శ్రీమదాంజనేయ భుజంగప్రయాత స్తోత్రం ( 16 శ్లోకాలు)

 శ్రీ శంకరాచార్య స్తోత్ర సర్వస్వమ్ –

శ్రీమదాంజనేయ భుజంగప్రయాత స్తోత్రం: ( 16 శ్లోకాలు)

 పదవిభాగము, అన్వయము, ప్రతి పదార్థము,   తాత్పర్యము,విశేషములతో 

                                                ఆచార్య తాడేపల్లి పతంజలి

 

ఈ స్తోత్రం శ్రీ ఆంజనేయుని అద్భుతమైన బలం, వీరత్వం, మరియు లక్ష్మణుని ప్రాణ రక్షణ, సీతాదేవి శోక నివారణ వంటి రామ సేవలను కీర్తిస్తూ, ఆయన అనుగ్రహం వలన పాపాలు తొలగి, రామభక్తి లభిస్తుందని తెలియజేస్తుంది.

శ్లోకం 1

ప్రపన్నానురాగం ప్రభాకాంచనాంగం

జగద్భీతిశౌర్యం తుషారాద్రిధైర్యం .

తృణీభూతహేతిం రణోద్యద్విభూతిం

భజే వాయుపుత్రం పవిత్రాత్పవిత్రం .. 1..

1. పదవిభాగము:

ప్రపన్నానురాగం, ప్రభాకాంచనాంగం, జగద్భీతిశౌర్యం, తుషారాద్రిధైర్యం, తృణీభూతహేతిం, రణోద్యద్విభూతిం, భజే, వాయుపుత్రం, పవిత్రాత్ + పవిత్రం.

2. అన్వయము:

(అహం) ప్రపన్నానురాగం, ప్రభాకాంచనాంగం, జగద్భీతిశౌర్యం, తుషారాద్రిధైర్యం, తృణీభూతహేతిం, రణోద్యద్విభూతిం, పవిత్రాత్ పవిత్రం వాయుపుత్రం భజే.

3. ప్రతి పదార్థము:

అహం = నేను, ప్రపన్న + అనురాగం = శరణు పొందినవారి యందు ప్రేమ కలవాడు, ప్రభా = కాంతి, కాంచన = బంగారం వంటి, అంగం = శరీరం కలవాడు, జగత్ + భీతి + శౌర్యం = లోకానికి భయాన్ని కలిగించే శౌర్యం (పరాక్రమం) కలవాడు, తుషార + అద్రి + ధైర్యం = మంచు పర్వతం (హిమాలయం) వంటి ధైర్యం కలవాడు, తృణీభూత + హేతిం = ఆయుధాలను గడ్డిపరకలుగా భావించినవాడు, రణ + ఉద్యత్ + విభూతిం = యుద్ధంలో విజృంభించే ఐశ్వర్యం (బలం) కలవాడు, పవిత్రాత్ + పవిత్రం = పవిత్రమైన వాటి కన్నా అత్యంత పవిత్రమైనవాడు, వాయుపుత్రం = వాయుదేవుని కుమారుడైన ఆంజనేయుని, భజే = సేవిస్తున్నాను.

4. తాత్పర్యము:

శరణు పొందిన వారిని ప్రేమించేవాడు, బంగారు కాంతితో ప్రకాశించే శరీరం కలవాడు, లోకానికి భయాన్ని కలిగించే పరాక్రమం కలవాడు, హిమాలయం వలె స్థిరమైన ధైర్యం కలవాడు, ఆయుధాలను గడ్డిపరకలుగా భావించేవాడు, యుద్ధంలో విజృంభించేవాడు, పవిత్రమైన వాటిలోకెల్లా అత్యంత పవిత్రమైనవాడు అయిన వాయుపుత్రుడైన ఆంజనేయుని నేను సేవిస్తున్నాను.

5. విశేషములు:

ఈ శ్లోకం ఆంజనేయుని శారీరక శక్తిని, ధైర్యాన్ని, మరియు శరణాగత రక్షణ గుణాన్ని వివరిస్తుంది. ఆయన యుద్ధంలో చూపిన పరాక్రమం, ఆయుధాలను లెక్కచేయని ధైర్యం ఇక్కడ ప్రస్తావించబడ్డాయి.

