భ్రమరాంబాష్టక స్తోత్రము ( 9 శ్లోకాలు)

 

శ్రీ శంకరాచార్య స్తోత్ర సర్వస్వమ్ –

భ్రమరాంబాష్టక స్తోత్రము ( 9 శ్లోకాలు)

 పదవిభాగము, అన్వయము, ప్రతి పదార్థము,   తాత్పర్యము,విశేషములతో 

                                                ఆచార్య తాడేపల్లి పతంజలి

---

భ్రమరాంబాష్టక స్తోత్రం శ్రీశైలంలో కొలువైన భ్రమరాంబికా దేవిని కీర్తిస్తుంది. ఆమె దివ్య సౌందర్యాన్ని, పరాక్రమాన్ని, సర్వ జగద్రక్షక శక్తిని, భక్తులకు మోక్షాన్ని ప్రసాదించే కరుణామయ స్వభావాన్ని వివరిస్తుంది. ఈ స్తోత్రం అమ్మవారి బాహ్య, అంతర్గత రూపాలను, ఆమె యోగ, తంత్ర సంబంధిత ప్రాముఖ్యతను తెలియజేస్తుంది.

భ్రమరాంబాష్టక స్తోత్రము

1. "చాంచల్యారుణ లోచనాంచితకృపాం చంద్రార్క చూడామణిం

చారుస్మేరముఖాం చరాచర జగత్ సంరక్షణీం తత్పదామ్

చంచచ్చంపక నాసికాగ్ర విలసన్ముక్తా మణీరంజితాం

శ్రీశైలస్థల వాసినీం భగవతీం శ్రీమాతరం భావయే."

పదవిభాగము

"చాంచల్యారుణ లోచనాంచితకృపాం (చాంచల్య + అరుణ + లోచన + అంచిత + కృపాం), చంద్రార్క చూడామణిం (చంద్ర + అర్క + చూడామణిం), చారుస్మేరముఖాం (చారు + స్మేర + ముఖాం), చరాచర జగత్ సంరక్షణీం (చర + అచర + జగత్ + సంరక్షణీం), తత్పదామ్ (తత్ + పదామ్), చంచచ్చంపక నాసికాగ్ర విలసన్ముక్తా మణీరంజితాం (చంచత్ + చంపక + నాసికా + అగ్ర + విలసత్ + ముక్తా + మణి + రంజితాం), శ్రీశైలస్థల వాసినీం (శ్రీశైల + స్థల + వాసినీం), భగవతీం, శ్రీమాతరం, భావయే."

అన్వయం

"చాంచల్యారుణ లోచనాంచితకృపాం, చంద్రార్క చూడామణిం, చారుస్మేరముఖాం, చరాచర జగత్ సంరక్షణీం, తత్పదాం, చంచచ్చంపక నాసికాగ్ర విలసన్ముక్తా మణీరంజితాం, శ్రీశైలస్థల వాసినీం భగవతీం శ్రీమాతరం భావయే."

ప్రతిపదార్థం

"చాంచల్యారుణ లోచనాంచితకృపాం = చంచలమైన ఎర్రని కళ్ళతో కూడిన దయగలదానిని, చంద్రార్క చూడామణిం = చంద్రుడు, సూర్యుడు శిరోభూషణంగా కలదానిని, చారుస్మేరముఖాం = అందమైన చిరునవ్వు గల ముఖం కలదానిని, చరాచర జగత్ సంరక్షణీం = చర, స్థిర ప్రపంచాన్ని రక్షించేదానిని, తత్పదాం = ఆ పదాలు కలదానిని, చంచచ్చంపక నాసికాగ్ర విలసన్ముక్తా మణీరంజితాం = కదలాడే సంపెంగ పువ్వు వంటి నాసికాగ్రంపై ప్రకాశించే ముత్యపు మణితో అలంకరించబడినదానిని, శ్రీశైలస్థల వాసినీం = శ్రీశైల క్షేత్రంలో నివసించేదానిని, భగవతీం = భగవతిని, శ్రీమాతరం = శ్రీమాతను, భావయే = ధ్యానించుచున్నాను."

తాత్పర్యం

"చంచలమైన, అరుణకాంతులు వెదజల్లే కనులలో దయ నింపుకున్న, చంద్ర, సూర్యులను శిరోభూషణంగా ధరించిన, అందమైన చిరునవ్వులు చిందించే ముఖం కలదానిని, చరాచర జగత్తును రక్షించేదానిని, సంపెంగ పువ్వు వంటి ముక్కు కొనపై మెరిసే ముత్యపు ముక్కుపుడకతో ప్రకాశించేదానిని, శ్రీశైలంలో నివసించే భగవతియైన శ్రీమాతను నేను ధ్యానించుచున్నాను."

విశేషాలు

"ఈ శ్లోకంలో శ్రీమాత (భ్రమరాంబిక) రూపాన్ని వర్ణిస్తూ ఆమె కళ్ళు, ముఖం, శిరోభూషణం, ముక్కుపుడక వంటి భౌతిక లక్షణాలను వివరిస్తున్నారు. ఆమె సర్వజగత్తును రక్షించే శక్తిని కూడా ఇక్కడ సూచిస్తున్నారు. శ్రీశైలం ఆమె నివాస స్థలం అని కూడా స్పష్టం చేయబడింది."

---

2. "కస్తూరీ తిలకాంచితేందు విలసత్ ప్రోద్భాసిఫాలస్థలీం

కర్పూర ద్రవమిశ్ర చూర్ణ ఖదిరామోదోల్లస ద్వీటికామ్

లోలాపాంగతరంగితై రధికృపాసారైర్నతానందినీం

శ్రీశైలస్థల వాసినీం భగవతీం శ్రీమాతరం భావయే."

పదవిభాగము

"కస్తూరీ తిలకాంచితేందు విలసత్ ప్రోద్భాసిఫాలస్థలీం (కస్తూరీ + తిలక + అంచిత + ఇందు + విలసత్ + ప్రోద్భాసి + ఫాలస్థలీం), కర్పూర ద్రవమిశ్ర చూర్ణ ఖదిరామోదోల్లస ద్వీటికామ్ (కర్పూర + ద్రవ + మిశ్ర + చూర్ణ + ఖదిర + ఆమోద + ఉల్లసత్ + వీటికామ్), లోలాపాంగతరంగితై (లోల + అపాంగ + తరంగితైః) అధికృపాసారైర్నతానందినీం (అధి + కృపా + సారైః + నత + ఆనందినీం), శ్రీశైలస్థల వాసినీం (శ్రీశైల + స్థల + వాసినీం), భగవతీం, శ్రీమాతరం, భావయే."

