత్రాణపరాయణాష్టకం( 09 శ్లోకాలు)

ఈ స్తోత్రం ఆర్తత్రాణపరాయణుడైన శ్రీమన్నారాయణుని కీర్తిస్తూ, ఆయన శరణాగతులైన భక్తులను ఎలా రక్షించాడో తెలియజేస్తుంది.

---

శ్లోకం 1

ప్రహ్లాద ప్రభుతాస్తి చేత్తవ హరే సర్వత్ర మే దర్శయన్ స్తంభే చైవ హిరణ్యకశ్యపుపురస్తత్రావిరాసీద్ధరిః | వక్షస్తస్యవిదారయన్నిజనఖైర్వాత్సల్యమావేదయ-న్నార్తత్రాణపరాయణస్స భగవాన్నారాయణో మే గతిః || 1 ||

పద విభాగము

ప్రహ్లాద, ప్రభుతా+అస్తి (ప్రభుతాస్తి), చేత్, తవ, హరే, సర్వత్ర, మే, దర్శయన్, స్తంభే, చ+ఏవ (చైవ), హిరణ్యకశ్యపుపురస్తత్+తత్ర+అవిరాసీత్+హరిః (హిరణ్యకశ్యపుపురస్తత్రావిరాసీద్ధరిః), వక్షః, తస్య, విదారయన్, నిజనఖైః, వాత్సల్యం, ఆవేదయన్, ఆర్తత్రాణపరాయణః, సః, భగవాన్, నారాయణః, మే, గతిః.

అన్వయము

హరే, ప్రహ్లాద, తవ, ప్రభుతా, సర్వత్ర, అస్తి, చేత్, మే, దర్శయన్, (ఇతి) హిరణ్యకశ్యపుపురః స్తంభే చైవ, తత్ర, హరిః, అవిరాసీత్. తస్య, వక్షః, నిజనఖైః, విదారయన్, వాత్సల్యం, ఆవేదయన్, సః, భగవాన్, ఆర్తత్రాణపరాయణః, నారాయణః, మే, గతిః.

ప్రతి పదార్థము

హరే = ఓ హరీ!, ప్రహ్లాద = ప్రహ్లాదుని ఉద్దేశించి (ప్రహ్లాదుడు), తవ = నీ, ప్రభుతా = గొప్పదనం, సర్వత్ర = అంతటా, అస్తి = ఉంటే, చేత్ = కనుక, మే = నాకు, దర్శయన్ = చూపించు, (ఇతి) = అని (అడుగగా), హిరణ్యకశ్యపుపురః = హిరణ్యకశిపుని ఎదుట, స్తంభే = స్తంభమునందు, చైవ = మరియు, తత్ర = అక్కడ, హరిః = శ్రీహరి, అవిరాసీత్ = ప్రత్యక్షమయ్యాడు, తస్య = అతని (హిరణ్యకశిపుని), వక్షః = వక్షస్థలాన్ని, నిజనఖైః = తన గోళ్లతో, విదారయన్ = చీల్చుతూ, వాత్సల్యం = వాత్సల్యాన్ని, ఆవేదయన్ = తెలియజేస్తూ, సః = ఆ, భగవాన్ = భగవంతుడు, ఆర్తత్రాణపరాయణః = ఆపదలో ఉన్నవారిని రక్షించుటలో నిమగ్నుడైన, నారాయణః = నారాయణుడు, మే = నాకు, గతిః = శరణం.

తాత్పర్యము

ప్రహ్లాదుడు "ఓ హరీ! నీ గొప్పదనం అంతటా ఉంటే, నాకు చూపించు" అని అడుగగా, హిరణ్యకశిపుని ఎదుట స్తంభం నుండి ఆ శ్రీహరి నరసింహ రూపంలో ప్రత్యక్షమయ్యాడు. హిరణ్యకశిపుని వక్షస్థలాన్ని తన గోళ్లతో చీల్చి, ప్రహ్లాదుని పట్ల తన వాత్సల్యాన్ని తెలియజేసిన ఆ ఆర్తత్రాణపరాయణుడైన నారాయణుడే నాకు శరణం.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం నరసింహావతారాన్ని ప్రస్తావిస్తుంది. భక్తుడైన ప్రహ్లాదుని రక్షించడం కోసం శ్రీహరి స్తంభం నుండి వెలువడి హిరణ్యకశిపుని సంహరించడం, తన భక్తుల పట్ల ఆయనకున్న అపారమైన వాత్సల్యాన్ని, శరణాగత రక్షణ దీక్షను తెలియజేస్తుంది.

