అంబాష్టకమ్ ( 13 శ్లోకాలు)
శ్రీ శంకరాచార్య స్తోత్ర సర్వస్వమ్ –
అంబాష్టకమ్
( 13 శ్లోకాలు)
(అశ్వధాటి ఛందస్సు)
( పదవిభాగము, అన్వయము, ప్రతి
పదార్థము, తాత్పర్యము,విశేషములతో)
-ఆచార్య తాడేపల్లి పతంజలి
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
ఈ స్తోత్రము కాళిదాసు రచనగా కూడా లోకములో
ప్రసిద్ధి పొంది ఉన్నది.అయితే ప్రామాణికమైన శంకరగ్రంథ రత్నావళి గ్రంథములో శంకరుల స్తోత్ర గ్రంథముల వరుసలో అంబాష్టకమును చేర్చుటవలన
దీనిని శంకర రచనగా భావించి ప్రతిపదార్థాది విషయములు రచించుట జరుగుచున్నది.
అష్టకము అనగా నిజానికి
ఎనిమిది శ్లోకాలు. కాని శంకరుల స్తోత్రరాశిలో
అష్టకమునకు 08 శ్లోకములకంటే అధికముగా కొన్ని రచనలలో కనబడుతుంటాయి. ఇది గమనార్హము
అశ్వధాటి అంటే గుఱ్ఱం నడక. అశ్వధాటి వృత్తంలోని ఈ శ్లోకాల రచన
గుఱ్ఱం నడకలా ఉంటుంది. ఒకసారి శ్లోకం
పైకి చదవండి. ఒక రకమైన సంతోషం కలుగుతుంది. మరలా అర్థవిశేషాలు
తెలుసుకొని ఇంకొకసారి చదవండి. పరవశిస్తారు)
శ్లోకం 1
శ్లో॥ చేటీ భవ న్నిఖిల ఖేటీ కదంబ వన వాటీషు నాకి పటలీ
కోటీర చారుతర కోటీ
మణీ కిరణ కోటీ కరంబిత పదా |
పాటీరగంధి కుచశాటీ కవిత్వ పరిపాటీ
మగాధిప సుతా
ఘోటీఖురా దధికధాటీ
ముదార ముఖవీటీరసేన తనుతామ్ ॥
పద విభాగము:
చేటీ భవ న్నిఖిల ఖేటీ (చేటీభవత్ + నిఖిల + ఖేటీ), కదంబ, వన, వాటీషు, నాకి పటలీ, కోటీర, చారుతర, కోటీ, మణీ కిరణ
కోటీ (మణీ + కిరణ + కోటీ),
కరంబిత, పదా, పాటీర, గంధి, కుచశాటీ, కవిత్వ, పరిపాటీం, అగాధిపసుతా, ఘోటీఖురాత్
(ఘోటీఖురాత్ + అధిక),
అధికధాటీం (అధిక + ధాటీం), ఉదార, ముఖవీటీరసేన (ముఖ + వీటీ + రసేన), తనుతామ్.
అన్వయము:
కదంబ వనవాటీషు, చేటీభవత్ నిఖిలఖేటీ, నాకిపటలీ
కోటీర చారుతర కోటీ మణీకిరణ కోటీ కరంబిత పదా, పాటీరగంధి కుచశాటీ అగాధిపసుతా, ఉదార
ముఖవీటీరసేన, ఘోటీఖురాత్
అధికధాటీం కవిత్వపరిపాటీం తనుతామ్.
ప్రతి పదార్థము:
కదంబ = కడిమి చెట్ల యొక్క, వనవాటీషు = ఉద్యానవనాలలో, చేటీభవత్ =
చెలికత్తెలుగా చేయబడిన,
నిఖిలఖేటీ = సమస్త దేవతా వనితలు గలదీ, నాకిపటలీ = స్వర్గవాసులైన
దేవతాసమూహాల, కోటీర
= కిరీటాలకు చెందిన,
చారుతర = మిక్కిలి మనోజ్ఞమైన, కోటీ = శిఖరాగ్రభాగాలలో ఉన్న, మణీకిరణ = రత్నకాంతుల యొక్క, కోటీ =
సమూహాలు, కరంబిత
= వ్యాపించిన, పదా
= పాదాలు గలదీ, పాటీర
= చందనపు, గంధి
= గంధంగల, కుచశాటీ
= స్తనవల్కలం గలదీ అయిన,
అగాధిపసుతా = పార్వతీదేవి, ఉదార = అధికమైన మహిమగల, ముఖ = నోటిలోని, వీటీరసేన =
తాంబూల రసంతో, ఘోటీఖురాత్
= ఆడ గుర్రాల గిట్టల కంటె,
అధికధాటీం = ఎక్కువ వడి గల, కవిత్వపరిపాటీం = కవితా రీతిని, తనుతాం =
వృద్ధి చేయును గాక!
తాత్పర్యము:
కడిమి చెట్ల ఉద్యానవనాలలో సమస్త దేవతా వనితలను తన
చెలికత్తెలుగా చేసుకున్నది,
స్వర్గవాసులైన దేవతల కిరీటాగ్రాలలోని అత్యంత మనోజ్ఞమైన రత్నకాంతుల సమూహాలతో తన
పాదాలను ప్రకాశింపజేసుకున్నది, చందనపు సుగంధం వెదజల్లే స్తనవల్కలం ధరించినది అయిన
పార్వతీదేవి, తన
నోటిలోని అధిక మహిమగల తాంబూల రసంతో, ఆడగుర్రాల గిట్టల కంటె ఎక్కువ వేగం
కలిగిన కవిత్వ ధారను వృద్ధి చేయును గాక!
విశేషములు:
ఈ శ్లోకంలో కవి, పార్వతీదేవి యొక్క గొప్పదనాన్ని, సౌందర్యాన్ని
అత్యంత రమణీయంగా వర్ణించారు. ఆమె పాదాలు దేవతల కిరీటాగ్రాలలోని రత్నకాంతులతో
వెలిగిపోవడం, సమస్త
దేవతా వనితలు ఆమెకు చెలికత్తెలుగా ఉండటం ఆమె సర్వోన్నత స్థానాన్ని సూచిస్తుంది.
అంతేకాకుండా, ఆమె
ముఖవీటీరస మహిమచే కవిత్వ ధార వేగంగా ప్రవహించగలదని ఆకాంక్షించడం, సరస్వతి
స్వరూపిణి అయిన పార్వతి అనుగ్రహం కవిత్వానికి ఎంత అవసరమో తెలియజేస్తుంది. ఇక్కడ
ఉపమానాలు, రూపకాలు
చక్కగా ఉపయోగించబడ్డాయి. ముఖ్యంగా 'ఘోటీఖురా దధికధాటీం' అనే పోలిక
కవిత్వ ప్రవాహానికి అద్భుతమైన ఊహాశక్తిని ఆపాదిస్తుంది.
శ్లోకం 2
శ్లో॥ ద్వైపాయన ప్రభృతి శాపాయుధ త్రిదివ సోపాన ధూళి చరణా
పాపాపహ స్వమను
జాపానులీన జన తాపాపనోద నిపుణా
నీపాలయా సురభి ధూపాలకా దురితకూపా దుదంచయతు మాం
రూపాధికా శిఖరి భూపాల వంశమణి దీపాయితా భగవతీ॥
పద విభాగము:
ద్వైపాయన ప్రభృతి, శాపాయుధ, త్రిదివ, సోపాన, ధూళి చరణా, పాపాపహ
(పాప + అపహ), స్వమను, జాపానులీన
(జాప + అనులీన), జన, తాపాపనోద (తాప + అపనోద), నిపుణాః, నీపాలయా
(నీప + ఆలయా), సురభి, ధూపాలకా
(ధూప + అలకా), దురితకూపాత్
(దురిత + కూపాత్), ఉదంచయతు, మాం, రూపాధికా, శిఖరి, భూపాల, వంశమణి, దీపాయితా, భగవతీ.
అన్వయము:
ద్వైపాయన ప్రభృతి శాపాయుధ త్రిదివ సోపాన ధూళి చరణా, పాపాపహ
స్వమను జాపానులీన జన తాపాపనోద నిపుణా, నీపాలయా, సురభి
ధూపాలకా, రూపాధికా, శిఖరి
భూపాల వంశమణి దీపాయితా భగవతీ, మాం దురితకూపాత్ ఉదంచయతు.
ప్రతి పదార్థము:
ద్వైపాయన ప్రభృతి = ద్వీపమే ఉత్పత్తి స్థానంగా గల
వేదవ్యాసుడు మొదలైన,
శాపాయుధ = శాపమే ఆయుధంగా గల తపస్సంపన్నులైన మహర్షులకు, త్రిదివ =
స్వర్గానికి, సోపాన
= నిచ్చెనలైన, ధూళి
చరణా = పాదరేణువులు గలది,
పాప అపహ = పాపాలను పోగొట్టే, స్వమను = తన యొక్క మంత్రాన్ని, జప =
జపించటంలో, అనలీన
జన = తన్మయులైన భక్తుల యొక్క, తాప = తాపత్రయాలను, ఆపనోద = తొలగించటంలో, నిపుణా =
నేర్పరితనం కలది, నీపాలయా
= కడిమి వనంలో నివసించేది,
సురభి = ముర అనే సుగంధ ద్రవ్యాన్ని, ధూప = సువాసన కోసం పొగ వేసిన, అలకా =
నల్లని వెండ్రుకలు కలది,
రూపాధికా = మిక్కిలి అందమైనది, శిఖరి భూపాల వంశ = పర్వత రాజయిన
హిమవంతుడి వంశానికి,
మణిదీపాయితా = రత్నదీపం వంటిది అయిన, భగవతీ = నమస్త ఐశ్వర్యవంతురాలయిన
పార్వతీ దేవి, మాం
= నన్ను, దురితకూపాత్
= పాపకూపం నుండి, ఉదంచయతు
= ఉద్ధరించును గాక!