అన్వయం

"కస్తూరీ తిలకాంచితేందు విలసత్ ప్రోద్భాసిఫాలస్థలీం, కర్పూర ద్రవమిశ్ర చూర్ణ ఖదిరామోదోల్లస ద్వీటికాం, లోలాపాంగతరంగితైరధికృపాసారైర్నతానందినీం, శ్రీశైలస్థల వాసినీం భగవతీం శ్రీమాతరం భావయే."

ప్రతిపదార్థం

"కస్తూరీ తిలకాంచితేందు విలసత్ ప్రోద్భాసిఫాలస్థలీం = కస్తూరి తిలకంతో అలంకరించబడిన, చంద్రుని వలె ప్రకాశించే విశాలమైన నుదురు కలదానిని, కర్పూర ద్రవమిశ్ర చూర్ణ ఖదిరామోదోల్లస ద్వీటికామ్ = కర్పూర ద్రవంతో కలిపిన సుగంధభరితమైన తాంబూలం (వీటిక) కలదానిని, లోలాపాంగతరంగితైః = చంచలమైన కటాక్ష వీక్షణాలతో, అధి కృపాసారైః = అధిక దయతో, నతానందినీం = నమస్కరించిన వారికి ఆనందాన్ని కలిగించేదానిని, శ్రీశైలస్థల వాసినీం = శ్రీశైల క్షేత్రంలో నివసించేదానిని, భగవతీం = భగవతిని, శ్రీమాతరం = శ్రీమాతను, భావయే = ధ్యానించుచున్నాను."

తాత్పర్యం

"కస్తూరి తిలకంతో అలంకరించబడి, చంద్రుని వలె ప్రకాశించే విశాలమైన నుదురు కలదానిని, కర్పూర ద్రవంతో కలిపిన సుగంధభరితమైన తాంబూలం ధరించినదానిని, చంచలమైన కటాక్ష వీక్షణాలతో, అధిక దయతో నమస్కరించిన వారికి ఆనందాన్ని కలిగించేదానిని, శ్రీశైలంలో నివసించే భగవతియైన శ్రీమాతను నేను ధ్యానించుచున్నాను."

విశేషాలు

"ఈ శ్లోకంలో అమ్మవారి నుదురు, తాంబూలం, కటాక్ష వీక్షణాలు వర్ణించబడ్డాయి. ముఖ్యంగా ఆమె దయాగుణం, భక్తులకు ఆనందాన్ని కలిగించే సామర్థ్యం ఇక్కడ ప్రధానంగా చెప్పబడింది. ఆమె అలంకరణతో పాటు ఆమె శరణాగతులను అనుగ్రహించే స్వభావం ఇక్కడ వివరింపబడింది."

---

3. "రాజన్మత్తమరాల మందగమనాం రాజీవపత్రేక్షణాం

రాజీవ ప్రభవాది దేవమకుటైః రాజత్పదాంభోరుహామ్

రాజీవాయతమంద మండిత కుచాం రాజాధిరాజేశ్వరీం

శ్రీశైలస్థల వాసినీం భగవతీం శ్రీమాతరం భావయే."

పదవిభాగము

"రాజన్మత్తమరాల మందగమనాం (రాజత్ + మత్త + మరాల + మంద + గమనాం), రాజీవపత్రేక్షణాం (రాజీవ + పత్ర + ఈక్షణాం), రాజీవ ప్రభవాది దేవమకుటైః (రాజీవ + ప్రభవ + ఆది + దేవ + మకుటైః), రాజత్పదాంభోరుహామ్ (రాజత్ + పద + అంభోరుహామ్), రాజీవాయతమంద మండిత కుచాం (రాజీవ + ఆయత + మంద + మండిత + కుచాం), రాజాధిరాజేశ్వరీం (రాజ + అధిరాజ + ఈశ్వరీం), శ్రీశైలస్థల వాసినీం (శ్రీశైల + స్థల + వాసినీం), భగవతీం, శ్రీమాతరం, భావయే."

అన్వయం

"రాజన్మత్తమరాల మందగమనాం, రాజీవపత్రేక్షణాం, రాజీవ ప్రభవాది దేవమకుటైః రాజత్పదాంభోరుహామ్, రాజీవాయతమంద మండిత కుచాం, రాజాధిరాజేశ్వరీం, శ్రీశైలస్థల వాసినీం భగవతీం శ్రీమాతరం భావయే."

ప్రతిపదార్థం

"రాజన్మత్తమరాల మందగమనాం = ప్రకాశవంతమైన మత్త హంస వలె మందమైన నడక కలదానిని, రాజీవపత్రేక్షణాం = పద్మ పత్రాల వంటి కళ్ళు కలదానిని, రాజీవ ప్రభవాది దేవమకుటైః = బ్రహ్మ మొదలైన దేవతల కిరీటాలతో, రాజత్పదాంభోరుహామ్ = ప్రకాశించే పాదపద్మాలు కలదానిని, రాజీవాయతమంద మండిత కుచాం = పద్మాలను పోలిన, విశాలమైన, నిదానంగా కదలాడే వక్షోజాలతో అలంకరించబడినదానిని, రాజాధిరాజేశ్వరీం = రాజులకు కూడా మహారాణి అయినదానిని, శ్రీశైలస్థల వాసినీం = శ్రీశైల క్షేత్రంలో నివసించేదానిని, భగవతీం = భగవతిని, శ్రీమాతరం = శ్రీమాతను, భావయే = ధ్యానించుచున్నాను."

తాత్పర్యం

"రాజహంస వలె మందగమనం కలదానిని, పద్మ పత్రాల వంటి కన్నులు కలదానిని, బ్రహ్మాది దేవతల కిరీటాలతో ప్రకాశించే పాదపద్మాలు కలదానిని, పద్మాలను పోలిన విశాలమైన, నిదానంగా కదలాడే వక్షోజాలతో అలంకరించబడినదానిని, రాజులకే మహారాణి అయినదానిని, శ్రీశైలంలో నివసించే భగవతియైన శ్రీమాతను నేను ధ్యానించుచున్నాను."

