నారాయణ స్తోత్రం ( 29 శ్లోకాలు)

శ్రీ శంకరాచార్య స్తోత్ర సర్వస్వమ్ –

                                                శ్రీ నారాయణ స్తోత్రం    ( 29 శ్లోకాలు)

                          ( పదవిభాగము, అన్వయము, ప్రతి పదార్థము, తాత్పర్యము,విశేషములతో)

                                                                                            -ఆచార్య తాడేపల్లి పతంజలి

శ్రీ నారాయణ స్తోత్రం

---

ఈ నారాయణ స్తోత్రం భగవంతుని వివిధ నామ రూపాలను (నారాయణ, గోవింద, కృష్ణ, రామ వంటివి) కీర్తిస్తూ, ఆయన సర్వవ్యాపకత్వాన్ని, కరుణామయ స్వభావాన్ని, భక్తరక్షణ తత్పరతను ప్రస్తుతిస్తుంది. సకల పాపాలను హరించి, శుభాలను ప్రసాదించే ఆ దేవదేవుని శరణు వేడుతూ, నిత్యం ఆయన నామస్మరణ చేయాలని ఈ స్తోత్రం బోధిస్తుంది.

ప్రారంభ శ్లోకం

నారాయణ నారాయణ జయ గోవింద హరే ||

నారాయణ నారాయణ జయ గోపాల హరే ||

---

పదవిభాగము

నారాయణ, నారాయణ, జయ, గోవింద, హరే, నారాయణ, నారాయణ, జయ, గోపాల, హరే.

అన్వయము

నారాయణ నారాయణ, గోవింద హరే జయ! నారాయణ నారాయణ, గోపాల హరే జయ!

ప్రతి పదార్థము

నారాయణ = ఓ నారాయణా, నారాయణ = ఓ నారాయణా, జయ = జయము, గోవింద = ఓ గోవిందా, హరే = ఓ హరీ. నారాయణ = ఓ నారాయణా, నారాయణ = ఓ నారాయణా, జయ = జయము, గోపాల = ఓ గోపాలా, హరే = ఓ హరీ.

తాత్పర్యము

నారాయణా, నారాయణా, ఓ గోవిందా, జయము! నారాయణా, నారాయణా, ఓ గోపాలా, జయము!

విశేషములు

ఇది స్తోత్రానికి ప్రారంభం. భగవంతుని నామాన్ని పదేపదే స్మరిస్తూ, ఆయనకు జయం పలుకుతూ స్తోత్రం ప్రారంభం అవుతుంది. గోవింద మరియు గోపాల అనే పేర్లు కృష్ణుడిని సూచిస్తాయి, తద్వారా నారాయణుడే కృష్ణుడు అని భావం.

నారాయణ, గోవింద, హరే, జయ - పద విశ్లేషణ

ఈ స్తోత్రములో ప్రతిశ్లోకములో  పై నాలుగు పదాలు మరలా మరలా వస్తున్నాయి. వాటిని విశ్లేషించుకొందాం.

1. నారాయణ

"నారము" (నారా) మరియు "అయన" (ఆయన) అనే సంస్కృత పదాల కలయిక నారాయణ

• నారము (నారా): దీనికి ప్రధానంగా "నీరు" లేదా "జలాలు" అని అర్థం. అలాగే "మానవ సమూహాలు" లేదా "జీవరాశులు" అని కూడా అర్థం ఉంది.
• అయన (ఆయన): "స్థానం", "నిలయం", "మార్గం" లేదా "గమనం" అని అర్థం.

అర్థం:

• "నీటికి నిలయమైనవాడు" లేదా "నీటిపై నివసించేవాడు". విష్ణువు పాల సముద్రంలో శేషశాయిగా నివసించడాన్ని ఇది సూచిస్తుంది.
• "జీవరాశికి అంతర్గతంగా ఉండేవాడు" లేదా "సకల జీవులకు ఆశ్రయమిచ్చేవాడు". సృష్టిలో ప్రతి జీవిలోను అంతర్యామిగా ఉండే తత్వాన్ని ఇది సూచిస్తుంది.
• "మోక్షానికి మార్గం".

ప్రాముఖ్యత: నారాయణ అనేది విష్ణువు యొక్క అత్యంత ముఖ్యమైన, సర్వవ్యాపకమైన పేర్లలో ఒకటి. సృష్టి, స్థితి, లయ కారణమైన పరమాత్మను సూచించే పదం ఇది.

---

2. గోవింద

"గో" మరియు "వింద" అనే సంస్కృత పదాల కలయిక.

• గో "ఆవులు", "భూమి", "ఇంద్రియాలు", "వేదాలు" అని బహుళ అర్థాలున్నాయి.
• వింద "తెలుసుకున్నవాడు", "పొందినవాడు", "రక్షించినవాడు" అని అర్థం.

అర్థం:

• "ఆవులను రక్షించినవాడు": కృష్ణుడు గోవర్ధన పర్వతాన్ని ఎత్తి గోవులను, గోపకులను రక్షించిన సందర్భాన్ని ఇది గుర్తుచేస్తుంది.
• "భూమిని రక్షించినవాడు": వరాహావతారంలో భూమిని రక్షించిన విష్ణువును సూచిస్తుంది.
• "ఇంద్రియాలను జయించినవాడు/తెలుసుకున్నవాడు": యోగులచే ఇంద్రియాలను జయించి తెలుసుకోబడేవాడు.
• "వేదాలచే తెలుసుకోబడినవాడు": వేదాల అంతరార్థంగా ఉన్న పరమాత్మను సూచిస్తుంది.

