ప్రాతఃస్మరణ స్తోత్రం ( 4 శ్లోకాలు)

 శ్రీ శంకరాచార్య స్తోత్ర సర్వస్వమ్ –

                                                ప్రాతఃస్మరణ స్తోత్రం  ( 4 శ్లోకాలు)

                          ( పదవిభాగము, అన్వయము, ప్రతి పదార్థము, తాత్పర్యము,విశేషములతో)

                                                                                            -ఆచార్య తాడేపల్లి పతంజలి

---

ఈ స్తోత్రం ఆత్మ స్వరూపాన్ని, భగవంతుని మహిమను తెలియజేస్తుంది. “ నేను పంచభూతాల సముదాయం కాదు, అజ్ఞానానికి అతీతుడైన, పరిపూర్ణుడైన ఆ పరబ్రహ్మాన్ని” అని ఈ స్తోత్రం ఉద్బోధిస్తుంది.

ప్రాతఃస్మరణ స్తోత్రం

ప్రాతః స్మరామి హృది సంస్ఫురదాత్మతత్త్వం |

సచ్చిత్సుఖం పరమహంసగతిం తురీయమ్ |

యత్స్వప్నజాగరసుషుప్తమవైతి నిత్యం |

తద్రృహ్మ నిష్కలమహం న చ భూతసంఘః || 1 ||

పదవిభాగము:

ప్రాతః, స్మరామి, హృది, సంస్ఫురత్,ఆత్మతత్త్వం, సత్, చిత్,సుఖం, పరమహంసగతిం, తురీయమ్,యత్, స్వప్న, జాగర,సుషుప్తం, అవైతి, నిత్యం,తత్, బ్రహ్మ, నిష్కలం,అహం, న, చ, భూతసంఘః.

అన్వయము:

హృది సంస్ఫురత్ ఆత్మతత్త్వం సచ్చిత్సుఖం పరమహంసగతిం తురీయంయత్ స్వప్నజాగరసుషుప్తం నిత్యం అవైతి తత్ నిష్కలం బ్రహ్మ అహం, భూతసంఘః న చ.

ప్రతి పదార్థము:

హృది = హృదయమునందు,సంస్ఫురత్ = ప్రకాశించుచున్న, ఆత్మతత్త్వం =ఆత్మ యొక్క నిజ స్వరూపము, సత్ = శాశ్వతమైనది, చిత్ = జ్ఞాన స్వరూపము, సుఖం = ఆనంద స్వరూపము,పరమహంసగతిం = పరమహంసల గమ్యము, తురీయమ్ =తురీయావస్థ (మెలకువ, కల, నిద్ర కానినాల్గవ అవస్థ), యత్ = ఏది, స్వప్నజాగరసుషుప్తం

= కల, మెలకువ మరియు నిద్ర అవస్థలను, నిత్యం= ఎల్లప్పుడూ, అవైతి = తెలుసుకొనునో, తత్

= అది, నిష్కలం = కళంకము లేనిది, బ్రహ్మ= బ్రహ్మము, అహం = నేను, భూతసంఘః = పంచభూతముల

సముదాయము, న చ = కాదు.

తాత్పర్యము:

నా హృదయములో ప్రకాశించే ఆత్మ తత్త్వము శాశ్వతమైనది, జ్ఞాన స్వరూపమైనది, ఆనందస్వరూపమైనది, పరమహంసల గమ్యము మరియు తురీయావస్థ. కల, మెలకువ మరియు నిద్ర అనే మూడు అవస్థలను ఎల్లప్పుడూ తెలుసుకునేది ఆబ్రహ్మమే. నేను ఆ కళంకము లేని బ్రహ్మమును. పంచభూతములసముదాయమును కాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకము ఆత్మ యొక్క నిజ స్వరూపమును వర్ణించుచున్నది. ఆత్మశాశ్వతమైనది, జ్ఞానానందస్వరూపమైనది మరియు తురీయావస్థలో ఉంటుంది. ఇది కల, మెలకువమరియు నిద్ర అనే మూడు అవస్థలను తెలుసుకుంటుంది. మనము ఆ బ్రహ్మ స్వరూపమే. పంచభూతముల సముదాయము కాదు అని తెలుపుతుంది.