విశేషాలు

"ఈ శ్లోకంలో అమ్మవారి నడక, కళ్ళు, పాదాలు, వక్షోజాలు వర్ణించబడ్డాయి. ఆమె సౌందర్యం, నడకలో ఠీవి, కనులలోని విశాలత్వం, బ్రహ్మాది దేవతలు కూడా ఆమె పాదాలను నమస్కరించే అంతటి గొప్పతనం, ఆమె సర్వరాజేశ్వరి అని ఈ శ్లోకంలో తెలుస్తుంది. ఆమె సౌందర్యంతో పాటు ఆమె సర్వోన్నత స్థానం ఇక్కడ చెప్పబడింది."

---

4. "షరాం గణదీపికాం శివసతీం షడ్వైరివర్గాపహాం

షట్చక్రాంతరసంస్థితాం వరసుధాం షడ్యోగినీవేష్టితామ్

షట్చక్రాంచిత పాదుకాంచితపదాం షడ్భావగాం షోడశీం

శ్రీశైలస్థల వాసినీం భగవతీం శ్రీమాతరం భావయే."

పదవిభాగము

"షరాం, గణదీపికాం (గణ + దీపికాం), శివసతీం (శివ + సతీం), షడ్వైరివర్గాపహాం (షట్ + వైరి + వర్గ + అపహాం), షట్చక్రాంతరసంస్థితాం (షట్ + చక్ర + అంతర + సంస్థితాం), వరసుధాం, షడ్యోగినీవేష్టితామ్ (షట్ + యోగినీ + వేష్టితామ్), షట్చక్రాంచిత పాదుకాంచితపదాం (షట్ + చక్ర + అంచిత + పాదుకా + అంచిత + పదాం), షడ్భావగాం, షోడశీం, శ్రీశైలస్థల వాసినీం (శ్రీశైల + స్థల + వాసినీం), భగవతీం, శ్రీమాతరం, భావయే."

అన్వయం

"షరాం, గణదీపికాం, శివసతీం, షడ్వైరివర్గాపహాం, షట్చక్రాంతరసంస్థితాం, వరసుధాం, షడ్యోగినీవేష్టితాం, షట్చక్రాంచిత పాదుకాంచితపదాం, షడ్భావగాం, షోడశీం, శ్రీశైలస్థల వాసినీం భగవతీం శ్రీమాతరం భావయే."

ప్రతిపదార్థం

"షరాం = ఆరు బాణాలు కలదానిని (పంచతన్మాత్రలు, మనస్సు), గణదీపికాం = గణాలకు ప్రకాశాన్నిచ్చేదానిని, శివసతీం = శివుని భార్య అయిన సతిని, షడ్వైరివర్గాపహాం = అరిషడ్వర్గాలను (కామ, క్రోధ, లోభ, మోహ, మద, మాత్సర్యాలను) నాశనం చేసేదానిని, షట్చక్రాంతరసంస్థితాం = షట్చక్రాల మధ్య నివసించేదానిని, వరసుధాం = గొప్ప అమృతం వంటిదానిని, షడ్యోగినీవేష్టితామ్ = ఆరుగురు యోగినులచే పరివేష్టించబడినదానిని, షట్చక్రాంచిత పాదుకాంచితపదాం = షట్చక్రాలలో ప్రకాశించే పాదుకలతో కూడిన పాదాలు కలదానిని, షడ్భావగాం = ఆరు భావాలలో (షట్భావ వికారాలు) ఉండేదానిని, షోడశీం = షోడశీ (16 కళలు) స్వరూపిణిని, శ్రీశైలస్థల వాసినీం = శ్రీశైల క్షేత్రంలో నివసించేదానిని, భగవతీం = భగవతిని, శ్రీమాతరం = శ్రీమాతను, భావయే = ధ్యానించుచున్నాను."

తాత్పర్యం

"ఆరు బాణాలు ధరించినదానిని, గణాలకు ప్రకాశాన్నిచ్చేదానిని, శివుని భార్య అయిన సతిని, అరిషడ్వర్గాలను నాశనం చేసేదానిని, షట్చక్రాల మధ్య నివసించేదానిని, గొప్ప అమృతం వంటిదానిని, ఆరుగురు యోగినులచే పరివేష్టించబడినదానిని, షట్చక్రాలలో ప్రకాశించే పాదుకలతో కూడిన పాదాలు కలదానిని, షడ్భావాలలో ఉండేదానిని, షోడశీ స్వరూపిణిని, శ్రీశైలంలో నివసించే భగవతియైన శ్రీమాతను నేను ధ్యానించుచున్నాను."

విశేషాలు

"ఈ శ్లోకంలో అమ్మవారి యోగ, తంత్ర సంబంధిత లక్షణాలు వర్ణించబడ్డాయి. షట్చక్రాలు, అరిషడ్వర్గాలు, యోగినులు, షోడశీ స్వరూపం వంటి అంశాలు ఆమె ఆధ్యాత్మిక శక్తిని, యోగమార్గంలో ఆమె ప్రాధాన్యతను తెలియజేస్తాయి. ఇది అమ్మవారి అంతర్గత, సూక్ష్మ స్వరూపాన్ని సూచిస్తుంది."

షోడశీ స్వరూపిణిని అనగా

షోడశీ స్వరూపిణిని అంటే పదహారు రూపాలను లేదా పదహారు కళలను కలిగి ఉన్న దేవత అని అర్థం. ఈ పదం ముఖ్యంగా త్రిపుర సుందరిగా కొలవబడే శక్తి స్వరూపాన్ని సూచిస్తుంది. ఈమె దశమహావిద్యలలో ఒకరు.

షోడశి అంటే 'పదహారేళ్ల బాలిక' అని కూడా అర్థం. ఈమె నిత్యయవ్వనంతో, అత్యంత సౌందర్యవతిగా, 16 రకాల కోరికలను తీర్చగలిగే శక్తిగా వర్ణించబడుతుంది.

షోడశీ దేవిని పూజించడం ద్వారా భక్తులు జ్ఞానం, ఐశ్వర్యం, విజయం, ఆధ్యాత్మిక ఉన్నతితో పాటు మోక్షాన్ని పొందుతారని నమ్ముతారు.