ప్రాముఖ్యత: గోవింద పదం విష్ణువు, ముఖ్యంగా శ్రీకృష్ణుడితో చాలా సన్నిహిత సంబంధం కలిగి ఉంది. ఆయన రక్షక స్వభావాన్ని, గోవుల పట్ల ప్రేమను, భూమి పట్ల అనురాగాన్ని, యోగమాయను ఇది సూచిస్తుంది.

---

3. హరే

పదవ్యుత్పత్తి "హరతి" అనే క్రియ నుండి వచ్చింది, దీనికి "హరించుట", "తొలగించుట", "తీసివేయుట" అని అర్థం. "హరి" అనే పదం యొక్క సంబోధనా రూపం.

అర్థం:

• "పాపాలను హరించేవాడా": భక్తుల పాపాలను, కష్టాలను తొలగించేవాడు.
• "దుఃఖాలను నశింపజేసేవాడా": మానసిక, శారీరక, ఆధ్యాత్మిక దుఃఖాలను దూరం చేసేవాడు.
• "ఆకర్షించేవాడు": తన సౌందర్యంతో, గుణాలతో, లీలలతో మనస్సులను ఆకర్షించేవాడు.

ప్రాముఖ్యత: హరే అనేది విష్ణువు (లేదా కృష్ణుడు) యొక్క శక్తిని, రక్షణాత్మక స్వభావాన్ని, పాపనాశన సామర్థ్యాన్ని సూచిస్తుంది. ఇది తరచుగా మంత్రాలలో "హరే రామ, హరే కృష్ణ" వంటి ప్రార్థనలలో ఉపయోగించబడుతుంది.

---

4. జయ

పదవ్యుత్పత్తి "జి" ధాతువు నుండి వచ్చింది, దీనికి "గెలవడం", "విజయం సాధించడం" అని అర్థం.

అర్థం:

• "విజయం": ఏదైనా పోరాటంలో లేదా ప్రయత్నంలో గెలుపు.
• "గొప్పగా ఉండుగాక!": ఆశీర్వచనం, కీర్తిని పలకడం.
• "నీకు విజయం": దైవానికి శుభాకాంక్షలు తెలియజేయడం, ఆయన కీర్తిని గానం చేయడం.

ప్రాముఖ్యత: స్తోత్రాలలో, భగవంతుని నామానికి ముందు లేదా వెనుక "జయ" అని చేర్చడం ఆయన సర్వశక్తిమత్తతకు, నిరంతర విజయానికి, అపారమైన కీర్తికి నిదర్శనం. ఇది భక్తులు తమ ఆరాధ్యదైవంపై చూపే భక్తి, ఆనందం, మరియు శరణాగతిని వ్యక్తపరుస్తుంది.

ఈ నాలుగు పదాలు కలిపి, భగవంతుని నామాన్ని స్మరిస్తూ, ఆయనకు విజయాన్ని పలుకుతూ, పాపాలను హరించి, సకల జీవులకు ఆధారమైన పరమాత్మను కీర్తించడాన్ని సూచిస్తాయి.( గమనిక – ప్రతిశ్లోకంలో ఇవి వస్తున్నాయి కనుక  ఈ విశ్లేషణను, అర్థాలను అన్ని  శ్లోకాల వివరణలో  సమన్వయించుకోవలసినదిగా మనవి.)

 

---

శ్లోకం 1

కరుణాపారావార |

వరుణాలయ గంభీర |

నారాయణ నారాయణ |

జయ గోవింద హరే ||

---

పదవిభాగము

కరుణా + పారావార, వరుణ + ఆలయ, గంభీర, నారాయణ.

అన్వయము

కరుణాపారావార, వరుణాలయ గంభీర నారాయణ!

ప్రతి పదార్థము

కరుణాపారావార = దయకు సముద్రం వంటివాడా, వరుణాలయ = సముద్రానికి నిలయమైనవాడా (సముద్రంలో నివసించేవాడా), గంభీర = గంభీరుడా, నారాయణ = ఓ నారాయణా ! గోవిందా !హరే ! నీకు జయము .

తాత్పర్యము

దయకు సముద్రం వంటివాడా, సముద్రంలో నివసించే గంభీరుడా ఓ నారాయణా!

విశేషములు

నారాయణుడిని కరుణామయుడిగా మరియు సముద్రంలో నివసించేవాడిగా (వరుణాలయ - జలములకు నిలయం, నారములు అనగా జలములు, ఆయన అని స్థానం) వర్ణించారు.

---

శ్లోకం 2

నవనీరదసంకాశ |

కృతకలికల్మషనాశన |

నారాయణ నారాయణ |

జయ గోవింద హరే ||

---

పదవిభాగము

నవ + నీరద + సంకాశ, కృత + కలి + కల్మష + నాశన, నారాయణ.

అన్వయము

నవనీరదసంకాశ, కృతకలికల్మషనాశన నారాయణ!

ప్రతి పదార్థము

నవనీరదసంకాశ = నూతన మేఘంతో సమానమైన (శ్యామల వర్ణం) కాంతి కలవాడా, కృతకలికల్మషనాశన = కలియుగంలోని పాపాలను నాశనం చేసినవాడా, నారాయణ = ఓ నారాయణా ! గోవిందా !హరే ! నీకు జయము .

తాత్పర్యము

క్రొత్త మేఘం వలె నల్లని శరీరము కలవాడా, కలియుగంలోని పాపాలను తొలగించేవాడా ఓ నారాయణా!

విశేషములు

భగవంతుని శ్యామల వర్ణం మరియు కలియుగ పాపాలను నాశనం చేసే శక్తి ఈ శ్లోకంలో కీర్తించబడ్డాయి.

