భగవన్మానసపూజా స్తోత్రం ( 10 శ్లోకాలు)

 

శ్రీ శంకరాచార్య స్తోత్ర సర్వస్వమ్ –

                                                భగవన్మానసపూజా స్తోత్రం  ( 10 శ్లోకాలు)

                          ( పదవిభాగము, అన్వయము, ప్రతి పదార్థము, తాత్పర్యము,విశేషములతో)

                                                                          -ఆచార్య తాడేపల్లి పతంజలి

---

ఈ భగవన్మానసపూజ స్తోత్రం భక్తుడు శ్రీకృష్ణుడిని తన హృదయం అనే పద్మంలో మానసికంగా ఆవాహన చేసుకొని, పాద్యం, అర్ఘ్యం, ఆచమనం, స్నానం, వస్త్రధారణ, ధూప-దీపాలు, నైవేద్యం, తాంబూలం, పుష్పాంజలి, ప్రదక్షిణలు, నమస్కారం వంటి సమస్త ఉపచారాలతో పూజించి, చివరగా లోపాలకు క్షమాపణ కోరి, ఆ స్వామి లీలలను స్మరిస్తూ ధ్యానించే విధానాన్ని వివరిస్తుంది. ఇది శ్రీకృష్ణుని రూప, లీలా మాధుర్యాన్ని వర్ణిస్తూ, భక్తుడికి అంతర్గత భక్తిని పెంపొందించే అద్భుతమైన మానసిక పూజా విధానం.

భగవన్మానసపూజా

శ్లోకం 1

హృదంభోజే కృష్ణః సజలజలదశ్యామలతనుః

సరోజాక్షః స్రగ్వీ ముకుటకటకాద్యాభరణవాన్ |

శరద్రాకానాథప్రతిమవదనః శ్రీమురళికాం

వహన్ ధ్యేయో గోపీగణపరివృతః కుంకుమచితః || 1 ||

పదవిభాగము

హృదంభోజే (హృత్ + అంభోజే), కృష్ణః, సజలజలదశ్యామలతనుః, సరోజాక్షః, స్రగ్వీ, ముకుటకటకాద్యాభరణవాన్ (ముకుట + కటక + ఆది + ఆభరణవాన్), శరద్రాకానాథప్రతిమవదనః (శరత్ + రాకా + నాథ + ప్రతిమ + వదనః), శ్రీమురళికాం, వహన్, ధ్యేయః, గోపీగణపరివృతః, కుంకుమచితః.

అన్వయము

సజలజలదశ్యామలతనుః, సరోజాక్షః, స్రగ్వీ, ముకుటకటకాద్యాభరణవాన్, శరద్రాకానాథప్రతిమవదనః, శ్రీమురళికాం వహన్, గోపీగణపరివృతః, కుంకుమచితః కృష్ణః హృదంభోజే ధ్యేయః.

ప్రతి పదార్థము

సజలజలదశ్యామలతనుః = నీరున్న మేఘం వలె నల్లని శరీరం కలవాడు, సరోజాక్షః = పద్మాల వంటి కన్నులు కలవాడు, స్రగ్వీ = పూలమాల ధరించినవాడు, ముకుటకటకాద్యాభరణవాన్ = కిరీటం, కంకణాలు మొదలైన ఆభరణాలు కలవాడు, శరద్రాకానాథప్రతిమవదనః = శరత్కాల పూర్ణిమ చంద్రునితో సమానమైన ముఖం కలవాడు, శ్రీమురళికాం = శ్రేష్ఠమైన మురళిని, వహన్ = ధరించినవాడు, గోపీగణపరివృతః = గోపికల సమూహంచే చుట్టబడినవాడు, కుంకుమచితః = కుంకుమ పూయబడినవాడు ఐన, కృష్ణః = కృష్ణుడు, హృదంభోజే = హృదయం అనే పద్మంలో, ధ్యేయః = ధ్యానింపదగినవాడు.

తాత్పర్యము

నీరున్న మేఘం వలె నల్లని శరీరం, పద్మాల వంటి కన్నులు, పూలమాల, కిరీటం, కంకణాలు మొదలైన ఆభరణాలతో, శరత్కాల పూర్ణిమ చంద్రునితో సమానమైన ముఖం కలిగి, శ్రేష్ఠమైన మురళిని ధరించి, గోపికల సమూహంచే చుట్టబడి, కుంకుమ పూయబడిన శ్రీకృష్ణుని హృదయం అనే పద్మంలో ధ్యానించాలి..

విశేషములు

ఈ శ్లోకం మానసిక పూజకు ముందు శ్రీకృష్ణుని యొక్క ధ్యాన శ్లోకం. ఇక్కడ కృష్ణుని శారీరక సౌందర్యం, ఆయన ఆభరణాలు, ఆయన చుట్టూ ఉండే పరివారం (గోపికలు) వర్ణించబడ్డాయి. ఈ వర్ణన భక్తుడు తన మనస్సులో కృష్ణుని రూపాన్ని స్పష్టంగా నిలబెట్టుకోవడానికి సహాయపడుతుంది. 'హృదంభోజే' అనేది హృదయాన్ని పద్మంగా భావించి అందులో దేవుడిని స్థాపించడం అనేది భారతీయ పూజా సంప్రదాయంలో ఒక సాధారణ భావన.

