మాతృపంచకం( 05 శ్లోకాలు)

 

---

శ్రీ శంకరాచార్య స్తోత్ర సర్వస్వమ్ –

శ్రీ మాతృపంచకం( 05 శ్లోకాలు)

 పదవిభాగము, అన్వయము, ప్రతి పదార్థము,   తాత్పర్యము,విశేషములతో 

                                                ఆచార్య తాడేపల్లి పతంజలి

 

స్కంద పురాణం ప్రకారం, అందరూ గౌరవించే ఒక సన్యాసి కూడా తన తల్లిని పూజించాలి. ఎవరితోనైనా సంబంధాలు తెంచుకోవచ్చు కానీ తల్లితో బంధం విడదీయరానిది అని ఈ గ్రంథం చెబుతుంది. తల్లి చివరి క్షణాల్లో ఆమె పక్కన ఉండటం, ఆమె అంత్యక్రియలు చేయడం ప్రతి ఒక్కరి బాధ్యత.

విలక్షణ సన్యాసి, జ్ఞానసిద్ధి పొందిన శ్రీ శంకరాచార్యుల వారు నియమాలకు, సంప్రదాయాలకు అతీతులు. అయినప్పటికీ, ఆయన ఇతరులకు ఆదర్శంగా నిలవాలని ఆశించారు. ధర్మశాస్త్ర నియమాలను మనసులో ఉంచుకొని, తన తల్లి చివరి క్షణాల్లో ఆమె వద్దే ఉండి, ఆమె మరణానంతరం ఆచారబద్ధమైన కర్మలను నిర్వహించారు. ఈ సమయంలో ఆయన భావోద్వేగాలు ఉప్పొంగగా, తన భావాలను ఐదు శ్లోకాల్లో వ్యక్తపరిచారు. ఈ శ్లోకాల్లో, తన తల్లి తన కోసం అనుభవించిన బాధలు, కష్టాలు, అలాగే తన పట్ల ఆమెకు ఉన్న అపారమైన ప్రేమను ఆయన తెలియజేశారు.

శ్రీ మాతృపంచకం

ముక్తామణి త్వం నయనం మమేతి

రాజేతి జీవేతి చిర సుత త్వం |

ఇత్యుక్తవత్యాస్తవ వాచి మాతః

దదామ్యహం తండులమేవ శుష్కం || 1 ||

పదవిభాగము

ముక్తామణి త్వం, నయనం, మమ, ఇతి, రాజేతి (రాజా + ఇతి), జీవేతి (జీవ + ఇతి), చిర, సుత, త్వం, ఇతి, ఉక్తవత్యాః, తవ, వాచి, మాతః, దదామి, అహం, తండులం + ఏవ, శుష్కమ్.

అన్వయము

మాతః, ముక్తామణిః త్వం, మమ నయనం ఇతి, రాజా ఇతి, చిరం జీవ ఇతి, సుతః త్వం ఇతి, ఇతి ఉక్తవత్యాః తవ వాచి అహం శుష్కం తండులం ఏవ దదామి.

ప్రతి పదార్థము

మాతః = ఓ అమ్మా!, ముక్తామణిః = ముత్యము వంటి రత్నము, త్వం = నీవు, మమ = నా యొక్క, నయనం = కన్ను, ఇతి = అని, రాజా = రాజా (నీవు), ఇతి = అని, చిరం = చాలా కాలము, జీవ = జీవించు, ఇతి = అని, సుతః = పుత్రుడవు, త్వం = నీవు, ఇతి = అని, ఇతి = ఈ విధంగా, ఉక్తవత్యాః = పలికిన, తవ = నీ యొక్క, వాచి = నోటిలో, అహం = నేను, శుష్కం = ఎండిపోయిన, తండులం = బియ్యమును, ఏవ = మాత్రమే, దదామి = ఇస్తున్నాను.

తాత్పర్యము

"నీవు నా కంటిలోని ముత్యము వంటివాడవు, నా రాకుమారుడవు, చిరకాలం జీవించు, నా కొడుకా!" అని నన్నుద్దేశించి ప్రేమగా పలికిన ఓ అమ్మా, నీ నోటిలో ఇప్పుడు నేను ఎండిన బియ్యపు గింజలను మాత్రమే వేస్తున్నాను.