తాత్పర్యము:
ద్వీపంలో జన్మించిన వేదవ్యాసుడు వంటి శాపాయుధులైన మహర్షులకు
స్వర్గానికి నిచ్చెనలైన పాదధూళి కలిగినది, పాపాలను పోగొట్టే తన మంత్రాన్ని
జపించడంలో నిమగ్నమైన భక్తుల తాపత్రయాలను తొలగించడంలో నేర్పరియైనది, కడిమి
వనంలో నివసించేది, సుగంధ
ద్రవ్యాలతో ధూపించి పొగవేసిన నల్లని వెండ్రుకలు కలది, అత్యంత
సౌందర్యవతి, హిమవత్పర్వత
వంశానికి మణిదీపం వంటిది అయిన భగవతీ పార్వతీదేవి, నన్ను పాపకూపం నుండి ఉద్ధరించును
గాక!
విశేషములు:
ఈ శ్లోకంలో పార్వతీదేవి యొక్క అనంతమైన మహిమలు, ఆమె భక్తుల
పట్ల కరుణ, ఆమె
సౌందర్యం విశదీకరించబడ్డాయి. వేదవ్యాసుడు వంటి మహర్షులు సైతం ఆమె పాదధూళిని
స్వర్గానికి సోపానంగా భావించడం ఆమె అత్యున్నత స్థితిని సూచిస్తుంది. భక్తుల
తాపత్రయాలను తొలగించడంలో ఆమెకున్న నైపుణ్యం ఆమె కరుణామయిత్వాన్ని చాటుతుంది. 'శిఖరి
భూపాల వంశమణి దీపాయితా'
అనే విశేషణం హిమవత్పర్వత వంశానికి ఆమె ఒక దీపం వంటిదని, ఆ వంశానికే
కాంతినిచ్చేదని, గౌరవాన్ని
పెంచేదని తెలియజేస్తుంది. కడిమి వనంలో నివసించడం ప్రకృతితో ఆమెకున్న అనుబంధాన్ని, సౌందర్యాన్ని
సూచిస్తుంది. ఈ శ్లోకం భగవతీ అనుగ్రహం కోసం భక్తుడు చేసే ప్రార్థనగా భావించవచ్చు.
శ్లోకం 3
శ్లో॥ యాఽళీభి రాత్మ తనుతాఽ లీనకృ త్రియక పాళీషు ఖేలతి భవ
వ్యాళీ నకు ల్యసిత
చూళీభరా చరణధూళీ లసన్మణిగణా !
యాఽళీ భృతి శ్రవసి తాళీదళం వహతి యా౽ ళీక శోభి తిలకా
సాఽ ళీ కరోతు మమ
కాళీ మన స్స్వపద నాళీక సేవన విధౌ॥
పద విభాగము:
యా,
ఆళీభిః, ఆత్మ, తనుతా, అలీనకృత్
(అలీన + కృత్), ప్రియక, పాళీషు, ఖేలతి, భవ, వ్యాళీ, నకులీ, అసిత, చూళీభరా
(చూళీ + భరా), చరణధూళీ
(చరణ + ధూళి), లసన్మణిగణా
(లసత్ + మణిగణా), యా, ఆళీభృతి
(ఆళీ + భృతి), శ్రవసి, తాళీదళం, వహతి, యా, అళీకశోభి
(అళీక + శోభి), తిలకా, సా, ఆళీ, కరోతు, మమ, కాళీ, మనః, స్వపద (స్వ
+ పద), నాళీక
(నాళీక + సేవన), సేవన, విధౌ.
అన్వయము:
యా ఆళీభిః ఆత్మతనుతా అలీనకృత్ ప్రియకపాళీషు ఖేలతి, భవవ్యాళీ
నకులీ, అసితచూళీభరా, చరణధూళీ
లసన్మణిగణా, యా
ఆళీభృతి శ్రవసి తాళీదళం వహతి, యా అళీకశోభి తిలకా, సా కాళీ, స్వపదనాళీక
సేవన విధౌ, మమ
మనః ఆళీ కరోతు.
ప్రతి పదార్థము:
యా = ఏ కాళికాదేవి, ఆళీభిః = తన యొక్క చెలికత్తెలతో, ఆత్మ = తన
యొక్క, తనుతా
= సుకుమారంగా, అలీనకృత్
= కలసి మెలసినదై, ప్రియకపాళీషు
= కడిమి తోపులలో, ఖేలతి
= క్రీడిస్తున్నదో,
భవ వ్యాళీ = సంసారమనే త్రాచు పాముకు, నకులీ = ఆడ ముంగిస వంటిదో, అసిత చూళీ
భరా = నల్లటి కేశ పాశంగలదో,
చరణ ధూళీ = పాదరేణువుల చేత, లసత్ = ప్రకాశిస్తున్న, మునిగణా = ముని సముదాయం గలదో, యా = ఏ
కాళికాదేవి, ఆళీభృతి
= నిండైన శుద్ధాంత రంగంతో,
శ్రవసి = చెవికి,
తాళీ దళం = చెవ్వాకు (చెవికమ్మ)ను, వహతి = ధరించిందో, యా = ఏ
కాళికాదేవి, అళీకశోభి
= నుదుటి మీద ప్రకాశిస్తున్న, తిలకా = బొట్టు కలిగియున్నదో, సా కాళీ = ఆ కాళికాదేవి, స్వపద = తన
పాదాలు అనే, నాళీక
= నల్ల కలువలను, సేవన
విధౌ = సేవించటంలో,
మమ మనః = నా మనస్సును,
ఆళీ కరోతు = తుమ్మెదనుగా చేయును గాక!
తాత్పర్యము:
ఏ కాళికాదేవి తన చెలికత్తెలతో సుకుమారంగా కలసి కడిమి
తోపులలో క్రీడిస్తున్నదో,
సంసారమనే త్రాచుపాముకు ఆడ ముంగిస వంటిదో, నల్లటి కేశపాశం కలదో, తన
పాదధూళిచే ప్రకాశించే ముని సమూహం కలదో, నిండైన శుద్ధాంతరంగంతో చెవికి
చెవ్వాకు ధరించిందో,
నుదుటి మీద ప్రకాశవంతమైన తిలకం కలదో, అటువంటి ఆ కాళికాదేవి, తన
పాదపద్మాలను సేవించడంలో నా మనస్సును తుమ్మెదగా చేయును గాక!
విశేషములు:
ఈ శ్లోకంలో కాళికాదేవి యొక్క వివిధ రూపాలు, గుణాలు
వర్ణించబడ్డాయి. ఆమె తన చెలికత్తెలతో కడిమి వనాలలో క్రీడించడం ఆమె లీలావినోదాన్ని, ప్రకృతితో
ఆమెకున్న అనుబంధాన్ని సూచిస్తుంది. 'భవ వ్యాళీ నకులీ' అనే ఉపమ
సంసార బంధాల నుండి విముక్తి కలిగించే ఆమె శక్తిని స్పష్టంగా తెలియజేస్తుంది.
మునిగణం ఆమె పాదధూళిని శిరసావహించడం ఆమె మహిమను, భక్తుల పట్ల ఆమె అనుగ్రహాన్ని
చూపుతుంది. 'స్వపద
నాళీక సేవన విధౌ మమ మనః ఆళీ కరోతు' అనే ప్రార్థన భక్తుడి ఏకాగ్రమైన
భక్తిని, ఆమె
పాదపద్మాలపై నిరంతరం లగ్నం చేయాలనే కోరికను వ్యక్తం చేస్తుంది. ఇక్కడ 'నాళీక' అనగా
నల్లకలువ, తుమ్మెద
నల్లకలువలపై వాలినట్లుగా తన మనస్సును ఆమె పాదాలపై వాలించమని కోరుకోవడం ఒక రమణీయమైన
ప్రార్థన.
శ్లోకం 4
శ్లో॥ బాలామృతాంశు నిభ ఫాలా మనా గరుణ చేలా నితంబ ఫలకే
కోలాహల క్షపిత కాలామరాకుశల కీలాల శోషణ రవిః |
స్థూలాకుచే జలద నీలాకచే కలిత లీలా
కదంబ విపినే
శూలాయుధ ప్రణతిశీలా దధాతు హృది శైలాధిరాజ తనయా ॥
పద విభాగము:
బాలామృతాంశు, నిభ, ఫాలా, మనాక్ (మనాక్ + అరుణ), అరుణ, చేలా, నితంబ ఫలకే, కోలాహల, క్షపిత, కాల, అమరాకుశల
(అమర + అకుశల), కీలాల, శోషణ, రవిః, స్థూలాకుచే
(స్థూల + కుచే), జలద, నీలాకచే, కలిత, లీలా, కదంబ, విపినే, శూలాయుధ, ప్రణతిశీలా, దధాతు, హృది, శైలాధిరాజ, తనయా.
అన్వయము:
బాలామృతాంశు నిభఫాలా, నితంబఫలకే మనాగరుణచేలా, కోలాహల
క్షపిత కాలామరాకుశల కీలాల శోషణ రవిః, స్థూలాకుచే, జలద
నీలాకచే, కదంబ
విపినే కలిత లీలా, శూలాయుధ
ప్రణతిశీలా శైలాధిరాజ తనయా,
హృది దధాతు.
ప్రతి పదార్థము:
బాలామృతాంశు = బాల చంద్రుడితో, నిభ =
సమానమైన, ఫాలా
= నుదురు గలది, నితంబఫలకే
= పిరుదుల మీద, మనాక్
= (కొంచెం) లేత, అరుణ
చేలా = ఎరుపు రంగు చీర గలది, కోలాహల = ఆపదల కలకల ధ్వనులతో, క్షపిత కాల = కాలం గడిపిన, అమర =
దేవతల, అకుశల
= కష్టాలు అనే, కీలాల
= నీళ్లను, శోషణ
= ఇంకింపజేయటంలో, రవిః
= సూర్యుడి వంటిది,
కుచే = స్తనాలలో,
స్థూలా = లావుకలది (స్తన భారం గలదీ), కచే =
కురులలో, జలద
నీలా = మేఘాల నీలిమ గలదీ,
కదంబ విపినే = కడిమి తోపులో, కలిత = మనోహరమైన, లీలా = విలాసం గలదీ, శూలాయుధ =
శూలం ఆయుధంగా గల శివుడికి,
ప్రణతిశీలా = నమస్కరించే స్వభావం గలది అయిన, శైలాధిరాజ తనయా = పర్వత రాజ పుత్రిక
అయిన పార్వతీ దేవి,
హృది = (నా) హృదయంలో,
దధాతు = అధివసించును గాక!