---

శ్లోకం 2

పయోంభోధేర్ద్వీపాన్మమ హృదయమాయాహి భగవన్--

మణీవ్రాతభ్రాజత్కనకవరపీఠం భజ హరే |

సుచిహ్నౌ తే పాదౌ యదుకులజ నేనేజ్మి సుజలై--

ర్గృహాణేదం దూర్వాఫలజలవదర్ఘ్యం మురరిపో || 2 ||

పదవిభాగము

పయోంభోధేర్ద్వీపాన్మమ (పయస్ + అంభోధేః + ద్వీపాత్ + మమ), హృదయమ్ + ఆయాహి, భగవన్, మణివ్రాతభ్రాజత్కనకవరపీఠం (మణి + వ్రాత + భ్రాజత్ + కనక + వర + పీఠం), భజ, హరే, సుచిహ్నౌ, తే, పాదౌ, యదుకులజ, నేనేజ్మి, సుజలైః (సు + జలైః), గృహాణ, ఇదం, దూర్వాఫలజలవత్ (దూర్వా + ఫల + జలవత్), అర్ఘ్యం, మురరిపో.

అన్వయము

భగవన్, హరే, మురరిపో, యదుకులజ, పయోంభోధేర్ద్వీపాత్ మమ హృదయం ఆయాహి. మణివ్రాతభ్రాజత్కనకవరపీఠం భజ. సుచిహ్నౌ తే పాదౌ నేన సుజలైః ఇజ్మి. దూర్వాఫలజలవత్ ఇదం అర్ఘ్యం గృహాణ.

ప్రతి పదార్థము

భగవన్ = భగవంతుడా, హరే = హరీ, మురరిపో = మురాసురుని సంహరించినవాడా, యదుకులజ = యదుకులంలో పుట్టినవాడా, పయోంభోధేర్ద్వీపాత్ = పాలసముద్రం మధ్యలోని ద్వీపం నుండి, మమ = నా యొక్క, హృదయం = హృదయాన్ని, ఆయాహి = రమ్ము, మణివ్రాతభ్రాజత్కనకవరపీఠం = మణుల సమూహంచే ప్రకాశించే బంగారు శ్రేష్ఠమైన సింహాసనాన్ని, భజ = ఆశ్రయించు, సుచిహ్నౌ = శుభమైన గుర్తులున్న, తే = నీ యొక్క, పాదౌ = పాదాలను,  సుజలైః = మంచి నీళ్లతో, నేనేజ్మి = కడుగుచున్నాను, దూర్వాఫలజలవత్ = గరిక, పండ్లు, జలం కలిపినట్లున్న, ఇదం = ఈ, అర్ఘ్యం = అర్ఘ్యాన్ని, గృహాణ = స్వీకరించు.

తాత్పర్యము

ఓ భగవంతుడా, హరీ, మురాసురుని సంహరించినవాడా, యదుకులంలో పుట్టినవాడా! పాలసముద్రం మధ్యనున్న ద్వీపం నుండి నా హృదయానికి దయచేయుము. మణుల కాంతితో వెలిగే బంగారు సింహాసనంపై ఆసీనుడవు కమ్ము. శుభలక్షణాలతో కూడిన నీ పాదాలను నేను మంచి నీళ్లతో కడుగుచున్నాను. గరిక, పండ్లు, జలం కలిపి ఇచ్చే ఈ అర్ఘ్యాన్ని స్వీకరించు.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం భగవంతుడిని మనస్సులోకి ఆహ్వానించి, ఆయనకు సింహాసనం సమర్పించి, పాదప్రక్షాళన, అర్ఘ్యప్రదానం వంటి ప్రారంభ ఉపచారాలను మానసికంగా చేయడాన్ని వివరిస్తుంది. 'పయోంభోధేర్ద్వీపాత్' అనేది క్షీరసాగరంలో శ్రీమన్నారాయణుడి నివాసాన్ని సూచిస్తుంది. 'మురరిపో', 'యదుకులజ' వంటి సంబోధనలు కృష్ణుని వివిధ నామాలను గుర్తుచేస్తాయి.

---

శ్లోకం 3

త్వమాచామోపేంద్ర త్రిదశసరిదంభో౽తిశిశిరం

భజస్వేమం పంచామృతఫలరసాప్లావమఘహన్ |

ద్యునద్యాః కాళింద్యా అపి కనకకుంభస్థితమిదం

జలం తేన స్నానం కురు కురు కురుష్వాచమనకమ్ || 3 ||

పదవిభాగము

త్వమ్, ఆచామ, ఉపేంద్ర, త్రిదశసరిదంభః (త్రిదశ + సరిత్ + అంభః) + అతిశిశిరం, భజస్వ, ఇమం, పంచామృతఫలరసాప్లావమ్ (పంచామృత + ఫల + రస + ఆప్లావమ్), అఘహన్, ద్యునద్యాః, కాళింద్యాః, అపి, కనకకుంభస్థితమ్ (కనక + కుంభ + స్థితమ్) + ఇదం, జలం, తేన, స్నానం, కురు, కురు, కురుష్వా (కురుష్వ + ఆచమనకమ్.

