పుష్కరాష్టకం ( 09 శ్లోకాలు)

 

శ్రీ శంకరాచార్య స్తోత్ర సర్వస్వమ్ –

                                                పుష్కరాష్టకం    ( 09 శ్లోకాలు)

                          ( పదవిభాగము, అన్వయము, ప్రతి పదార్థము, తాత్పర్యము,విశేషములతో)

                                                                                            -ఆచార్య తాడేపల్లి పతంజలి

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

పుష్కరాష్టకం అనేది బ్రహ్మపుష్కర తీర్థం యొక్క మహిమను కీర్తించే శ్లోకమాల. ఈ స్తోత్రం పుష్కర తీర్థం పాపాలను నశింపజేసి, మోక్షాన్ని, సంపదలను ప్రసాదిస్తుందని, బ్రహ్మ, విష్ణు, శివులతో సహా అనేక దేవతలు, మహర్షులు దీనిని సేవిస్తారని వివరిస్తుంది. ఈ అష్టకాన్ని పఠించిన వారికి సకల శుభాలు కలుగుతాయని, చివరికి శివసాయుజ్యం లభిస్తుందని ఫలశ్రుతి చెబుతుంది.

పుష్కరాష్టకం

శ్లోకం 1

శ్రియాయుతం త్రిదేహతాపపాపరాశినాశకం

మునీంద్రసిద్ధసాధ్యదేవదానవైరభిష్టుతం .

తటేస్తి యజ్ఞపర్వతస్య ముక్తిదం సుఖాకరం

నమామి బ్రహ్మపుష్కరం సవైష్ణవం సశంకరం .. 1..

పదవిభాగము

శ్రియాయుతమ్, త్రిదేహతాపపాపరాశినాశకమ్, మునీంద్రసిద్ధసాధ్యదేవదానవైః + అభిష్టుతమ్, తటే + అస్తి, యజ్ఞపర్వతస్య, ముక్తిదమ్, సుఖాకరమ్, నమామి, బ్రహ్మపుష్కరమ్, సవైష్ణవమ్, సశంకరమ్.

అన్వయము

(అహం) శ్రియాయుతం, త్రిదేహతాపపాపరాశినాశకం, మునీంద్రసిద్ధసాధ్యదేవదానవైః అభిష్టుతం, యజ్ఞపర్వతస్య తటే అస్తి, ముక్తిదం, సుఖాకరం, సవైష్ణవం, సశంకరం బ్రహ్మపుష్కరం నమామి.

ప్రతి పదార్థము

అహం = నేను, శ్రియాయుతం = సంపదలతో కూడినది, త్రిదేహతాపపాపరాశినాశకం = శారీరక, మానసిక, దైవిక తాపములనే పాపరాశిని నశింపజేయునది, మునీంద్రసిద్ధసాధ్యదేవదానవైః = మునీంద్రులు, సిద్ధులు, సాధ్యులు, దేవతలు మరియు దానవులచే, అభిష్టుతం = పొగడబడినది, యజ్ఞపర్వతస్య = యజ్ఞ పర్వతము యొక్క, తటే = ఒడ్డున, అస్తి = ఉన్నది, ముక్తిదమ్ = మోక్షమును ప్రసాదించునది, సుఖాకరం = సుఖమును కలిగించునది అయిన, సవైష్ణవం = విష్ణువుతో కూడినది, సశంకరం = శంకరునితో కూడినది అయిన, బ్రహ్మపుష్కరం = బ్రహ్మపుష్కర తీర్థమును, నమామి = నమస్కరించుచున్నాను.

తాత్పర్యము

సంపదలతో కూడినది, శారీరక, మానసిక, దైవిక తాపములనే పాపరాశిని నశింపజేయునది, మునీంద్రులు, సిద్ధులు, సాధ్యులు, దేవతలు మరియు దానవులచే స్తుతించబడినది, యజ్ఞపర్వతం యొక్క ఒడ్డున ఉన్నది, మోక్షమును మరియు సుఖమును ప్రసాదించునది అయిన విష్ణువు, శంకరులతో కూడిన ఆ బ్రహ్మపుష్కర తీర్థమునకు నేను నమస్కరించుచున్నాను.

విశేషములు

ఈ శ్లోకంలో పుష్కర తీర్థం యొక్క పవిత్రత, దాని ప్రాముఖ్యత మరియు అది ఇచ్చే ఫలాలు వివరింపబడ్డాయి. త్రిదేహతాపములు - ఆధ్యాత్మిక, ఆధిభౌతిక, ఆధిదైవిక తాపములు. యజ్ఞపర్వతం అనేది పుష్కర తీర్థం దగ్గర ఉన్న ఒక పర్వతం. పుష్కర తీర్థం విష్ణువు మరియు శంకరులతో కూడి ఉందని చెప్పడం ద్వారా దాని సర్వదేవతా స్వరూపం ప్రస్తావించబడింది.