తాత్పర్యము:
లేలేత చంద్రుడితో సమానమైన నుదురు కలది, పిరుదుల
మీద లేత ఎరుపు రంగు చీర ధరించినది, దేవతల ఆపదల కలకల ధ్వనులతో గడిచిన
కాలాన్ని, వారి
కష్టాలనే నీళ్లను ఇంకింపజేయడంలో సూర్యుడి వంటిది, పెద్ద స్తనములు కలది, మేఘాల
నీలిమ వంటి నల్లని కురులు కలది, కడిమి తోపులో మనోహరమైన విలాసంతో క్రీడించునది, శూలాయుధుడు
అయిన శివుడికి నమస్కరించే స్వభావం కలది అయిన పర్వత రాజ పుత్రిక పార్వతీదేవి, నా హృదయంలో
కొలువై ఉండును గాక!
విశేషములు:
ఈ శ్లోకంలో పార్వతీదేవి యొక్క సౌందర్యం, ఆమె మహిమలు, దేవతలను
రక్షించే ఆమె శక్తి,
అలాగే శివుని పట్ల ఆమెకున్న భక్తి శ్రద్ధలు వర్ణించబడ్డాయి. బాలామృతాంశు
నిభ ఫాలా అనే
విశేషణం ఆమె నుదుటి సౌందర్యాన్ని, ప్రకాశాన్ని సూచిస్తుంది. కోలాహల
క్షపిత కాలామరాకుశల కీలాల శోషణ రవిః అనే వర్ణన ఆమె దేవతల కష్టాలను
తొలగించే శక్తిని, వారికి
విముక్తి ప్రసాదించే సామర్థ్యాన్ని సూర్యుడితో పోలుస్తూ అద్భుతంగా
ఆవిష్కరిస్తుంది. స్తనభారం,
మేఘాల వంటి నల్లని కురులు ఆమె రూప సౌందర్యాన్ని పెంచుతాయి. శూలాయుధ
ప్రణతిశీలా
అని వర్ణించడం ద్వారా ఆమె శివుని పట్ల భక్తి భావనను, ఆమెను సకల
గుణాభిరామురాలిగా నిరూపిస్తుంది. ఈ శ్లోకం పార్వతీదేవి తన హృదయంలో శాశ్వతంగా
నివసించాలని కోరుకునే భక్తుడి ప్రార్థనను తెలియజేస్తుంది.
శ్లోకం 5
శ్లో॥ కంబావతీవ సవిడంబా గళేన నవ తుంబాభ వీణ సవిధా
బింబాధరా వినత
శంబాయుధాది నికురుంబా కదంబ విపినే
అంబా కురంగ మద
జంబాల రోచి రిహ లంబాలకా దిశతు మే
శం బాహులేయ శశి
బింబాభిరామ ముఖ సంబాధిత స్తనభరా ॥
పద విభాగము:
కంబావతీవ (కంబా + అతీవ), సవిడంబా, గళేన, నవ, తుంబాభ
(తుంబ + ఆభ), వీణ, సవిధా, బింబాధరా, వినత, శంబాయుధాది
(శంబాయుధ + ఆది), నికురుంబా, కదంబ, విపినే, అంబా, కురంగ, మద, జంబాల, రోచిః, ఇహ, లంబాలకా
(లంబ + అలకా), దిశతు, మే, శం, బాహులేయ, శశి, బింబాభిరామ
(బింబ + అభిరామ), ముఖ, సంబాధిత
(సంబాధిత + స్తన), స్తనభరా.
అన్వయము:
గళేన కంబావతీవ సవిడంబా, నవతుంబాభ వీణ సవిధా, బింబాధరా, కదంబ
విపినే వినత శంబాయుధాది నికురుంబా, కురంగమద జంబాల రోచి లంబాలకా, బాహులేయ
శశిబింబాభిరామ ముఖ సంబాధిత స్తనభరా అంబా, ఇహ మే శం దిశతు.
ప్రతి పదార్థము:
గళేన = కంఠం యొక్క ఆకారంచేత, కంబావతీవ = శంఖంతో, అతీవ =
మిక్కిలి, సవిడంబా
= పోలికగలదీ, నవతుంబాభ
= లేత సొరకాయను పోలిన,
వీణ = వీణతో, సవిధా
= కూడి ఉన్నది, బింబాధరా
= దొండ పండు వంటి క్రింది పెదవి గలదీ, కదంబ విపినే = కడిమి తోటలో, వినత =
వినమ్రులై నమస్కరిస్తున్న,
శంబాయుధ + ఆది = వజ్రం ఆయుధంగాగల ఇంద్రుడు మొదలైన దేవతల యొక్క, నికురుంబా
= సమూహంగలదీ, కురంగమద
= కస్తూరి, జంబాల
= పంకం (బురద) యొక్క,
రోచిః = కాంతిగల,
లంబాలకా = వ్రేలాడుచున్న కురులు గలదీ, బాహులేయ = కుమార స్వామి యొక్క, శశి
బింబాభిరామ = చంద్రబింబం లాగా మనోహరమైన, ముఖ = ముఖంతో, సంబాధిత
స్తనభరా = పీడింపబడిన కుచభారం కలదీ అయిన, అంబా = మాతృమూర్తి పార్వతీ దేవి, మే = నాకు, శం =
శుభాన్ని, సుఖాన్నీ, శాస్త్ర
సంపదనూ, ఇహ
= ఈ జన్మలో, దిశతు
= ప్రసాదించును గాక!
తాత్పర్యము:
కంఠం యొక్క ఆకారం చేత శంఖంతో మిక్కిలి పోలిక కలిగినది, లేత
సొరకాయను పోలిన వీణతో కూడి ఉన్నది, దొండ పండు వంటి క్రింది పెదవి గలది, కడిమి
తోటలో వినమ్రులై నమస్కరిస్తున్న ఇంద్రుడు మొదలైన దేవతల సమూహం గలది, కస్తూరి
బురద కాంతిని పోలిన వ్రేలాడుచున్న కురులు గలది, కుమారస్వామి యొక్క చంద్రబింబం లాగా
మనోహరమైన ముఖంతో పీడింపబడిన కుచభారం కలది అయిన మాతృమూర్తి పార్వతీదేవి, ఈ జన్మలో
నాకు శుభాన్ని, సుఖాన్నీ, శాస్త్ర
సంపదనూ ప్రసాదించును గాక!
విశేషములు:
ఈ శ్లోకంలో శంకరాచార్యులవారు తన శైలికి తగినట్లుగా పార్వతీదేవి
సౌందర్యాన్ని,
ఆమెకు దేవతలపై ఉన్న అధికారాన్ని, ఆమె మాతృత్వాన్ని అత్యంత
ఆకర్షణీయంగా వర్ణించారు. ఆమె కంఠాన్ని శంఖంతో పోల్చడం, పెదవులను
దొండపండుతో పోల్చడం ద్వారా ఆమె సౌందర్యాన్ని విశదీకరించారు. ఇంద్రుడు మొదలైన
దేవతలు ఆమెకు వినమ్రులై నమస్కరించడం ఆమె సర్వశక్తిమత్త్వాన్ని చాటుతుంది.
కుమారస్వామి యొక్క చంద్రబింబం వంటి ముఖంతో ఆమె కుచభారం పీడింపబడటం ఆమె
మాతృత్వాన్ని, వాత్సల్యాన్ని
సూచిస్తుంది. 'కురంగమద
జంబాల రోచి లంబాలకా'
అనే వర్ణన ఆమె కేశసౌందర్యాన్ని, కస్తూరితో కూడిన సుగంధాన్ని
సూచిస్తుంది. 'మే
శం దిశతు' అనే
ప్రార్థన భక్తుడి ఐహిక,
ఆముష్మిక శ్రేయస్సును కోరుకునే కోరికను వ్యక్తం చేస్తుంది.
శ్లోకం 6
శ్లో॥ దాసాయమాన సుమహాసా కదంబవన వాసా
కుసుంభ సుమనో
వాసా విపంచి కృత రాసా విధూతమధు మాసారవింద మధురా
కాసార సూన తతి భాసా౽భిరామ తను రాసార శీత
కరుణా
నాసామణి ప్రవర భాసా శివా తిమిర
మాసాదయే దుపరతిమ్ ॥
పద విభాగము:
దాసాయమాన, సుమహాసా (సుమహా + ఆసా), కదంబవన, వాసా, కుసుంభ, సుమనో, వాసా, విపంచి, కృత, రాసా, విధూత, మధు, మాసారవింద
(మాస + అరవింద), మధురా, కాసార, సూన, తతి, భాసాభిరామ
(భాసా + అభిరామ), తనుః, ఆసార, శీత, కరుణా, నాసామణి, ప్రవర, భాసా, శివా, తిమిరమ్, ఆసాదయేత్, ఉపరతిమ్.
అన్వయము:
దాసాయమాన సుమహాసా, కదంబవన
వాసా, కుసుంభ
సుమనో వాసా, విపంచి
కృతరాసా, విధూత
మధు మాసారవింద మధురా,
కాసార సూన తతి భాసాభిరామ తనుః, ఆసార శీత కరుణా శివా, నాసామణి
ప్రవర భాసా, తిమిరమ్
ఉపరతిమ్ ఆసాదయేత్.
ప్రతి పదార్థము:
దాసాయమాన = దాసీజనులుగా అయిన, సుమహాసా =
పూల నగవులు కలది, కదంబ
వనవాసా = కడిమి తోపులో నివసించేది, కుసుంభ = కుంకుమ పూల వంటి, సుమనో వాసా
= వస్త్రాన్ని ధరించేది,
విపంచి = వీణమీద,
కృతరాసా = రసరంజితమైన నిక్వాణం (శబ్దం) కలది, విధూత = తిరస్కరించిన, మధుమాస =
వసంత ఋతువులోని, అరవింద
= పద్మాల యొక్క, మధురా
= మనోహరత్వం గలది, కాసార
= సరోవరంలోని, సూనతతి
= పూల మొత్తాల, భాసా
= కాంతిచేత, అభిరామ
తనుః = సొగసైన శరీరం గలది,
ఆసార = జడివాన వంటి,
శీత = చల్లని, కరుణా
= దయగలది అయిన, శివా
= సౌభాగ్యవతి అయిన పార్వతీదేవి, నాసామణి ప్రవర = (తన) ముక్కరలోని శ్రేష్ఠమైన మణియొక్క, భాసా =
కాంతి చేత, తిమిరమ్
= (నా అజ్ఞానమనే) అంధకారాన్ని, ఉపరతిమ్ = తొలగిపోవునట్లు, ఆసాదయేత్ = చేయును గాక!
