రంగనాథాష్టకం ( 09 శ్లోకాలు)

 శ్రీ శంకరాచార్య స్తోత్ర సర్వస్వమ్ –

రంగనాథాష్టకం ( 09 శ్లోకాలు)

 పదవిభాగము, అన్వయము, ప్రతి పదార్థము,   తాత్పర్యము,విశేషములతో 

                                                ఆచార్య తాడేపల్లి పతంజలి

 

ఈ శ్రీరంగనాథాష్టకం శ్రీరంగనాథుని దివ్య స్వరూపము, ఆయన సర్వోన్నతమైన గుణములు, మరియు ఆయనను ఆశ్రయించుట వలన కలిగే పుణ్యము, ముక్తి గురించి వివరిస్తుంది. ఈ స్తోత్రమును పఠించడం ద్వారా సమస్త కోరికలు తీరి, శ్రీరంగనాథుని సాన్నిధ్యం లభిస్తుందని తెలియజేయబడింది.

 

1. ఆనందరూపే నిజబోధరూపే బ్రహ్మస్వరూపే శ్రుతిమూర్తిరూపే .

శశాంకరూపే రమణీయరూపే శ్రీరంగరూపే రమతాం మనో మే .. 1..

---

పదవిభాగము:

ఆనందరూపే, నిజబోధరూపే, బ్రహ్మస్వరూపే, శ్రుతిమూర్తిరూపే, శశాంకరూపే, రమణీయరూపే, శ్రీరంగరూపే, రమతాం, మనః (మనస్) (మనః + మే), మే.

అన్వయము:

ఆనందరూపే, నిజబోధరూపే, బ్రహ్మస్వరూపే, శ్రుతిమూర్తిరూపే, శశాంకరూపే, రమణీయరూపే, శ్రీరంగరూపే (శ్రీరంగనాథునియందు) మే (నా) మనః రమతాం.

ప్రతి పదార్థము:

ఆనందరూపే = ఆనంద స్వరూపుడైన, నిజబోధరూపే = సత్యజ్ఞాన స్వరూపుడైన, బ్రహ్మస్వరూపే = బ్రహ్మ స్వరూపుడైన, శ్రుతిమూర్తిరూపే = వేదమూర్తి స్వరూపుడైన, శశాంకరూపే = చంద్ర స్వరూపుడైన, రమణీయరూపే = మనోహర స్వరూపుడైన, శ్రీరంగరూపే = శ్రీరంగనాథుని యందు, మే = నా యొక్క, మనః = మనస్సు, రమతాం = రమించుగాక.

తాత్పర్యము:

ఆనంద స్వరూపుడు, సత్యజ్ఞాన స్వరూపుడు, బ్రహ్మ స్వరూపుడు, వేద స్వరూపుడు, చంద్ర స్వరూపుడు మరియు అత్యంత రమణీయమైన రూపము కలవాడు అయిన శ్రీరంగనాథుని యందు నా మనస్సు స్థిరముగా నిలచుగాక.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకంలో రంగనాథుడు వివిధ దివ్య రూపాలలో వర్ణించబడినాడు. ఆనందం, జ్ఞానం, బ్రహ్మం, వేదం, చంద్రుడు వంటి సర్వశ్రేష్ఠమైన రూపాలు ఆయనవే అని చెప్పబడినది.

---

2. కావేరితీరే కరుణావిలోలే మందారమూలే ధృతచారుచేలే .

దైత్యాంతకాలేఽఖిలలోకలీలే శ్రీరంగలీలే రమతాం మనో మే .. 2..

---

పదవిభాగము:

కావేరితీరే, కరుణావిలోలే, మందారమూలే, ధృతచారుచేలే, దైత్యాంతకాలే (దైత్య + అంతకాలే), అఖిలలోకలీలే (అఖిల + లోక + లీలే), శ్రీరంగలీలే, రమతాం, మనః, మే.

అన్వయము:

కావేరితీరే, కరుణావిలోలే, మందారమూలే, ధృతచారుచేలే, దైత్యాంతకాలే, అఖిలలోకలీలే, శ్రీరంగలీలే (శ్రీరంగలీలలు చేయువానియందు) మే (నా) మనః రమతాం.