---

శ్లోకం 2

సదార్యమాసశుష్కపంచవాసరే వరాగతం

తదన్యథాంతరిక్షగం సుతంత్రభావనానుగం .

తదంబుపానమజ్జనం దృశాం సదామృతాకరం

నమామి బ్రహ్మపుష్కరం సవైష్ణవం సశంకరం .. 2..

పదవిభాగము

సదా + ఆర్యమాసశుష్కపంచవాసరే, వర + ఆగతమ్, తత్ + అన్యథా + అంతరిక్షగమ్, సుతంత్రభావనానుగమ్, తత్ + అంబుపానమజ్జనమ్, దృశాం, సదా + అమృత + ఆకరమ్, నమామి, బ్రహ్మపుష్కరమ్, సవైష్ణవమ్, సశంకరమ్.

అన్వయము

(అహం) ఆర్యమాసశుష్కపంచవాసరే సదా వరాగతం, తదన్యథా అంతరిక్షగం, సుతంత్రభావనానుగం, దృశాం తదంబుపానమజ్జనం సదా అమృతాకరం, సవైష్ణవం, సశంకరం బ్రహ్మపుష్కరం నమామి.

ప్రతి పదార్థము

అహం = నేను, ఆర్యమాసశుష్కపంచవాసరే = ఆర్యమాసంలోని శుక్లపక్ష పంచమి రోజున, సదా = ఎల్లప్పుడూ, వర = శ్రేష్ఠమైనదిగా, ఆగతం = వచ్చినది, తత్ + అన్యథా = అది కానిచో, అంతరిక్షగం = ఆకాశమార్గమున సంచరించునది, సుతంత్రభావనానుగం = చక్కని తంత్రభావనలచే కూడుకున్నది, దృశాం = చూచే వారికి, తత్ + అంబుపానమజ్జనం = ఆ నీటిని త్రాగుట మరియు స్నానము చేయుట, సదా = ఎల్లప్పుడూ, అమృత + ఆకరం = అమృతమును కలిగించునది అయిన, సవైష్ణవం = విష్ణువుతో కూడినది, సశంకరం = శంకరునితో కూడినది అయిన, బ్రహ్మపుష్కరం = బ్రహ్మపుష్కర తీర్థమును, నమామి = నమస్కరించుచున్నాను.

తాత్పర్యము

ఆర్యమాసంలోని శుక్లపక్ష పంచమి నాడు ఎల్లప్పుడూ శ్రేష్ఠమైనదిగా వెలసినది, ఆకాశమార్గమున సంచరించునది, చక్కని తంత్రభావనలతో కూడుకున్నది, దీని జలములను సేవించుట, స్నానమాచరించుట అమృతత్వమును ప్రసాదించునది అయిన విష్ణువు, శంకరులతో కూడిన ఆ బ్రహ్మపుష్కర తీర్థమునకు నేను నమస్కరించుచున్నాను.

విశేషములు

ఆర్యమాస శుక్లపక్ష పంచమికి పుష్కర తీర్థానికి ఉన్న విశేష సంబంధం ఈ శ్లోకంలో వివరించబడింది. ఆకాశమార్గాన సంచరించడం అనేది దాని దివ్యత్వాన్ని సూచిస్తుంది. 'సుతంత్రభావనానుగం' అనగా శుభకరమైన తంత్ర శాస్త్ర భావనలతో కూడి ఉన్నదని అర్థం. పుష్కర జలాలు అమృతత్వానికి సమానం అని చెప్పబడింది.

---

శ్లోకం 3

త్రిపుష్కర త్రిపుష్కర త్రిపుష్కరేతి సంస్మరేత్-

స దూరదేశగోఽపి యస్తదంగపాపనాశనం .

ప్రపన్నదుఃఖభంజనం సురంజనం సుధాకరం

నమామి బ్రహ్మపుష్కరం సవైష్ణవం సశంకరం .. 3..

పదవిభాగము

త్రిపుష్కర, త్రిపుష్కర, త్రిపుష్కర + ఇతి, సంస్మరేత్, స, దూరదేశగః + అపి, యః, తత్ + అంగపాపనాశనమ్, ప్రపన్నదుఃఖభంజనమ్, సురంజనమ్, సుధాకరమ్, నమామి, బ్రహ్మపుష్కరమ్, సవైష్ణవమ్, సశంకరమ్.

అన్వయము

(అహం) యః దూరదేశగః అపి త్రిపుష్కర త్రిపుష్కర త్రిపుష్కర ఇతి సంస్మరేత్, తత్ అంగపాపనాశనం, ప్రపన్నదుఃఖభంజనం, సురంజనం, సుధాకరం, సవైష్ణవం, సశంకరం బ్రహ్మపుష్కరం నమామి.