---

శ్లోకం 2

శ్రీరామా౽ర్త విభీషణోయమనఘో రక్షో భయాదాగతః సుగ్రీవానయ పాలయైన మధునా పౌలస్త్యమేవాగతమ్ | ఇత్యుక్త్వా౽ భయమస్య సర్వవిధితో యో రాఘవో దత్తవా-నార్తత్రాణపరాయణస్స భగవాన్నారాయణో మే గతిః || 2 ||

పద విభాగము

శ్రీరామా+ఆర్త (శ్రీరామా౽ర్త), విభీషణః+అయం+అనఘః (విభీషణోయమనఘో), రక్షః, భయాత్+ఆగతః (భయాదాగతః), సుగ్రీవ+ఆనయ (సుగ్రీవానయ), పాలయ+ఏనం (పాలయైనం), అధునా, పౌలస్త్యం+ఏవ+ఆగతమ్ (పౌలస్త్యమేవాగతమ్), ఇతి+ఉక్త్వా+అభయం+అస్య (ఇత్యుక్త్వా౽భయమస్య), సర్వవిధితః, యః, రాఘవః, దత్తవాన్, ఆర్తత్రాణపరాయణః, సః, భగవాన్, నారాయణః, మే, గతిః.

అన్వయము

శ్రీరామా, ఆర్త, అయం, అనఘః, విభీషణః, రక్షః, భయాత్, ఆగతః. అధునా, ఏనం, పౌలస్త్యం, ఏవ, ఆగతమ్, సుగ్రీవ, ఆనయ, పాలయ, ఇతి, ఉక్త్వా, యః, రాఘవః, అస్య, సర్వవిధితః, అభయం, దత్తవాన్, సః, భగవాన్, ఆర్తత్రాణపరాయణః, నారాయణః, మే, గతిః.

ప్రతి పదార్థము

శ్రీరామా = ఓ శ్రీరామా!, ఆర్త = దుఃఖితుడైన, అయం = ఈ, అనఘః = పాపరహితుడైన, విభీషణః = విభీషణుడు, రక్షః = రాక్షసుల, భయాత్ = భయం నుండి, ఆగతః = వచ్చాడు, అధునా = ఇప్పుడు, ఏనం = ఇతన్ని, పౌలస్త్యం = పులస్త్య వంశజుడైన (రావణుని సోదరుడైన), ఏవ = అయినప్పటికీ, ఆగతమ్ = వచ్చినవాడిని, సుగ్రీవ = ఓ సుగ్రీవా!, ఆనయ = తీసుకురా, పాలయ = రక్షించు, ఇతి = అని, ఉక్త్వా = పలికి, యః = ఏ, రాఘవః = రాఘవుడు (శ్రీరాముడు), అస్య = ఇతనికి, సర్వవిధితః = అన్ని విధాలా, అభయం = అభయాన్ని, దత్తవాన్ = ఇచ్చాడో, సః = ఆ, భగవాన్ = భగవంతుడు, ఆర్తత్రాణపరాయణః = ఆపదలో ఉన్నవారిని రక్షించుటలో నిమగ్నుడైన, నారాయణః = నారాయణుడు, మే = నాకు, గతిః = శరణం.

తాత్పర్యము

"ఓ శ్రీరామా, దుఃఖితుడైన ఈ పాపరహితుడు విభీషణుడు రాక్షసుల భయం నుండి వచ్చాడు. సుగ్రీవా, ఇతన్ని ఇప్పుడు తీసుకురా, పౌలస్త్య వంశజుడైనప్పటికీ ఆశ్రయించినవాడిని రక్షించు" అని పలికి, ఏ రాఘవుడు విభీషణుడికి అన్ని విధాలా అభయాన్ని ఇచ్చాడో, ఆ ఆర్తత్రాణపరాయణుడైన నారాయణుడే నాకు శరణం.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం విభీషణ శరణాగతి ఘట్టాన్ని గుర్తు చేస్తుంది. శత్రు సోదరుడైన విభీషణుడు శరణు వేడగా, శ్రీరాముడు అతనిని అక్కున చేర్చుకోవడం, శరణాగత రక్షణ తన ధర్మమని చాటి చెప్పడం ఇక్కడ ప్రధానాంశం.