---

శ్లోకం 2

 

భజే పావనం భావనానిత్యవాసం

భజే బాలభానుప్రభాచారుభాసం .

భజే చంద్రికాకుందమందారహాసం

భజే సంతతం రామభూపాలదాసం .. 2..

('భజే హేమరంభావనేనిత్యవాసం' పాఠాంతరం)

1. పదవిభాగము:

భజే, పావనం, భావనానిత్యవాసం, భజే, బాలభానుప్రభాచారుభాసం, భజే, చంద్రికాకుందమందారహాసం, భజే, సంతతం, రామభూపాలదాసం.

2. అన్వయము:

(అహం) పావనం, భావనానిత్యవాసం, బాలభానుప్రభాచారుభాసం, చంద్రికాకుందమందారహాసం, సంతతం రామభూపాలదాసం భజే.

3. ప్రతి పదార్థము:

అహం = నేను, పావనం = పవిత్రమైనవాడు, భావనానిత్య వాసం = నిరంతరం మనసులో నివసించేవాడు (లేదా నిత్యమైన భావనలకు ఆలయం), బాల + భాను + ప్రభా + చారు + భాసం = ఉదయించే సూర్యుని కాంతి వంటి మనోహరమైన తేజస్సు కలవాడు, చంద్రికా + కుంద + మందార + హాసం = వెన్నెల, మల్లెపువ్వు, మందార పువ్వుల వంటి ప్రకాశవంతమైన నవ్వు కలవాడు, సంతతం = నిరంతరము, రామ + భూపాల + దాసం = శ్రీరామచంద్రుడనే రాజు యొక్క దాసుని, భజే = సేవిస్తున్నాను.

4. తాత్పర్యము:

పవిత్రమైనవాడు, నిరంతరం మనసులో నివసించేవాడు, ఉదయించే సూర్యుని కాంతి వలె తేజస్సు కలవాడు, వెన్నెల, మల్లెపువ్వు, మందార పువ్వుల వంటి స్వచ్ఛమైన చిరునవ్వు కలవాడు, ఎల్లప్పుడూ శ్రీరాముని సేవలో ఉండే దాసుడైన ఆంజనేయుని నేను సేవిస్తున్నాను.

5. విశేషములు:

ఈ శ్లోకం ఆంజనేయుని పవిత్రతను, రామ భక్తిని మరియు ఆయన ప్రకాశవంతమైన రూపాన్ని వివరిస్తుంది. 'చంద్రికాకుందమందారహాసం' అనే విశేషణం ఆయన చిరునవ్వు యొక్క స్వచ్ఛతను, ప్రకాశాన్ని సూచిస్తుంది.

---

శ్లోకం 3

 

భజే లక్ష్మణప్రాణరక్షాతిదక్షం

భజే తోషితానేక గీర్వాణపక్షం .

భజే ఘోరసంగ్రామసీమా హతాక్షం

భజే రామనామాతి సంప్రాప్తరక్షం .. 3..

1. పదవిభాగము:

భజే, లక్ష్మణప్రాణరక్షా + అతి + దక్షం, భజే, తోషితానేక గీర్వాణపక్షం, భజే, ఘోరసంగ్రామసీమా + హత + అక్షం, భజే, రామనామాతి + సంప్రాప్త + రక్షం.

2. అన్వయము:

(అహం) లక్ష్మణప్రాణరక్షాతిదక్షం, తోషితానేక గీర్వాణపక్షం, ఘోరసంగ్రామసీమా హతాక్షం, రామనామాతి సంప్రాప్తరక్షం భజే.

3. ప్రతి పదార్థము:

అహం = నేను, లక్ష్మణ + ప్రాణ + రక్షా + అతి + దక్షం = లక్ష్మణుని ప్రాణాలను రక్షించడంలో అత్యంత సమర్థుడు, తోషిత + అనేక + గీర్వాణ + పక్షం = అనేక దేవతల పక్షాన్ని (సమూహాన్ని) సంతోషపెట్టినవాడు, ఘోర + సంగ్రామ + సీమా + హత + అక్షం = భయంకరమైన యుద్ధ భూమిలో (సీమలో) శత్రువులను నాశనం చేసినవాడు, రామ + నామ + అతి + సంప్రాప్త + రక్షం = రామ నామం వలన అత్యంత రక్షణను పొందినవాడు, భజే = సేవిస్తున్నాను.