ప్రతి పదార్థము

అహం = నేను, యః = ఏ మానవుడు, దూరదేశగః + అపి = దూరదేశంలో ఉన్నప్పటికీ, త్రిపుష్కర త్రిపుష్కర త్రిపుష్కర + ఇతి = త్రిపుష్కర, త్రిపుష్కర, త్రిపుష్కర అని, సంస్మరేత్ = స్మరిస్తాడో, తత్ = అది, అంగపాపనాశనమ్ = శరీరంలోని పాపములను నశింపజేయునది, ప్రపన్నదుఃఖభంజనమ్ = శరణుజొచ్చిన వారి దుఃఖములను పోగొట్టునది, సురంజనమ్ = చక్కగా రంజింపజేయునది, సుధాకరమ్ = అమృతమును కలిగించునది అయిన, సవైష్ణవం = విష్ణువుతో కూడినది, సశంకరం = శంకరునితో కూడినది అయిన, బ్రహ్మపుష్కరం = బ్రహ్మపుష్కర తీర్థమును, నమామి = నమస్కరించుచున్నాను.

తాత్పర్యము

దూరదేశాలలో ఉన్నవారైనప్పటికీ, "త్రిపుష్కర, త్రిపుష్కర, త్రిపుష్కర" అని స్మరించినంతనే శరీరంలోని పాపములను నశింపజేయునది, శరణుజొచ్చిన వారి దుఃఖములను తొలగించునది, సంతోషమును కలిగించునది, అమృతమును ప్రసాదించునది అయిన విష్ణువు, శంకరులతో కూడిన ఆ బ్రహ్మపుష్కర తీర్థమునకు నేను నమస్కరించుచున్నాను.

విశేషములు

కేవలం స్మరించినంతనే పాపాలను నశింపజేసే శక్తి ఈ తీర్థానికి ఉందని ఈ శ్లోకంలో ప్రస్తావించారు. ఇది తీర్థయాత్ర చేయలేని వారికి కూడా ఈ తీర్థం యొక్క ఫలం లభిస్తుందని సూచిస్తుంది. 'త్రిపుష్కర' అని మూడుసార్లు ఉచ్చరించడం ద్వారా దాని పవిత్రత మరియు శక్తి మరింత వృద్ధి చెందుతుందని భావించవచ్చు.

---

శ్లోకం 4

మృకండుమంకణౌ పులస్త్యకణ్వపర్వతాసితా

అగస్త్యభార్గవౌ దధీచినారదౌ శుకాదయః.

సపద్మతీర్థపావనైకద్దష్ట్యో దయాకరం

నమామి బ్రహ్మపుష్కరం సవైష్ణవం సశంకరం .. 4..

పదవిభాగము

మృకండు + మంకణౌ, పులస్త్యకణ్వపర్వతాసితాః, అగస్త్యభార్గవౌ, దధీచినారదౌ, శుక + ఆదేశాయః, సపద్మతీర్థపావన + ఏకదృష్ట్యః, దయాకరమ్, నమామి, బ్రహ్మపుష్కరమ్, సవైష్ణవమ్, సశంకరమ్.

అన్వయము

(అహం) మృకండుమంకణౌ, పులస్త్యకణ్వపర్వతాసితాః, అగస్త్యభార్గవౌ, దధీచినారదౌ, శుకాదయః సపద్మతీర్థపావనైకదృష్ట్యః (యస్మిన్ సేవంతే), దయాకరం, సవైష్ణవం, సశంకరం బ్రహ్మపుష్కరం నమామి.

ప్రతి పదార్థము

అహం = నేను, మృకండుమంకణౌ = మృకండుడు మరియు మంకణుడు, పులస్త్యకణ్వపర్వతాసితాః = పులస్త్యుడు, కణ్వుడు, పర్వతుడు, అసితుడు (మొదలగు మహర్షులు), అగస్త్యభార్గవౌ = అగస్త్యుడు, భార్గవుడు, దధీచినారదౌ = దధీచి, నారదుడు, శుక + ఆదేశాయః = శుకుడు మరియు ఇతరులు, సపద్మతీర్థపావనైకదృష్ట్యః = పద్మతీర్థములతో కూడిన పవిత్రమైన ఏకదృష్టితో (పూజించుచున్న), దయాకరమ్ = దయను కలిగించునది అయిన, సవైష్ణవం = విష్ణువుతో కూడినది, సశంకరం = శంకరునితో కూడినది అయిన, బ్రహ్మపుష్కరం = బ్రహ్మపుష్కర తీర్థమును, నమామి = నమస్కరించుచున్నాను.