---

శ్లోకం 3

యమునాతీరవిహార |

ధృతకౌస్తుభమణిహార |

నారాయణ నారాయణ |

జయ గోవింద హరే ||

---

పదవిభాగము

యమునా + తీర + విహార, ధృత + కౌస్తుభ + మణి + హార, నారాయణ.

అన్వయము

యమునాతీరవిహార, ధృతకౌస్తుభమణిహార నారాయణ!

ప్రతి పదార్థము

యమునాతీరవిహార = యమునా నది తీరంలో విహరించినవాడా, ధృతకౌస్తుభమణిహార = కౌస్తుభమణి హారాన్ని ధరించినవాడా, నారాయణ = ఓ నారాయణా ! గోవిందా !హరే ! నీకు జయము .

తాత్పర్యము

యమునా నది తీరంలో విహరించినవాడా, కౌస్తుభమణి హారాన్ని ధరించినవాడా ఓ నారాయణా!

విశేషములు

ఇది కృష్ణుడిని, ముఖ్యంగా ఆయన యమునా తీరంలోని లీలను మరియు కౌస్తుభమణిని ధరించే విశేషాన్ని సూచిస్తుంది.

---

శ్లోకం 4

పీతాంబరపరిధాన |

సురకళ్యాణనిధాన |

నారాయణ నారాయణ |

జయ గోవింద హరే ||

---

పదవిభాగము

పీతాంబర + పరిధాన, సుర + కళ్యాణ + నిధాన, నారాయణ.

అన్వయము

పీతాంబరపరిధాన, సురకళ్యాణనిధాన నారాయణ!

ప్రతి పదార్థము

పీతాంబరపరిధాన = పీతాంబరాన్ని (పసుపు రంగు వస్త్రం) ధరించినవాడా, సురకళ్యాణనిధాన = దేవతలకు శుభాలను ప్రసాదించే నిధి వంటివాడా, నారాయణ = ఓ నారాయణా ! గోవిందా !హరే ! నీకు జయము .

తాత్పర్యము

పీతాంబరాన్ని ధరించినవాడా, దేవతలకు శుభాలను ప్రసాదించే నిధి వంటివాడా ఓ నారాయణా!

విశేషములు

విష్ణువు యొక్క పీతాంబరం (పసుపు రంగు వస్త్రం) మరియు ఆయన దేవతలకు శుభాలను ప్రసాదించే గుణం ఇక్కడ ప్రస్తావించబడ్డాయి.

---

శ్లోకం 5

మంజులగుంజాభూష |

మాయామానుషవేష |

నారాయణ నారాయణ |

జయ గోవింద హరే ||

---

పదవిభాగము

మంజుల + గుంజా + భూష, మాయా + మానుష + వేష, నారాయణ.

అన్వయము

మంజులగుంజాభూష, మాయామానుషవేష నారాయణ!

ప్రతి పదార్థము

మంజులగుంజాభూష = అందమైన గుంజాపూసల(పూసల గురివెంద) మాలతో అలంకరించబడినవాడా, మాయామానుషవేష = మాయతో మానవ రూపాన్ని ధరించినవాడా, నారాయణ = ఓ నారాయణా ! గోవిందా !హరే ! నీకు జయము .

తాత్పర్యము

అందమైన గుంజాపూసల మాలలతో అలంకరించబడినవాడా, తన మాయతో మానవ రూపాన్ని ధరించినవాడా ఓ నారాయణా!

విశేషములు

ఇది కృష్ణుడి బాల్య రూపానికి, ముఖ్యంగా ఆయన ధరించే గుంజాభూషణాలకు(పూసల గురివెంద)  మరియు ఆయన మాయామానుష రూపానికి సూచన.

---

శ్లోకం 6

రాధాధరమధురసిక |

రజనీకరకులతిలక |

నారాయణ నారాయణ |

జయ గోవింద హరే ||

---

పదవిభాగము

రాధా + అధర + మధుర + సిక, రజనీకర + కుల + తిలక, నారాయణ.

అన్వయము

రాధాధరమధురసిక, రజనీకరకులతిలక నారాయణ!

ప్రతి పదార్థము

రాధాధరమధురసిక = రాధ అధరంలోని మాధుర్యాన్ని ఆస్వాదించినవాడా, రజనీకరకులతిలక = చంద్రవంశానికి తిలకం వంటివాడా, నారాయణ = ఓ నారాయణా ! గోవిందా !హరే ! నీకు జయము .

తాత్పర్యము

రాధ అధరంలోని మాధుర్యాన్ని ఆస్వాదించినవాడా, చంద్రవంశానికి తిలకం వంటివాడా ఓ నారాయణా!

విశేషములు

ఇది కృష్ణ లీలను, ముఖ్యంగా రాధా-కృష్ణ సంబంధాన్ని మరియు ఆయన చంద్రవంశంలో జన్మించిన విశేషాన్ని సూచిస్తుంది.

---

శ్లోకం 7

మురళీగానవినోద |

వేదస్తుతభూపాద |

నారాయణ నారాయణ |

జయ గోవింద హరే ||

---

పదవిభాగము

మురళీ + గాన + వినోద, వేద + స్తుత + భూ + పాద, నారాయణ.

అన్వయము

మురళీగానవినోద, వేదస్తుతభూపాద నారాయణ!

ప్రతి పదార్థము

మురళీగానవినోద = మురళీ గానంలో ఆనందించేవాడా, వేదస్తుతభూపాద = వేదములచే స్తుతించబడిన పాదములు కలవాడా, నారాయణ = ఓ నారాయణా ! గోవిందా !హరే ! నీకు జయము .

తాత్పర్యము

మురళీ గానంలో ఆనందించేవాడా, వేదములచే స్తుతించబడిన పాదములు కలవాడా ఓ నారాయణా!