తాత్పర్యము:
దాసీజనులుగా పూల నగవులు గలది, కడిమి తోపులో నివసించేది, కుంకుమ పూల
వంటి వస్త్రాన్ని ధరించేది,
వీణమీద రసరంజితమైన శబ్దాన్ని పలికించేది, వసంత ఋతువులోని పద్మాల
మనోహరత్వాన్ని తిరస్కరించే అంతటి సౌందర్యం గలది, సరోవరంలోని పూల సమూహాల కాంతిచే
సొగసైన శరీరం గలది,
జడివాన వంటి చల్లని దయగలది అయిన సౌభాగ్యవతి పార్వతీదేవి, తన
ముక్కరలోని శ్రేష్ఠమైన మణి కాంతిచే నా అజ్ఞానమనే అంధకారాన్ని తొలగించును గాక!
విశేషములు:
ఈ శ్లోకంలో కవి పార్వతీదేవి యొక్క సౌందర్యాన్ని, ఆమె నివాస
స్థలాన్ని, ఆమె
సంగీత నైపుణ్యాన్ని,
ఆమె కరుణామయ స్వభావాన్ని వర్ణించారు. ఆమె దాసీజనులుగా కూడా పూల నగవులు గలదిగా
వర్ణించడం ఆమె ఐశ్వర్యాన్ని, పరివార సమృద్ధిని సూచిస్తుంది. 'కదంబవన
వాసా' ఆమెకు
ప్రియమైన నివాస స్థలాన్ని తెలియజేస్తుంది. 'కుసుంభ సుమనో వాసా' ఆమె ధరించే
వస్త్రం యొక్క రంగును,
సౌందర్యాన్ని తెలియజేస్తుంది.
'విధూత
మధు మాసారవింద మధురా'
మరియు 'కాసార
సూన తతి భాసాభిరామ తనుః'
అనే వర్ణనలు ఆమె సౌందర్యం ప్రకృతి సౌందర్యాన్ని మించిందని, సరస్సులోని
పూల కాంతిని సైతం తలదన్నేదని తెలియజేస్తాయి. 'ఆసార శీత కరుణా' అనే ఉపమ
ఆమె దయ జడివాన వలె సమస్త జీవులపై చల్లగా, విస్తారంగా కురుస్తుందని
సూచిస్తుంది.
చివరగా, 'నాసామణి ప్రవర భాసా శివా తిమిర మాసాదయే దుపరతిమ్' అనే
ప్రార్థన కవి యొక్క జ్ఞానోదయం పట్ల ఆకాంక్షను వ్యక్తం చేస్తుంది. తల్లి యొక్క
నాసామణి కాంతి అజ్ఞానంధకారాన్ని తొలగించి జ్ఞానాన్ని ప్రసాదించగలదని ఇక్కడ
సూచించబడింది. ఇది కేవలం బాహ్యకాంతి కాకుండా, ఆంతరిక జ్ఞాన ప్రకాశానికి ప్రతీక.
శ్లోకం 7
శ్లో॥ న్యంకాకరే వపుషి కంకాళ రక్త పుషి
కంకాది పక్షి విషయే
త్వం కామనా మయసి
కిం కారణం హృదయ! పంకారి మే హి గిరిజాం ।
శంకాశిలా నిశిత
టంకాయమాన పద సంకాశమాన సుమనో
ఝంకారి భృంగతతి మంకా నుపేత శశి సంకాశ వక్త్ర కమలాం ॥
పద విభాగము:
హృదయ!, ని+అంక+ఆకరే (న్యంకాకరే), వపుషి, కంకాళ, రక్త, పుషి, కంక+ఆది+పక్షి
(కంకాదిపక్షి), విషయే, త్వం, కామనామ్, అయసి, కిం, కారణమ్, పంక+అరిమ్
(పంకారిమ్), ఏహి, గిరిజాం, శంకా+శిలా
(శంకాశిలా), నిశిత, టంకాయమాన, పద, సంకాశమాన, సుమనో
ఝంకారి, భృంగతతిమ్, అంక+అనుపేత
(అంక+అనుపేత), శశి, సంకాశ, వక్త్రకమలాం
(వక్త్ర + కమలాం).
అన్వయము:
హృదయ!, న్యంకాకరే, కంకాళ రక్త
పుషి, కంకాదిపక్షి
విషయే వపుషి, త్వం
కిం కారణం కామనాం అయసి?
పంకారిం, శంకాశిలా
నిశిత టంకాయమాన పద,
సంకాశమాన సుమనో ఝంకారి భృంగతతిం, అంక అనుపేత శశిసంకాశ వక్త్రకమలాం
గిరిజాం ఏహి.
ప్రతి పదార్థము:
హృదయ! = ఓ హృదయమా!, ని+అంక+ఆకరే = అనేక నిందలకూ, కళంకాలకూ
నిలయమైనదీ, కంకాళ
= అస్థిపంజరాన్నీ, రక్త
= రక్తాన్నీ, పుషి
= పోషించేదీ, కంక+ఆది+పక్షి
= రాపులుగుల వంటి అనేక పక్షులకు, విషయే = ఆధారమైందీ, అయిన, వపుషి = శరీర విషయంలో, త్వం =
నీవు, కామనాం
= కోరికను, అయసి
= పొందుతున్నావు, కిం
కారణం = కారణం ఏమిటి?,
పంక+అరిం = పాపాలకు శత్రువైనదీ, శంకా-శిలా = అనుమానాలనే రాళ్లకు, నిశిత =
కరుకైన, టంకాయమాన
= ఉలుల వంటివైన, పద
= పాదాల మీద, సంకాశమాన
= బాగా ప్రకాశిస్తున్న,
సుమనో = దేవతలనే,
ఝంకారి = రొద చేస్తున్న, భృంగ తతిం = తుమ్మెదల సమూహం కలదీ, అంక =
కళంకంతో, అనుపేత
= కూడుకొనని, శశిసంకాశ
= చంద్రుడివంటి, వక్త్రకమలాం
= ముఖ పద్మం కల, గిరిజాం
= పార్వతీ దేవిని, ఏహి
= పొందవలసింది.
తాత్పర్యము:
ఓ మనసా! అనేక నిందలకు, కళంకాలకు నిలయమైనది, అస్థిపంజరాన్ని, రక్తాన్ని
పోషించేది, రాపులుగుల
వంటి పక్షులకు ఆధారమైనది అయిన ఈ శరీర విషయంలో నీవు ఎందుకు కోరికను పొందుతున్నావు? పాపాలకు
శత్రువైనదీ, అనుమానాలనే
రాళ్లకు కరుకైన ఉలుల వంటి పాదాలు కలదీ, ఆ పాదాలపై ప్రకాశిస్తున్న దేవతలనే
రొద చేస్తున్న తుమ్మెదల సమూహం కలదీ, కళంకరహితమైన చంద్రుడి వంటి ముఖపద్మం
కలది అయిన పార్వతీదేవిని ఆశ్రయించు.
విశేషములు:
ఈ శ్లోకంలో కవి తన మనస్సును ఉద్దేశించి, క్షణికమైన
శరీర సౌఖ్యాల పట్ల ఆకర్షితుడవకుండా, శాశ్వతమైన ఆనందాన్ని ప్రసాదించే
పార్వతీదేవిని ఆశ్రయించమని ఉపదేశిస్తున్నాడు.
- శరీర
నిరసన: 'న్యంకాకరే వపుషి కంకాళ రక్త పుషి కంకాది పక్షి విషయే' అనే
వాక్యం శరీరానికి ఉన్న అనిత్యత్వాన్ని, అశాశ్వతత్వాన్ని, చివరికి
అది పక్షుల ఆహారంగా మారుతుందని వర్ణించడం ద్వారా ప్రపంచ భోగాలపై విరక్తిని
కలిగించడంలో కవి ఉద్దేశం స్పష్టమవుతుంది.
- పార్వతీదేవి
మహిమలు:
పార్వతీదేవిని 'పంకారిమ్' (పాపాలకు
శత్రువు) అని వర్ణించడం ద్వారా ఆమె పాపాలను హరించివేసే శక్తిని సూచిస్తుంది. 'శంకాశిలా
నిశిత టంకాయమాన పద'
అనే రూపకం, అనుమానాలనే రాళ్లను ఆమె పాదాలు
ఉలి వలె ఛేదిస్తాయని,
భక్తుల సందేహాలను నివృత్తి చేస్తుందని తెలుపుతుంది.
- దేవతల
సేవ: 'సంకాశమాన సుమనో ఝంకారి భృంగతతిమ్' అనే వర్ణన, ఆమె
పాదాలపై వాలిన దేవతల సమూహం తుమ్మెదల గుంపు వలె రొద చేస్తూ ఆమెను
స్తుతిస్తున్నారని,
ఆమె అత్యున్నత స్థానాన్ని తెలియజేస్తుంది.
- ముఖ
సౌందర్యం: 'అంకానుపేత శశి సంకాశ వక్త్ర కమలాం' అని వర్ణించడం ద్వారా ఆమె ముఖం
కళంకం లేని చంద్రుడి వలె ప్రకాశవంతంగా ఉందని, అందంగా ఉందని
తెలియజేస్తుంది. చంద్రునితో పోల్చడం సాధారణం, కానీ 'అంక
అనుపేత' అని వర్ణం కలుపుతూ ఆ పోలికను మరింత సుందరంగా, అద్భుతంగా
మార్చింది.
- భక్తి
మార్గ ఉపదేశం: మొత్తంగా, ఈ శ్లోకం భక్తుడి
మనస్సును అశాశ్వతమైన లోక విషయాల నుండి మళ్లించి, శాశ్వతానందాన్ని, ముక్తిని
ప్రసాదించే దైవం (పార్వతీదేవి) పట్ల భక్తిని పెంపొందించుకోవాలని
ప్రబోధిస్తుంది.