---

శ్లోకం 3

నక్రగ్రస్తపదం సముద్ధృతకరం బ్రహ్మాదిదేవాసురాః రక్షంతీత్యనుదీనవాక్యకరుణం దేవేషు శక్తేషు యః | మా భైషీతి రరక్ష సక్రవదనాచ్చక్రాయుధ ధరో ఆర్తత్రాణపరాయణస్స భగవాన్నారాయణో మే గతిః || 3 ||

పద విభాగము

నక్రగ్రస్తపదం, సముద్ధృతకరం, బ్రహ్మాదిదేవాసురాః, రక్షంతి+ఇతి+అనుదీనవాక్యకరుణం (రక్షంతీత్యనుదీన వాక్యకరుణం), దేవేషు, అశక్తేషు, యః, మా, భైషీః+ఇతి (భైషీతి), రరక్ష, నక్రవదనాత్+చక్రాయుధధరః (సక్రవదనాచ్చక్రాయుధధరో), ఆర్తత్రాణపరాయణః, సః, భగవాన్, నారాయణః, మే, గతిః.

అన్వయము

నక్రగ్రస్తపదం, సముద్ధృతకరం, బ్రహ్మాదిదేవాసురాః, రక్షంతి, ఇతి, అనుదీనవాక్యకరుణం, దేవేషు, అశక్తేషు, యః, "మా భైషీః" ఇతి, నక్రవదనాత్, రరక్ష, (సః), చక్రాయుధధరః, ఆర్తత్రాణపరాయణః, సః, భగవాన్, నారాయణః, మే, గతిః.

ప్రతి పదార్థము

నక్రగ్రస్తపదం = మొసలిచేత పట్టుబడిన పాదం కలవాడు, సముద్ధృతకరం = పైకెత్తబడిన చేయి కలవాడు (గజేంద్రుడు), బ్రహ్మాదిదేవాసురాః = బ్రహ్మ మొదలైన దేవతలు, అసురులు, రక్షంతి = రక్షిస్తారు, ఇతి = అని, అనుదీనవాక్యకరుణం = దీనమైన వాక్యాలతో కరుణతో వేడుకుంటున్నప్పుడు, దేవేషు = దేవతలలో, అశక్తేషు = అసమర్థులు కాగా, యః = ఏ శ్రీహరి, "మా భైషీః" = "భయపడకు", ఇతి = అని, నక్రవదనాత్ = మొసలి నోటి నుండి, రరక్ష = రక్షించాడో, చక్రాయుధధరః = సుదర్శన చక్రాన్ని ధరించినవాడు, ఆర్తత్రాణపరాయణః = ఆపదలో ఉన్నవారిని రక్షించుటలో నిమగ్నుడైన, సః = ఆ, భగవాన్ = భగవంతుడు, నారాయణః = నారాయణుడు, మే = నాకు, గతిః = శరణం.

తాత్పర్యము

మొసలిచేత పట్టుబడిన పాదం, పైకెత్తబడిన చేయి కలవాడై (గజేంద్రుడు), "బ్రహ్మ మొదలైన దేవతలు, అసురులు రక్షిస్తారు" అని దీనమైన వాక్యాలతో కరుణతో వేడుకుంటున్నప్పుడు, దేవతలు అసమర్థులు కాగా, ఏ శ్రీహరి "భయపడకు" అని పలికి మొసలి నోటి నుండి రక్షించాడో, సుదర్శన చక్రాన్ని ధరించిన ఆ ఆర్తత్రాణపరాయణుడైన నారాయణుడే నాకు శరణం.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం గజేంద్ర మోక్షాన్ని వివరిస్తుంది. అపాయంలో ఉన్న గజేంద్రుని ఆక్రందన విన్న వెంటనే శ్రీహరి తన ఆయుధంతో ప్రత్యక్షమై రక్షించడం, ఆయన శరణాగత రక్షణకు సదా సిద్ధంగా ఉంటాడని తెలియజేస్తుంది.

---

శ్లోకం 4

హా కృష్ణాచ్యుత హా కృపాజలనిధే హా పాండవానాం సఖే క్వాసి క్వాసి సుయోధనాదపహృతాం హా రక్ష మామాతురాం | ఇత్యుక్తో౽క్షయవస్త్రరక్షితతనుః యో౽పాలయద్ద్రౌపదీ-మార్తత్రాణపరాయణస్స భగవాన్నారాయణో మే గతిః || 4 ||

పద విభాగము

హా, కృష్ణ+అచ్యుత (కృష్ణాచ్యుత), హా, కృపాజలనిధే, హా, పాండవానాం, సఖే, క్వాసి, క్వాసి, సుయోధనాత్+అపహృతాం (సుయోధనాదపహృతాం), హా, రక్ష, మాం+ఆతురాం (మామాతురాం), ఇతి+ఉక్తః+అక్షయవస్త్రరక్షితతనుః (ఇత్యుక్తో౽క్షయవస్త్రరక్షితతనుః), యః, అపాలయత్+ద్రౌపదీమ్ (యో౽పాలయద్రౌపదీమ్), ఆర్తత్రాణపరాయణః, సః, భగవాన్, నారాయణః, మే, గతిః.