4. తాత్పర్యము:

లక్ష్మణుని ప్రాణాలను రక్షించడంలో అత్యంత సమర్థుడైన, అనేక దేవతా సమూహాలను సంతోషపెట్టిన, భయంకరమైన యుద్ధభూమిలో శత్రువులను సంహరించిన, మరియు రామ నామం ద్వారా అత్యధిక రక్షణ పొందిన ఆంజనేయుని నేను సేవిస్తున్నాను.

5. విశేషములు:

ఈ శ్లోకం హనుమంతుని యొక్క అమోఘమైన శక్తులను మరియు రామ భక్తి యొక్క శక్తిని ప్రస్తావిస్తుంది. ముఖ్యంగా సంజీవని పర్వతాన్ని తెచ్చి లక్ష్మణుని రక్షించిన ఘట్టం మరియు యుద్ధంలో ఆయన వీరత్వం ఇక్కడ ప్రస్ఫుటమవుతున్నాయి.

---

శ్లోకం 4

 

కృతాభీలనాదం క్షితిక్షిప్తపాదం

ఘనక్రాంత భృంగం కటిస్థోరు జంఘం .

వియద్వ్యాప్తకేశం భుజాశ్లేషితాశ్మం

జయశ్రీ సమేతం భజే రామదూతం .. 4..

1. పదవిభాగము:

కృత + అభీలనాదం, క్షితి + క్షిప్తపాదం, ఘనక్రాంతభృంగం, కటిస్థోరుజంఘం, వియత్ + వ్యాప్తకేశం, భుజా + ఆశ్లేషిత + అశ్మం, జయశ్రీ + సమేతం, భజే, రామదూతం.

2. అన్వయము:

(అహం) కృతాభీలనాదం, క్షితిక్షిప్తపాదం, ఘనక్రాంత భృంగం, కటిస్థోరు జంఘం, వియద్వ్యాప్తకేశం, భుజాశ్లేషితాశ్మం, జయశ్రీ సమేతం రామదూతం భజే.

3. ప్రతి పదార్థము:

అహం = నేను, కృత + అభీల + నాదం = భయంకరమైన ధ్వని చేసినవాడు, క్షితి + క్షిప్త + పాదం = భూమిపై అడుగులు వేసినవాడు, ఘన + క్రాంత + భృంగం = పర్వతాలను దాటినవాడు, కటిస్థ + ఊరు + జంఘం = నడుము మరియు తొడల వద్ద బలమైన కండరాలు కలవాడు, వియత్ + వ్యాప్త + కేశం = ఆకాశమంతటా వ్యాపించిన జుట్టు కలవాడు, భుజా + ఆశ్లేషిత + అశ్మం = చేతులతో పర్వతాలను పట్టుకున్నవాడు, జయశ్రీ + సమేతం = విజయలక్ష్మితో కూడినవాడు, రామ + దూతం = శ్రీరాముని దూతను, భజే = సేవిస్తున్నాను.

4. తాత్పర్యము:

భయంకరమైన నాదం చేసినవాడు, భూమిపై స్థిరంగా అడుగులు వేసినవాడు, పర్వతాలను దాటినవాడు, బలమైన కటి, తొడలు కలవాడు, ఆకాశమంతటా వ్యాపించిన జుట్టు కలవాడు, చేతులతో పర్వతాలను పట్టుకున్నవాడు, విజయాన్ని సాధించినవాడు అయిన శ్రీరామదూతను నేను సేవిస్తున్నాను.

5. విశేషములు:

ఈ శ్లోకం ఆంజనేయుని భయంకరమైన రూపాన్ని, ఆయన శక్తి సామర్థ్యాలను వర్ణిస్తుంది. ముఖ్యంగా లంకలోకి ప్రవేశించినప్పుడు, లేదా పర్వతాలను ఎత్తినప్పుడు ఆయన చూపిన మహాకాయ స్వరూపం ఇక్కడ సూచించబడింది.

---

శ్లోకం 5

 

చలద్వాలఘాతం భ్రమచ్చక్రవాలం

కఠోరాట్టహాసం ప్రభిన్నాబ్జజాండం .

మహాసింహనాదా ద్విశీర్ణత్రిలోకం

భజే చాంజనేయం ప్రభుం వజ్రకాయం .. 5..