శ్లోకం 8
శ్లో॥ జంభారి కుంభి పృథు కుంభాపహాసి కుచ సంభావ్య హార లతికా
రంభా కరీంద్ర కర
దంభాపహోరుగతి డింభానురంజిత పదా |
శంభా వుదార పరిరంభాంకుర త్పులక దంభానురాగ పిశునా
శం భాసురాభరణ గుంఫా
సదా దిశతు శుంభాసుర ప్రహరణా ॥
పద విభాగము:
జంభారి, కుంభి, పృథు, కుంభాపహాసి (కుంభ + అపహాసి), కుచ, సంభావ్య, హారలతికా, రంభా, కరీంద్ర, కర, దంభాపహా
(దంభ + అపహా), ఊరుగతి
(ఊరు + గతి), డింభానురంజిత (డింభా + అనురంజిత), పదా, శంభౌ, ఉదార, పరిరంభా
(పరిరంభ + అంకురత్),
అంకురత్పులక (అంకురత్ + పులక), దంభానురాగ (దంభ + అనురాగ), పిశునా, శం, భాసుర, ఆభరణ, గుంఫా, సదా, దిశతు, శుంభాసుర, ప్రహరణా.
అన్వయము:
జంభారికుంభి పృథుకుంభాపహాసి కుచ సంభావ్య హారలతికా, రంభా
కరీంద్ర కర దంభాపహోరుగతి,
డింభానురంజిత పదా, శంభౌ ఉదార పరిరంభాంకురత్పులక
దంభానురాగ పిశునా, భాసురాభరణ
గుంఫా, శుంభాసుర
ప్రహరణా, సదా
శం దిశతు.
ప్రతి పదార్థము:
జంభారి = జంభాసురుని సంహరించిన ఇంద్రుడి, కుంభి =
ఏనుగైన ఐరావతం యొక్క,
పృథు = మిక్కిలి గొప్పవైన, కుంభ = కుంభ స్థలాల్ని, అపహాసి = అపహసిస్తున్న, కుచ =
స్తనాల మీద, సంభావ్య
= మిక్కిలిగా అందగించే,
హార లతికా = ముత్యాలహారం కలది, రంభా = అరటి బోదెల యొక్క, కరీంద్ర కర
= శ్రేష్ఠమైన ఏనుగు తొండం యొక్క, దంభ = గర్వాన్ని, అపహా = పోగొట్టే, ఊరు =
తొడలు కలిగి, గతి
= నడక చేత, డింభ
= పిల్లలకు వలె, అనురంజిత
= ఎర్రబడిన, పదా
= పాదాలు కలది, శంభౌ
= శివుని తోడి, ఉదార
= గాఢమైన, పరిరంభా
= ఆలింగనం వల్ల, అంకురత్
= మోసులెత్తుతున్న,
పులక = గగుర్పాటు,
దంభ = అధికమైన,
అనురాగ = ప్రేమకు,
పిశునా = సూచన అయినది,
భాసుర = ప్రకాశిస్తున్న, ఆభరణ = సొమ్ముల, గుంఫా = కూర్పు గలది, శుంభాసుర =
శుంభుడనే రాక్షసుడిని,
ప్రహరణా = శిక్షించినది అయిన పార్వతీదేవి, (నాకు), శం =
శుభాన్ని, సదా
= ఎల్లప్పుడు, దిశతు
= ఇచ్చుగాక!
తాత్పర్యము:
జంభాసురుని సంహరించిన ఇంద్రుడి ఐరావతం యొక్క గొప్ప కుంభ
స్థలాలను సైతం అపహసించే స్తనాలపై అందమైన ముత్యాల హారం కలది, అరటి బోదెల, శ్రేష్ఠమైన
ఏనుగు తొండాల గర్వాన్ని సైతం తొలగించే అందమైన తొడలు, నడక చేత లేలేత పిల్లల పాదాల వలె
ఎర్రబడిన పాదాలు కలది,
శివునితోడి గాఢమైన ఆలింగనం వల్ల మొలకెత్తుతున్న పులకలతో కూడిన అపారమైన ప్రేమకు
సూచన అయినది, ప్రకాశించే
ఆభరణాల కూర్పు గలది,
శుంభుడనే రాక్షసుడిని సంహరించినది అయిన పార్వతీదేవి, నాకు
ఎల్లప్పుడూ శుభాన్ని ప్రసాదించును గాక!
విశేషములు:
ఈ శ్లోకంలో కవి పార్వతీదేవి యొక్క అపారమైన సౌందర్యం, ఆమె
వీరత్వం, మరియు
శివుని పట్ల ఆమెకున్న అనురాగాన్ని అద్భుతంగా వర్ణించారు.
- అపూర్వ
సౌందర్య వర్ణన: ఆమె పాదాలు లేలేత పిల్లల పాదాల వలె ఎర్రగా
ఉండటం, ఆమె మృదుత్వాన్ని,
కోమలత్వాన్ని సూచిస్తుంది.
- శివతోడి
అనురాగం:
శంభౌ ఉదార పరిరంభాంకురత్పులక దంభానురాగ పిశునా అనే వాక్యం శివుని పట్ల ఆమెకున్న గాఢమైన ప్రేమను, ఆలింగనం
వల్ల కలిగే పులకలు ఆ ప్రేమకు నిదర్శనమని సూచిస్తుంది. ఇది ఆమె
పార్వతీరూపంలోని గృహస్థ ధర్మాన్ని, అనురాగాన్ని
ప్రతిబింబిస్తుంది.
- వీరత్వం: శుంభాసుర ప్రహరణా అనే విశేషణం ఆమె కేవలం
సౌందర్యమూర్తి మాత్రమే కాదు, దుష్ట సంహారిణి అని, శుంభాసురుడిని
సంహరించిన పరాక్రమశాలి అని స్పష్టం చేస్తుంది. ఇది ఆమె దుర్గా, కాళీ
స్వరూపాలను స్మరింపజేస్తుంది.
- ఐశ్వర్యం: భాసురాభరణ గుంఫా ఆమె దివ్యమైన, ప్రకాశవంతమైన
ఆభరణాలతో అలంకరింపబడినదని, ఐశ్వర్యానికి ప్రతీక అని తెలియజేస్తుంది.
- ఈ
శ్లోకం భక్తుడు అమ్మవారి సర్వగుణ సంపన్నత్వాన్ని కీర్తిస్తూ, ఆమె
నుండి నిరంతర శుభాన్ని ఆకాంక్షించే ప్రార్థన.
శ్లోకం 9
శ్లో॥ దాక్షాయణీ దనుజ శిక్షా విధౌ వికృత దీక్షా మనోహర గుణా
భిక్షాశినో నటన
వీక్షా వినోదముఖి దక్షాధ్వర ప్రహరణా ।
వీక్షాం విధేహి మయి
దక్షా స్వకీయ జన పక్షా విపక్ష విముఖీ
యక్షేశ సేవిత నిరాక్షేప శక్తి జయ లక్ష్మ్యావధాన కలనా ॥
పద విభాగము:
దాక్షాయణీ, దనుజ, శిక్షా, విధౌ, వికృత, దీక్షా, మనోహర, గుణా, భిక్షాశినః, నటన, వీక్షా, వినోదముఖీ
(వినోద + ముఖీ), దక్షాధ్వర, ప్రహరణా, వీక్షాం, విధేహి, మయి, దక్షా, స్వకీయ, జన, పక్షా, విపక్ష, విముఖీ, యక్షేశ, సేవిత, నిరాక్షేప, శక్తి, జయ, లక్ష్మ్యావధాన
(లక్ష్మీ + అవధాన),
కలనా.
అన్వయము:
దనుజ శిక్షావిధౌ వికృత దీక్షా, మనోహర గుణా, భిక్షాశినః
నటన వీక్షా వినోదముఖీ,
దక్షాధ్వర ప్రహరణా,
దక్షా, స్వకీయ
జన పక్షా, విపక్ష
విముఖీ, యక్షేశ
సేవిత, నిరాక్షేప
శక్తి, జయలక్ష్మ్యావధాన
కలనా దాక్షాయణీ, మయి
వీక్షాం విధేహి.
ప్రతి పదార్థము:
దనుజశిక్షావిధౌ = రాక్షస సంహార విషయంలో, వికృతదీక్షా
= అసాధారణమైన పట్టుదల గలది,
మనోహర గుణా = మనసును ఆకర్షించే గుణ సంపద కలది, భిక్షాశినః = శివుడి, నటన వీక్షా
= తాండవాన్ని తిలకించటంలో,
వినోద ముఖీ = ఆనందించే ముఖం కలది, దక్షాధ్వర ప్రహరణా = దక్షుడి
యజ్ఞాన్ని ధ్వంసం చేసిందీ,
దక్షా = సమర్థురాలు,
స్వకీయజన పక్షా = తన భక్తులకు అండగా నిలిచేది, విపక్ష విముఖీ = శత్రువులకు
ప్రతికూలమైనది, యక్షేశ
సేవిత = కుబేరుడి చేత సేవింపబడేది, నిరాక్షేప శక్తి = ఎదుర్కొనటానికి
వీలు కాని శక్తి గలది,
జయలక్ష్మీ = విజయలక్ష్మిని పొందటంలో, అవధాన = ఏకాగ్రత, కలనా =
కలది అయిన, దాక్షాయణీ
= దక్షప్రజాపతి కూతురైన పార్వతి, మయి = నా పట్ల, వీక్షాం = దృష్టిని, విధేహి =
ఉంచవలసింది.
తాత్పర్యము:
రాక్షస సంహార విషయంలో అసాధారణమైన పట్టుదల గలది, మనసును
ఆకర్షించే గుణ సంపద కలది,
శివుడి తాండవాన్ని చూస్తూ ఆనందించే ముఖం కలది, దక్షుడి యజ్ఞాన్ని ధ్వంసం చేసినది, సమర్థురాలు, తన
భక్తులకు అండగా నిలిచేది,
శత్రువులకు ప్రతికూలమైనది, కుబేరుడి చేత సేవింపబడేది, ఎదుర్కొనడానికి వీలుకాని శక్తి గలది, విజయలక్ష్మిని
పొందడంలో ఏకాగ్రత కలది (లేదా విజయానికి ప్రశస్తమైన పూర్వ చరిత్ర కలది) అయిన దక్ష
ప్రజాపతి కూతురు పార్వతీదేవి, నా పట్ల తన కరుణా దృష్టిని ప్రసరించును గాక!