ప్రతి పదార్థము:

కావేరితీరే = కావేరి నది తీరమునందున్న, కరుణావిలోలే = కరుణతో కూడిన చూపులు కలవాడైన, మందారమూలే = మందార వృక్షం మూలమునందున్న, ధృతచారుచేలే = మనోహరమైన వస్త్రములను ధరించినవాడైన, దైత్యాంతకాలే = రాక్షసులకు అంతము కలిగించువాడైన, అఖిలలోకలీలే = సమస్త లోకములలో లీలలు చేయువాడైన, శ్రీరంగలీలే = శ్రీరంగనాథుని లీలల యందు, మే = నా యొక్క, మనః = మనస్సు, రమతాం = రమించుగాక.

తాత్పర్యము:

కావేరీ నది తీరమునందు వెలసి, కరుణా కటాక్షములతో నిండి, మందార వృక్షమూలమున నివసించి, మనోహర వస్త్రములు ధరించి, రాక్షసులను సంహరించువాడు, సమస్త లోకాలలో లీలలు చేయువాడు అయిన శ్రీరంగనాథుని లీలల యందు నా మనస్సు స్థిరముగా నిలచుగాక.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం శ్రీరంగం యొక్క భౌగోళిక స్థానాన్ని (కావేరీ తీరం) మరియు స్వామి యొక్క కరుణ, లీలా విలాసాలను, ఆయన రాక్షస సంహార లక్షణాన్ని వివరిస్తుంది.

---

3. లక్ష్మీనివాసే జగతాం నివాసే హృత్పద్మవాసే రవిబింబవాసే .

కృపానివాసే గుణవృందవాసే శ్రీరంగవాసే రమతాం మనో మే .. 3..

---

పదవిభాగము:

లక్ష్మీనివాసే, జగతాం, నివాసే, హృత్పద్మవాసే (హృత్ + పద్మ + వాసే), రవిబింబవాసే, కృపానివాసే, గుణవృందవాసే, శ్రీరంగవాసే, రమతాం, మనః, మే.

అన్వయము:

లక్ష్మీనివాసే, జగతాం నివాసే, హృత్పద్మవాసే, రవిబింబవాసే, కృపానివాసే, గుణవృందవాసే, శ్రీరంగవాసే (శ్రీరంగమున నివసించువానియందు) మే (నా) మనః రమతాం.

ప్రతి పదార్థము:

లక్ష్మీనివాసే = లక్ష్మీదేవికి నివాసమైనవాడైన, జగతాం నివాసే = సమస్త జగత్తుకు నివాసమైనవాడైన, హృత్పద్మవాసే = హృదయ పద్మమునందు నివసించువాడైన, రవిబింబవాసే = సూర్య బింబమునందు నివసించువాడైన, కృపానివాసే = కృపకు నిలయమైనవాడైన, గుణవృందవాసే = సకల గుణముల సమూహమునకు నివాసమైనవాడైన, శ్రీరంగవాసే = శ్రీరంగమున నివసించువాడైన, మే = నా యొక్క, మనః = మనస్సు, రమతాం = రమించుగాక.

తాత్పర్యము:

లక్ష్మీదేవికి, సమస్త లోకాలకు, భక్తుల హృదయ పద్మానికి, సూర్య బింబానికి నివాసమైనవాడు, కృపకు మరియు సమస్త సద్గుణాలకు నిలయమైన శ్రీరంగనాథుని యందు నా మనస్సు నిలచుగాక.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం రంగనాథుని సర్వాంతర్యామిత్వాన్ని, ఆయన నివాస స్థలాలను (లక్ష్మీ, లోకాలు, హృదయం, సూర్య బింబం) వివరిస్తుంది. ఆయన గుణాల నిలయంగా కీర్తించబడినాడు.

---

4. బ్రహ్మాదివంద్యే జగదేకవంద్యే ముకుందవంద్యే సురనాథవంద్యే .

వ్యాసాదివంద్యే సనకాదివంద్యే శ్రీరంగవంద్యే రమతాం మనో మే .. 4..

---

పదవిభాగము:

బ్రహ్మాదివంద్యే (బ్రహ్మ + ఆది + వంద్యే), జగదేకవంద్యే (జగత్ + ఏక + వంద్యే), ముకుందవంద్యే, సురనాథవంద్యే, వ్యాసాదివంద్యే (వ్యాస + ఆది + వంద్యే), సనకాదివంద్యే (సనక + ఆది + వంద్యే), శ్రీరంగవంద్యే, రమతాం, మనః, మే.