షడ్భావాలలో ఉండేదానిని అంటే ఆరు విభిన్న భావ స్థితులలో వ్యక్తమయ్యే లేదా వాటిని తనలో ఇముడ్చుకున్న దేవత అని అర్థం. ఈ షడ్భావాలు సాధారణంగా జీవుల ఎదుగుదల, మార్పు దశలను సూచిస్తాయి.

వేదాంతం, తత్వశాస్త్రంలో ఈ షడ్భావాలు (లేదా షడ్భావ వికారాలు) ఈ క్రింది విధంగా వివరించబడతాయి:

• జాయతే (పుట్టుట): సృష్టి, ఆవిర్భావం.
• అస్తి (ఉండుట): ఉనికి, స్థిరత్వం.
• వర్ధతే (పెరుగుట): వృద్ధి, అభివృద్ధి.
• విపరిణమతే (మారుట): పరివర్తన, మార్పు చెందుట.
• అపక్షీయతే (క్షీణించుట): క్షీణత, నాశనం వైపు పయనం.
• నశ్యతి (నశించుట): అంతం, వినాశనం. అమ్మవారు షడ్భావాలలో ఉండేదానిని అనగా, ఆమె ఈ సృష్టిలోని ప్రతి దశకు, మార్పుకు, ఉనికికి ఆధారభూతురాలు అని అర్థం. సృష్టి, స్థితి, లయ (నాశనం) ఈ మూడింటినీ ఆమె తనలో ఇముడ్చుకుంది. కేవలం సృష్టికర్తగానే కాకుండా, పోషకురాలిగా, సంహారిణిగా, మరియు ఈ భౌతిక జగత్తులోని ప్రతి జీవి పొందే ఆరు రకాల పరిణామాలకు ఆమె అధిష్ఠాన దేవత అని దీని భావం. మరో విధంగా, అమ్మవారు ఈ ఆరు భావాలకూ అతీతురాలని కూడా చెప్పవచ్చు. అంటే, ఆమె ఈ భావాలన్నిటిలోనూ వ్యక్తమవుతూనే, వాటి ప్రభావం లేని నిర్గుణ స్వరూపిణి అని అర్థం.

ఆధ్యాత్మికంగా, షోడశీ అమ్మవారు 16 కళలు లేదా అంశాలతో కూడి ఉంటుంది అని అర్థం చేసుకోవచ్చు. ఈ 16 కళలు చంద్రుని 16 కళలకు, అలాగే మానవ శరీరంలోని 16 ముఖ్యమైన అంశాలకు, ప్రాణశక్తికి సంబంధించినవిగా భావిస్తారు.

షోడశీ అమ్మవారు - 16 కళలు

షోడశీ దేవి, లేదా త్రిపుర సుందరి, దశమహావిద్యలలో ఒకరు. 'షోడశి' అంటే 'పదహారేళ్ల బాలిక' అని అర్థం. ఈమె నిత్యయవ్వనంతో, అత్యంత సౌందర్యవతిగా, సకల శుభాలను, కోరికలను తీర్చగలిగే శక్తిగా వర్ణించబడుతుంది. ఆధ్యాత్మికంగా, షోడశీ అమ్మవారు 16 కళలు లేదా అంశాలతో కూడి ఉంటుంది అని అర్థం. ఈ కళలు ఆమె పరిపూర్ణతకు, సర్వశక్తిమత్తతకు ప్రతీకలు.

---

చంద్రుని 16 కళలు, మానవ శరీరంలోని అంశాలు, ప్రాణశక్తికి సంబంధం

షోడశీ దేవికి, చంద్రుని 16 కళలకు, మానవ శరీరంలోని 16 అంశాలకు, ప్రాణశక్తికి మధ్య ఉన్న సంబంధం తంత్ర శాస్త్రంలో, ముఖ్యంగా శ్రీవిద్య ఉపాసనలో లోతుగా వివరింపబడింది. ఇది కేవలం భౌతికమైన వివరణ కాదు, అంతర్గత ఆధ్యాత్మిక స్థితిని, విశ్వ శక్తితో మానవ సంబంధాన్ని తెలియజేస్తుంది.