---

ప్రాతర్భజామి మనసాం వచసామగమ్యం |

వాచో విభాంతి నిఖిలా యదనుగ్రహేణ |

యన్నేతినేతి వచనైర్నిగమా అవోచుః |

తం దేవదేవమజమచ్యుతమాహురగ్ర్యమ్ || 2 ||

పదవిభాగము:

ప్రాతః, భజామి, మనసాం, వచసాం, అగమ్యం, వాచః, విభాంతి,నిఖిలాః, యత్, అనుగ్రహేణ,యత్, నేతి, నేతి,వచనైః, నిగమాః, అవోచుః,తం, దేవదేవం, అజం,అచ్యుతం, ఆహుః, అగ్ర్యమ్.

అన్వయము:

మనసాం వచసాం అగమ్యం యత్ అనుగ్రహేణ నిఖిలాః వాచః విభాంతి, యత్ నేతి నేతి వచనైః నిగమాః అవోచుః,తం దేవదేవం అజం అచ్యుతమగ్ర్యం ప్రాతః భజామి.

ప్రతి పదార్థము:

మనసాం = మనస్సులకు,వచసాం = మాటలకు, అగమ్యం = అందనివాడు, యత్ = ఎవరి, అనుగ్రహేణ = దయ వలన, నిఖిలాః = సమస్తమైన, వాచః = మాటలు, విభాంతి = ప్రకాశించునో, యత్ = ఎవనిని, నేతి నేతి = ఇది కాదు ఇది కాదు అని, వచనైః = మాటలద్వారా, నిగమాః = వేదములు, అవోచుః =చెప్పెనో, తం = ఆ, దేవదేవం = దేవతలకు

దేవుడు, అజం = పుట్టుక లేనివాడు, అచ్యుతం= నాశనం లేనివాడు, అగ్ర్యం = శ్రేష్ఠుడైన వానిని, ప్రాతః = ఉదయమున, భజామి = భజిస్తాను.

తాత్పర్యము:

మనస్సు మరియు మాటలకు అందనివాడు, ఎవరి దయ వలన సమస్త మాటలు ప్రకాశిస్తాయో,వేదములు "ఇది కాదు ఇది కాదు" అని చెప్పిన ఆ దేవదేవుడు,పుట్టుక మరియు నాశనం లేనివాడు, శ్రేష్ఠుడైనవానిని నేను ఉదయమున భజిస్తాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకము భగవంతుని యొక్క మహిమను వర్ణించుచున్నది. ఆయనమనస్సు మరియు మాటలకు అందనివాడు, ఆయన దయ వలననే సమస్త మాటలు ప్రకాశిస్తాయి. వేదాలు కూడా ఆయనను "ఇదికాదు ఇది కాదు" అని మాత్రమే చెప్పగలవు. ఆయన దేవతలకు దేవుడు, పుట్టుక మరియు నాశనం లేనివాడు, మరియు అందరిలో శ్రేష్ఠుడు.

---

ప్రాతర్నమామి తమసః పరమర్కవర్ణం |

పూర్ణం సనాతనపదం పురుషోత్తమాఖ్యమ్ |

యస్మిన్నిదం జగదశేషమశేషమూర్తే |

రజ్జ్వాం భుజంగమ ఇవ ప్రతిభాసితం వై || 3 ||

పదవిభాగము:

ప్రాతః, నమామి, తమసః, పరం, అర్కవర్ణం, పూర్ణం, సనాతనపదం,పురుషోత్తమాఖ్యమ్, యస్మిన్, ఇదం, జగత్, అశేషం, అశేషమూర్తే, రజ్జ్వాం, భుజంగమః,ఇవ, ప్రతిభాసితం, వై.

అన్వయము:

తమసః పరం అర్కవర్ణం పూర్ణం సనాతనపదం పురుషోత్తమాఖ్యమ్అశేషమూర్తే యస్మిన్ ఇదం అశేషం జగత్ రజ్జ్వాం భుజంగమః ఇవ ప్రతిభాసితం వై తం ప్రాతఃనమామి.