విశేషములు

కృష్ణుడి మురళీధారణ మరియు వేదములచే కీర్తించబడిన పాదాలు ఇక్కడ ప్రస్తావించబడ్డాయి.

---

శ్లోకం 8

బర్హినిబర్హాపీడ |

నటనాటకఫణిక్రీడ |

నారాయణ నారాయణ |

జయ గోవింద హరే ||

---

శ్లోకం 9

వారిజభూషాభరణ |

రాజీవరుక్మిణీరమణ |

నారాయణ నారాయణ |

జయ గోవింద హరే ||

---

పదవిభాగము

బర్హినిబర్హ + ఆపీడ, నట + నాటక + ఫణి + క్రీడ, నారాయణ, వారిజ + భూషా + ఆభరణ, రాజీవ + రుక్మిణీ + రమణ, నారాయణ.

అన్వయము

బర్హినిబర్హాపీడ, నటనాటకఫణిక్రీడ నారాయణ! వారిజభూషాభరణ, రాజీవరుక్మిణీరమణ నారాయణ!

ప్రతి పదార్థము

బర్హినిబర్హాపీడ = నెమలి ఈకల కిరీటం ధరించినవాడా, నటనాటకఫణిక్రీడ = నాట్యకారుడి వలె నాట్యం చేస్తూ పాములపై (కాళీయునిపై) క్రీడలాడినవాడా, నారాయణ = ఓ నారాయణా ! గోవిందా !హరే ! నీకు జయము .  వారిజభూషాభరణ = పద్మాల వంటి ఆభరణాలు కలవాడా, రాజీవరుక్మిణీరమణ = పద్మం వంటి (సుందరమైన) రుక్మిణికి ప్రియుడా, నారాయణ = ఓ నారాయణా ! గోవిందా !హరే ! నీకు జయము .

తాత్పర్యము

నెమలి ఈకల కిరీటం ధరించి, నాట్యకారుడి వలె పాములపై క్రీడలాడిన ఓ నారాయణా! పద్మాల వంటి ఆభరణాలు కలవాడా, రుక్మిణికి ప్రియుడా ఓ నారాయణా!

విశేషములు

ఈ శ్లోకం కృష్ణుడి యొక్క నెమలి ఈకల కిరీటం, కాళీయునిపై నాట్యం, రుక్మిణీ దేవికి భర్త అనే అంశాలను వివరిస్తుంది.

---

శ్లోకం 10

జలరుహదళనిభనేత్ర |

జగదారంభకసూత్ర |

నారాయణ నారాయణ |

జయ గోవింద హరే ||

---

పదవిభాగము

జలరుహ + దళ + నిభ + నేత్ర, జగత్ + ఆరంభక + సూత్ర, నారాయణ.

అన్వయము

జలరుహదళనిభనేత్ర, జగదారంభకసూత్ర నారాయణ!

ప్రతి పదార్థము

జలరుహదళనిభనేత్ర = పద్మదళముల వంటి కళ్ళు కలవాడా, జగదారంభకసూత్ర = జగత్తును ప్రారంభించిన సూత్రధారి వంటివాడా, నారాయణ = ఓ నారాయణా ! గోవిందా !హరే ! నీకు జయము .

తాత్పర్యము

పద్మదళముల వంటి కళ్ళు కలవాడా, జగత్తును ప్రారంభించిన సూత్రధారి వంటివాడా ఓ నారాయణా!

విశేషములు

నారాయణుడి పద్మనేత్రాలు మరియు ఆయన జగత్తుకు మూలకారణం అనే సృష్టికర్త పాత్ర ఇక్కడ ప్రస్తావించబడ్డాయి.

---

శ్లోకం 11

పాతకరజనీసంహార |

కరుణాలయ మాముద్ధర |

నారాయణ నారాయణ |

జయ గోవింద హరే ||

---

పదవిభాగము

పాతక + రజనీ + సంహార, కరుణా + ఆలయ, మామ్ + ఉద్ధర, నారాయణ.

అన్వయము

పాతకరజనీసంహార, కరుణాలయ నారాయణ, మామ్ ఉద్ధర!

ప్రతి పదార్థము

పాతకరజనీసంహార = పాపాలనే రాత్రిని నాశనం చేసేవాడా, కరుణాలయ = దయకు నిలయమైనవాడా, మామ్ = నన్ను, ఉద్ధర = రక్షించుము, నారాయణ = ఓ నారాయణా ! గోవిందా !హరే ! నీకు జయము .

తాత్పర్యము

పాపాలనే రాత్రిని నాశనం చేసేవాడా, దయకు నిలయమైనవాడా ఓ నారాయణా, నన్ను రక్షించుము!

విశేషములు

భగవంతుడు పాపాలను తొలగించేవాడు మరియు కరుణామయుడు అనే గుణాలు ఇక్కడ నొక్కి చెప్పబడ్డాయి. భక్తుడు తనను రక్షించమని ప్రార్థిస్తున్నాడు.

---

శ్లోకం 12

అఘబకక్షయకంసారే |

కేశవ కృష్ణ మురారే |

నారాయణ నారాయణ |

జయ గోవింద హరే ||

---

పదవిభాగము

అఘ + బక + క్షయ + కంస + అరే, కేశవ, కృష్ణ, ముర + అరే, నారాయణ.

అన్వయము

అఘబకక్షయకంసారే, కేశవ, కృష్ణ, మురారే నారాయణ!

ప్రతి పదార్థము

అఘబకక్షయకంసారే = అఘాసురుడు, బకాసురుడు, కంసుడు వీరందరినీ సంహరించిన శత్రువా, కేశవ = ఓ కేశవా, కృష్ణ = ఓ కృష్ణా, మురారే = మురాసురుడి శత్రువా, నారాయణ = ఓ నారాయణా ! గోవిందా !హరే ! నీకు జయము .