1. చంద్రుని 16 కళలు: చంద్రుని కళలు చంద్రుని వివిధ దశలను సూచిస్తాయి. అమావాస్య నుండి పౌర్ణమి వరకు చంద్రుడు క్రమంగా ప్రకాశాన్ని పొందుతూ 15 కళలను ఆవిష్కరిస్తాడు. పౌర్ణమి నాడు చంద్రుడు తన 16వ, సంపూర్ణ కళతో ప్రకాశిస్తాడు. ఈ 16 కళలు కేవలం చంద్రుని భౌతిక రూపానికి సంబంధించినవి కావు, అవి విశ్వంలోని సూక్ష్మశక్తులకు ప్రతీకలు. ప్రతి కళ ఒక నిర్దిష్ట శక్తిని, గుణాన్ని కలిగి ఉంటుంది. ఈ కళలు సాధారణంగా:
1. అమృత (Immortal nectar)
2. మానద (Giving respect)
3. పూష (Nourisher)
4. తుష్టి (Contentment)
5. పుష్టి (Growth/Nourishment)
6. రతి (Enjoyment/Love)
7. ధృతి (Firmness/Courage)
8. శశిని (Moonlight)
9. చంద్రిక (Moon-like radiance)
10. కాంతి (Luster)
11. జ్యోత్స్న (Brightness)
12. శ్రీ (Prosperity)
13. ప్రీతి (Love/Affection)
14. అంగద (Limb/Body part)
15. పూర్ణ (Completeness)
16. పూర్ణామృత (Complete immortality/nectar) ఈ కళలన్నీ విశ్వ శక్తి యొక్క వివిధ కోణాలను, అవి ఎలా వ్యక్తమవుతాయో తెలియజేస్తాయి. షోడశీ దేవి ఈ 16 కళలతో పరిపూర్ణురాలు, అంటే ఆమె విశ్వంలోని అన్ని శక్తులనూ, రూపాలనూ తనలో ఇముడ్చుకున్నది అని అర్థం.
2. మానవ శరీరంలోని 16 ముఖ్యమైన అంశాలు: వేదాంతం, ఉపనిషత్తుల ప్రకారం, మానవ శరీరంలో 16 ముఖ్యమైన అంశాలు లేదా కళలు ఉంటాయి. ఇవి భౌతిక, సూక్ష్మ, కారణ శరీరాలతో సంబంధం కలిగి ఉంటాయి. ప్రశ్నోపనిషత్తు వంటి కొన్ని గ్రంథాలు ఈ 16 కళలను వివరిస్తాయి. అవి:
1. ప్రాణం: జీవశక్తి, ఉచ్ఛ్వాస నిశ్వాసాలు.
2. శ్రద్ధ: విశ్వాసం, నిబద్ధత.
3. వ్యోమ (ఆకాశం): శూన్యం, వ్యాపకత్వం.
4. వాయువు: కదలిక, వాయు తత్వం.
5. తేజస్సు (అగ్ని): ప్రకాశం, వేడి, శక్తి.
6. జలం: ద్రవత్వం, సమన్వయం.
7. పృథివి (భూమి): స్థిరత్వం, ఘనత్వం.
8. ఇంద్రియములు: జ్ఞానేంద్రియాలు (కళ్ళు, చెవులు, ముక్కు, నాలుక, చర్మం), కర్మేంద్రియాలు (వాక్కు, చేతులు, కాళ్ళు, గుదము, జననేంద్రియం). ఇవి మొత్తం పది.
9. మనస్సు: ఆలోచనలు, భావోద్వేగాలు.
10. అన్నము: శరీరాన్ని పోషించే ఆహారం.
11. వీర్యం: సృజనాత్మక శక్తి, ఓజస్సు.
12. తపస్సు: క్రమశిక్షణ, ఆత్మ నియంత్రణ.
13. మంత్రములు: శబ్ద రూపంలో ఉన్న శక్తి.
14. కర్మ: చర్యలు, వాటి ఫలితాలు.
15. లోకము: అనుభవించే ప్రపంచాలు.
16. నామము: వ్యక్తిత్వం, గుర్తింపు. ఈ 16 అంశాలు మానవుని అస్తిత్వాన్ని, అనుభూతులను, కార్యకలాపాలను నిర్దేశిస్తాయి. షోడశీ దేవిని ఉపాసించడం ద్వారా, ఈ 16 అంశాలను శుద్ధి చేసుకుని, ఉన్నతమైన ఆధ్యాత్మిక స్థితిని పొందవచ్చని నమ్మకం. ఆమె ఈ కళలన్నింటికీ అధిష్టాన దేవత, వాటిని నియంత్రించే శక్తి.
3. ప్రాణశక్తికి సంబంధం: ప్రాణం అనేది జీవశక్తి. ఇది మానవ శరీరంలో, విశ్వంలో నిరంతరం ప్రవహిస్తూ ఉంటుంది. షోడశీ దేవి ఈ ప్రాణశక్తికి మూలం. ఆమెను శక్తి స్వరూపిణిగా, పరాశక్తిగా కొలుస్తారు. శరీరంలోని ప్రాణశక్తి, చంద్రుని కళలు, విశ్వంలోని శక్తి అంతా ఆమె స్వరూపాలే. ఆమె ఉపాసన ద్వారా ప్రాణశక్తిని నియంత్రించి, కుండలినీ శక్తిని జాగృతం చేసి, మోక్షాన్ని పొందవచ్చని తంత్ర సిద్ధాంతం చెబుతుంది. షోడశీ మంత్రం (పంచదశి మంత్రం) ద్వారా చంద్రునితో, ప్రాణశక్తితో బంధం బలపడుతుంది.

---

షోడశీ అమ్మవారు 16 కళలతో పరిపూర్ణురాలు అనడంలో ఆమె సృష్టిలోని ప్రతి అంశానికీ, మానవ శరీరంలోని ప్రతి అణువుకూ, ప్రాణశక్తికీ మూలమని, వాటిని నియంత్రించే శక్తి అని అర్థం. ఆమెను ఉపాసించడం ద్వారా మానవులు భౌతిక, ఆధ్యాత్మిక ఉన్నతిని, చివరికి మోక్షాన్ని పొందగలరని హిందూ ధర్మం, ముఖ్యంగా శ్రీవిద్య సంప్రదాయం బోధిస్తుంది.

 

---

5. "శ్రీనాథాదృతపాలిత త్రిభువనాం శ్రీచక్రసంచారిణీం

జ్ఞానాసక్తమనోజ యౌవన లసద్గంధర్వకన్యాదృతామ్

దీనానామతివేల భాగ్యజననీం దివ్యాంబరాలంకృతాం

శ్రీశైలస్థల వాసినీం భగవతీం శ్రీమాతరం భావయే."

పదవిభాగము

"శ్రీనాథాదృతపాలిత త్రిభువనాం (శ్రీనాథ + ఆదృత + పాలిత + త్రిభువనాం), శ్రీచక్రసంచారిణీం (శ్రీచక్ర + సంచారిణీం), జ్ఞానాసక్తమనోజ యౌవన లసద్గంధర్వకన్యాదృతామ్ (జ్ఞాన + ఆసక్త + మనోజ + యౌవన + లసత్ + గంధర్వ + కన్యా + ఆదృతామ్), దీనానామతివేల భాగ్యజననీం (దీనానాం + అతివేల + భాగ్య + జననీం), దివ్యాంబరాలంకృతాం (దివ్య + అంబర + అలంకృతాం), శ్రీశైలస్థల వాసినీం (శ్రీశైల + స్థల + వాసినీం), భగవతీం, శ్రీమాతరం, భావయే."

అన్వయం

"శ్రీనాథాదృతపాలిత త్రిభువనాం, శ్రీచక్రసంచారిణీం, జ్ఞానాసక్తమనోజ యౌవన లసద్గంధర్వకన్యాదృతాం, దీనానామతివేల భాగ్యజననీం, దివ్యాంబరాలంకృతాం, శ్రీశైలస్థల వాసినీం భగవతీం శ్రీమాతరం భావయే."