తాత్పర్యము

మృకండుడు, మంకణుడు, పులస్త్యుడు, కణ్వుడు, పర్వతుడు, అసితుడు, అగస్త్యుడు, భార్గవుడు, దధీచి, నారదుడు, శుకుడు మొదలైన మహర్షులు పద్మతీర్థములతో కూడిన ఈ పవిత్ర తీర్థాన్ని ఏకదృష్టితో సేవించుచున్న, దయను ప్రసాదించునది అయిన విష్ణువు, శంకరులతో కూడిన ఆ బ్రహ్మపుష్కర తీర్థమునకు నేను నమస్కరించుచున్నాను.

విశేషములు

ఈ శ్లోకంలో అనేకమంది మహర్షులు పుష్కర తీర్థాన్ని సేవించారని ప్రస్తావించడం ద్వారా దాని ప్రాచీనత మరియు మహత్తును తెలియజేస్తున్నారు. 'సపద్మతీర్థపావనైకదృష్ట్యః' అంటే పద్మతీర్థాలతో సహా అన్ని పవిత్ర తీర్థాలను పుష్కరంలోనే చూస్తున్నారని, అంటే పుష్కరం అన్ని తీర్థాలకు మూలమని భావం.

---

శ్లోకం 5

సదా పితామహేక్షితం వరాహవిష్ణునేక్షితం

తథాఽమరేశ్వరేక్షితం సురాసురైః సమీక్షితం .

ఇహైవ భుక్తిముక్తిదం ప్రజాకరం ఘనాకరం

నమామి బ్రహ్మపుష్కరం సవైష్ణవం సశంకరం .. 5..

పదవిభాగము

సదా, పితామహ + ఈక్షితమ్, వరాహవిష్ణునా + ఈక్షితమ్, తథా + అమరేశ్వర + ఈక్షితమ్, సుర + అసురైః, సమీక్షితమ్, ఇహ + ఏవ, భుక్తిముక్తిదమ్, ప్రజాకరమ్, ఘనాకరమ్, నమామి, బ్రహ్మపుష్కరమ్, సవైష్ణవమ్, సశంకరమ్.

అన్వయము

(అహం) సదా పితామహేక్షితం, వరాహవిష్ణునేక్షితం, తథా అమరేశ్వరేక్షితం, సురాసురైః సమీక్షితం, ఇహైవ భుక్తిముక్తిదం, ప్రజాకరం, ఘనాకరం, సవైష్ణవం, సశంకరం బ్రహ్మపుష్కరం నమామి.

ప్రతి పదార్థము

అహం = నేను, సదా = ఎల్లప్పుడూ, పితామహ + ఈక్షితమ్ = బ్రహ్మదేవునిచే చూడబడినది, వరాహవిష్ణునా + ఈక్షితమ్ = వరాహావతారమెత్తిన విష్ణువుచే చూడబడినది, తథా = అటులనే, అమరేశ్వర + ఈక్షితమ్ = దేవతల ప్రభువైన ఇంద్రునిచే చూడబడినది, సుర + అసురైః = దేవతలు మరియు రాక్షసులచే, సమీక్షితమ్ = చక్కగా చూడబడినది, ఇహ + ఏవ = ఈ లోకంలోనే, భుక్తిముక్తిదమ్ = భోగములను మరియు మోక్షమును ప్రసాదించునది, ప్రజాకరమ్ = సంతానమును కలిగించునది, ఘనాకరమ్ = సంపదలను కలిగించునది అయిన, సవైష్ణవం = విష్ణువుతో కూడినది, సశంకరం = శంకరునితో కూడినది అయిన, బ్రహ్మపుష్కరం = బ్రహ్మపుష్కర తీర్థమును, నమామి = నమస్కరించుచున్నాను.

తాత్పర్యము

బ్రహ్మదేవునిచే, వరాహావతారమెత్తిన విష్ణువుచే, దేవతల ప్రభువైన ఇంద్రునిచే, మరియు దేవతలు, రాక్షసులచే ఎల్లప్పుడూ చూడబడినది, ఈ లోకంలోనే భోగములను, మోక్షమును, సంతానమును, సంపదలను ప్రసాదించునది అయిన విష్ణువు, శంకరులతో కూడిన ఆ బ్రహ్మపుష్కర తీర్థమునకు నేను నమస్కరించుచున్నాను.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం పుష్కర తీర్థం యొక్క సర్వదేవతా సంబంధాన్ని, దాని సర్వశక్తిమంతతను తెలియజేస్తుంది. ఈ తీర్థం కేవలం మోక్షాన్ని మాత్రమే కాకుండా, ఐహిక సుఖాలైన భోగాలు, సంతానం, సంపదలను కూడా ప్రసాదిస్తుందని చెప్పబడింది. ఇది సామాన్య ప్రజలకు కూడా ఆకర్షణీయమైనదిగా చేస్తుంది.