తాత్పర్యము

అఘాసురుడు, బకాసురుడు, కంసుడు వీరందరినీ సంహరించినవాడా, ఓ కేశవా, కృష్ణా, మురాసురుడి శత్రువా ఓ నారాయణా!

విశేషములు

కృష్ణుడి దుష్ట శిక్షణ, ముఖ్యంగా అఘాసురుడు, బకాసురుడు, కంసుడు, మురాసురుడు వంటి రాక్షసులను సంహరించిన లీలను ఈ శ్లోకం వివరిస్తుంది.

---

శ్లోకం 13

హాటకనిభపీతాంబర |

అభయం కురు మే మావర |

నారాయణ నారాయణ |

జయ గోవింద హరే ||

---

పదవిభాగము

హాటక + నిభ + పీత + అంబర, అభయం, కురు, మే, మా + వర, నారాయణ.

అన్వయము

హాటకనిభపీతాంబర, మావర నారాయణ, మే అభయం కురు!

ప్రతి పదార్థము

హాటకనిభపీతాంబర = బంగారంతో సమానమైన పీతాంబరాన్ని ధరించినవాడా, అభయం = అభయాన్ని, కురు = ప్రసాదించుము, మే = నాకు, మావర = లక్ష్మీపతి (లక్ష్మీకి భర్త), నారాయణ = ఓ నారాయణా ! గోవిందా !హరే ! నీకు జయము .

తాత్పర్యము

బంగారంతో సమానమైన పీతాంబరాన్ని ధరించినవాడా, లక్ష్మీప తీ ! ఓ నారాయణా, నాకు అభయాన్ని ప్రసాదించుము!

విశేషములు

నారాయణుడి బంగారం వంటి పీతాంబరం మరియు లక్ష్మీపతి అనే విశేషణం, భక్తుడికి అభయ ప్రదానం చేయమని ప్రార్థన ఇక్కడ కనిపిస్తాయి.

---

శ్లోకం 14

దశరథరాజకుమార |

దానవమదసంహార |

నారాయణ నారాయణ |

జయ గోవింద హరే ||

---

పదవిభాగము

దశరథ + రాజ + కుమార, దానవ + మద + సంహార, నారాయణ.

అన్వయము

దశరథరాజకుమార, దానవమదసంహార నారాయణ!

ప్రతి పదార్థము

దశరథరాజకుమార = దశరథ మహారాజు యొక్క కుమారుడా (రామ), దానవమదసంహార = దానవుల అహంకారాన్ని సంహరించినవాడా, నారాయణ = ఓ నారాయణా ! గోవిందా !హరే ! నీకు జయము .

తాత్పర్యము

దశరథ మహారాజు యొక్క కుమారుడా, దానవుల అహంకారాన్ని సంహరించినవాడా ఓ నారాయణా!

విశేషములు

ఇది రామావతారాన్ని ప్రస్తావిస్తుంది, ముఖ్యంగా దశరథ పుత్రునిగా మరియు దానవులను (రావణుడు వంటివారిని) సంహరించినవాడిగా.

---

శ్లోకం 15

గోవర్ధనగిరి రమణ |

గోపీమానసహరణ |

నారాయణ నారాయణ |

జయ గోవింద హరే ||

---

పదవిభాగము

గోవర్ధన + గిరి + రమణ, గోపీ + మానస + హరణ, నారాయణ.

అన్వయము

గోవర్ధనగిరి రమణ, గోపీమానసహరణ నారాయణ!

ప్రతి పదార్థము

గోవర్ధనగిరి రమణ = గోవర్ధన పర్వతాన్ని ఎత్తినవాడా, గోపీమానసహరణ = గోపికల మనస్సులను హరించినవాడా, నారాయణ = ఓ నారాయణా ! గోవిందా !హరే ! నీకు జయము .

తాత్పర్యము

గోవర్ధన పర్వతాన్ని ఎత్తినవాడా, గోపికల మనస్సులను హరించినవాడా ఓ నారాయణా!

విశేషములు

ఇది కృష్ణుడి గోవర్ధన గిరిధారణ లీలను మరియు గోపికల పట్ల ఆయనకున్న ప్రేమను, వారి మనస్సులను ఆకర్షించే శక్తిని తెలియజేస్తుంది.

---

శ్లోకం 16

సరయుతీరవిహార |

సజ్జనఋషిమందార |

నారాయణ నారాయణ |

జయ గోవింద హరే ||

---

పదవిభాగము

సరయు + తీర + విహార, సత్ + జన + ఋషి + మందార, నారాయణ.

అన్వయము

సరయుతీరవిహార, సజ్జనఋషిమందార నారాయణ!

ప్రతి పదార్థము

సరయుతీరవిహార = సరయు నది తీరంలో విహరించినవాడా, సజ్జనఋషిమందార = సజ్జనులకు మరియు ఋషులకు కల్పవృక్షం వంటివాడా, నారాయణ = ఓ నారాయణా ! గోవిందా !హరే ! నీకు జయము .

తాత్పర్యము

సరయు నది తీరంలో విహరించినవాడా, సజ్జనులకు మరియు ఋషులకు కల్పవృక్షం వంటివాడా ఓ నారాయణా!

విశేషములు

రాముని అయోధ్య మరియు సరయు నది ప్రస్తావన, అలాగే ఆయన సజ్జనులకు మరియు ఋషులకు ఆశ్రయం అనే గుణం ఇక్కడ కనిపిస్తాయి.

---

శ్లోకం 17

విశ్వామిత్రమఖత్ర |

వివిధపరాసుచరిత్ర |

నారాయణ నారాయణ |

జయ గోవింద హరే ||

---

పదవిభాగము

విశ్వామిత్ర + మఖ + త్రా, వివిధ + పరాసు + చరిత్ర, నారాయణ.