అన్వయము

"హా కృష్ణ, అచ్యుత, హా కృపాజలనిధే, హా పాండవానాం సఖే, క్వాసి, క్వాసి, సుయోధనాత్, అపహృతాం, ఆతురాం, మాం, హా, రక్ష" ఇతి, ఉక్తః, యః, అక్షయవస్త్రరక్షితతనుః, ద్రౌపదీం, అపాలయత్, సః, భగవాన్, ఆర్తత్రాణపరాయణః, నారాయణః, మే, గతిః.

ప్రతి పదార్థము

హా కృష్ణ = ఓ కృష్ణా!, అచ్యుత = ఓ అచ్యుతా!, హా కృపాజలనిధే = ఓ దయకు సముద్రమా!, హా పాండవానాం సఖే = ఓ పాండవుల మిత్రమా!, క్వాసి = ఎక్కడ ఉన్నావు?, క్వాసి = ఎక్కడ ఉన్నావు?, సుయోధనాత్ = సుయోధనునిచే, అపహృతాం = అపహరించబడిన, ఆతురాం = దుఃఖితయైన, మాం = నన్ను, హా = అయ్యో!, రక్ష = రక్షించు, ఇతి = అని, ఉక్తః = పలుకబడినవాడై, యః = ఏ శ్రీహరి, అక్షయవస్త్రరక్షితతనుః = అక్షయమైన వస్త్రాలతో శరీరాన్ని రక్షించి, ద్రౌపదీమ్ = ద్రౌపదిని, అపాలయత్ = పాలించాడో (రక్షించాడో), సః = ఆ, భగవాన్ = భగవంతుడు, ఆర్తత్రాణపరాయణః = ఆపదలో ఉన్నవారిని రక్షించుటలో నిమగ్నుడైన, నారాయణః = నారాయణుడు, మే = నాకు, గతిః = శరణం.

తాత్పర్యము

"ఓ కృష్ణా, అచ్యుతా! ఓ దయా సముద్రమా! ఓ పాండవుల మిత్రమా! ఎక్కడ ఉన్నావు? ఎక్కడ ఉన్నావు? సుయోధనునిచే అపహరించబడి, దుఃఖితయైన నన్ను రక్షించు" అని ద్రౌపది వేడుకోగా, ఏ శ్రీహరి అక్షయమైన వస్త్రాలతో ఆమె శరీరాన్ని రక్షించి పాలించాడో, ఆ ఆర్తత్రాణపరాయణుడైన నారాయణుడే నాకు శరణం.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం ద్రౌపదీ వస్త్రాపహరణ సందర్భాన్ని వర్ణిస్తుంది. నిండు సభలో ద్రౌపది ఆపదలో ఉన్నప్పుడు శ్రీకృష్ణుడు ఆమెకు అక్షయ వస్త్రాలను ప్రసాదించి రక్షించడం, ఆయన భక్తసులభత్వం, కష్టకాలంలో ఆదుకునే స్వభావాన్ని తెలియజేస్తుంది.

---

శ్లోకం 5

యత్పాదాబ్జనఖోదకం తriజగతాం పాపౌఘసంశోషణం యనామామృతపూరకం చ తపతాం సంసారసన్తాడనమ్ | పాషాణోపి యదంఘ్రపద్మరజసా శాపాదిశర్మోచిత-స్త్వార్తత్రాణపరాయణస్స భగవాన్నారాయణో మే గతిః || 5 ||

పద విభాగము

యత్+పాదాబ్జనఖోదకం (యత్పాదాబ్జనఖోదకం), త్రిజగతాం, పాపౌఘసంశోషణం, యత్+నామామృతపూరకం (యనామామృతపూరకం), చ, తపతాం, సంసారసన్తాడనమ్, పాషాణః+అపి (పాషాణోపి), యత్+అంఘ్రిపద్మరజసా (యదంఘ్రపద్మరజసా), శాపాత్+ఆదిశర్మ+ఉచితః (శాపాదిశర్మోచితస్త్వార్తత్రాణపరాయణస్స), ఆర్తత్రాణపరాయణః, సః, భగవాన్, నారాయణః, మే, గతిః.

అన్వయము

యత్, పాదాబ్జనఖోదకం, త్రిజగతాం, పాపౌఘసంశోషణం, యత్, నామామృతపూరకం, చ, తపతాం, సంసారసన్తాడనం, యత్, అంఘ్రిపద్మరజసా, పాషాణః, అపి, శాపాత్, ఆదిశర్మ, ఉచితః, సః, భగవాన్, ఆర్తత్రాణపరాయణః, నారాయణః, మే, గతిః.