విశేషములు

ఈ శ్లోకంలో ఒక కొడుకు తన తల్లి పట్ల తన నిస్సహాయతను, కృతఘ్నతను వ్యక్తపరుస్తున్నాడు. తల్లి తన పుత్రుని గురించి ఎంతగానో ప్రేమగా, వాత్సల్యంతో మాట్లాడితే, తాను ఆమెకు తిరిగి ఏమీ ఇవ్వలేకపోతున్నానని, ఎండిన బియ్యం తప్ప మరేమీ సమర్పించలేకపోతున్నానని విలపిస్తున్నాడు. ఇది తల్లి ఋణం తీర్చుకోలేని పుత్రుని ఆవేదనను సూచిస్తుంది.

---

అంబేతి తాతేతి శివేతి తస్మిన్

ప్రసూతికాలే యదవోచ ఉచ్చైః |

కృష్ణేతి గోవింద హరే ముకుంద

ఇతి జనన్యై అహో రచితోఽయమంజలిః || 2 ||

పదవిభాగము

అంబా + ఇతి, తాతా + ఇతి, శివా + ఇతి, తస్మిన్, ప్రసూతికాలే, యత్ + అవోచః, ఉచ్చైః, కృష్ణా + ఇతి, గోవిందా, హరే, ముకుంద, ఇతి, జనన్యై, అహో, రచితః + అయం + అంజలిః.

అన్వయము

తస్మిన్ ప్రసూతికాలే యత్ ఉచ్చైః అంబా ఇతి, తాతా ఇతి, శివా ఇతి, కృష్ణా ఇతి, గోవిందా, హరే, ముకుంద ఇతి అవోచః, తస్యై జనన్యై అయం అంజలిః అహో రచితః.

ప్రతి పదార్థము

తస్మిన్ = ఆ, ప్రసూతికాలే = ప్రసవ సమయంలో, యత్ = దేనిని (నీవు), ఉచ్చైః = బిగ్గరగా, అంబా = అమ్మా, ఇతి = అని, తాతా = అన్నా, ఇతి = అని, శివా = శివా, ఇతి = అని, కృష్ణా = కృష్ణా, ఇతి = అని, గోవిందా = గోవిందా, హరే = హరీ, ముకుంద = ముకుందా, ఇతి = అని, అవోచః = పలికావో, తస్యై = ఆ, జనన్యై = తల్లికి, అయం = ఈ, అంజలిః = నమస్కారము, అహో = అయ్యో, రచితః = చేయబడింది.

తాత్పర్యము

ఓ అమ్మా, ఆ ప్రసవ సమయంలో "అమ్మా, అన్నా, శివా, కృష్ణా, గోవిందా, హరీ, ముకుందా" అని ఎంత బిగ్గరగా అరిచావో, ఆ తల్లికి ఇప్పుడు నేను ఈ నమస్కారాన్ని అర్పిస్తున్నాను, అయ్యో! (ఈ నమస్కారం తప్ప మరేమీ చేయలేకపోతున్నానని భావం).

విశేషములు

ఈ శ్లోకం తల్లి ప్రసవ సమయంలో పడిన బాధను, ఆ బాధలో దైవాన్ని సైతం వేడుకున్న తీరును వివరిస్తుంది. పుత్రుడు తల్లికి తిరిగి ఇవ్వగలిగినది కేవలం నమస్కారం మాత్రమేనని, ఆ రుణం తీర్చుకోవడం ఎంత కష్టమో ఇది తెలియజేస్తుంది. ఇక్కడ "అహో" అనే పదం పుత్రుని నిస్సహాయతను, పశ్చాత్తాపాన్ని సూచిస్తుంది.

---

ఆస్తాం తావదియం ప్రసూతిసమయే దుర్వారశూలవ్యథా

నైరుచ్యం తనుశోషణం మలమయీ శయ్యా చ సాంవత్సరీ |

ఏకస్యాపి న గర్భభారభరణక్లేశస్య యస్యాక్షమః

దాతుం నిష్కృతిమున్నతోఽపి తనయస్తస్యై జనన్యై నమః || 3 ||

పదవిభాగము

ఆస్తాం, తావత్, ఇయం, ప్రసూతిసమయే, దుర్వారశూలవ్యథా, నైరుచ్యం, తనుశోషణం, మలమయీ, శయ్యా, చ, సాంవత్సరీ, ఏకస్య + అపి, న, గర్భభారభరణక్లేశస్య, యస్య + అక్షమః, దాతుం, నిష్కృతిం + ఉన్నతః + అపి, తనయః, తస్యై, జనన్యై, నమః.

అన్వయము

ప్రసూతిసమయే ఇయం దుర్వారశూలవ్యథా, నైరుచ్యం, తనుశోషణం, సాంవత్సరీ మలమయీ శయ్యా చ తావత్ ఆస్తాం. యస్యాః గర్భభారభరణక్లేశస్య ఏకస్య అపి నిష్కృతిం దాతుం ఉన్నతః అపి తనయః న అక్షమః, తస్యై జనన్యై నమః.