అన్వయము

విశ్వామిత్రమఖత్ర, వివిధపరాసుచరిత్ర నారాయణ!

ప్రతి పదార్థము

విశ్వామిత్రమఖత్ర = విశ్వామిత్రుడి యజ్ఞాన్ని రక్షించినవాడా, వివిధపరాసుచరిత్ర = అనేకమైన పరాక్రమవంతమైన చరిత్ర కలవాడా, నారాయణ = ఓ నారాయణా ! గోవిందా !హరే ! నీకు జయము .

తాత్పర్యము

విశ్వామిత్రుడి యజ్ఞాన్ని రక్షించినవాడా, అనేకమైన పరాక్రమవంతమైన చరిత్ర కలవాడా ఓ నారాయణా!

విశేషములు

రాముడి విశ్వామిత్ర యజ్ఞ రక్షణ మరియు ఆయన పరాక్రమవంతమైన చర్యలు ఇక్కడ వివరించబడ్డాయి.

---

శ్లోకం 18

ధ్వజవజ్రాంకుశపాద |

ధరణీసుతసహమోద |

నారాయణ నారాయణ |

జయ గోవింద హరే ||

---

పదవిభాగము

ధ్వజ + వజ్ర + అంకుశ + పాద, ధరణీసుత + సహ + మోద, నారాయణ.

అన్వయము

ధ్వజవజ్రాంకుశపాద, ధరణీసుతసహమోద నారాయణ!

ప్రతి పదార్థము

ధ్వజవజ్రాంకుశపాద = ధ్వజం, వజ్రం, అంకుశం వంటి శుభ చిహ్నాలతో కూడిన పాదాలు కలవాడా, ధరణీసుతసహమోద = భూమి పుత్రి అయిన సీతతో కలసి ఆనందించేవాడా, నారాయణ = ఓ నారాయణా ! గోవిందా !హరే ! నీకు జయము .

తాత్పర్యము

ధ్వజం, వజ్రం, అంకుశం వంటి శుభ చిహ్నాలతో కూడిన పాదాలు కలవాడా, సీతతో కలసి ఆనందించేవాడా ఓ నారాయణా!

విశేషములు

భగవంతుని పాద చిహ్నాలు మరియు సీతతో ఆయన సాంగత్యం ఇక్కడ ప్రస్తావించబడ్డాయి.

---

శ్లోకం 19

జనకసుతాప్రతిపాల |

జయ జయ సంస్కృతిలీల |

నారాయణ నారాయణ |

జయ గోవింద హరే ||

---

పదవిభాగము

జనక + సుతా + ప్రతిపాల, జయ, జయ, సంస్కృతి + లీల, నారాయణ.

అన్వయము

జనకసుతాప్రతిపాల, సంస్కృతిలీల, జయ జయ నారాయణ!

ప్రతి పదార్థము

జనకసుతాప్రతిపాల = జనకుడి కుమార్తె అయిన సీతను రక్షించినవాడా, జయ జయ = జయము జయము, సంస్కృతిలీల = సృష్టి లీలకు అధిపతియైనవాడా, నారాయణ = ఓ నారాయణా ! గోవిందా !హరే ! నీకు జయము .

తాత్పర్యము

జనకుడి కుమార్తె అయిన సీతను రక్షించినవాడా, సృష్టి లీలకు అధిపతియైనవాడా ఓ నారాయణా, నీకు జయము జయము!

విశేషములు

రాముని సీతా రక్షణ మరియు ఆయన సృష్టి యొక్క లీలకు అధిపతి అనే అంశాలు ఇక్కడ కీర్తించబడ్డాయి.

---

శ్లోకం 20

దశరథవాగ్ధృతిభార |

దండకవనసంచార |

నారాయణ నారాయణ |

జయ గోవింద హరే ||

---

పదవిభాగము

దశరథ + వాక్ + ధృతి + భార, దండక + వన + సంచార, నారాయణ.

అన్వయము

దశరథవాగ్ధృతిభార, దండకవనసంచార నారాయణ!

ప్రతి పదార్థము

దశరథవాగ్ధృతిభార = దశరథుడి మాటను నిలబెట్టుకోవడానికి భారాన్ని మోసినవాడా, దండకవనసంచార = దండక వనంలో సంచరించినవాడా, నారాయణ = ఓ నారాయణా ! గోవిందా !హరే ! నీకు జయము .

తాత్పర్యము

దశరథుడి మాటను నిలబెట్టుకోవడానికి భారాన్ని మోసినవాడా, దండక వనంలో సంచరించినవాడా ఓ నారాయణా!

విశేషములు

రాముడి పితృవాక్య పరిపాలన (దశరథుడి మాటను గౌరవించి అరణ్యవాసం చేయడం) మరియు దండక వనంలో ఆయన సంచారం ఇక్కడ ప్రస్తావించబడ్డాయి.

---

శ్లోకం 21

ముష్టికచాణూరసంహార |

మునిమానసవిహార |

నారాయణ నారాయణ |

జయ గోవింద హరే ||

---

పదవిభాగము

ముష్టిక + చాణూర + సంహార, ముని + మానస + విహార, నారాయణ.

అన్వయము

ముష్టికచాణూరసంహార, మునిమానసవిహార నారాయణ!

ప్రతి పదార్థము

ముష్టికచాణూరసంహార = ముష్టికుడు, చాణూరుడు అనే వారిని సంహరించినవాడా, మునిమానసవిహార = మునుల మనస్సులలో విహరించేవాడా, నారాయణ = ఓ నారాయణా ! గోవిందా !హరే ! నీకు జయము .