అన్వయము

ఉపేంద్ర, అఘహన్, త్వం అతిశిశిరం త్రిదశసరిదంభః ఆచామ. ఇమం పంచామృతఫలరసాప్లావం భజస్వ. ద్యునద్యాః అపి కాళింద్యాః కనకకుంభస్థితం ఇదం జలం తేన స్నానం కురు. ఆచమనకమ్ కురుష్వ.

ప్రతి పదార్థము

ఉపేంద్ర = ఉపేంద్రా (వామనుని అవతారం), అఘహన్ = పాపాలను హరించువాడా, త్వం = నీవు, అతిశిశిరం = అత్యంత చల్లని, త్రిదశసరిదంభః = గంగానది జలాన్ని, ఆచామ = ఆచమించుము, ఇమం = ఈ, పంచామృతఫలరసాప్లావం = పంచామృతాలతో, పండ్ల రసాలతో కూడిన అభిషేకాన్ని, భజస్వ = స్వీకరించుము, ద్యునద్యాః = గంగానది యొక్క, అపి = మరియు, కాళింద్యాః = యమునానది యొక్క, కనకకుంభస్థితం = బంగారు కలశాలలో ఉన్న, ఇదం = ఈ, జలం = జలంతో, తేన = దానితో, స్నానం = స్నానాన్ని, కురు = చేయుము, అచమనకమ్ = తిరిగి ఆచమనాన్ని, కురుష్వ = చేయుము.

తాత్పర్యము

ఓ ఉపేంద్రా, పాపాలను హరించువాడా! అత్యంత చల్లని గంగానది జలంతో ఆచమనం చేయుము. పంచామృతాలతో, పండ్ల రసాలతో కూడిన ఈ అభిషేకాన్ని స్వీకరించుము. గంగానది మరియు యమునానది యొక్క బంగారు కలశాలలో ఉన్న జలంతో స్నానం చేయుము, ఆ తర్వాత తిరిగి ఆచమనం చేయుము.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం భగవంతుడికి ఆచమనం, పంచామృత అభిషేకం, గంగా-యమునా జలాలతో స్నానం చేయడాన్ని వివరిస్తుంది. 'ఉపేంద్ర', 'అఘహన్' వంటి సంబోధనలు విష్ణువు యొక్క వివిధ మహిమలను సూచిస్తాయి. మానసిక పూజలో, భౌతికంగా నీరు, పంచామృతాలు లేకపోయినా, భక్తుడు తన మనస్సులో వీటిని సమర్పిస్తున్నట్లు భావన చేస్తాడు.

---

శ్లోకం 4

తటిద్వర్ణే వస్త్ర భజ విజయకాంతాధిహరణ

ప్రలంబారిభ్రాతర్మృదులముపవీతం కురు గళే |

లలాటే పాటీరం మృగమదయుతం ధారయ హరే

గృహాణేదం మాల్యం శతదళతులస్యాదిరచితమ్ || 4 ||

పదవిభాగము

తటిద్వర్ణే, వస్త్ర, భజ, విజయకాంతాధిహరణ, ప్రలంబారిభ్రాతర్ (ప్రలంబ + అరి + భ్రాతః), మృదులమ్ + ఉపవీతం, కురు, గళే, లలాటే, పాటీరం, మృగమదయుతం, ధారయ, హరే, గృహాణ, ఇదం, మాల్యం, శతదళతులస్యాదిరచితమ్ (శతదళ + తులసి + ఆది + రచితమ్).

అన్వయము

విజయకాంతాధిహరణ, ప్రలంబారిభ్రాతర్, హరే! తటిద్వర్ణే వస్త్ర భజ. మృదులం ఉపవీతం గళే కురు. మృగమదయుతం పాటీరం లలాటే ధారయ. శతదళతులస్యాదిరచితం ఇదం మాల్యం గృహాణ.

ప్రతి పదార్థము

విజయకాంతాధిహరణ = విజయం అనే కాంతను హరించువాడా (శ్రీకృష్ణుని), ప్రలంబారిభ్రాతర్ = ప్రలంబ అనే రాక్షసుని శత్రువైన బలరాముని తమ్ముడా (కృష్ణుని), హరే = హరీ, తటిద్వర్ణే = మెరుపు రంగులో ఉన్న, వస్త్ర = వస్త్రాన్ని, భజ = ధరించుము, మృదులం = మృదువైన, ఉపవీతం = యజ్ఞోపవీతాన్ని, గళే = కంఠంలో, కురు = ధరించుము, లలాటే = నుదుట, పాటీరం = చందనాన్ని, మృగమదయుతం = కస్తూరితో కూడిన, ధారయ = ధరించుము, శతదళతులస్యాదిరచితమ్ = వంద రేకుల పద్మాలు, తులసి మొదలైన వాటితో కూర్చబడిన, ఇదం = ఈ, మాల్యం = మాలను, గృహాణ = స్వీకరించుము.