ప్రతి పదార్థము

యత్ = ఏ శ్రీహరియొక్క, పాదాబ్జనఖోదకం = పద్మపాదాల గోళ్ళ నుండి వెలువడిన జలం (గంగానది), త్రిజగతాం = మూడు లోకాలలోని, పాపౌఘసంశోషణం = పాప సమూహాలను నాశనం చేస్తుందో, యత్ = ఏ శ్రీహరియొక్క, నామామృతపూరకం = నామమనే అమృత ప్రవాహం, చ = మరియు, తపతాం = తాపాలకు గురైనవారికి, సంసారసన్తాడనమ్ = సంసార దుఃఖాన్ని పోగొడుతుందో, యత్ = ఏ శ్రీహరియొక్క, అంఘ్రిపద్మరజసా = పాద పద్మముల ధూళితో, పాషాణః = రాయి, అపి = కూడా, శాపాత్ = శాపం నుండి, ఆదిశర్మ = పూర్వపు శుభ స్థితిని, ఉచితః = పొందిందో (అహల్య), సః = ఆ, భగవాన్ = భగవంతుడు, ఆర్తత్రాణపరాయణః = ఆపదలో ఉన్నవారిని రక్షించుటలో నిమగ్నుడైన, నారాయణః = నారాయణుడు, మే = నాకు, గతిః = శరణం.

తాత్పర్యము

ఏ శ్రీహరి పద్మపాదాల గోళ్ళ నుండి వెలువడిన గంగాజలం మూడు లోకాలలోని పాప సమూహాలను నాశనం చేస్తుందో, ఏ శ్రీహరి నామమనే అమృత ప్రవాహం సంసార తాపాలకు గురైనవారికి సంసార దుఃఖాన్ని పోగొడుతుందో, ఏ శ్రీహరి పాద పద్మముల ధూళితో రాయి కూడా శాపం నుండి విముక్తమై పూర్వపు శుభ స్థితిని పొందిందో (అహల్య), ఆ ఆర్తత్రాణపరాయణుడైన నారాయణుడే నాకు శరణం.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం శ్రీమహావిష్ణువు యొక్క పావనత్వం, నామ మహిమ, పాద ధూళి ప్రభావాలను వివరిస్తుంది. గంగావతరణం, అహల్యా శాప విమోచనం వంటి అంశాలను స్మరిస్తూ, ఆయన సకల పాపాలను తొలగించి, మోక్షాన్ని ప్రసాదించేవాడని తెలియజేస్తుంది.

---

శ్లోకం 6

యన్నామస్మరణాద్విషాదసహితో విప్రః పురా౽ జామిళః ప్రాగాన్ముక్తిమశోషితాసు నిచయః పాపౌఘదావానలాత్ | ఏతద్భాగవతోత్తమాననృపతీ ప్రాప్తాంబరీషా౽ర్జునా-వార్తత్రాణపరాయణస్స భగవాన్నారాయణో మే గతిః || 6 ||

పద విభాగము

యత్+నామస్మరణాత్+విషాదసహితః (యన్నామస్మరణాద్విషాదసహితో), విప్రః, పురా+అజామిళః (పురా౽జామిళః), ప్రాగాన్ముక్తిం+అశోషితాసు నిచయః (ప్రాగాన్ముక్తిమశోషితాసు నిచయః), పాపౌఘదావానలాత్, ఏతత్+భాగవత+ఉత్తమాన్+అనృపతీ (ఏతద్భాగవతోత్తమాననృపతీ), ప్రాప్తాంబరీషః+అర్జునా (ప్రాప్తాంబరీషాఒర్జునా), ఆర్తత్రాణపరాయణః, సః, భగవాన్, నారాయణః, మే, గతిః.

అన్వయము

యత్, నామస్మరణాత్, విషాదసహితః, పురా, అజామిళః, పాపౌఘదావానలాత్, అశోషితాసు నిచయః, ముక్తిం, ప్రాగాత్. ఏతత్, అంబరీషః, అర్జునః, భాగవత+ఉత్తమాన్, అనృపతీ, ప్రాప్తాః. సః, భగవాన్, ఆర్తత్రాణపరాయణః, నారాయణః, మే, గతిః.