అన్వయము:

బ్రహ్మాదివంద్యే, జగదేకవంద్యే, ముకుందవంద్యే, సురనాథవంద్యే, వ్యాసాదివంద్యే, సనకాదివంద్యే, శ్రీరంగవంద్యే (శ్రీరంగనాథుని యందు) మే (నా) మనః రమతాం.

ప్రతి పదార్థము:

బ్రహ్మాదివంద్యే = బ్రహ్మ మొదలైన దేవతలచే నమస్కరించబడినవాడైన, జగదేకవంద్యే = లోకమునందు ఏకైకముగా నమస్కరించబడదగినవాడైన, ముకుందవంద్యే = ముకుందునిచే నమస్కరించబడినవాడైన, సురనాథవంద్యే = దేవతల అధిపతులచే నమస్కరించబడినవాడైన, వ్యాసాదివంద్యే = వ్యాసుడు మొదలైన ఋషులచే నమస్కరించబడినవాడైన, సనకాదివంద్యే = సనకుడు మొదలైన మునులచే నమస్కరించబడినవాడైన, శ్రీరంగవంద్యే = శ్రీరంగనాథుని యందు, మే = నా యొక్క, మనః = మనస్సు, రమతాం = రమించుగాక.

తాత్పర్యము:

బ్రహ్మ, ముకుందుడు, దేవతాధిపతులు, వ్యాసుడు, సనకుడు వంటి సమస్త దేవతలు, ఋషులు, మునులచే నమస్కరించబడే, జగత్తుకు ఏకైక నమస్కార యోగ్యుడైన శ్రీరంగనాథుని యందు నా మనస్సు నిలచుగాక.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం రంగనాథుని సర్వశ్రేష్ఠతను తెలియజేస్తుంది. ఆయన సమస్త దేవతలు, మునులు, ఋషులచే పూజింపబడే అత్యున్నత దైవమని స్పష్టం చేయబడింది.

---

5. బ్రహ్మాధిరాజే గరుడాధిరాజే వైకుంఠరాజే సురరాజరాజే .

త్రైలోక్యరాజేఽఖిలలోకరాజే శ్రీరంగరాజే రమతాం మనో మే .. 5..

---

పదవిభాగము:

బ్రహ్మాధిరాజే (బ్రహ్మ + అధిరాజే), గరుడాధిరాజే (గరుడ + అధిరాజే), వైకుంఠరాజే, సురరాజరాజే, త్రైలోక్యరాజే (త్రైలోక్య + రాజే), అఖిలలోకరాజే (అఖిల + లోక + రాజే), శ్రీరంగరాజే, రమతాం, మనః, మే.

అన్వయము:

బ్రహ్మాధిరాజే, గరుడాధిరాజే, వైకుంఠరాజే, సురరాజరాజే, త్రైలోక్యరాజే, అఖిలలోకరాజే, శ్రీరంగరాజే (శ్రీరంగరాజైన వాని యందు) మే (నా) మనః రమతాం.

ప్రతి పదార్థము:

బ్రహ్మాధిరాజే = బ్రహ్మకు అధిరాజైనవాడైన, గరుడాధిరాజే = గరుత్మంతునికి అధిరాజైనవాడైన, వైకుంఠరాజే = వైకుంఠమునకు రాజైనవాడైన, సురరాజరాజే = దేవతల రాజులకు రాజైనవాడైన, త్రైలోక్యరాజే = మూడు లోకాలకు రాజైనవాడైన, అఖిలలోకరాజే = సమస్త లోకాలకు రాజైనవాడైన, శ్రీరంగరాజే = శ్రీరంగరాజైన వాని యందు, మే = నా యొక్క, మనః = మనస్సు, రమతాం = రమించుగాక.

తాత్పర్యము:

బ్రహ్మకు, గరుత్మంతునికి, వైకుంఠానికి, దేవరాజులకు, మూడు లోకాలకు, సమస్త లోకాలకు రాజైన శ్రీరంగరాజస్వామి యందు నా మనస్సు నిలచుగాక.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం శ్రీరంగనాథుని సర్వ సార్వభౌమత్వాన్ని, ఆయన దివ్యమైన రాజత్వాన్ని తెలియజేస్తుంది. ఆయన సృష్టిలోని సర్వ జీవులకు, లోకాలకు అధిపతి అని చెప్పబడింది.