తాత్పర్యము

ఓ విజయం అనే కాంతను హరించువాడా, ప్రలంబ రాక్షసుని శత్రువైన బలరాముని తమ్ముడా, హరీ! మెరుపు రంగు వస్త్రాన్ని ధరించుము. మృదువైన యజ్ఞోపవీతాన్ని కంఠంలో ధరించుము. కస్తూరితో కూడిన చందనాన్ని నుదుట ధరించుము. వంద రేకుల పద్మాలు, తులసి మొదలైన వాటితో కూర్చబడిన ఈ మాలను స్వీకరించుము.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం భగవంతుడికి వస్త్రాలు (మెరుపు రంగు - పీతాంబరం), యజ్ఞోపవీతం, చందనం, పుష్పమాలలు సమర్పించడాన్ని వివరిస్తుంది. 'విజయకాంతాధిహరణ', 'ప్రలంబారిభ్రాతర్' వంటి సంబోధనలు కృష్ణుని విజయాలను, బలరాముడితో ఆయన సంబంధాన్ని గుర్తుచేస్తాయి. మానసిక పూజలో ఈ వస్తువులను మనసులో సమర్పిస్తూ, భక్తుడు భగవంతుని అలంకరణను భావిస్తాడు.

---

శ్లోకం 5

దశాంగం ధూపం సద్వరద చరణాగ్రే౬ర్పితమిదం

ముఖం దీపేనేందుప్రభవరజసం దేవ కలయే |

ఇమౌ పాణీ వాణీపతినుత సకర్పూరరజసా

విశోధ్యాగ్రే దత్తం సలిలమిదమాచామ నృహరే || 5 ||

పదవిభాగము

దశాంగం, ధూపం, సద్వరద, చరణాగ్రే (చరణ + అగ్రే), అర్పిత్వం + ఇదం, ముఖం, దీపేన + ఇందుప్రభవరజసం (ఇందు + ప్రభవ + రజసం), దేవ, కలయే, ఇమౌ, పాణీ, వాణీపతినుత, సకర్పూరరజసా (స + కర్పూర + రజసా), విశోధ్య + అగ్రే, దత్తం, సలిలం + ఇదం + ఆచామ, నృహరే.

అన్వయము

సద్వరద, దేవ, వాణీపతినుత, నృహరే! ఇదం దశాంగం ధూపం చరణాగ్రే అర్పిత్వం. ఇందుప్రభవరజసం ముఖం దీపేన కలయే. సకర్పూరరజసా ఇమౌ పాణీ విశోధ్య. అగ్రే దత్తం ఇదం సలిలం ఆచామ.

ప్రతి పదార్థము

సద్వరద = మంచి వరాలను ఇచ్చువాడా, దేవ = దేవా, వాణీపతినుత = బ్రహ్మచేత స్తుతింపబడినవాడా, నృహరే = నరసింహుడా, ఇదం = ఈ, దశాంగం = పది ద్రవ్యాలతో కూడిన, ధూపం = ధూపాన్ని, చరణాగ్రే = పాదాల ముందు, అర్పిత్వం = సమర్పించుచున్నాను, ఇందుప్రభవరజసం = చంద్రుని కాంతి వంటి తెల్లని కాంతిగల, ముఖం = ముఖాన్ని, దీపేన = దీపంతో, కలయే = చూచుచున్నాను, సకర్పూరరజసా = కర్పూరపు పొడితో కూడిన (నీటితో), ఇమౌ = ఈ, పాణీ = రెండు చేతులను, విశోధ్య = శుభ్రపరచుకొని, అగ్రే = ఎదుట, దత్తం = ఇవ్వబడిన, ఇదం = ఈ, సలిలం = నీటిని, ఆచామ = ఆచమించుము.

తాత్పర్యము

ఓ మంచి వరాలను ఇచ్చువాడా, దేవా, బ్రహ్మచేత స్తుతింపబడినవాడా, నరసింహుడా! పది ద్రవ్యాలతో కూడిన ఈ ధూపాన్ని నీ పాదాల ముందు సమర్పిస్తున్నాను. చంద్రుని కాంతి వంటి తెల్లని కాంతిగల నీ ముఖాన్ని దీపంతో చూచుచున్నాను. కర్పూరపు పొడితో చేతులను శుభ్రపరచుకొని, నీ ఎదుట ఉంచిన ఈ జలంతో ఆచమనం చేయుము.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం భగవంతుడికి ధూపం, దీపం సమర్పించడం, ఆయన ముఖాన్ని దర్శించడం, చేతులను శుభ్రపరచుకొని తిరిగి ఆచమనం చేయడాన్ని వివరిస్తుంది. 'దశాంగం ధూపం' అంటే పది రకాల సుగంధ ద్రవ్యాలతో కూడిన ధూపం. 'ఇందుప్రభవరజసం' అనేది దేవుని ముఖం యొక్క కాంతిని వర్ణిస్తుంది. 'వాణీపతినుత' (బ్రహ్మచే స్తుతింపబడినవాడు), 'నృహరే' (నరసింహుడు) వంటి సంబోధనలు విష్ణువు యొక్క వివిధ అవతారాలను, ఆయన మహిమలను గుర్తుచేస్తాయి.