---

శ్లోకం 6

త్రిదండిదండిబ్రహ్మచారితాపసైః సుసేవితం

పురార్ధచంద్రప్రాప్తదేవనందికేశ్వరాభిధైః .

సవైద్యనాథనీలకంఠసేవితం సుధాకరం

నమామి బ్రహ్మపుష్కరం సవైష్ణవం సశంకరం .. 6..

పదవిభాగము

త్రిదండిదండిబ్రహ్మచారితాపసైః, సుసేవితమ్, పురా + అర్ధచంద్రప్రాప్తదేవనందికేశ్వర + అభిధైః, సవైద్యనాథనీలకంఠసేవితమ్, సుధాకరమ్, నమామి, బ్రహ్మపుష్కరమ్, సవైష్ణవమ్, సశంకరమ్.

అన్వయము

(అహం) త్రిదండిదండిబ్రహ్మచారితాపసైః సుసేవితం, పురార్ధచంద్రప్రాప్తదేవనందికేశ్వరాభిధైః, సవైద్యనాథనీలకంఠసేవితం, సుధాకరం, సవైష్ణవం, సశంకరం బ్రహ్మపుష్కరం నమామి.

ప్రతి పదార్థము

అహం = నేను, త్రిదండిదండిబ్రహ్మచారితాపసైః = త్రిదండి, దండి, బ్రహ్మచారి మరియు తపస్వులచే, సుసేవితమ్ = చక్కగా సేవించబడినది, పురా = పూర్వము, అర్ధచంద్రప్రాప్తదేవనందికేశ్వర + అభిధైః = అర్ధచంద్రుని ధరించి దేవనందికేశ్వరులు అనే పేరు పొందిన వారిచే (శివునిచే), సవైద్యనాథనీలకంఠసేవితమ్ = వైద్యనాథుడు, నీలకంఠునిచే (శివుని మరో రూపాలు) సేవించబడినది, సుధాకరమ్ = అమృతమును కలిగించునది అయిన, సవైష్ణవం = విష్ణువుతో కూడినది, సశంకరం = శంకరునితో కూడినది అయిన, బ్రహ్మపుష్కరం = బ్రహ్మపుష్కర తీర్థమును, నమామి = నమస్కరించుచున్నాను.

తాత్పర్యము

త్రిదండి, దండి, బ్రహ్మచారి మరియు తపస్వులచే చక్కగా సేవించబడినది, పూర్వము అర్ధచంద్రుని ధరించి దేవనందికేశ్వరులు అనే పేరు పొందిన శివునిచే, వైద్యనాథుడు మరియు నీలకంఠుడు అనే శివుని రూపాలచే సేవించబడినది, అమృతమును ప్రసాదించునది అయిన విష్ణువు, శంకరులతో కూడిన ఆ బ్రహ్మపుష్కర తీర్థమునకు నేను నమస్కరించుచున్నాను.

విశేషములు

ఈ శ్లోకంలో పుష్కర తీర్థాన్ని వివిధ ఆశ్రమాలకు చెందిన (త్రిదండి, దండి, బ్రహ్మచారి) మరియు తపస్వులు సేవిస్తారని చెప్పబడింది. ముఖ్యంగా శివుని వివిధ రూపాలు (అర్ధచంద్రధారి, నందికేశ్వరుడు, వైద్యనాథుడు, నీలకంఠుడు) ఈ తీర్థాన్ని సేవించాయని చెప్పడం ద్వారా దాని శైవ ప్రాధాన్యతను కూడా నొక్కి చెబుతుంది.

బ్రహ్మచారి

బ్రహ్మచారి అంటే హిందూ ఆశ్రమ వ్యవస్థలో మొదటి దశలో ఉన్న వ్యక్తి. ఈ దశలో విద్యార్థి గురువు వద్ద జ్ఞానాన్ని ఆర్జిస్తాడు.