ప్రతి పదార్థము

యత్ = ఏ శ్రీహరియొక్క, నామస్మరణాత్ = నామ స్మరణ వలన, విషాదసహితః = విషాదంతో కూడినవాడైన, పురా = పూర్వం, అజామిళః = అజామిళుడు, పాపౌఘదావానలాత్ = పాప సమూహమనే దావానలం నుండి, అశోషితాసు నిచయః = ఆయువు నశించకుండానే, ముక్తిం = ముక్తిని, ప్రాగాత్ = పొందెనో, ఏతత్ = ఈ (ఆయన భక్తులుగా), అంబరీషః = అంబరీషుడు, అర్జునః = అర్జునుడు, భాగవత+ఉత్తమాన్ = ఉత్తమ భాగవతులను, అనృపతీ = రాజులు కానప్పటికీ, ప్రాప్తాః = పొందారో, సః = ఆ, భగవాన్ = భగవంతుడు, ఆర్తత్రాణపరాయణః = ఆపదలో ఉన్నవారిని రక్షించుటలో నిమగ్నుడైన, నారాయణః = నారాయణుడు, మే = నాకు, గతిః = శరణం.

తాత్పర్యము

ఏ శ్రీహరి నామ స్మరణ వలన విషాదంతో కూడినవాడైన అజామిళుడు పూర్వం పాప సమూహమనే దావానలం నుండి ఆయువు నశించకుండానే ముక్తిని పొందెనో, అంబరీషుడు, అర్జునుడు వంటి ఉత్తమ భాగవతులు ఆయన భక్తులుగా ఆదరింపబడ్డారో, ఆ ఆర్తత్రాణపరాయణుడైన నారాయణుడే నాకు శరణం.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం శ్రీమన్నారాయణుని నామ మహిమను ప్రముఖంగా ప్రస్తావిస్తుంది. అజామిళుడు వంటి మహాపాపి కూడా భగవన్నామ స్మరణతో ముక్తి పొందడం, అంబరీషుడు, అర్జునుడు వంటి భక్తులకు ఆయన అనుగ్రహం లభించడం, భగవన్నామ స్మరణ గొప్ప శక్తిని, ఆర్తత్రాణ శక్తిని తెలియజేస్తుంది.

---

శ్లోకం 7

నాధీత శ్రుతయో న సత్యమతయో ఘోషస్థితా గోపికాః జారిణ్యః కులజాతధర్మవిముఖా అధ్యాత్మభావం యయుః | భక్త్యా యస్య తథా విధాశ్చ సుగమాస్తస్యాధియస్సమతా ఆర్తత్రాణపరాయణస్స భగవాన్నారాయణో మే గతిః || 7 ||

పద విభాగము

న+అధీత (నాధీత), శ్రుతయః, న, సత్యమతయః, ఘోషస్థితాః, గోపికాః, జారిణ్యః, కులజాతధర్మవిముఖాః, ఆధ్యాత్మభావం, యయుః, భక్త్యా, యస్య, తథా, విధాః+చ (విధాశ్చ), సుగమాః+తస్య+అధియః+సమతా (సుగమాస్తస్యాధియస్సమతా), ఆర్తత్రాణపరాయణః, సః, భగవాన్, నారాయణః, మే, గతిః.

అన్వయము

శ్రుతయః, న, అధీత, న, సత్యమతయః, ఘోషస్థితాః, గోపికాః, జారిణ్యః, కులజాతధర్మవిముఖాః, (అపి), యస్య, భక్త్యా, తథా, విధాః, ఆధ్యాత్మభావం, యయుః. తస్య, అధియః, సమతా, సుగమాః, సః, భగవాన్, ఆర్తత్రాణపరాయణః, నారాయణః, మే, గతిః.

ప్రతి పదార్థము

శ్రుతయః = వేదాలను, న = కాక, అధీత = చదవనివారు, న = కాక, సత్యమతయః = సత్యమైన మతాలు కలవారు, ఘోషస్థితాః = గోకులంలో నివసించేవారు, గోపికాః = గోపికలు, జారిణ్యః = పరపురుషుల యందు ఆసక్తి కలవారు, కులజాతధర్మవిముఖాః = తమ కులధర్మాలను పాటించనివారు, (అపి) = అయినప్పటికీ, యస్య = ఏ శ్రీహరియొక్క, భక్త్యా = భక్తితో, తథా = అలా, విధాః = అటువంటివారు, ఆధ్యాత్మభావం = ఆధ్యాత్మిక స్థితిని, యయుః = పొందారో, తస్య = ఆయనకు, అధియః = జ్ఞానము, సమతా = సమానత్వం, సుగమాః = సులభంగా అర్థమవుతాయి, సః = ఆ, భగవాన్ = భగవంతుడు, ఆర్తత్రాణపరాయణః = ఆపదలో ఉన్నవారిని రక్షించుటలో నిమగ్నుడైన, నారాయణః = నారాయణుడు, మే = నాకు, గతిః = శరణం.