---

శ్లోకం 6

సదా తృప్తాన్నం షడ్రసవదఖిలవ్యంజనయుతం

సువర్ణామత్రే గోఘృతచషకయుక్తే స్థితమిదమ్ |

యశోదాసూనో తత్పరమదయయాశాన సఖిభిః

ప్రసాదం వాంఛద్భిః సహ తదను నీరం పిబ విభో|| 6 ||

పదవిభాగము

సదా, తృప్తాన్నం, షడ్రసవత్ + అఖిలవ్యంజనయుతం (షట్ + రసవత్ + అఖిల + వ్యంజన + యుతం), సువర్ణామత్రే (సువర్ణ + అమాత్రే), గోఘృతచషకయుక్తే (గో + ఘృత + చషక + యుక్తే), స్థితమ్ + ఇదమ్, యశోదాసూనో, తత్ + పరమదయయా + ఆశాన, సఖిభిః, ప్రసాదం, వాంఛద్భిః, సహ, తదను, నీరం, పిబ, విభో.

అన్వయము

యశోదాసూనో, విభో! సదా తృప్తాన్నం, షడ్రసవదఖిలవ్యంజనయుతం, సువర్ణామత్రే గోఘృతచషకయుక్తే స్థితం ఇదం ఆశాన. తత్ పరమదయయా ప్రసాదం వాంఛద్భిః సఖిభిః సహ తదను నీరం పిబ.

ప్రతి పదార్థము

యశోదాసూనో = యశోద కుమారుడా, విభో = సర్వవ్యాపకుడా, సదా = ఎల్లప్పుడూ, తృప్తాన్నం = తృప్తినిచ్చు అన్నం, షడ్రసవదఖిలవ్యంజనయుతం = ఆరు రుచులతో కూడిన అన్ని కూరగాయలతో ఉన్నది, సువర్ణామత్రే = బంగారు పాత్రలో, గోఘృతచషకయుక్తే = ఆవు నెయ్యి ఉన్న కప్పుతో కూడిన, స్థితం = ఉంచబడిన, ఇదం = దీనిని, ఆశాన = భుజించుము, తత్ = అది, పరమదయయా = గొప్ప దయతో, ప్రసాదం = ప్రసాదాన్ని, వాంఛద్భిః = కోరుచున్న, సఖిభిః = స్నేహితులతో, సహ = కూడా, తదను = ఆ తర్వాత, నీరం = నీటిని, పిబ = త్రాగుము.

తాత్పర్యము

ఓ యశోదా కుమారుడా, సర్వవ్యాపకుడా! ఎల్లప్పుడూ తృప్తినిచ్చు, ఆరు రుచులతో కూడిన అన్ని రకాల కూరగాయలతో కూడిన, బంగారు పాత్రలో ఆవు నెయ్యి కప్పుతో ఉన్న ఈ అన్నాన్ని భుజించుము. గొప్ప దయతో ప్రసాదాన్ని కోరుచున్న నీ స్నేహితులతో కలిసి ఆ తర్వాత నీటిని త్రాగుము.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం భగవంతుడికి నైవేద్యం సమర్పించడాన్ని వివరిస్తుంది. షడ్రసోపేతమైన, అన్ని రకాల కూరగాయలతో కూడిన అన్నాన్ని బంగారు పాత్రలో, ఆవు నెయ్యితో సమర్పించడం మానసికంగా భావన చేస్తారు. అంతేకాకుండా, కృష్ణుడు తన స్నేహితులతో కలిసి భుజించడాన్ని, ఆ తర్వాత నీరు త్రాగడాన్ని వర్ణిస్తుంది. ఇది కృష్ణుని లీలలను, ఆయన స్నేహితులతో ఆయనకున్న అనుబంధాన్ని గుర్తుచేస్తుంది.

---

శ్లోకం 7

సచూర్ణం తాంబూలం ముఖశుచికరం భక్షయ హరే

ఫలం స్వాదు ప్రీత్యా పరిమళవదాస్వాదయ చిరమ్ |

సపర్యాపర్యాప్త్య కనకమణిజాతం స్థితమిదం

ప్రదీపైరారార్తిం జలధితనయాక్లిష్ట రుచయే || 7 ||

పదవిభాగము

సచూర్ణం, తాంబూలం, ముఖశుచికరం, భక్షయ, హరే, ఫలం, స్వాదు, ప్రీత్యా, పరిమళవత్ + ఆస్వాదయ, చిరమ్, సపర్యాపర్యాప్త్య (సపర్యా + పర్యాప్త్య), కనకమణిజాతం (కనక + మణి + జాతం), స్థితమ్ + ఇదం, ప్రదీపైర్ + ఆరార్తిం, జలధితనయాక్లిష్ట (జలధి + తనయా + అక్లిష్ట), రుచయే.