• అర్థం: "బ్రహ్మన్" అంటే దైవం లేదా అనంతమైనది, "చర్య" అంటే మార్గం. కాబట్టి, బ్రహ్మచారి అంటే దైవ మార్గంలో లేదా జ్ఞాన మార్గంలో ఉన్నవాడు అని అర్థం.
• జీవన విధానం:
• సాధారణంగా ఎనిమిదో ఏట ఉపనయనం తరువాత బ్రహ్మచర్యం ప్రారంభమవుతుంది.
• ఈ దశలో విద్యార్థి గురుకులంలో ఉండి విద్యను అభ్యసిస్తాడు.
• వీరు బ్రహ్మచర్యాన్ని (శారీరక, మానసిక సంయమనం) పాటిస్తారు.
• శారీరక, మానసిక ఆరోగ్యం, క్రమశిక్షణ మరియు జ్ఞాన సముపార్జనపై దృష్టి సారిస్తారు.
• కేవలం అవివాహితుడిగా ఉండటం మాత్రమే కాదు, జీవితాన్ని సృష్టికర్త ఉద్దేశించిన విధంగా జీవించడం, దేనినీ కోరుకోకుండా ఉండటం కూడా బ్రహ్మచర్యం యొక్క అసలైన అర్థం.
• గృహస్థ, వానప్రస్థ దశలను దాటవేసి, నేరుగా సన్యాసాన్ని స్వీకరించడానికి బ్రహ్మచారికి అవకాశం ఉంటుంది.

---

దండి

దండి అనేది ఒక సన్యాసి ధరించే కర్రను సూచిస్తుంది. "దండం" అంటే కర్ర అని అర్థం. సన్యాసులు తమ వైరాగ్యానికి, తాత్వికతకు గుర్తుగా చేతిలో కర్రలను ధరిస్తారు. ఈ దండాలు వివిధ రకాలుగా ఉంటాయి, వీటిలో ఏకదండి, ద్విదండి, మరియు త్రిదండి ముఖ్యమైనవి.

• ఏకదండి:
• ఒక కర్రను ధరించేవారు ఏకదండి.
• వీరు సాధారణంగా అద్వైత సిద్ధాంతాన్ని నమ్ముతారు (ఆది శంకరాచార్యుల పరంపర).
• అద్వైతం అనగా జీవుడు మరియు దేవుడు ఒక్కటే అనే సిద్ధాంతం.
• ద్విదండి:
• రెండు కర్రలను ధరించేవారు ద్విదండి స్వాములు.
• వీరు సాధారణంగా ద్వైత సిద్ధాంతాన్ని పాటిస్తారు (విష్ణుభక్తులు).
• వీరు దేవుడు వేరు, జీవుడు వేరు అని బోధిస్తారు.

త్రిదండి

త్రిదండి అంటే మూడు కర్రలను ఒక కట్టగా కట్టి భుజాన ధరించేవారు.

• అర్థం:
• ఈ మూడు దండాలు ముఖ్యంగా వాక్ (మాట), కర్మ (పని), మరియు మనస్సు (ఆలోచనలు) పై నియంత్రణను సూచిస్తాయి. అంటే, మాట, చేత, ఆలోచనలలో సంయమనం కలిగి ఉన్నవారు.
• త్రిదండి అనే పదం ప్రకృతి యొక్క మూడు తత్వాలను (సత్వం, రజస్సు, తమస్సు) మరియు వీటి వెనుక ఉండి నడిపించే పరమాత్మను విశ్వసించే యతులను కూడా సూచిస్తుంది.
• సిద్ధాంతం:
• త్రిదండం ధరించేవారు సాధారణంగా విశిష్టాద్వైత సిద్ధాంతాన్ని బోధిస్తారు (రామానుజాచార్యుల పరంపర).
• ఈ సిద్ధాంతం ఆత్మ మరియు పరమాత్మ ఒకటే అయినప్పటికీ, ఆత్మ పరమాత్మలో ఒక భాగం అని, పూర్తిగా విభిన్నం కాదని చెబుతుంది. దీనిని "తత్వత్రయం" అని కూడా అంటారు.

 

---

శ్లోకం 7

సుపంచధా సరస్వతీ విరాజతే యదంత్తరే

తథైకయోజనాయతం విభాతి తీర్థనాయకం .

అనేకదైవపైత్రతీర్థసాగరం రసాకరం

నమామి బ్రహ్మపుష్కరం సవైష్ణవం సశంకరం .. 7..

పదవిభాగము

సుపంచధా, సరస్వతీ, విరాజతే, యత్ + అంత్తరే, తథా + ఏకయోజనాయతమ్, విభాతి, తీర్థనాయకమ్, అనేకదైవపైత్రతీర్థసాగరమ్, రసాకరమ్, నమామి, బ్రహ్మపుష్కరమ్, సవైష్ణవమ్, సశంకరమ్.

అన్వయము

(అహం) యదంతరే సుపంచధా సరస్వతీ విరాజతే, తథా ఏకయోజనాయతం విభాతి, తీర్థనాయకం, అనేకదైవపైత్రతీర్థసాగరం, రసాకరం, సవైష్ణవం, సశంకరం బ్రహ్మపుష్కరం నమామి.