విశేషములు:
ఈ శ్లోకంలో పార్వతీదేవి యొక్క శక్తి, సామర్థ్యాలు, భక్తుల
పట్ల ఆమెకున్న వాత్సల్యం,
ఆమె దైవిక గుణాలు అనేక కోణాల్లో వర్ణించబడ్డాయి.
- దుష్ట
శిక్షణ:
దనుజ శిక్షా విధౌ వికృత దీక్షా ఆమె
రాక్షస సంహారంలో అచంచలమైన సంకల్పాన్ని కలిగి ఉందని, దుష్టశక్తి
నిగ్రహకురాలిని అని తెలియజేస్తుంది.
- శివ
భక్తి మరియు ఆనందం: భిక్షాశినో నటన వీక్షా వినోదముఖీ అనే వర్ణన శివుని తాండవాన్ని చూసి ఆనందించే ఆమె స్వభావాన్ని, శివుని
పట్ల ఆమెకున్న లోతైన భక్తిని, ప్రేమను తెలుపుతుంది.
- దక్షాధ్వర
విధ్వంసం:
దక్షాధ్వర ప్రహరణా అనేది
దక్షుడి యజ్ఞాన్ని ధ్వంసం చేసిన సతీదేవి (పార్వతీదేవి పూర్వ రూపం) కథను
గుర్తుచేస్తుంది,
తద్వారా ఆమె అన్యాయాన్ని సహించదని, అవసరమైనప్పుడు
తీవ్ర చర్యలు తీసుకుంటుందని తెలియజేస్తుంది.
- కరుణామయి, శత్రు
భయంకరిణి:
స్వకీయ జన పక్షా విపక్ష విముఖీ ఆమె
తన భక్తులకు ఎల్లప్పుడూ అండగా ఉంటుందని, వారి శత్రువులకు వ్యతిరేకంగా
ఉంటుందని తెలియజేస్తుంది. ఇది ఆమె భక్తుల రక్షణకు ఎంతటి శక్తిని
ప్రయోగిస్తుందో సూచిస్తుంది.
- ఐశ్వర్యం
మరియు శక్తి:
యక్షేశ సేవిత (కుబేరుడిచే సేవింపబడునది) ఆమె
ఐశ్వర్య దేవత అని,
ధనానికి అధిపతి అని సూచిస్తుంది. నిరాక్షేప
శక్తి
ఆమె శక్తి అప్రతిహతమని, ఎవరూ దాన్ని
ప్రశ్నించలేరని లేదా నిరోధించలేరని తెలియజేస్తుంది.
- విజయ
లక్ష్మి:
జయలక్ష్మ్యావధాన కలనా ఆమె
విజయానికి ప్రతీక అని,
సదా విజయాన్ని సాధించడంలో ఏకాగ్రత కలదని లేదా ఆమె
చరిత్ర అంతా విజయాలతో నిండి ఉందని తెలియజేస్తుంది.
- ఈ
శ్లోకం భక్తుడు తనపై కరుణా దృష్టిని ఉంచమని అమ్మవారిని వేడుకుంటున్న
ప్రార్థన.
శ్లోకం 10
శ్లో॥ వందారు లోక వర సందాయినీ విమల కుందావదాత రదనా
బృందారబృంద
మణిబృందారవింద మకరందాభిషిక్త చరణా |
మందానిలా కలిత మందారదామభి రమందాభిరామ మకుటా
మందాకినీ జవన
భిందాన వాచ మరవిందాసనా దిశతు మే ॥
పద విభాగము:
వందారు, లోక,
వర, సందాయినీ, విమల, కుందావదాత
(కుంద + అవదాత), రదనా, బృందారబృంద
(బృందార + బృంద), మణిబృంద
(మణి + బృంద), అరవింద, మకరందాభిషిక్త
(మకరంద + అభిషిక్త),
చరణా, మందానిలా
(మందానిల + ఆకలిత),
ఆకలిత, మందారదామభిః
(మందార + దామభిః), అమందాభిరామ
(అమంద + అభిరామ), మకుటా, మందాకినీ, జవన, భిందాన, వాచమ్, అరవిందాసనా, దిశతు, మే.
అన్వయము:
వందారు లోక వరసందాయినీ, విమల కుందావదాత రదనా, బృందారబృంద
మణిబృందారవింద మకరందాభిషిక్త చరణా, మందానిలాకలిత మందారదామభిః
అమందాభిరామ మకుటా అరవిందాసనా, మే మందాకినీ జవన భిందాన వాచం దిశతు.
ప్రతి పదార్థము:
వందారు లోక = నమస్కరించే భక్త జనానికి, వరసందాయినీ
= వరాలను ఇచ్చేది, విమల
కుంద = నిర్మలమైన బొండు మల్లెల వంటి, అవదాత = తెల్లటి, రదనా =
పలువరుస కలది, బృందార
బృంద = దేవతా సమూహం యొక్క,
మణిబృంద = (కిరీటాలలోని) రత్న సమూహంతో ఉన్న, అరవింద = పద్మాలలోని, మకరంద =
పూదేనెలతో, అభిషిక్త
చరణా = అభిషేకించబడిన పాదాలు గలది, మందానిల = పిల్ల గాలుల చేత, ఆకలిత =
చక్కగా కూర్చిన, మందార
= మందార పూల, దామభిః
= మాలికలతో, అమంద
= మిక్కిలి, అభిరామ
= మనోహరమైన, మకుటా
= కిరీటం గలది అయిన,
అరవిందాసనా = పద్మం ఆసనంగా గల జగన్మాత (పార్వతీదేవి), మే = నాకు, మందాకినీ =
ఆకాశ గంగానది యొక్క,
జవన = వేగాన్ని,
భిందాన = అతిక్రమించే,
వాచం = వాక్కును,
దిశతు = ఇచ్చు గాక!
తాత్పర్యము:
నమస్కరించే భక్త జనానికి వరాలను ప్రసాదించేది, నిర్మలమైన
బొండు మల్లెల వంటి తెల్లని పలువరుస గలది, దేవతా సమూహం యొక్క కిరీటాలలోని రత్న
సమూహంలో ఉన్న పద్మాలలోని పూదేనెలతో అభిషేకించబడిన పాదాలు గలది, పిల్ల
గాలులచే చక్కగా కూర్చిన మందార పూల మాలికలతో మిక్కిలి మనోహరమైన కిరీటం గలది అయిన
పద్మాసనమున కొలువై ఉన్న జగన్మాత (పార్వతీదేవి), నాకు ఆకాశ గంగానది వేగాన్ని కూడా
అతిక్రమించే వాక్ ధారను ప్రసాదించును గాక!
విశేషములు:
ఈ శ్లోకంలో కవి పార్వతీదేవి యొక్క సౌందర్యం, ఆమె
దివ్యత్వం, మరియు
భక్తులకు వాగ్ధారను ప్రసాదించే ఆమె శక్తిని కీర్తించారు.
- వరదాయిని: వందారు లోక వర సందాయినీ అని వర్ణించడం ద్వారా ఆమె
భక్తుల కోరికలను తీర్చే శక్తిని కలిగి ఉందని, కరుణామయి అని
తెలియజేస్తుంది.
- దంత
సౌందర్యం:
విమల కుందావదాత రదనా ఆమె
దంతాలు నిర్మలమైన బొండు మల్లెల వలె తెల్లగా, సుందరంగా ఉన్నాయని
వర్ణిస్తుంది.
- దివ్య
పాదాలు:
బృందారబృంద మణిబృందారవింద మకరందాభిషిక్త చరణా అనే అద్భుతమైన రూపకం దేవతా సమూహాలు తమ కిరీటాలలోని పద్మ రత్నాల ద్వారా
ఆమె పాదాలను అభిషేకించడం, ఆ పద్మాలలోని మకరందంతో ఆమె పాదాలు
తడిసిపోవడం ఆమె దివ్యత్వాన్ని, సర్వోన్నత స్థానాన్ని
సూచిస్తుంది. ఇది దేవతలు సైతం ఆమెకు శిరస్సు వంచి నమస్కరిస్తారని
తెలియజేస్తుంది.
- కిరీట
సౌందర్యం:
మందానిలాకలిత మందారదామభి రమందాభిరామ మకుటా ఆమె కిరీటం పిల్ల గాలులచే కదిలే మందార పూల మాలికలతో అత్యంత మనోహరంగా
ఉందని, ఇది ఆమె సౌందర్యాన్ని మరింత పెంచుతుందని వర్ణిస్తుంది.
- వాక్
శక్తి ప్రదానం: మందాకినీ జవన భిందాన వాచం దిశతు మే అనే ప్రార్థన,
కవికి ఆకాశగంగ ప్రవాహ వేగాన్ని మించిన వాగ్ధారను
ప్రసాదించమని అమ్మవారిని వేడుకుంటున్నాడు. ఇది అమ్మవారి అనుగ్రహం ద్వారా
అద్భుతమైన కవితాశక్తిని, ధారాళమైన ప్రసంగ కౌశలాన్ని పొందవచ్చని
సూచిస్తుంది. 'అరవిందాసనా'
అనే విశేషణం సరస్వతీ స్వరూపిణిగా కూడా ఆమెను
సూచిస్తుంది, తద్వారా వాగ్ధార ప్రదానం ఆమె లక్షణాలలో ఒకటిగా చెప్పబడినది.
ఈ శ్లోకం పార్వతీదేవిని ఒక సర్వశక్తిమంతమైన, సౌందర్యరాశియైన
దేవతగా, భక్తుల
కోరికలను తీర్చే తల్లిగా,
ప్రత్యేకించి వాగ్ధారను ప్రసాదించే శక్తిగా కీర్తిస్తుంది.
శ్లోకం 11
శ్లో॥ యత్రాశయో లగతి తత్రాగజా వసతు కుత్రాపి నిస్తుల శుకా
సుత్రామ కాల ముఖ
సత్రాసకప్రకర సుత్రాణ కారి చరణా |
ఛత్రానిలాతిరయ పత్రాభిరామ గుణ మిత్రామరీ సమ వధూః
కు త్రాసహీన మణి చిత్రాకృతి స్ఫురిత పుత్రాది దాన నిపుణా ॥
పద విభాగము:
యత్ర, ఆశయః, లగతి, తత్ర, అగజా, వసతు, కుత్రాపి, నిస్తుల, శుకా, సుత్రామ, కాల,
ముఖ, సత్రాసక, ప్రకర, సుత్రాణకారి, చరణా, ఛత్రానిలాతిరయ
(ఛత్ర + అనిల + అతిరయ),
పత్రాభిరామ (పత్ర + అభిరామ), గుణ,
మిత్రామరీసమ (మిత్ర + అమరీసమ), వధూః, కుత్రాసహీన (కుత్రాస + హీన), మణి, చిత్రాకృతి, స్ఫురిత, పుత్రాది
(పుత్ర + ఆది), దాన, నిపుణా.