ప్రతిపదార్థం

"శ్రీనాథాదృతపాలిత త్రిభువనాం = శ్రీనాథునిచే (విష్ణువుచే) ఆదరింపబడి, మూడు లోకాలను పాలించేదానిని, శ్రీచక్రసంచారిణీం = శ్రీచక్రంలో సంచరించేదానిని, జ్ఞానాసక్తమనోజ యౌవన లసద్గంధర్వకన్యాదృతామ్ = జ్ఞానాన్ని కోరుకునే, మనోజ్ఞమైన యవ్వనంతో ప్రకాశించే గంధర్వ కన్యలచే పూజింపబడేదానిని, దీనానామతివేల భాగ్యజననీం = దీనులకు అత్యధిక భాగ్యాన్ని కలిగించే తల్లిని, దివ్యాంబరాలంకృతాం = దివ్యమైన వస్త్రాలతో అలంకరించబడినదానిని, శ్రీశైలస్థల వాసినీం = శ్రీశైల క్షేత్రంలో నివసించేదానిని, భగవతీం = భగవతిని, శ్రీమాతరం = శ్రీమాతను, భావయే = ధ్యానించుచున్నాను."

తాత్పర్యం

"శ్రీనాథునిచే ఆదరింపబడి, మూడు లోకాలను పాలించేదానిని, శ్రీచక్రంలో సంచరించేదానిని, జ్ఞానాన్ని కోరుకునే, మనోజ్ఞమైన యవ్వనంతో ప్రకాశించే గంధర్వ కన్యలచే పూజింపబడేదానిని, దీనులకు అత్యధిక భాగ్యాన్ని కలిగించే తల్లిని, దివ్యమైన వస్త్రాలతో అలంకరించబడినదానిని, శ్రీశైలంలో నివసించే భగవతియైన శ్రీమాతను నేను ధ్యానించుచున్నాను."

విశేషాలు

"ఈ శ్లోకంలో అమ్మవారి విశ్వపాలకురాలిగా, శ్రీచక్ర వాసినిగా, జ్ఞానప్రదాయినిగా, దీనులకు అండగా ఉండే కల్పవల్లిగా వర్ణించబడింది. ఆమె దైవత్వం, సౌందర్యం, భక్తులపై ఆమెకున్న ప్రేమ, అనుగ్రహించే స్వభావం ఇక్కడ ప్రధానంగా చెప్పబడ్డాయి."

---

6. "లావణ్యాధిక భూషితాంగలతికాం లాక్షాలసద్రాగిణీం

సేవాయాత సమస్త దేవవనితాం సీమంత భూషాన్వితామ్

భావోల్లాసవశీకృతప్రియతమాం భాండాసురచ్ఛేదినీం

శ్రీశైలస్థల వాసినీం భగవతీం శ్రీమాతరం భావయే."

పదవిభాగము

"లావణ్యాధిక భూషితాంగలతికాం (లావణ్య + అధిక + భూషిత + అంగ + లతికాం), లాక్షాలసద్రాగిణీం (లాక్షా + లసత్ + రాగిణీం), సేవాయాత సమస్త దేవవనితాం (సేవ + ఆయాత + సమస్త + దేవ + వనితాం), సీమంత భూషాన్వితామ్ (సీమంత + భూషా + అన్వితామ్), భావోల్లాసవశీకృతప్రియతమాం (భావ + ఉల్లాస + వశీకృత + ప్రియతమాం), భాండాసురచ్ఛేదినీం (భాండాసుర + ఛేదినీం), శ్రీశైలస్థల వాసినీం (శ్రీశైల + స్థల + వాసినీం), భగవతీం, శ్రీమాతరం, భావయే."

అన్వయం

"లావణ్యాధిక భూషితాంగలతికాం, లాక్షాలసద్రాగిణీం, సేవాయాత సమస్త దేవవనితాం, సీమంత భూషాన్వితాం, భావోల్లాసవశీకృతప్రియతమాం, భాండాసురచ్ఛేదినీం, శ్రీశైలస్థల వాసినీం భగవతీం శ్రీమాతరం భావయే."

ప్రతిపదార్థం

"లావణ్యాధిక భూషితాంగలతికాం = లావణ్యంతో అధికంగా అలంకరించబడిన తీగ వంటి శరీరం కలదానిని, లాక్షాలసద్రాగిణీం = లక్క (పారాణి) తో ప్రకాశించే ఎరుపు రంగు కలదానిని, సేవాయాత సమస్త దేవవనితాం = సేవించడానికి వచ్చిన సమస్త దేవ వనితలు కలదానిని, సీమంత భూషాన్వితామ్ = పాపిట భూషణాలతో కూడినదానిని, భావోల్లాసవశీకృతప్రియతమాం = భావముల ఉల్లాసంతో ప్రియుని (శివుని) వశం చేసుకున్నదానిని, భాండాసురచ్ఛేదినీం = భండాసురుడిని సంహరించినదానిని, శ్రీశైలస్థల వాసినీం = శ్రీశైల క్షేత్రంలో నివసించేదానిని, భగవతీం = భగవతిని, శ్రీమాతరం = శ్రీమాతను, భావయే = ధ్యానించుచున్నాను."

తాత్పర్యం

"అధికమైన లావణ్యంతో అలంకరించబడిన తీగ వంటి శరీరం కలదానిని, లక్కతో ప్రకాశించే ఎరుపు రంగు కలదానిని, సేవించడానికి వచ్చిన సమస్త దేవ వనితలు కలదానిని, పాపిట భూషణాలతో కూడినదానిని, భావముల ఉల్లాసంతో ప్రియుడైన శివుని వశం చేసుకున్నదానిని, భండాసురుడిని సంహరించినదానిని, శ్రీశైలంలో నివసించే భగవతియైన శ్రీమాతను నేను ధ్యానించుచున్నాను."

విశేషాలు

"ఈ శ్లోకంలో అమ్మవారి సౌందర్యం, అలంకరణ, ఆమె పరాక్రమం (భాండాసుర సంహారం) వర్ణించబడ్డాయి. ఆమె శివునితో ఆమెకున్న సంబంధం, దేవతలచే పూజింపబడే ఆమె ఉన్నత స్థితి కూడా ఇక్కడ సూచించబడ్డాయి. ఇది లలితా సహస్రనామంలోని భండాసుర వధ సూచనను గుర్తుచేస్తుంది."

---

7. "ధన్యాం సోమవిభావనీయ చరితాం ధారాధరశ్యామలాం

మున్యారాధనమేదినీం సుమవతాం ముక్తిప్రదానవ్రతామ్

కన్యాపూజన సుప్రసన్న హృదయాం కాంచీలసన్మధ్యమాం

శ్రీశైలస్థల వాసినీం భగవతీం శ్రీమాతరం భావయే."