ప్రతి పదార్థము

అహం = నేను, యత్ + అంత్తరే = దేని అంతర్భాగములో, సుపంచధా = చక్కగా ఐదు విధములుగా, సరస్వతీ = సరస్వతీ నది, విరాజతే = ప్రకాశించుచున్నదో, తథా = అటులనే, ఏకయోజనాయతమ్ = ఒక యోజనము పొడవు గలదిగా, విభాతి = ప్రకాశించుచున్నది, తీర్థనాయకమ్ = తీర్థములకు అధిపతియైనది, అనేకదైవపైత్రతీర్థసాగరమ్ = అనేక దైవసంబంధమైన మరియు పితృసంబంధమైన తీర్థములకు సముద్రము వంటిది, రసాకరమ్ = రసమునకు (నీటికి) గని అయిన, సవైష్ణవం = విష్ణువుతో కూడినది, సశంకరం = శంకరునితో కూడినది అయిన, బ్రహ్మపుష్కరం = బ్రహ్మపుష్కర తీర్థమును, నమామి = నమస్కరించుచున్నాను.

తాత్పర్యము

దేని అంతర్భాగములో సరస్వతీ నది ఐదు విధములుగా ప్రకాశించుచున్నదో, ఒక యోజనము పొడవు గలదిగా వెలుగొందుతున్నది, తీర్థములకు అధిపతియైనది, అనేక దైవ మరియు పితృసంబంధమైన తీర్థములకు సముద్రము వంటిది, జలమునకు గని అయిన విష్ణువు, శంకరులతో కూడిన ఆ బ్రహ్మపుష్కర తీర్థమునకు నేను నమస్కరించుచున్నాను.

విశేషములు

ఈ శ్లోకంలో పుష్కర తీర్థం యొక్క భౌగోళిక మరియు ఆధ్యాత్మిక ప్రాముఖ్యత వివరించబడింది. సరస్వతీ నది ఐదు రూపాలలో ఇక్కడ ప్రవహిస్తుందని చెప్పబడింది, ఇది తీర్థం యొక్క పవిత్రతను సూచిస్తుంది. 'తీర్థనాయకమ్' అంటే తీర్థములకు అధిపతి అని, అన్ని తీర్థాలు ఇందులోనే ఇమిడి ఉన్నాయని భావం.

---

శ్లోకం 8

యమాదిసంయుతో నరస్త్రిపుష్కరం నిమజ్జతి

పితామహశ్చ మాధవోప్యుమాధవః ప్రసన్నతాం .

ప్రయాతి తత్పదం దదాత్యయత్నతో గుణాకరం

నమామి బ్రహ్మపుష్కరం సవైష్ణవం సశంకరం .. 8..

పదవిభాగము

యమ + ఆదిసంయుతః, నరః, త్రిపుష్కరమ్, నిమజ్జతి, పితామహః + చ, మాధవః + అపి + ఉమాధవః, ప్రసన్నతామ్, ప్రయాతి, తత్ + పదమ్, దదాతి + అయత్నతః, గుణాకరమ్, నమామి, బ్రహ్మపుష్కరమ్, సవైష్ణవమ్, సశంకరమ్.

అన్వయము

(అహం) యమాదిసంయుతో నరః త్రిపుష్కరం నిమజ్జతి, (తస్య) పితామహశ్చ మాధవోపి ఉమాధవః ప్రసన్నతాం ప్రయాతి, అయత్నతః తత్ పదం దదాతి, గుణాకరం, సవైష్ణవం, సశంకరం బ్రహ్మపుష్కరం నమామి.

ప్రతి పదార్థము

అహం = నేను, యమ + ఆదిసంయుతః = యమ, నియమాదులతో కూడిన, నరః = మానవుడు, త్రిపుష్కరమ్ = త్రిపుష్కర తీర్థములో, నిమజ్జతి = స్నానము చేస్తే, (తస్య) పితామహః + చ = (అతనికి) బ్రహ్మదేవుడు కూడా, మాధవః + అపి = విష్ణువు కూడా, ఉమాధవః = శివుడు (ఉమాదేవి భర్త), ప్రసన్నతామ్ = సంతోషమును, ప్రయాతి = పొందుతారు, అయత్నతః = ప్రయత్నం లేకుండానే, తత్ + పదమ్ = వారి లోకమును, దదాతి = ఇస్తారు, గుణాకరమ్ = గుణములకు నిధి అయిన, సవైష్ణవం = విష్ణువుతో కూడినది, సశంకరం = శంకరునితో కూడినది అయిన, బ్రహ్మపుష్కరం = బ్రహ్మపుష్కర తీర్థమును, నమామి = నమస్కరించుచున్నాను.