తాత్పర్యము

ముష్టికుడు, చాణూరుడు అనే వారిని సంహరించినవాడా, మునుల మనస్సులలో విహరించేవాడా ఓ నారాయణా!

విశేషములు

కృష్ణుడి బలమైన రాక్షసులైన ముష్టిక, చాణూరుల సంహారం మరియు ఆయన మునుల ధ్యానంలో నివసించడం ఇక్కడ కీర్తించబడ్డాయి.

---

శ్లోకం 22

వాలినిగ్రహశౌర్య |

వరసుగ్రీవహితార్య |

నారాయణ నారాయణ |

జయ గోవింద హరే ||

---

పదవిభాగము

వాలి + నిగ్రహ + శౌర్య, వర + సుగ్రీవ + హిత + ఆర్య, నారాయణ.

అన్వయము

వాలినిగ్రహశౌర్య, వరసుగ్రీవహితార్య నారాయణ!

ప్రతి పదార్థము

వాలినిగ్రహశౌర్య = వాలిని నిగ్రహించిన శౌర్యం కలవాడా, వరసుగ్రీవహితార్య = సుగ్రీవుడికి మేలు చేసిన శ్రేష్ఠుడా, నారాయణ = ఓ నారాయణా ! గోవిందా !హరే ! నీకు జయము .

తాత్పర్యము

వాలిని నిగ్రహించిన శౌర్యం కలవాడా, సుగ్రీవుడికి మేలు చేసిన శ్రేష్ఠుడా ఓ నారాయణా!

విశేషములు

రాముడి వాలి సంహారం మరియు సుగ్రీవుడికి చేసిన సహాయం ఇక్కడ ప్రస్తావించబడ్డాయి, ఇది ఆయన ధర్మ రక్షణను సూచిస్తుంది.

---

శ్లోకం 23

మాం మురళీకర ధీవర |

పాలయ పాలయ శ్రీధర |

నారాయణ నారాయణ |

జయ గోవింద హరే ||

---

పదవిభాగము

మామ్, మురళీకర, ధీవర, పాలయ, పాలయ, శ్రీధర, నారాయణ.

అన్వయము

మురళీకర, ధీవర, శ్రీధర నారాయణ, మాం పాలయ పాలయ!

ప్రతి పదార్థము

మామ్ = నన్ను, మురళీకర = మురళిని చేతిలో ధరించినవాడా, ధీవర = గొప్ప వివేకం కలవాడా, పాలయ = రక్షించుము, పాలయ = రక్షించుము, శ్రీధర = లక్ష్మీని ధరించినవాడా, నారాయణ = ఓ నారాయణా ! గోవిందా !హరే ! నీకు జయము .

తాత్పర్యము

మురళిని చేతిలో ధరించినవాడా, గొప్ప వివేకం కలవాడా, లక్ష్మీని ధరించినవాడా ఓ నారాయణా, నన్ను రక్షించుము, రక్షించుము!

విశేషములు

ఈ శ్లోకం కృష్ణుడిని మురళీధరుడిగా, జ్ఞానవంతుడిగా మరియు లక్ష్మీపతిగా సంబోధిస్తూ, తనను రక్షించమని భక్తుడి ప్రార్థనను తెలియజేస్తుంది.

---

శ్లోకం 24

జలనిధిబంధన ధీర |

రావణకంఠవిదార |

నారాయణ నారాయణ |

జయ గోవింద హరే ||

---

పదవిభాగము

జలనిధి + బంధన + ధీర, రావణ + కంఠ + విదార, నారాయణ.

అన్వయము

జలనిధిబంధన ధీర, రావణకంఠవిదార నారాయణ!

ప్రతి పదార్థము

జలనిధిబంధన ధీర = సముద్రాన్ని బంధించడంలో ధైర్యవంతుడా, రావణకంఠవిదార = రావణుడి కంఠాన్ని చీల్చినవాడా, నారాయణ = ఓ నారాయణా ! గోవిందా !హరే ! నీకు జయము .

తాత్పర్యము

సముద్రాన్ని బంధించడంలో ధైర్యవంతుడా, రావణుడి కంఠాన్ని చీల్చినవాడా ఓ నారాయణా!

విశేషములు

రాముడి సేతుబంధనం (సముద్రంపై వంతెన నిర్మాణం) మరియు రావణ సంహారం ఇక్కడ ప్రస్తావించబడ్డాయి, ఇది ఆయన శక్తిని, ధైర్యాన్ని సూచిస్తుంది.

---

శ్లోకం 25

తాటకమర్దన రామ |

నటగుణవివిధధనాఢ్య |

నారాయణ నారాయణ |

జయ గోవింద హరే ||

---

పదవిభాగము

తాటక + మర్దన, రామ, నట + గుణ + వివిధ + ధన + ఆఢ్య, నారాయణ.

అన్వయము

తాటకమర్దన రామ, నటగుణవివిధధనాఢ్య నారాయణ!

ప్రతి పదార్థము

తాటకమర్దన = తాటకిని సంహరించినవాడా, రామ = ఓ రామా, నటగుణవివిధధనాఢ్య = నటనలో మరియు గుణాలలో వివిధ రకాల ధనాలతో (సంపదలతో) నిండినవాడా, నారాయణ = ఓ నారాయణా ! గోవిందా !హరే ! నీకు జయము .

తాత్పర్యము

తాటకిని సంహరించిన ఓ రామా, నటనలో మరియు గుణాలలో వివిధ రకాల సంపదలతో నిండినవాడా ఓ నారాయణా!

విశేషములు

రాముడి తాటకి సంహారం మరియు ఆయన వివిధ గుణాలు, సంపదలు ఇక్కడ కీర్తించబడ్డాయి.