1. పదవిభాగము:

చలత్ + వాలఘాతం, భ్రమత్ + చక్రవాలం, కఠోర + అట్టహాసం, ప్రభిన్న + అబ్జజ + అండం, మహా + సింహనాదాత్ + విశీర్ణ + త్రిలోకం, భజే, చ + ఆంజనేయం, ప్రభుం, వజ్రకాయం.

2. అన్వయము:

(అహం) చలద్వాలఘాతం, భ్రమచ్చక్రవాలం, కఠోరాట్టహాసం, ప్రభిన్నాబ్జజాండం, మహాసింహనాదాత్ విశీర్ణత్రిలోకం, ప్రభుం, వజ్రకాయం చ ఆంజనేయం భజే.

3. ప్రతి పదార్థము:

అహం = నేను, చలత్ + వాల + ఘాతం = కదులుతున్న తోక దెబ్బతో, భ్రమత్ + చక్రవాలం = భూమండలాన్ని భ్రమింపజేసేవాడు, కఠోర + అట్టహాసం = భయంకరమైన అట్టహాసం కలవాడు, ప్రభిన్న + అబ్జజ + అండం = బ్రహ్మాండాన్ని భేదించేవాడు, మహా + సింహ + నాదాత్ = గొప్ప సింహనాదం వలన, విశీర్ణ + త్రిలోకం = మూడు లోకాలను కలతపెట్టినవాడు, ప్రభుం = ప్రభువు, వజ్ర + కాయం = వజ్రం వంటి శరీరం కలవాడు, చ = మరియు, ఆంజనేయం = ఆంజనేయుని, భజే = సేవిస్తున్నాను.

4. తాత్పర్యము:

కదులుతున్న తన తోక దెబ్బతో భూమండలాన్ని కదలికలో ఉంచేవాడు, భయంకరమైన అట్టహాసం చేసి బ్రహ్మాండాన్ని భేదించేవాడు, గొప్ప సింహనాదం ద్వారా మూడు లోకాలను కలతపెట్టేవాడు, వజ్రం వంటి శరీరం కలవాడు అయిన ప్రభువు ఆంజనేయుని నేను సేవిస్తున్నాను.

5. విశేషములు:

ఈ శ్లోకం హనుమంతుని యొక్క అపారమైన శక్తిని, ఆయన తోక, అట్టహాసం, సింహనాదం యొక్క ప్రభావాలను వర్ణిస్తుంది. ఆయన యొక్క వజ్రకాయం (వజ్రం వంటి దేహం) శక్తికి ప్రతీక.

---

శ్లోకం 6

 

రణే భీషణే మేఘనాదే సనాదే

సరోషం సమారోపితే మిత్రముఖ్యే .

ఖగానాం ఘనానాం సురాణాం చ మార్గే

నటంతం వహంతం హనూమంత మీడే .. 6..

1. పదవిభాగము:

రణే, భీషణే, మేఘనాదే, సనాదే, సరోషం, సమారోపితే, మిత్రముఖ్యే, ఖగానాం, ఘనానాం, సురాణాం, చ, మార్గే, నటంతం, వహంతం, హనూమంతం + ఈడే.

2. అన్వయము:

భీషణే రణే, మేఘనాదే సనాదే, మిత్రముఖ్యే సరోషం సమారోపితే, ఖగానాం, ఘనానాం, సురాణాం చ మార్గే నటంతం, వహంతం హనూమంతం ఈడే.

3. ప్రతి పదార్థము:

భీషణే = భయంకరమైన, రణే = యుద్ధంలో, మేఘనాదే = మేఘనాదుడు, సనాదే = ధ్వని చేసినప్పుడు (గర్జించినప్పుడు), మిత్రముఖ్యే = ముఖ్య స్నేహితుడైన లక్ష్మణునిపై, సరోషం = కోపంతో, సమారోపితే = (శక్తిని) ప్రయోగించినప్పుడు, ఖగానాం = పక్షుల, ఘనానాం = మేఘాల, సురాణాం = దేవతల, చ = మరియు, మార్గే = మార్గంలో, నటంతం = నృత్యం చేసేవాడు (వేగంగా కదిలేవాడు), వహంతం = (సంజీవని పర్వతాన్ని) మోసేవాడు, హనూమంతం = హనుమంతుని, ఈడే = స్తుతిస్తున్నాను.