అన్వయము:
సుత్రామ కాల ముఖ సత్రాసక ప్రకర సుత్రాణకారి చరణా, ఛత్రానిలాతిరయ
పత్రాభిరామ గుణ మిత్రామరీసమ వధూః, కుత్రాసహీన మణి చిత్రాకృతి స్ఫురిత పుత్రాది దాన నిపుణా, నిస్తుల
శుకా అగజా, యత్ర
ఆశయః లగతి, తత్ర
కుత్రాపి వసతు.
ప్రతి పదార్థము:
సుత్రామ = ఇంద్రుడు, కాల = యముడు, ముఖ =
మొదలైన, సత్రాసక
= భయపడి ఉన్నవారి, ప్రకర
= సమూహాన్ని, సుత్రాణకారి
= సమర్థంగా రక్షించే,
చరణా = పాదాలు గలది,
ఛత్ర = గొడుగు యొక్క,
అనిల = గాలిచేత,
అతిరయ = పెరిగిన వేగం గల, పత్ర = వాహనం (లేదా రెక్కలు/వేగం) గలది, అభిరామ గుణ
= మనోజ్ఞమైన లక్షణాలు గల,
మిత్ర = చెలులైన,
అమరీసమ = దేవతా స్త్రీలతో సమానమైన, వధూః = వనితలు గలది, కుత్రాస-హీన
= నింద్యమైన భయం లేని,
మణి చిత్రాకృతి = రత్నాల బొమ్మల వంటి ఆకృతి గల (లేదా, కుత్రాస =
చెడ్డదైన భయాన్ని, హన్
= ధ్వంసంచేసే, మణి
= ఉత్తములైన, విచిత్రాకృతి
= చిత్రమైన స్వరూపంతో,
స్ఫురిత = ముద్దులొలికే), పుత్ర+ఆది = పుత్ర సంతానాన్నీ, ఇంకా ఇతర
సంపదలను, దాన
నిపుణా = ప్రసాదించటంలో సామర్థ్యం గలది అయిన, నిస్తుల = సాటిలేని, శుకా =
చిలుకతో కూడిన, అగజా
= పార్వతీదేవి, యత్ర
= ఎచ్చటైతే, ఆశయః
= ఆమె హృదయం, లగతి
= లగ్నమౌతుందో, తత్ర = అక్కడ, కుత్ర+అపి
= మరెక్కడైనా, వసతు
= ఉండుగాక!
తాత్పర్యము:
ఇంద్రుడు, యముడు మొదలైన భయపడిన దేవతా సమూహాన్ని సమర్థంగా రక్షించే
పాదాలు గలది, గొడుగు
నుండి వచ్చే గాలి చేత వేగం పెరిగిన వాహనం గలది, మనోజ్ఞమైన లక్షణాలు గల దేవతా
స్త్రీలతో సమానమైన చెలికత్తెలు గలది, నింద్యమైన భయం లేని, రత్నాల
బొమ్మల వంటి ఆకృతితో ప్రకాశించే పుత్ర సంతానాన్నీ, ఇతర సంపదలను ప్రసాదించడంలో
సమర్థురాలు అయిన, సాటిలేని
చిలుకతో కూడిన పార్వతీదేవి,
ఆమె హృదయం ఎక్కడ లగ్నమౌతుందో, అక్కడే ఆమె
నివసించుగాక!( భక్తుల హృదయాలలో నివసించాలని విన్నపం)
విశేషములు:
ఈ శ్లోకంలో కవి పార్వతీదేవి యొక్క రక్షణా శక్తిని, ఆమె
పరివారాన్ని, మరియు
భక్తులకు పుత్రాది సంపదలను ప్రసాదించే ఆమె దయను వర్ణించారు.
- రక్షణ
శక్తి:
సుత్రామ కాల ముఖ సత్రాసకప్రకర సుత్రాణకారి చరణా అనే వర్ణన ఆమె పాదాలు ఇంద్రుడు, యముడు వంటి దేవతలు సైతం
భయపడినప్పుడు వారిని రక్షించగలవని, ఆమె సర్వశక్తిమత్త్వాన్ని
చాటుతుంది.
- పరివారం
మరియు సౌందర్యం: ఛత్రానిలాతిరయ పత్రాభిరామ గుణ మిత్రామరీ సమ
వధూః ఆమె దేవతా స్త్రీలతో సమానమైన, సుగుణాలతో కూడిన చెలికత్తెలు
కలిగినదని, ఆమె పరివార వైభవాన్ని సూచిస్తుంది. 'ఛత్రానిలాతిరయ పత్రాభిరామ' అన్నది
ఆమె వాహనం యొక్క వేగాన్ని లేదా ఆమె శక్తి సామర్థ్యాలను సూచించేది కావచ్చు.
- పుత్ర, సంపద
ప్రదానం:
కుత్రాసహీన మణి చిత్రాకృతి స్ఫురిత పుత్రాది దాన
నిపుణా
అనే వర్ణన ఆమె పుత్రసంతానాన్ని, ఇతర
సంపదలను ప్రసాదించడంలో నేర్పరి అని, ఆ సంతానం భయం లేని ఉత్తమ
గుణాలు కలిగి,
రత్నాల వలె ప్రకాశిస్తారని సూచిస్తుంది. ఇది ఆమె
మాతృత్వాన్ని,
వరదాయినిత్వాన్ని తెలియజేస్తుంది.
- ప్రియమైన
శుకం (చిలుక): నిస్తుల శుకా అని
పేర్కొనడం ద్వారా ఆమెకు ఒక సాటిలేని, అందమైన చిలుక తోడుగా ఉందని, అది
ఆమెకు ఎంతో ప్రీతిపాత్రమైనదని సూచిస్తుంది.
- భక్తుని
ఆకాంక్ష: 'యత్ర ఆశయో లగతి తత్రాగజా వసతు కుత్రాపి' అనే వాక్యం భక్తుడి
మనస్సు అమ్మవారి పట్ల లగ్నమైతే, ఆమె ఎక్కడ ఉన్నా సరే అక్కడకు
రాగలదని, భక్తుడి భక్తిని బట్టి ఆమె అనుగ్రహం ఉంటుందని సూచిస్తుంది. ఇది భక్తుని
చిత్త ఏకాగ్రతను,
అచంచలమైన భక్తిని తెలియజేస్తుంది.
ఈ శ్లోకం పార్వతీదేవిని ఒక రక్షకురాలిగా, అనుగ్రహశాలినిగా, మరియు
భక్తులకు సర్వ శుభాలను ప్రసాదించే శక్తిగా కీర్తిస్తుంది.
శ్లోకం 12
శ్లో॥ కూలాతిగామి భయ తూలావళిజ్వలనకీలా నిజస్తుతి విధా
కోలాహలక్షపిత
కాలామరీ కుశల కీలాల పోషణ నభా |
స్థూలాకుచే జలద నీలాకచే కలిత లీలా
కదంబ విపినే
శూలాయుధప్రణతి శీలా విభాతు హృది శైలాధి రాజ తనయా ॥
పద విభాగము:
కూల-అతిగామి, భయ-తూల-ఆవళి-జ్వలన-కీలా (కూల +
అతిగామి + భయ + తూల + ఆవళి + జ్వలన + కీలా), నిజస్తుతి, విధా, కోలాహల, క్షపిత, కాల, అమరీ, కుశల, కీలాల, పోషణ, నభా, స్థూలాకుచే
(స్థూల + కుచే), జలద, నీలాకచే
(నీల + కచే), కలిత, లీలా, కదంబ, విపినే, శూలాయుధ, ప్రణతిశీలా, విభాతు, హృది, శైలాధి, రాజ, తనయా.
అన్వయము:
కూలాతిగామి భయతూలావళిజ్వలనకీలా నిజస్తుతివిధా, కోలాహలక్షపిత
కాలామరీ కుశల కీలాల పోషణ నభా, స్థూలాకుచే, జలద నీలాకచే, కదంబవిపినే
కలిత లీలా, శూలాయుధ
ప్రణతిశీలా శైలాధిరాజ తనయా,
హృది విభాతు.
ప్రతి పదార్థము:
కూల-అతిగామి = హద్దు మీరిన, మిక్కిలి, భయ-తూల-ఆవళి
= భయమనే దూది రాశికి,
జ్వలన కీలా = అగ్నిశిఖ వంటిదైన, నిజస్తుతి విధా = తన యొక్క స్తోత్ర
పద్ధతి గలది, కోలాహల
= కష్టాల కలకలముతో, క్షపిత కాల = కాలం గడిపిన, అమరీ =
దేవతా స్త్రీలకు, కుశలీ
= క్షేమమనే, కీలాల
= నీటిని, పోషణ
= వృద్ధిపరచే, నభా
= శ్రావణ మేఘం లాంటిది,
కుచే = స్తన విషయంలో,
స్థూలా = భారం కలది (పెద్ద స్తనాలు కలది), కచే = కురుల విషయంలో, జలద నీలా =
మేఘాలవలె నల్లనైనది,
కదంబవిపినే = కడిమి చెట్లతోపులో, కలిత లీలా = విహారం కలది, శూలాయుధ =
శూలాన్ని ఆయుధంగా ధరించే శివుడికి, ప్రణతిశీలా = నమస్కరించే మంచి నడవడి
గలది అయిన, శైలాధిరాజ
తనయా = హిమవంతుడి కూతురైన పార్వతి, హృది = నా హృదయంలో, విభాతు =
వెలుగొందు గాక!
తాత్పర్యము:
హద్దు మీరిన భయమనే దూదిరాశులకు అగ్నిశిఖ వంటి తన స్తోత్ర
పద్ధతి గలది, కష్టాల
కలకలముతో కాలం గడిపిన దేవతా స్త్రీలకు క్షేమమనే నీటిని వృద్ధిపరచే
శ్రావణ మేఘం వంటిది,
పెద్ద స్తనాలు కలది,
మేఘాల వలె నల్లని కురులు కలది, కడిమి చెట్లతోపులో విహారం కలది, శూలాన్ని
ఆయుధంగా ధరించే శివుడికి నమస్కరించే మంచి నడవడి గలది అయిన హిమవంతుడి కూతురు
పార్వతీదేవి, నా
హృదయంలో ప్రకాశించు గాక!