ప్రతి పదార్థము:

తమసః = అజ్ఞానమునకు,పరం = అవతల ఉన్నవాడు, అర్కవర్ణం = సూర్యునివంటి కాంతి కలవాడు, పూర్ణం = పరిపూర్ణుడు, సనాతనపదం = శాశ్వతమైన స్థానము కలవాడు, పురుషోత్తమాఖ్యమ్= పురుషోత్తముడు అని పిలువబడేవాడు, అశేషమూర్తే = అనంతమైనరూపములు కలవాడు, యస్మిన్ = ఎవని యందు, ఇదం

= ఈ, అశేషం = సమస్తమైన, జగత్ =ప్రపంచము, రజ్జ్వాం = తాడునందు, భుజంగమః= పాము, ఇవ = వలె, ప్రతిభాసితం వై  =కనబడును కదా, తం = అతనిని,ప్రాతః = ఉదయమున, నమామి = నమస్కరిస్తాను.

తాత్పర్యము:

అజ్ఞానానికి అవతల ఉన్నవాడు, సూర్యుని వంటి కాంతి కలవాడు, పరిపూర్ణుడు,శాశ్వతమైన స్థానము కలవాడు, పురుషోత్తముడు అని పిలువబడేవాడు, అనంతమైన రూపములు కలవాడు, ఎవని యందు ఈ సమస్త ప్రపంచము తాడునందు పాము వలె కనబడునో, అటువంటి వానికి నేను ఉదయమున నమస్కరిస్తాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకము భగవంతుని యొక్క స్వరూపమును వర్ణించుచున్నది. ఆయనఅజ్ఞానమునకు అవతల ఉన్నవాడు, సూర్యుని

వంటి కాంతి కలవాడు మరియు పరిపూర్ణుడు. ఈ ప్రపంచమంతా ఆయన యందు తాడునందు పాము వలె

భ్రమతో కనబడుతుంది. అటువంటి పురుషోత్తమునికి నేను ఉదయమున నమస్కరిస్తాను.

---

శ్లోకత్రయమిదం పుణ్యం లోకత్రయవిభూషణమ్ |

ప్రాతః కాలే పఠేద్యస్తు స గచ్ఛేత్పరమం పదమ్ ||4

పదవిభాగము:

శ్లోకత్రయం,ఇదం, పుణ్యం, లోకత్రయవిభూషణమ్,ప్రాతః, కాలే, పఠేత్,యః, తు, సః, గచ్ఛేత్, పరమం, పదమ్.

అన్వయము:

ఇదం శ్లోకత్రయం పుణ్యం లోకత్రయవిభూషణం, యః తు ప్రాతః కాలే పఠేత్ సః పరమం పదమ్

గచ్ఛేత్.

ప్రతి పదార్థము:

ఇదం = ఈ, శ్లోకత్రయం = మూడు శ్లోకములు, పుణ్యం = పవిత్రమైనవి,లోకత్రయవిభూషణం = మూడు లోకములకు అలంకారమైనవి, యః= ఎవరు, తు = మరియు, ప్రాతః కాలే = ఉదయకాలమున, పఠేత్ = చదువుతారో, సః = వారు,పరమం = గొప్ప, పదమ్ = స్థానమును, గచ్ఛేత్ = పొందుతారు.

తాత్పర్యము:

ఈ మూడు పవిత్రమైన శ్లోకములు మూడు లోకములకు అలంకారమైనవి.వీటిని ఉదయకాలమున ఎవరు చదువుతారో, వారు గొప్ప స్థానమును పొందుతారు.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకము ఈ స్తోత్రము యొక్క ఫలశ్రుతిని తెలుపుతుంది. ఈమూడు శ్లోకములు పవిత్రమైనవి మరియు మూడు లోకములకు అలంకారమైనవి. వీటిని ఉదయకాలమునఎవరు చదువుతారో, వారుగొప్ప స్థానమును పొందుతారని చెప్పబడింది.

---

ప్రాతఃస్మరణ స్తోత్రం  సంపూర్ణమయింది.