తాత్పర్యము

యమ నియమాదులతో కూడిన మానవుడు త్రిపుష్కర తీర్థములో స్నానము చేసినచో, బ్రహ్మదేవుడు, విష్ణువు మరియు శివుడు సంతోషించి, ఎటువంటి ప్రయత్నం లేకుండానే తమ లోకములను ప్రసాదించును. అటువంటి గుణములకు నిధి అయిన విష్ణువు, శంకరులతో కూడిన ఆ బ్రహ్మపుష్కర తీర్థమునకు నేను నమస్కరించుచున్నాను.

విశేషములు

ఈ శ్లోకంలో పుష్కర తీర్థంలో స్నానమాచరించడం వలన లభించే మహత్తర ఫలం వివరించబడింది. యమ నియమాలతో కూడి స్నానం చేసిన వారికి బ్రహ్మ, విష్ణు, శివుల అనుగ్రహం లభించి, వారి లోకాలకు చేరుకునే అదృష్టం కలుగుతుందని చెప్పబడింది. ఇది ముక్తి మార్గంగా పుష్కర తీర్థాన్ని ప్రశంసిస్తుంది.

---

శ్లోకం 9

ఇదం హి పుష్కరాష్టకం సునీతినీరజాశ్రితం

స్థితం మదీయమానసే కదాపి మాఽపగచ్ఛతు .

త్రిసంధ్యమాపఠంతి యే త్రిపుష్కరాష్టకం నరాః

ప్రదీప్తదేహభూషణా భవంతి మేశకింకరాః .. 9..

పదవిభాగము

ఇదమ్, హి, పుష్కర + అష్టకమ్, సునీతినీరజాశ్రితమ్, స్థితమ్, మదీయమానసే, కదా + అపి, మా + అపగచ్ఛతు, త్రిసంధ్యమ్ + ఆపఠంతి, యే, త్రిపుష్కర + అష్టకమ్, నరాః, ప్రదీప్తదేహభూషణాః, భవంతి, మా +ఈశకింకరాః.

అన్వయము

ఇదం హి సునీతినీరజాశ్రితం పుష్కరాష్టకం మదీయమానసే స్థితం కదాపి మాఽపగచ్ఛతు. యే నరాః త్రిసంధ్యం త్రిపుష్కరాష్టకం ఆపఠంతి, తే ప్రదీప్తదేహభూషణాః మా +ఈశకింకరాః భవంతి.

ప్రతి పదార్థము

ఇదమ్ = ఈ, హి = నిశ్చయముగా, పుష్కర + అష్టకమ్ = పుష్కరాష్టకము, సునీతినీరజాశ్రితమ్ = మంచి నీతిని కలిగిన కమలము నాశ్రయించినది, స్థితమ్ = ఉన్నది, మదీయమానసే = నా మనస్సులో, కదా + అపి = ఎప్పటికీ, మా + అపగచ్ఛతు = తొలగిపోకుండా ఉండుగాక, యే = ఏ,  నరాః = మానవులు,  త్రిసంధ్యమ్ = మూడు సంధ్యలలోనూ, త్రిపుష్కర + అష్టకమ్ = త్రిపుష్కరాష్టకమును,  ఆపఠంతి= చదువుతారో ( తే= వారు) ప్రదీప్తదేహభూషణాః = ప్రకాశవంతమైన శరీరమును మరియు ఆభరణములను కలిగి , మా +ఈశకింకరాః = లక్ష్మీదేవి భర్త విష్ణువుకి  కింకరులుగా (సేవకులుగా) భవంతి =  అగుదురు.

తాత్పర్యము

ఈ పుష్కరాష్టకము మంచి నీతిని కలిగిన కమలము నాశ్రయించినది. ఇది నా మనస్సులో ఎప్పటికీ స్థిరముగా నిలిచి ఉండుగాక. ఏ మానవులు ఈ త్రిపుష్కరాష్టకమును మూడు సంధ్యలలోనూ పఠిస్తారో, వారు ప్రకాశవంతమైన శరీరమును మరియు ఆభరణములను కలిగి, లక్ష్మీదేవి భర్త విష్ణువుకి  కింకరులుగా (సేవకులుగా) అగుదురు.

విశేషములు

ఇది ఫలశ్రుతి శ్లోకం. ఈ అష్టకాన్ని మూడు సంధ్యలలో పఠించడం వల్ల కలిగే ప్రయోజనాలు ఇందులో చెప్పబడ్డాయి. పుష్కరాష్టకం మనసులో స్థిరంగా ఉండాలని కోరుకోవడం ద్వారా దానిపై ఉన్న భక్తిని తెలియజేస్తున్నారు. ఈ స్తోత్రం పఠించిన వారికి ప్రకాశవంతమైన శరీరం, ఆభరణాలు లభించి, సాక్షాత్తు విష్ణువుకి  సేవకులు అవుతారని చెప్పబడింది.

---

ఇతి శంకరాచార్యవిరచితం శ్రీపుష్కరాష్టకం సమాప్తం ..

.