---

6. అమోఘముద్రే పరిపూర్ణనిద్రే శ్రీయోగనిద్రే ససముద్రనిద్రే .

శ్రితైకభద్రే జగదేకనిద్రే శ్రీరంగభద్రే రమతాం మనో మే .. 6..

---

పదవిభాగము:

అమోఘముద్రే, పరిపూర్ణనిద్రే, శ్రీయోగనిద్రే, ససముద్రనిద్రే (స + సముద్ర + నిద్రే), శ్రితైకభద్రే (శ్రిత + ఏక + భద్రే), జగదేకనిద్రే (జగత్ + ఏక + నిద్రే), శ్రీరంగభద్రే, రమతాం, మనః, మే.

అన్వయము:

అమోఘముద్రే, పరిపూర్ణనిద్రే, శ్రీయోగనిద్రే, ససముద్రనిద్రే, శ్రితైకభద్రే, జగదేకనిద్రే, శ్రీరంగభద్రే (శ్రీరంగమున శుభకరుడైన వానియందు) మే (నా) మనః రమతాం.

ప్రతి పదార్థము:

అమోఘముద్రే = అమోఘమైన ముద్ర (శక్తి) కలవాడైన, పరిపూర్ణనిద్రే = సంపూర్ణ నిద్రలో ఉన్నవాడైన, శ్రీయోగనిద్రే = యోగనిద్రలో ఉన్నవాడైన, ససముద్రనిద్రే = సముద్రముతో కూడిన నిద్రలో ఉన్నవాడైన, శ్రితైకభద్రే = ఆశ్రయించిన వారికి శుభము కలిగించువాడైన, జగదేకనిద్రే = జగత్తునకు ఏకైక నిద్ర అయినవాడైన, శ్రీరంగభద్రే = శ్రీరంగమున శుభము కలిగించువాడైన, మే = నా యొక్క, మనః = మనస్సు, రమతాం = రమించుగాక.

తాత్పర్యము:

అమోఘమైన శక్తి కలవాడు, యోగనిద్రలో ఉన్నవాడు, సముద్రంలో నివసిస్తూ యోగనిద్రలో ఉన్నవాడు, శరణాగతులకు శుభములను కలిగించువాడు, జగత్తునకు నిద్రగా ఉన్నవాడు, శ్రీరంగమున శుభకరుడు అయిన శ్రీరంగనాథుని యందు నా మనస్సు నిలచుగాక.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం రంగనాథుని యోగనిద్ర (అమోఘమైన శక్తితో కూడిన నిద్ర) మరియు ఆయన శరణాగత రక్షణ గుణాన్ని వివరిస్తుంది.

---

7. స చిత్రశాయీ భుజగేంద్రశాయీ నందాంకశాయీ కమలాంకశాయీ .

క్షీరాబ్ధిశాయీ వటపత్రశాయీ శ్రీరంగశాయీ రమతాం మనో మే .. 7..

---

పదవిభాగము:

సః, చిత్రశాయీ, భుజగేంద్రశాయీ (భుజగ + ఇంద్ర + శాయీ), నందాంకశాయీ (నంద + అంక + శాయీ), కమలాంకశాయీ (కమల + అంక + శాయీ), క్షీరాబ్ధిశాయీ (క్షీర + అబ్ధి + శాయీ), వటపత్రశాయీ, శ్రీరంగశాయీ, రమతాం, మనః, మే.

అన్వయము:

సః (ఆయన) చిత్రశాయీ, భుజగేంద్రశాయీ, నందాంకశాయీ, కమలాంకశాయీ, క్షీరాబ్ధిశాయీ, వటపత్రశాయీ, శ్రీరంగశాయీ (శ్రీరంగమున శయనించిన వానియందు) మే (నా) మనః రమతాం.