ప్రతి పదార్థము

ప్రసూతిసమయే = ప్రసవ సమయంలో, ఇయం = ఈ, దుర్వారశూలవ్యథా = నివారించలేని శూల (తీవ్రమైన) బాధ, నైరుచ్యం = తినాలని అనిపించకపోవడం (అరుచి), తనుశోషణం = శరీరము కృశించిపోవడం, సాంవత్సరీ = ఒక సంవత్సర కాలమునకు సంబంధించిన, మలమయీ = మలంతో కూడిన, శయ్యా = పడక, చ = మరియు, తావత్ = అదంతా, ఆస్తాం = ఉండుగాక (అవన్నీ ఉండనివ్వు), యస్యాః = ఏ తల్లి యొక్క, గర్భభారభరణక్లేశస్య = గర్భభారాన్ని మోసిన కష్టంలో, ఏకస్య + అపి = ఒకదానికి కూడా, నిష్కృతిం = ప్రాయశ్చిత్తాన్ని (లేదా తిరిగి చెల్లించడం), దాతుం = ఇవ్వడానికి, ఉన్నతః + అపి = గొప్పవాడైనప్పటికీ, తనయః = కొడుకు, న = కాదు, అక్షమః = సమర్థుడు, తస్యై = ఆ, జనన్యై = తల్లికి, నమః = నమస్కారము.

తాత్పర్యము

ప్రసవ సమయంలో నువ్వు అనుభవించిన నివారించలేని శూల బాధ, అరుచి, శరీరం కృశించిపోవడం, ఒక సంవత్సర కాలం పాటు మలమూత్రాలతో తడిసిన పడకపై పడుకోవడం - ఇవన్నీ అటుంచి (అవన్నీ ఉండనివ్వు). కేవలం గర్భభారాన్ని మోసిన ఒక్క కష్టానికి కూడా ప్రాయశ్చిత్తం ఇవ్వడానికి గొప్పవాడైన కుమారుడు సైతం సమర్థుడు కాడు. అటువంటి తల్లికి నా నమస్కారాలు.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం తల్లి గర్భధారణ సమయంలోనూ, ప్రసవ సమయంలోనూ అనుభవించే తీవ్రమైన శారీరక, మానసిక కష్టాలను వివరిస్తుంది. ఈ కష్టాలకు ఎంత గొప్ప కుమారుడైనా తిరిగి ఏమీ చేయలేడని, అవి తీర్చలేని రుణాలు అని కవి భావన. తల్లి త్యాగాన్ని, పుత్రుని అసమర్థతను ఇది స్పష్టంగా తెలియజేస్తుంది.

---

గురుకులముపసృత్య స్వప్నకాలే తు దృష్ట్వా

యతిసముచితవేశం ప్రారుదో మాం త్వముచ్చైః |

గురుకులమథ సర్వం ప్రారుదత్తే సమక్షం

సపది చరణయోస్తే మాతరస్తు ప్రణామః || 4 ||

పదవిభాగము

గురుకులం + ఉపసృత్య, స్వప్నకాలే, తు, దృష్ట్వా, యతిసముచితవేశం, ప్రారుదః, మాం, త్వం, ఉచ్చైః, గురుకులం + అథ, సర్వం, ప్రారుదత్ + తే, సమక్షం, సపది, చరణయోః + తే, మాతః, అస్తు, ప్రణామః.

అన్వయము

మాతః, స్వప్నకాలే తు మాం యతిసముచితవేశం దృష్ట్వా త్వం ఉచ్చైః గురుకులం ఉపసృత్య ప్రారుదః. అథ తే సమక్షం సర్వం గురుకులం ప్రారుదత్. సపది తే చరణయోః ప్రణామః అస్తు.

ప్రతి పదార్థము

మాతః = ఓ అమ్మా!, స్వప్నకాలే = కలలో, తు = అయితే, మాం = నన్ను, యతిసముచితవేశం = సన్యాసికి తగిన వేషంలో, దృష్ట్వా = చూసి, త్వం = నీవు, ఉచ్చైః = బిగ్గరగా, గురుకులం = గురుకులం వైపు, ఉపసృత్య = వచ్చి, ప్రారుదః = ఏడ్చావు, అథ = ఆ తర్వాత, తే = నీ, సమక్షం = ఎదుట, సర్వం = మొత్తం, గురుకులం = గురుకులము, ప్రారుదత్ = ఏడ్చింది, సపది = వెంటనే, తే = నీ, చరణయోః = పాదములకు, ప్రణామః = నమస్కారము, అస్తు = అగుగాక.