తాత్పర్యము

వేదాలను చదవని, సత్యమైన మతాలు లేని, గోకులంలో నివసించే గోపికలు, పరపురుషుల యందు ఆసక్తి కలవారు, తమ కులధర్మాలను పాటించనివారు అయినప్పటికీ, ఏ శ్రీహరి భక్తితో అటువంటివారు కూడా ఆధ్యాత్మిక స్థితిని పొందారో, ఆయనకు జ్ఞానము, సమానత్వం సులభంగా అర్థమవుతాయి. ఆ ఆర్తత్రాణపరాయణుడైన నారాయణుడే నాకు శరణం.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం భక్తి మార్గాన్ని ప్రస్తావిస్తుంది. గోపికలు ఎలాంటి నియమాలూ పాటించకపోయినా, కేవలం భక్తితోనే మోక్షాన్ని పొందారని తెలియజేస్తుంది. ఇది భగవంతుడు జ్ఞానానికీ, కులానికీ ప్రాధాన్యత ఇవ్వకుండా, కేవలం భక్తికి మాత్రమే ప్రాధాన్యత ఇస్తాడని స్పష్టం చేస్తుంది.

---

శ్లోకం 8

కావేరీహృదయాభిరామపుళినే పుణ్యే జగన్మండలే చంద్రాం భోజవతీ తటీ పరిసరే ధాత్రా సమారాధితే | శ్రీరంగే భుజగేంద్రభోగశయనే శేతే సదా యః పుమా-నార్తత్రాణపరాయణస్స భగవాన్నారాయణో మే గతిః || 8 ||

పద విభాగము

కావేరీహృదయాభిరామపుళినే, పుణ్యే, జగన్మండలే, చంద్రాం, భోజవతీ, తటీ, పరిసరే, ధాత్రా, సమారాధితే, శ్రీరంగే, భుజగేంద్రభోగశయనే, శేతే, సదా, యః, పుమాన్, ఆర్తత్రాణపరాయణః, సః, భగవాన్, నారాయణః, మే, గతిః.

అన్వయము

పుణ్యే, జగన్మండలే, కావేరీహృదయాభిరామపుళినే, చంద్రాం, భోజవతీ, తటీ, పరిసరే, ధాత్రా, సమారాధితే, శ్రీరంగే, భుజగేంద్రభోగశయనే, యః, పుమాన్, సదా, శేతే, సః, భగవాన్, ఆర్తత్రాణపరాయణః, నారాయణః, మే, గతిః.

ప్రతి పదార్థము

పుణ్యే = పవిత్రమైన, జగన్మండలే = భూమండలంలో, కావేరీహృదయాభిరామపుళినే = కావేరీ నది హృదయాన్ని ఆకర్షించే పులిన భూమిలో, చంద్రాం = చంద్రుడు, భోజవతీ = భోగవతి (నదుల పేర్లు), తటీ = నదీతీరం, పరిసరే = సమీపంలో, ధాత్రా = బ్రహ్మదేవునిచే, సమారాధితే = చక్కగా ఆరాధింపబడిన, శ్రీరంగే = శ్రీరంగంలో, భుజగేంద్రభోగశయనే = ఆదిశేషుని భోగమనే పాన్పుపై, శేతే = పడుకున్న, సదా = ఎల్లప్పుడూ, యః = ఏ, పుమాన్ = పురుషుడు (శ్రీహరి), సః = ఆ, భగవాన్ = భగవంతుడు, ఆర్తత్రాణపరాయణః = ఆపదలో ఉన్నవారిని రక్షించుటలో నిమగ్నుడైన, నారాయణః = నారాయణుడు, మే = నాకు, గతిః = శరణం.

తాత్పర్యము

పవిత్రమైన ఈ భూమండలంలో, కావేరీ నది హృదయాన్ని ఆకర్షించే పులిన భూమిలో, చంద్ర, భోజవతి నదీ తీరాల సమీపంలో, బ్రహ్మదేవునిచే చక్కగా ఆరాధింపబడిన శ్రీరంగంలో, ఆదిశేషుని భోగమనే పాన్పుపై ఏ శ్రీహరి ఎల్లప్పుడూ పడుకొని ఉంటాడో, ఆ ఆర్తత్రాణపరాయణుడైన నారాయణుడే నాకు శరణం.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం శ్రీరంగం క్షేత్ర ప్రాముఖ్యతను వర్ణిస్తుంది. శ్రీమన్నారాయణుడు శ్రీరంగంలో ఆదిశేషునిపై శయనించి ఉండటం, ఆ ప్రదేశం పవిత్రమైనదిగా, బ్రహ్మాది దేవతలచే పూజింపబడినదిగా చెప్పబడింది. ఇది భగవంతుని నివాస స్థలమైన పుణ్యక్షేత్ర మహిమను తెలియజేస్తుంది.