పదవిభాగము

"ధన్యాం, సోమవిభావనీయ చరితాం (సోమ + విభావనీయ + చరితాం), ధారాధరశ్యామలాం (ధారాధర + శ్యామలాం), మున్యారాధనమేదినీం (ముని + ఆరాధన + మేదినీం), సుమవతాం (సుమవతాం), ముక్తిప్రదానవ్రతామ్ (ముక్తి + ప్రదాన + వ్రతామ్), కన్యాపూజన సుప్రసన్న హృదయాం (కన్యా + పూజన + సుప్రసన్న + హృదయాం), కాంచీలసన్మధ్యమాం (కాంచీ + లసత్ + మధ్యమాం), శ్రీశైలస్థల వాసినీం (శ్రీశైల + స్థల + వాసినీం), భగవతీం, శ్రీమాతరం, భావయే."

అన్వయం

"ధన్యాం, సోమవిభావనీయ చరితాం, ధారాధరశ్యామలాం, మున్యారాధనమేదినీం, సుమవతాం ముక్తిప్రదానవ్రతాం, కన్యాపూజన సుప్రసన్న హృదయాం, కాంచీలసన్మధ్యమాం, శ్రీశైలస్థల వాసినీం భగవతీం శ్రీమాతరం భావయే."

ప్రతిపదార్థం

"ధన్యాం = ధన్యురాలిని, సోమవిభావనీయ చరితాం = చంద్రునిచే ప్రకాశింపబడే చరిత్ర కలదానిని, ధారాధరశ్యామలాం = మేఘం వలె నల్లని రంగు కలదానిని, మున్యారాధనమేదినీం = మునులచే పూజింపబడేదానిని, సుమవతాం = మంచి మనస్సు కలవారికి, ముక్తిప్రదానవ్రతామ్ = ముక్తిని ప్రసాదించే వ్రతం కలదానిని, కన్యాపూజన సుప్రసన్న హృదయాం = కన్యల పూజచే అత్యంత ప్రసన్నమైన హృదయం కలదానిని, కాంచీలసన్మధ్యమాం = వడ్డాణంతో ప్రకాశించే నడుము కలదానిని, శ్రీశైలస్థల వాసినీం = శ్రీశైల క్షేత్రంలో నివసించేదానిని, భగవతీం = భగవతిని, శ్రీమాతరం = శ్రీమాతను, భావయే = ధ్యానించుచున్నాను."

తాత్పర్యం

"ధన్యురాలిని, చంద్రునిచే ప్రకాశింపబడే చరిత్ర కలదానిని, మేఘం వలె నల్లని రంగు కలదానిని, మునులచే పూజింపబడేదానిని, మంచి మనస్సు కలవారికి ముక్తిని ప్రసాదించే వ్రతం కలదానిని, కన్యల పూజచే అత్యంత ప్రసన్నమైన హృదయం కలదానిని, వడ్డాణంతో ప్రకాశించే నడుము కలదానిని, శ్రీశైలంలో నివసించే భగవతియైన శ్రీమాతను నేను ధ్యానించుచున్నాను."

విశేషాలు

"ఈ శ్లోకంలో అమ్మవారి సౌందర్యం (శ్యామల వర్ణం, కాంచీ), ఆమె చరిత్ర, మునులచే ఆరాధన, ముక్తి ప్రదాన వ్రతం, కన్యాపూజ పట్ల ఆమెకున్న ప్రసన్నత వంటివి వర్ణించబడ్డాయి. ఆమె రంగు, నడుము వంటి భౌతిక లక్షణాలతో పాటు ఆమె ఆధ్యాత్మిక ప్రభావం, భక్తులపై ఆమెకున్న కరుణ ఇక్కడ చెప్పబడ్డాయి."

---

8. "కర్పూరాగరు కుంకుమాంకితకుచాం కర్పూర వర్ణస్థితాం

కృష్టోత్కృష్టసుకృష్టకర్మదహనాం కామేశ్వరీం కామినీమ్

కామాక్షీం కరుణారసార్ద్రహృదయాం కల్పాంతరస్థాయినీం

శ్రీశైలస్థల వాసినీం భగవతీం శ్రీమాతరం భావయే."

పదవిభాగము

"కర్పూరాగరు కుంకుమాంకితకుచాం (కర్పూర + అగరు + కుంకుమ + అంకిత + కుచాం), కర్పూర వర్ణస్థితాం (కర్పూర + వర్ణ + స్థితాం), కృష్టోత్కృష్టసుకృష్టకర్మదహనాం (కృష్ణ + ఉత్కృష్ణ + సుకృష్ణ + కర్మ + దహనాం), కామేశ్వరీం, కామినీమ్, కామాక్షీం, కరుణారసార్ద్రహృదయాం (కరుణా + రస + ఆర్ద్ర + హృదయాం), కల్పాంతరస్థాయినీం (కల్ప + అంతర + స్థాయినీం), శ్రీశైలస్థల వాసినీం (శ్రీశైల + స్థల + వాసినీం), భగవతీం, శ్రీమాతరం, భావయే."

అన్వయం

"కర్పూరాగరు కుంకుమాంకితకుచాం, కర్పూర వర్ణస్థితాం, కృష్టోత్కృష్టసుకృష్టకర్మదహనాం, కామేశ్వరీం, కామినీం, కామాక్షీం, కరుణారసార్ద్రహృదయాం, కల్పాంతరస్థాయినీం, శ్రీశైలస్థల వాసినీం భగవతీం శ్రీమాతరం భావయే."

ప్రతిపదార్థం

"కర్పూరాగరు కుంకుమాంకితకుచాం = కర్పూరం, అగరు, కుంకుమ పువ్వులతో అలంకరించబడిన వక్షోజాలు కలదానిని, కర్పూర వర్ణస్థితాం = కర్పూరం వంటి తెల్లని రంగులో ఉన్నదానిని, కృష్టోత్కృష్టసుకృష్టకర్మదహనాం = చేసిన గొప్ప, మంచి కర్మలను కూడా దహనం చేసేదానిని (కర్మ బంధాలను తొలగించేది), కామేశ్వరీం = కామేశ్వరిని, కామినీమ్ = కోరదగినదానిని, కామాక్షీం = కోరదగిన కన్నులు కలదానిని, కరుణారసార్ద్రహృదయాం = కరుణ రసంతో తడిసిన హృదయం కలదానిని, కల్పాంతరస్థాయినీం = కల్పాంతం వరకు నిలిచి ఉండేదానిని, శ్రీశైలస్థల వాసినీం = శ్రీశైల క్షేత్రంలో నివసించేదానిని, భగవతీం = భగవతిని, శ్రీమాతరం = శ్రీమాతను, భావయే = ధ్యానించుచున్నాను."