విశేషములు:
ఈ శ్లోకంలో పార్వతీదేవి భక్తుల భయాలను పోగొట్టే శక్తి, దేవతలకు
ఆశ్రయమిచ్చే కరుణ, ఆమె
సౌందర్యం, మరియు
శివ భక్తి వంటి గుణాలు వర్ణించబడ్డాయి.
- భయ
నాశిని:
కూలాతిగామి భయతూలావళిజ్వలనకీలా నిజస్తుతి విధా అనే ఉపమానం అత్యంత శక్తివంతమైనది. భయం అనేది దూదిరాశి వలె సులభంగా
అంటుకొని వ్యాపించేది. అలాంటి భయరాశులను అమ్మవారి స్తోత్ర పద్ధతి, అంటే
ఆమె నామాన్ని స్మరించడం లేదా ఆమెను కీర్తించడం, అగ్నిశిఖ వలె
దహించివేస్తుందని సూచిస్తుంది.
- కరుణామయి, పోషకురాలు: కోలాహలక్షపిత కాలామరీ కుశల కీలాల పోషణ నభా అని
వర్ణించడం ద్వారా,
దేవతలు కష్టాలతో కాలం గడిపినప్పుడు, వారికి
క్షేమమనే జలాన్ని వర్షించి, పోషించే శ్రావణ మేఘం వలె ఆమె ఉంటుందని
తెలుపుతుంది. ఇది ఆమె కరుణను, రక్షణా స్వభావాన్ని
తెలియజేస్తుంది.
- సౌందర్య
వర్ణన:
స్థూలాకుచే జలద నీలాకచే కలిత లీలా కదంబ విపినే అనే వర్ణన ఆమె సౌందర్యాన్ని, ముఖ్యంగా ఆమె స్తనాలను, కురుల
రంగును వర్ణిస్తుంది. కడిమి వనంలో ఆమె విహారం ఆమె లీలావినోదాన్ని
సూచిస్తుంది.
- శివ
భక్తి:
శూలాయుధప్రణతి శీలా ఆమె
శివుని పట్ల అత్యంత భక్తిని, వినయాన్ని కలిగి ఉందని, అది
ఆమె సద్గుణాలలో ఒకటి అని తెలియజేస్తుంది.
- హృదయ
నివాసి:
చివరగా, హృది విభాతు శైలాధిరాజ తనయా అనే ప్రార్థన భక్తుడు అమ్మవారి దివ్య రూపాన్ని, ఆమె
గుణాలను తన హృదయంలో స్థిరంగా నిలుపుకోవాలని, ఆమె అక్కడ
ప్రకాశించాలని కోరుకుంటున్నాడు. ఇది నిరంతర ధ్యానాన్ని, భక్తిని
సూచిస్తుంది.
శ్లోకం 13
శ్లో॥ ఇంధాన కీరమణిబద్ధా భవే హృదయబన్ధా వతీవ రసికా |
సన్ధావతీ భువన
సన్ధారణే ప్యమృత సిన్ధా వుదార నిలయా |
గన్ధానుభావ
ముహురన్ధాలి పీత కచబగ్ధా సమర్పయతు మే |
శం ధామభాను మపి రున్ధాన మాశు పద సన్ధాన మప్యనుగతా ॥
పద విభాగము:
ఇంధాన, కీర,
మణిబద్ధా, భవే, హృదయబద్ధా
(హృదయ + బద్ధా), అతీవ, రసికా, సన్ధావతీ,
భువన, సంధారణే, అపి, అమృత, సింధౌ, ఉదార, నిలయా, గన్ధ (గంధ),
అనుభావ, ముహుః, అంధాలి (అంధ + అళి), పీత,
కచబంధా (కచ + బంధా),
సమర్పయతు, మే, శం, ధామభానుమ్
(ధామ + భానుమ్), అపి, రుంధానం, ఆశు, పద, సంధానమ్, అపి, అనుగతా.
అన్వయము:
ఇంధాన కీరమణిబద్ధా, భవే హృదయబద్ధా అతీవ రసికా, అమృతసింధౌ
ఉదారనిలయా అపి భువన సంధారణే సన్ధావతీ, గంధానుభావ
ముహురంధాలి పీత కచబంధా,
ధామభానుమపి రుంధానం,
ఆశు పద సంధానం అప్యనుగతా, మే శం సమర్పయతు.
ప్రతి పదార్థము:
ఇంధాన = ముచ్చటైన, కీర = చిలుక, మణిబంధా =
ముంజేతి మీద ఉన్నది,
భవే = ప్రేమపాత్రుడైన శివుడి పట్ల, హృదయబద్ధా = హృదయం లగ్నమై ఉన్నది, అతీవ =
మిక్కిలి, రసికా
= ప్రేమానురాగాలు కలది,
అమృతసింధౌ = అమృత సముద్రంలో, ఉదార నిలయా అపి = ఉత్తమ నివాసం ఉన్నప్పటికీ, భువన =
(భక్త) లోకం యొక్క,
సంధారణే = చిత్తాన్ని ఈశ్వరాయత్తం చేయటంలో, సన్ధావతీ =
సన్నిహిత సంబంధం కలది, గంధ = సుగంధ పరిమళాల, అనుభావ = ప్రభావం వల్ల, ముహుః =
మాటిమాటికీ, అంధ
= కళ్లు మూతలుపడిన,
అళి = తుమ్మెదల వల్ల,
పీత = పచ్చబడిన,
కచబంధా = గొప్ప కొప్పు గలది, ధామః = తేజః ప్రభావం చేత, భానుం అపి = సూర్యుణ్ణి కూడ, రుంధానం =
అడ్డగించేది, ఆశుపద
= ఆశుకవితను, సంధానం
అపి = ప్రసాదించటంలో కూడ,
అనుగతా = తగిన (సామర్థ్యం కలది) అయిన పార్వతి, మే = నాకు, శం =
శుభాన్నీ, సామర్థ్యాన్ని, సమర్పయతు =
అనుగ్రహించును గాక!
తాత్పర్యము:
ముంజేతిపై ముచ్చటైన చిలుకను ధరించినది, ప్రేమపాత్రుడైన
శివుడి పట్ల మిక్కిలి అనురాగం కలది, అమృత సముద్రంలో ఉత్తమ నివాసం
ఉన్నప్పటికీ, భక్తలోకం
యొక్క చిత్తాన్ని ఈశ్వరాయత్తం చేయటంలో సన్నిహిత సంబంధం కలది, సుగంధ
పరిమళాల ప్రభావం వల్ల మాటిమాటికీ కళ్లు మూతలుపడిన తుమ్మెదల వల్ల పచ్చబడిన గొప్ప
కొప్పు గలది, తన
తేజస్సుతో సూర్యుణ్ణి కూడా అడ్డగించేది, ఆశుకవితను ప్రసాదించడంలో కూడా
సామర్థ్యం కలది అయిన పార్వతీదేవి, నాకు శుభాన్నీ, సామర్థ్యాన్ని అనుగ్రహించును గాక!
విశేషములు:
ఈ శ్లోకంలో కవి పార్వతీదేవి యొక్క సౌందర్యం, శివుని
పట్ల ఆమెకున్న అనురాగం,
ఆమె దివ్యత్వం,
మరియు భక్తులకు శుభాన్ని, ఆశుకవిత్వ సామర్థ్యాన్ని ప్రసాదించే శక్తిని వర్ణించారు.
- చిలుకతో
అనుబంధం:
ఇంధాన కీరమణిబద్ధా ఆమె
ముంజేతిపై ముచ్చటైన చిలుకను కలిగి ఉండటం, ఆమె లీలావినోదాన్ని, ప్రకృతితో
ఆమెకున్న అనుబంధాన్ని సూచిస్తుంది.
- శివ
ప్రేమ:
భవే హృదయబద్ధా అతీవ రసికా అనే
వర్ణన శివుని పట్ల ఆమెకున్న అపారమైన ప్రేమను, అనురాగాన్ని స్పష్టం
చేస్తుంది.
- భువన
సంధారణ శక్తి: అమృత సింధౌ ఉదారనిలయా అపి భువన సంధారణే
సనావతీ
ఆమె అమృత సముద్రంలో నివసించినప్పటికీ, భక్తుల
చిత్తాన్ని భగవంతునిపై నిలపడంలో కీలక పాత్ర పోషిస్తుందని, వారికి
మార్గదర్శకత్వం వహిస్తుందని సూచిస్తుంది.
- కేశ
సౌందర్యం:
గంధానుభావ ముహురంధాలి పీత కచబంధా ఆమె కేశబంధంలోని సుగంధ పరిమళాల వల్ల తుమ్మెదలు కళ్లు మూతలుపడి
వాలిపోతున్నాయని,
ఆమె కేశాల సౌందర్యం, సువాసన అద్భుతమైనవని
తెలియజేస్తుంది.
- తేజస్సు
మరియు వాక్ శక్తి: ధామభానుమపి రుంధానం ఆమె
తేజస్సు సూర్యుణ్ణి కూడా మించిపోతుందని, ఆమె దివ్య కాంతికి ప్రతీక. ఆశు పద సంధానం అప్యనుగతా ఆమె ఆశుకవిత్వ సామర్థ్యాన్ని
ప్రసాదించగలదని,
వాగ్దేవతా స్వరూపిణి అని సూచిస్తుంది.
- ప్రార్థన: మే శం సమర్పయతు అనే ప్రార్థన భక్తుడికి సర్వ శుభాలను, సామర్థ్యాన్ని
ప్రసాదించమని అమ్మవారిని వేడుకుంటున్నాడు. ఈ శ్లోకం పార్వతీదేవిని
సౌందర్యవతిగా,
శివ ప్రియురాలిగా, భక్తులకు వరాలు ప్రసాదించే
తల్లిగా, మరియు జ్ఞానం,
వాగ్ధారలను అనుగ్రహించే శక్తిగా కీర్తిస్తుంది.
అంబాష్టకము సంపూర్ణమయినది.
No comments:
Post a Comment