---

శ్లోకం 26

గౌతమపత్నీపూజన |

కరుణాఘనావలోకన |

నారాయణ నారాయణ |

జయ గోవింద హరే ||

---

పదవిభాగము

గౌతమ + పత్నీ + పూజన, కరుణా + ఘన + అవలోకన, నారాయణ.

అన్వయము

గౌతమపత్నీపూజన, కరుణాఘనావలోకన నారాయణ!

ప్రతి పదార్థము

గౌతమపత్నీపూజన = గౌతముని భార్యను (అహల్యను) పూజించినవాడా (శాపవిమోచనం చేసినవాడా), కరుణాఘనావలోకన = కరుణతో కూడిన గాఢమైన చూపు కలవాడా, నారాయణ = ఓ నారాయణా ! గోవిందా !హరే ! నీకు జయము .

తాత్పర్యము

గౌతముని భార్య అహల్యను శాపవిమోచనం చేసి పూజించినవాడా, కరుణతో కూడిన గాఢమైన చూపు కలవాడా ఓ నారాయణా!

విశేషములు

రాముడి అహల్య శాపవిమోచనం మరియు ఆయన కరుణామయమైన చూపు ఇక్కడ ప్రస్తావించబడ్డాయి.

---

శ్లోకం 27

సంభ్రమసీతాహార |

సాకేతపురవిహార |

నారాయణ నారాయణ |

జయ గోవింద హరే ||

---

పదవిభాగము

సంభ్రమ + సీతా + హార, సాకేత + పుర + విహార, నారాయణ.

అన్వయము

సంభ్రమసీతాహార, సాకేతపురవిహార నారాయణ!

ప్రతి పదార్థము

సంభ్రమసీతాహార = ఆందోళనతో కూడిన సీతను హరించినవాడా (సీతను అపహరించిన రావణుడిని సంహరించి ఆమెను రక్షించినవాడా), సాకేతపురవిహార = అయోధ్య నగరంలో విహరించినవాడా, నారాయణ = ఓ నారాయణా ! గోవిందా !హరే ! నీకు జయము .

తాత్పర్యము

ఆందోళనతో కూడిన సీతను రక్షించినవాడా (ఆమె దుఃఖాన్ని తొలగించినవాడా), అయోధ్య నగరంలో విహరించినవాడా ఓ నారాయణా!

విశేషములు

రాముడి సీతా రక్షణ (ఇక్కడ 'హార' అనే పదం రావణుడిచే సీతను అపహరించడం, తద్వారా రాముడికి కలిగిన ఆందోళనను, ఆ తరువాత ఆమెను రక్షించడాన్ని సూచిస్తుంది) మరియు అయోధ్యలో ఆయన నివాసం ఇక్కడ కీర్తించబడ్డాయి.

---

శ్లోకం 28

అచలోద్ధృతిచంచత్కర |

భక్తానుగ్రహతత్పర |

నారాయణ నారాయణ |

జయ గోవింద హరే ||

---

పదవిభాగము

అచల + ఉద్ధృతి + చంచత్ + కర, భక్త + అనుగ్రహ + తత్ + పర, నారాయణ.

అన్వయము

అచలోద్ధృతిచంచత్కర, భక్తానుగ్రహతత్పర నారాయణ!

ప్రతి పదార్థము

అచలోద్ధృతిచంచత్కర = పర్వతాన్ని ఎత్తడానికి చలించే చేతులు కలవాడా, భక్తానుగ్రహతత్పర = భక్తులపై అనుగ్రహం చూపడంలో ఆసక్తి కలవాడా, నారాయణ = ఓ నారాయణా ! గోవిందా !హరే ! నీకు జయము .

తాత్పర్యము

పర్వతాన్ని ఎత్తడానికి చలించే చేతులు కలవాడా (గోవర్ధనోద్ధారణ), భక్తులపై అనుగ్రహం చూపడంలో ఆసక్తి కలవాడా ఓ నారాయణా!

విశేషములు

కృష్ణుడి గోవర్ధనోద్ధారణ లీల మరియు ఆయన భక్తుల పట్ల అనుగ్రహం ఇక్కడ ప్రస్తావించబడ్డాయి.

---

శ్లోకం 29

నైగమగానవినోద |

రక్షితసుప్రహ్లాద |

నారాయణ నారాయణ |

జయ గోవింద హరే ||

---

పదవిభాగము

నైగమ + గాన + వినోద, రక్షిత + సుప్రహ్లాద, నారాయణ.

అన్వయము

నైగమగానవినోద, రక్షితసుప్రహ్లాద నారాయణ!

ప్రతి పదార్థము

నైగమగానవినోద = వేద గానంలో ఆనందించేవాడా, రక్షితసుప్రహ్లాద = గొప్ప భక్తుడైన ప్రహ్లాదుడిని రక్షించినవాడా, నారాయణ = ఓ నారాయణా ! గోవిందా !హరే ! నీకు జయము .

తాత్పర్యము

వేద గానంలో ఆనందించేవాడా, గొప్ప భక్తుడైన ప్రహ్లాదుడిని రక్షించినవాడా ఓ నారాయణా!

విశేషములు

నారాయణుడి వేద జ్ఞానం మరియు ఆయన ప్రహ్లాద రక్షణ (నృసింహావతారంలో) ఇక్కడ కీర్తించబడ్డాయి.

---

ముగింపు

ఇతి శ్రీమచ్చంకరాచార్య విరచిత నారాయణస్తోత్రమ్ |

---

తాత్పర్యము

ఇది శ్రీమత్ శంకరాచార్యులచే రచించబడిన నారాయణ స్తోత్రము.

                                        నారాయణ స్తోత్రము సంపూర్ణమయింది.