అన్వయము

హరే, ముఖశుచికరం సచూర్ణం తాంబూలం భక్షయ. ప్రీత్యా స్వాదు పరిమళవత్ ఫలం చిరం ఆస్వాదయ. సపర్యాపర్యాప్త్య జలధితనయాక్లిష్ట రుచయే ప్రదీపైః కనకమణిజాతం ఇదం స్థితం ఆరార్తిం.

ప్రతి పదార్థము

హరే = హరీ, ముఖశుచికరం = నోటిని శుభ్రపరిచే, సచూర్ణం = సున్నంతో కూడిన, తాంబూలం = తాంబూలాన్ని, భక్షయ = భుజించుము, ప్రీత్యా = ప్రేమతో, స్వాదు = రుచికరమైన, పరిమళవత్ = సువాసనగల, ఫలం = పండును, చిరమ్ = చాలాసేపు, ఆస్వాదయ = ఆస్వాదించుము, సపర్యాపర్యాప్త్య = పూజ పూర్తి కావడానికి, జలధితనయాక్లిష్ట = సముద్రపు కుమార్తె (లక్ష్మి)చే ఆలింగనం చేసుకోబడిన, రుచయే = ప్రియమైనవాడా, ప్రదీపైః = దీపాలతో, కనకమణిజాతం = బంగారం, మణుల సమూహంతో కూడిన, ఇదం = ఈ, స్థితం = ఉంచబడిన, ఆరార్తిం = హారతిని (చేయుము).

తాత్పర్యము

ఓ హరీ! నోటిని శుభ్రపరిచే సున్నంతో కూడిన తాంబూలాన్ని భుజించుము. ప్రేమతో రుచికరమైన, సువాసనగల పండును చాలాసేపు ఆస్వాదించుము. పూజ పూర్తి కావడానికి, సముద్రపు కుమార్తె (లక్ష్మి)చే ఆలింగనం చేసుకోబడిన ప్రియమైనవాడా, దీపాలతో, బంగారం, మణుల సమూహంతో కూడిన ఈ హారతిని స్వీకరించుము.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం నైవేద్యం తర్వాత తాంబూలం, పండ్లు సమర్పించడం, ఆ తర్వాత హారతి ఇవ్వడాన్ని వివరిస్తుంది. 'ముఖశుచికరం సచూర్ణం తాంబూలం' అంటే సున్నం కలిపిన తాంబూలం నోటి శుభ్రతకు ఉపయోగపడుతుందని భావన. 'జలధితనయాక్లిష్ట రుచయే' అనేది లక్ష్మీదేవికి ప్రియమైనవాడు అనే కృష్ణుని విశేషణాన్ని సూచిస్తుంది. 'కనకమణిజాతం ప్రదీపైః ఆరార్తిం' అంటే బంగారు, మణులతో కూడిన దీపాలతో హారతి ఇవ్వడం అనేది సంపన్నమైన, భక్తియుతమైన సమర్పణను సూచిస్తుంది.

---

శ్లోకం 8

విజాతీయైః పుష్పెరతిసురభిభిర్బిల్వతులసీ

యుతైశ్చేమం పుష్పాంజలిమజిత తే మూర్థ్ని నిదధే |

తవ ప్రాదక్షిణ్యక్రమణమఘవిధ్వంసి రచితం

చతుర్వారం విష్ణో జనిపథగతేశ్చాంతవిదుషా || 8 ||

పదవిభాగము

విజాతీయైః, పుష్పైర్ + అతిసురభిభిర్ (పుష్పైః + అతి + సురభిభిః), బిల్వతులసీయుతైశ్చేమమ్ (బిల్వ + తులసి + యుతైః + చ + ఇమమ్), పుష్పాంజలిమ్ + అజిత, తే, మూర్థ్ని, నిదధే, తవ, ప్రాదక్షిణ్యక్రమణమ్ + అఘవిధ్వంసి (అఘ + విధ్వంసి), రచితం, చతుర్వారం, విష్ణో, జనిపథగతేశ్చాంతవిదుషా (జని + పథ + గతేః + చ + అంత + విదుషా).

అన్వయము

అజిత, విష్ణో! అతిసురభిభిః విజాతీయైః బిల్వతులసీయుతైః చ ఇమం పుష్పాంజలిం తే మూర్థ్ని నిదధే. అఘవిధ్వంసి తవ ప్రాదక్షిణ్యక్రమణం జనిపథగతేః అంతవిదుషా చతుర్వారం రచితం.