తాత్పర్యం

"కర్పూరం, అగరు, కుంకుమ పువ్వులతో అలంకరించబడిన వక్షోజాలు కలదానిని, కర్పూరం వంటి తెల్లని రంగులో ఉన్నదానిని, చేసిన గొప్ప, మంచి కర్మలను కూడా దహనం చేసేదానిని (కర్మ బంధాలను తొలగించేది), కామేశ్వరిని, కోరదగినదానిని, కామాక్షిని, కరుణ రసంతో తడిసిన హృదయం కలదానిని, కల్పాంతం వరకు నిలిచి ఉండేదానిని, శ్రీశైలంలో నివసించే భగవతియైన శ్రీమాతను నేను ధ్యానించుచున్నాను."

విశేషాలు

"ఈ శ్లోకంలో అమ్మవారి అలంకరణ, రంగు, ఆమె కర్మ బంధాలను దహనం చేసే శక్తి, ఆమె వివిధ నామరూపాలు (కామేశ్వరి, కామిని, కామాక్షి), ఆమె హృదయంలోని కరుణ, ఆమె శాశ్వతత్వం వర్ణించబడ్డాయి. ఇది ఆమె సర్వశక్తిమత్తతను, సకల ప్రాణులకు ముక్తిని ప్రసాదించే సామర్థ్యాన్ని సూచిస్తుంది."

---

9. "గాయత్రీం గరుడధ్వజాం గగనగాం గాంధర్వగానప్రియాం

గంభీరాం గజగామినీం గిరిసుతాం గంధాక్షతాలంకృతామ్

గంగాగౌతమ గర్గ సంనుతపదాం గాం గౌతమీగోమతీం

శ్రీశైలస్థల వాసినీం భగవతీం శ్రీమాతరం భావయే."

పదవిభాగము

"గాయత్రీం, గరుడధ్వజాం (గరుడ + ధ్వజాం), గగనగాం (గగన + గాం), గాంధర్వగానప్రియాం (గాంధర్వ + గాన + ప్రియాం), గంభీరాం, గజగామినీం (గజ + గామినీం), గిరిసుతాం (గిరి + సుతాం), గంధాక్షతాలంకృతామ్ (గంధ + అక్షత + అలంకృతాం), గంగాగౌతమ గర్గ సంనుతపదాం (గంగా + గౌతమ + గర్గ + సంనుత + పదాం), గాం, గౌతమీగోమతీం (గౌతమీ + గోమతీం), శ్రీశైలస్థల వాసినీం (శ్రీశైల + స్థల + వాసినీం), భగవతీం, శ్రీమాతరం, భావయే."

అన్వయం

"గాయత్రీం, గరుడధ్వజాం, గగనగాం, గాంధర్వగానప్రియాం, గంభీరాం, గజగామినీం, గిరిసుతాం, గంధాక్షతాలంకృతాం, గంగాగౌతమ గర్గ సంనుతపదాం, గాం, గౌతమీగోమతీం, శ్రీశైలస్థల వాసినీం భగవతీం శ్రీమాతరం భావయే."

ప్రతిపదార్థం

"గాయత్రీం = గాయత్రి స్వరూపిణిని, గరుడధ్వజాం = గరుడ పతాకం కలదానిని, గగనగాం = ఆకాశంలో సంచరించేదానిని, గాంధర్వగానప్రియాం = గాంధర్వ గానం పట్ల ప్రీతి కలదానిని, గంభీరాం = గంభీరమైనదానిని, గజగామినీం = గజం వలె నడక కలదానిని, గిరిసుతాం = పర్వత రాజ పుత్రిని, గంధాక్షతాలంకృతామ్ = గంధం, అక్షతలతో అలంకరించబడినదానిని, గంగాగౌతమ గర్గ సంనుతపదాం = గంగా, గౌతమ, గర్గ మహర్షులచే స్తోత్రం చేయబడిన పాదాలు కలదానిని, గాం = భూమిని, గౌతమీగోమతీం = గోదావరి, గోమతి నదుల స్వరూపిణిని, శ్రీశైలస్థల వాసినీం = శ్రీశైల క్షేత్రంలో నివసించేదానిని, భగవతీం = భగవతిని, శ్రీమాతరం = శ్రీమాతను, భావయే = ధ్యానించుచున్నాను."

తాత్పర్యం

"గాయత్రి స్వరూపిణిని, గరుడ పతాకం కలదానిని, ఆకాశంలో సంచరించేదానిని, గాంధర్వ గానం పట్ల ప్రీతి కలదానిని, గంభీరమైనదానిని, గజం వలె నడక కలదానిని, పర్వత రాజ పుత్రిని, గంధం, అక్షతలతో అలంకరించబడినదానిని, గంగా, గౌతమ, గర్గ మహర్షులచే స్తోత్రం చేయబడిన పాదాలు కలదానిని, భూమిని, గోదావరి, గోమతి నదుల స్వరూపిణిని, శ్రీశైలంలో నివసించే భగవతియైన శ్రీమాతను నేను ధ్యానించుచున్నాను."

విశేషాలు

"ఈ శ్లోకంలో అమ్మవారి బహుముఖ స్వరూపం, ఆమెకు గల వివిధ నామాలు (గాయత్రి, గిరిసుత), ఆమెకు ఇష్టమైన కళలు (గాంధర్వ గానం), ఆమె నడక, ఆమెను స్తుతించే మహర్షులు, ఆమె నదీ స్వరూపాలు (గోదావరి, గోమతి) వర్ణించబడ్డాయి. ఇది ఆమె సర్వవ్యాపకత్వాన్ని, సకల రూపాలను ధరించే సామర్థ్యాన్ని తెలియజేస్తుంది."

భ్రమరాంబాష్టక స్తోత్రము సంపూర్ణమయినది.