---

శ్లోకం 9

యో రక్షద్వసనాదిభిర్విరహితం విప్రం కుచేలాధిపం దాసం దీన చకోర పాలనవిధౌ శ్రీశంఖచక్రోజ్జ్వలః | తజ్జీర్ణాంబరముష్టిమేయపృథుకం యో౽౽దాయ భుక్త్వా క్షణా-దార్తత్రాణపరాయణస్స భగవాన్నారాయణో మే గతిః || 9 ||

పద విభాగము

యః, రక్షత్+అవసనాదిభిర్విరహితం (రక్షద్వసనాదిభిర్విరహితం), విప్రం, కుచేలాధిపం, దాసం, దీన, చకోర, పాలనవిధౌ, శ్రీశంఖచక్రోజ్జ్వలః, తత్+జీర్ణాంబరముష్టిమేయపృథుకం (తజ్జీర్ణాంబరముష్టిమేయపృథుకం), యః+ఆదాయ (యో౽౽దాయ), భుక్త్వా, క్షణాత్, ఆర్తత్రాణపరాయణః, సః, భగవాన్, నారాయణః, మే, గతిః.

అన్వయము

యః, అవసనాదిభిర్విరహితం, దీన, దాసం, విప్రం, కుచేలాధిపం, రక్షత్. శ్రీశంఖచక్రోజ్జ్వలః, (యః), చకోర, పాలనవిధౌ, తత్, జీర్ణాంబరముష్టిమేయపృథుకం, ఆదాయ, క్షణాత్, భుక్త్వా, సః, భగవాన్, ఆర్తత్రాణపరాయణః, నారాయణః, మే, గతిః.

ప్రతి పదార్థము

యః = ఏ శ్రీహరి, అవసనాదిభిర్విరహితం = వస్త్రాలు లేనివాడై, దీన = దీనుడైన, దాసం = తన భక్తుడైన, విప్రం = బ్రాహ్మణుడైన, కుచేలాధిపం = కుచేలుడనే పేరు గలవాడిని, రక్షత్ = రక్షించాడో, శ్రీశంఖచక్రోజ్జ్వలః = శ్రీ, శంఖము, చక్రములతో ప్రకాశించేవాడైన, (యః) = ఏ శ్రీహరి, చకోర = చకోరపక్షిలా ఎదురుచూసే  దీనుల, పాలనవిధౌ = రక్షించే విషయంలో, తత్ = అతని, జీర్ణాంబరముష్టిమేయపృథుకం = పాత వస్త్రంలో కట్టిన ఒక పిడికెడు అటుకులను, ఆదాయ = తీసుకుని, క్షణాత్ = వెంటనే, భుక్త్వా = తిని, సః = ఆ, భగవాన్ = భగవంతుడు, ఆర్తత్రాణపరాయణః = ఆపదలో ఉన్నవారిని రక్షించుటలో నిమగ్నుడైన, నారాయణః = నారాయణుడు, మే = నాకు, గతిః = శరణం.

తాత్పర్యము

వస్త్రాలు లేనివాడై, దీనుడైన తన భక్తుడైన కుచేలుడనే బ్రాహ్మణుడిని ఏ శ్రీహరి రక్షించాడో, శ్రీ, శంఖము, చక్రములతో ప్రకాశించేవాడైన ఆ శ్రీహరి, ఆ కుచేలుడు తెచ్చిన పాత వస్త్రంలో కట్టిన ఒక పిడికెడు అటుకులను వెంటనే తీసుకుని తిని, ఆ కుచేలుని గొప్ప సంపదలతో ఆదుకున్నాడు. ఆ ఆర్తత్రాణపరాయణుడైన నారాయణుడే నాకు శరణం.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం కుచేలోపాఖ్యానాన్ని గుర్తు చేస్తుంది. పేదరికంతో బాధపడుతున్న తన బాల్యమిత్రుడు కుచేలుడిని శ్రీకృష్ణుడు తన అటుకుల భోజనంతోనే అపారమైన సంపదలతో ఆదుకోవడం, ఆయన భక్తుల పట్ల కరుణను, ఐశ్వర్యాన్ని ప్రసాదించే స్వభావాన్ని తెలియజేస్తుంది.