ప్రతి పదార్థము

అజిత = జయించబడనివాడా, విష్ణో = విష్ణువా, అతిసురభిభిః = అత్యంత సువాసనగల, విజాతీయైః = వివిధ రకాల, బిల్వతులసీయుతైః = బిల్వదళాలు, తులసి ఆకులతో కూడిన, చ = మరియు, ఇమం = ఈ, పుష్పాంజలిం = పుష్పాంజలిని, తే = నీ యొక్క, మూర్థ్ని = శిరస్సుపై, నిదధే = ఉంచుచున్నాను, అఘవిధ్వంసి = పాపాలను నాశనం చేసే, తవ = నీ యొక్క, ప్రాదక్షిణ్యక్రమణం = ప్రదక్షిణాన్ని, జనిపథగతేః = జనన మరణ మార్గం యొక్క, అంతవిదుషా = అంతాన్ని తెలిసిన (నేను), చతుర్వారం = నాలుగు సార్లు, రచితం = చేయుచున్నాను.

తాత్పర్యము

ఓ అజితుడా, విష్ణువా! అత్యంత సువాసనగల, వివిధ రకాలైన, బిల్వదళాలు, తులసి ఆకులతో కూడిన ఈ పుష్పాంజలిని నీ శిరస్సుపై ఉంచుచున్నాను. పాపాలను నాశనం చేసే నీ ప్రదక్షిణాన్ని జనన మరణ మార్గం యొక్క అంతాన్ని తెలిసిన నేను నాలుగు సార్లు చేయుచున్నాను.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం పుష్పాంజలి సమర్పించడం, ప్రదక్షిణలు చేయడాన్ని వివరిస్తుంది. 'విజాతీయైః పుష్పైః' అంటే వివిధ రకాల పూలు. 'బిల్వతులసీయుతైః' అంటే బిల్వ దళాలు (శివుడికి ప్రీతికరమైనవి) మరియు తులసి ఆకులు (విష్ణువుకు ప్రీతికరమైనవి) కలిపి సమర్పించడం. 'అజిత', 'విష్ణో' అనే సంబోధనలు విష్ణువు యొక్క శక్తిని, ఆయన సర్వవ్యాపకత్వాన్ని సూచిస్తాయి. 'జనిపథగతేః చాంతవిదుషా' అనేది భక్తుని జ్ఞానాన్ని, జనన మరణ చక్రం నుండి విముక్తిని కోరుకునే తత్వాన్ని సూచిస్తుంది.

---

శ్లోకం 9

నమస్కారో౽ష్టాంగః సకలదురితధ్వంసనపటుః

కృతం నృత్యం గీతం స్తుతిరపి రమాకాంత త(?) ఇయమ్ |

తవ ప్రీత్యె భూయాదహమపి చ దాసస్తవ విభో

కృతం ఛిద్రం పూర్ణం కురు కురు నమస్తేస్తు భగవన్|| 9 ||

పదవిభాగము

నమస్కారః + అష్టాంగః, సకలదురితధ్వంసనపటుః (సకల + దురిత + ధ్వంసన + పటుః), కృతం, నృత్యం, గీతం, స్తుతిర్ + అపి (స్తుతిః + అపి), రమాకాంత,  త, ఇయమ్, తవ, ప్రీత్యై, భూయాత్ + అహమ్ + అపి, చ, దాసః + తవ, విభో, కృతం, ఛిద్రం, పూర్ణం, కురు, కురు, నమః + తే + అస్తు, భగవన్.

అన్వయము

రమాకాంత, విభో, భగవన్! సకలదురితధ్వంసనపటుః అష్టాంగః నమస్కారః, కృతం నృత్యం, గీతం, ఇయం స్తుతిః అపి తే ప్రీత్యై భూయాత్. అహం అపి తవ దాసః చ. కృతం ఛిద్రం పూర్ణం కురు కురు. తే నమః అస్తు.

ప్రతి పదార్థము

రమాకాంత = లక్ష్మీపతి, విభో = సర్వవ్యాపకుడా, భగవన్ = భగవంతుడా, సకలదురితధ్వంసనపటుః = అన్ని పాపాలను నశింపజేయగల, అష్టాంగః = అష్టాంగ, నమస్కారః = నమస్కారం, కృతం = చేయబడిన, నృత్యం = నాట్యం, గీతం = పాట, ఇయం = ఈ, స్తుతిః = స్తోత్రం, అపి = కూడా, తే = నీ యొక్క, ప్రీత్యై = ప్రీతి కొరకు, భూయాత్ = అగుగాక, అహం = నేను, అపి = కూడా, తవ = నీ యొక్క, దాసః = దాసుడను, చ = మరియు, కృతం = చేయబడిన, ఛిద్రం = లోపాన్ని, పూర్ణం = పరిపూర్ణం, కురు కురు = చేయుము చేయుము, తే = నీకు, నమః అస్తు = నమస్కారం అగుగాక.