ప్రతి పదార్థము:

సః = ఆ రంగనాథుడు, చిత్రశాయీ = విచిత్రమైన స్థితిలో శయనించినవాడైన, భుజగేంద్రశాయీ = సర్పరాజైన ఆదిశేషునిపై శయనించినవాడైన, నందాంకశాయీ = నందుని ఒడిలో శయనించినవాడైన, కమలాంకశాయీ = లక్ష్మీదేవి ఒడిలో శయనించినవాడైన, క్షీరాబ్ధిశాయీ = పాల సముద్రమున శయనించినవాడైన, వటపత్రశాయీ = మఱ్ఱి ఆకుపై శయనించినవాడైన, శ్రీరంగశాయీ = శ్రీరంగమున శయనించినవాడైన, మే = నా యొక్క, మనః = మనస్సు, రమతాం = రమించుగాక.

తాత్పర్యము:

వివిధ రూపాలలో (భుజగేంద్రుడు, నందుడు, లక్ష్మి, పాల సముద్రం, మఱ్ఱి ఆకు) శయనించినవాడు మరియు శ్రీరంగమున శయనించినవాడు అయిన శ్రీరంగనాథుని యందు నా మనస్సు నిలచుగాక.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం విష్ణువు యొక్క వివిధ అవతారాలలో ఆయన శయనించిన స్థానాలను (ఆదిశేషుడు, నందుడు, లక్ష్మి, క్షీరాబ్ధి, వటపత్రం) మరియు శ్రీరంగంలో ఆయన శయన భంగిమను వివరిస్తుంది.

 

శ్లోకం 8:

ఇదం హి రంగం త్యజతామిహాంగం పునర్నచాంకం యది చాంగమేతి .

పాణౌ రథాంగం చరణేంబు గాంగం యానే విహంగం శయనే భుజంగం .. 8..

---

అన్వయము:

ఇహ అంగం రంగం హి త్యజతాం, చ యది అంగం ఏతి, పునః అంకం న. పాణౌ రథాంగం, చరణే గాంగం అంబు, యానే విహంగం, శయనే భుజంగం.

ప్రతి పదార్థము:

ఇహ = ఈ లోకంలో, అంగం = శరీరమును, రంగం = శ్రీరంగనాథుని, హి = నిశ్చయముగా, త్యజతాం = విడిచిపెట్టు వారికి, చ = మరియు, యది = ఒకవేళ, అంగం = శరీరము, ఏతి = పొందినప్పటికీ, పునః = మళ్ళీ, అంకం = ఒడిని, న = లేదు, పాణౌ = చేతి యందు, రథాంగం = చక్రము, చరణే = పాదముల యందు, గాంగం అంబు = గంగ నీరు, యానే = వాహనముగా, విహంగం = గరుత్మంతుడు, శయనే = శయనమునకు, భుజంగం = ఆదిశేషుడు.

తాత్పర్యము:

శ్రీరంగనాథునిపై భక్తి లేనివారు ఈ శరీరాన్ని వదిలిన తరువాత మరో శరీరం పొందినప్పటికీ, వారికి శ్రీరంగనాథుని సన్నిధి లభించదు. భక్తితో రంగనాథుని ఆశ్రయించిన వారికి ఆయన చేతిలో చక్రము, పాదాల వద్ద గంగ, వాహనముగా గరుత్మంతుడు, శయనించుటకు ఆదిశేషుడు లభిస్తారు. (శ్రీరంగనాథుని వద్ద శాశ్వత నివాసం లభిస్తుంది).

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం రంగనాథుని ఆశ్రయించడం యొక్క ప్రాముఖ్యతను తెలియజేస్తుంది. శ్రీరంగనాథుని ఆశ్రయించిన వారికి పునర్జన్మ ఉండదని, భగవంతుని సన్నిధిలోనే శాశ్వత సుఖం లభిస్తుందని స్పష్టం చేస్తుంది.

---

ఫలశ్రుతి

రంగనాథాష్టకం పుణ్యం ప్రాతరుత్థాయ యః పఠేత్ .

సర్వాన్ కామానవాప్నోతి రంగిసాయుజ్యమాప్నుయాత్ ..

---

తాత్పర్యము:

ఈ పుణ్యకరమైన రంగనాథాష్టకంను ఎవరు ఉదయం నిద్ర లేవగానే పఠిస్తారో, వారు సమస్త కోరికలను పొందుతారు మరియు శ్రీరంగనాథుని సాయుజ్యము (భగవంతునితో ఐక్యం) పొందుతారు.

రంగనాథాష్టకం సంపూర్ణం.