తాత్పర్యము

ఓ అమ్మా, కలలో నన్ను సన్యాసి వేషంలో చూసి, నీవు బిగ్గరగా ఏడుస్తూ గురుకులం వద్దకు వచ్చావు. అప్పుడు నీ ఏడుపు చూసి గురుకులమంతా నీ ఎదుట ఏడ్చింది. అటువంటి నీ పాదాలకు వెంటనే నా నమస్కారాలు.

విశేషములు

ఈ శ్లోకంలో తల్లికి తన కొడుకు భవిష్యత్తుపై ఉన్న గాఢమైన ప్రేమ, ఆందోళన వ్యక్తం అవుతాయి. కలలో కొడుకు సన్యాసిగా కనిపించగానే, తల్లికి కలిగిన దుఃఖం ఆమె పుత్రవాత్సల్యాన్ని తెలియజేస్తుంది. ఆ తల్లి పాదాలకు నమస్కరించడం ద్వారా, ఆమె ప్రేమకు కొడుకు కృతజ్ఞతను తెలుపుతున్నాడు.

---

న దత్తం మాతస్తే మరణసమయే తోయమపివా

స్వధా వా నో దత్తా మరణదివసే శ్రాద్ధవిధినా |

న జప్త్వా మాతస్తే మరణసమయే తారకమను-

రకాలే సంప్రాప్తే మయి కురు దయాం మాతురతులాం || 5 ||

పదవిభాగము

న, దత్తం, మాతః, తే, మరణసమయే, తోయం + అపి + వా, స్వధా, వా, నః, దత్తా, మరణదివసే, శ్రాద్ధవిధినా, న, జప్త్వా, మాతః, తే, మరణసమయే, తారకం + అను, అకాలే, సంప్రాప్తే, మయి, కురు, దయాం, మాతుః + అతులాం.

అన్వయము

మాతః, తే మరణసమయే తోయం అపి వా న దత్తం, వా మరణదివసే శ్రాద్ధవిధినా స్వధా నః దత్తా, మాతః, తే మరణసమయే తారకం మంత్రం న జప్త్వా, అకాలే సంప్రాప్తే మయి అతులాం మాతుః దయాం కురు.

ప్రతి పదార్థము

మాతః = ఓ అమ్మా!, తే = నీ, మరణసమయే = మరణించే సమయంలో, తోయం = నీరు, అపి = కూడా, వా = లేదా, న = ఇవ్వబడలేదు, దత్తం = ఇవ్వబడలేదు, వా = లేదా, మరణదివసే = నీవు మరణించిన రోజున, శ్రాద్ధవిధినా = శ్రాద్ధ విధి ప్రకారము, స్వధా = స్వధ (పిండ ప్రదానము), నః = మాచేత, దత్తా = ఇవ్వబడలేదు, మాతః = ఓ అమ్మా!, తే = నీ, మరణసమయే = మరణించే సమయంలో, తారకం + అను = తారక మంత్రమును, న జప్త్వా = జపించబడలేదు, అకాలే = తగని సమయంలో (అనుచిత సమయంలో), సంప్రాప్తే = వచ్చిన, మయి = నాయందు, అతులాం = సాటిలేని, మాతుః = తల్లికి సంబంధించిన, దయాం = దయను, కురు = చేయుము.

తాత్పర్యము

ఓ అమ్మా, నీవు మరణించే సమయంలో నీకు ఒక చుక్క నీరు కూడా నేను ఇవ్వలేకపోయాను. నీ మరణ దినాన శ్రాద్ధ విధి ప్రకారం పిండ ప్రదానం కూడా చేయలేకపోయాను. నీ మరణ సమయంలో తారక మంత్రాన్ని కూడా జపించలేకపోయాను. ఇలా అనుచిత సమయంలో (ఈ పశ్చాత్తాపంతో) వచ్చిన నాపై నీ సాటిలేని దయను చూపుము.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం పుత్రుడు తన తల్లి పట్ల చేసిన అపరాధాలను, నిర్లక్ష్యాన్ని అంగీకరిస్తున్నాడు. మరణ సమయంలో చేయాల్సిన కనీస కర్మలను కూడా చేయలేకపోవడాన్ని తలచుకొని బాధపడుతున్నాడు. చివరి క్షణంలో అయినా తల్లి యొక్క అతులితమైన దయను వేడుకుంటున్నాడు. ఇది తల్లి రుణం తీర్చలేని స్థితిని, ఆమె దయకు శరణాగతిని తెలియజేస్తుంది.

మాతృపంచకం సంపూర్ణం.