తాత్పర్యము

ఓ లక్ష్మీపతీ, సర్వవ్యాపకుడా, భగవంతుడా! అన్ని పాపాలను నశింపజేయగల ఈ అష్టాంగ నమస్కారం, చేయబడిన నాట్యం, పాట, మరియు ఈ స్తోత్రం నీ ప్రీతి కొరకు అగుగాక. నేను కూడా నీ దాసుడను. పూజలో జరిగిన లోపాలను పరిపూర్ణం చేయుము. నీకు నమస్కారం అగుగాక.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం పూజానంతరం అష్టాంగ నమస్కారం, నృత్యం, గీతం, స్తోత్రం వంటివి సమర్పించడం, పూజలో జరిగిన లోపాలను క్షమించమని వేడుకోవడం గురించి వివరిస్తుంది. 'అష్టాంగ నమస్కారం' అనేది శరీరంలోని ఎనిమిది భాగాలతో (నుదురు, ఛాతీ, చేతులు, కాళ్లు, మోకాళ్లు, భుజాలు, కన్నులు, మనస్సు) భూమిపై పడి చేసే నమస్కారం. 'రమాకాంత' అనేది విష్ణువును లక్ష్మీదేవి భర్తగా సూచిస్తుంది. చివరగా, భక్తుడు తనను తాను భగవంతుని దాసుడిగా సమర్పించుకుంటాడు.

---

శ్లోకం 10

సదా సేవ్యః కృష్ణః సజలఘననీలః కరతలే

దధానో దధ్యన్నం తదను నవనీతం మురళికమ్ |

కదాచిత్కాంతానాం కుచకలశపత్రాళిరచనా

సమాసక్తః స్నిగ్ధః సహ శిశువిహారం విరచయన్ || 10 ||

పదవిభాగము

సదా, సేవ్యః, కృష్ణః, సజలఘననీలః (సజల + ఘన + నీలః), కరతలే, దధానః, దధ్యన్నం, తదను, నవనీతం, మురళికమ్, కదాచిత్ + కాంతానాం, కుచకలశపత్రాళిరచనా (కుచ + కలశ + పత్ర + ఆళి + రచనా), సమాసక్తః, స్నిగ్ధః, సహ, శిశువిహారం, విరచయన్.

అన్వయము

సదా సేవ్యః కృష్ణః సజలఘననీలః. కరతలే దధ్యన్నం, తదను నవనీతం, మురళికం దధానః. కదాచిత్ కాంతానాం కుచకలశపత్రాళిరచనా సమాసక్తః, స్నిగ్ధః, శిశువిహారం సహ విరచయన్.

ప్రతి పదార్థము

సదా = ఎల్లప్పుడూ, సేవ్యః = సేవింపదగిన, కృష్ణః = కృష్ణుడు, సజలఘననీలః = నీరున్న మేఘం వలె నల్లని రంగు కలవాడు, కరతలే = అరచేతిలో, దధానః = ధరించినవాడు, దధ్యన్నం = పెరుగు అన్నం, తదను = ఆ తర్వాత, నవనీతం = వెన్నను, మురళికమ్ = మురళిని, కదాచిత్ = కొన్నిసార్లు, కాంతానాం = గోపికల యొక్క, కుచకలశపత్రాళిరచనా = కుచాలు అనే కలశాలపై పత్రాలంకరణ చేయడంలో, సమాసక్తః = ఆసక్తి కలవాడు, స్నిగ్ధః = ప్రేమగలవాడు, సహ = వారితో కలిసి, శిశువిహారం = పిల్లలతో విహారం, విరచయన్ = చేయుచున్నాడు.

తాత్పర్యము

ఎల్లప్పుడూ సేవింపదగిన శ్రీకృష్ణుడు నీరున్న మేఘం వలె నల్లని రంగు కలవాడు. అరచేతిలో పెరుగు అన్నం, ఆ తర్వాత వెన్న, మురళిని ధరించినవాడు. కొన్నిసార్లు గోపికల కుచాలు అనే కలశాలపై పత్రాలంకరణ చేయడంలో ఆసక్తి కలవాడు, ప్రేమగలవాడు, పిల్లలతో కలిసి విహారం చేయుచున్నాడు.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం మానసపూజ ముగిసిన తర్వాత శ్రీకృష్ణుని స్వరూపాన్ని, ఆయన లీలలను స్మరించడం ద్వారా పూజను పరిసమాప్తం చేయడాన్ని సూచిస్తుంది. కృష్ణుడు చేతిలో దధ్యన్నం, వెన్న, మురళి ధరించి, గోపికలతో, పిల్లలతో కలిసి ఆడుకునే లీలావిశేషాలను వర్ణిస్తుంది. ఇది భక్తుని మనస్సులో కృష్ణునిపై భక్తిని, అనురాగాన్ని పెంచుతుంది.

---

ఇతి శ్రీమత్పరమహంసపరివ్రాజకాచార్యస్య శ్రీగోవిందభగవత్పూజ్యపాదశిష్యస్య శ్రీమచ్ఛంకరభగవతః కృతా భగవన్మానసపూజా సంపూర్ణమ్ |

ఇది శ్రీమత్పరమహంసపరివ్రాజకాచార్యులైన శ్రీగోవిందభగవత్పూజ్యపాదుల శిష్యులైన శ్రీమచ్ఛంకరభగవత్పాదులచే రచింపబడిన భగవన్మానసపూజ సంపూర్ణము.