4. తాత్పర్యము:

భయంకరమైన యుద్ధంలో మేఘనాదుడు గర్జించి, తన ముఖ్య స్నేహితుడైన లక్ష్మణునిపై కోపంతో శక్తిని ప్రయోగించినప్పుడు, పక్షుల, మేఘాల, దేవతల మార్గంలో వేగంగా కదులుతూ, సంజీవని పర్వతాన్ని మోసుకొచ్చిన హనుమంతుని నేను స్తుతిస్తున్నాను.

5. విశేషములు:

ఈ శ్లోకం మేఘనాదునిచే లక్ష్మణుడు మూర్ఛిల్లిన సందర్భాన్ని, ఆ సమయంలో హనుమంతుడు సంజీవని కొరకు ఆకాశ మార్గంలో వేగంగా పర్వతాన్ని తెచ్చిన పరాక్రమాన్ని వివరిస్తుంది.

---

శ్లోకం 7

 

కనద్రత్న జంభారి దంభోలిధారం

కనద్దంత నిర్ధూతకాలోగ్ర దంతం .

పదాఘాతభీతాబ్ధి భూతాదివాసం

రణక్షోణిదక్షం భజే పింగలాక్షం .. 7..

1. పదవిభాగము:

కనత్ + రత్న + జంభారి + దంభోలిధారం, కనత్ + దంత + నిర్ధూత + కాల + ఉగ్ర + దంతం, పద + ఆఘాత + భీత + అబ్ధి + భూత + ఆదివాసం, రణ + క్షోణి + దక్షం, భజే, పింగలాక్షం.

2. అన్వయము:

(అహం) కనద్రత్న జంభారి దంభోలిధారం, కనద్దంత నిర్ధూతకాలోగ్ర దంతం, పదాఘాతభీతాబ్ధి భూతాదివాసం, రణక్షోణిదక్షం పింగలాక్షం భజే.

3. ప్రతి పదార్థము:

అహం = నేను, కనత్ + రత్న = ప్రకాశవంతమైన రత్నం వంటి, జంభారి + దంభోలి + ధారం = ఇంద్రుని వజ్రాయుధాన్ని ధరించినవాడు (ఇంద్రుని వజ్రాయుధం వంటి శక్తిమంతుడు), కనత్ + దంత = మెరిసే దంతాలతో, నిర్ధూత + కాల + ఉగ్ర + దంతం = యముని భయంకరమైన దంతాలను నిర్మూలించినవాడు, పద + ఆఘాత + భీత + అబ్ధి = పాదాల దెబ్బలకు భయపడిన సముద్రం కలవాడు, భూత + ఆది + వాసం = భూతాలకు నివాసం అయినవాడు, రణ + క్షోణి + దక్షం = యుద్ధ భూమిలో సమర్థుడు, పింగల + అక్షం = పింగళ వర్ణపు కళ్ళు కలవాడు, భజే = సేవిస్తున్నాను.

4. తాత్పర్యము:

ప్రకాశించే రత్నం వంటివాడు, ఇంద్రుని వజ్రాయుధం వంటి శక్తిని ధరించినవాడు, మెరిసే దంతాలతో యముని భయంకరమైన దంతాలను నిర్మూలించినవాడు, పాదాల దెబ్బలకు సముద్రం భయపడినవాడు, భూతాలకు నివాసం అయినవాడు, యుద్ధ భూమిలో నిపుణుడు, పింగళ వర్ణపు కళ్ళు కలవాడు అయిన ఆంజనేయుని నేను సేవిస్తున్నాను.

5. విశేషములు:

ఈ శ్లోకం హనుమంతుని శక్తిని, యముని (మృత్యువును) జయించే సామర్థ్యాన్ని, మరియు ఆయన పాద ఘాతానికి సముద్రాలు కూడా భయపడే స్థాయిని వర్ణిస్తుంది. పింగలాక్షుడు అంటే ఎరుపు-పసుపు రంగు కళ్ళు కలవాడు.

---

శ్లోకం 8

 

మహాగ్రాహపీడాం మహోత్పాతపీడాం

మహావ్యాధిపీడాం మహాతీవ్రపీడాం .

హరత్యాశు తే పాదపద్మానురక్తో

నమస్తే కపిశ్రేష్ఠ రామప్రియోయః .. 8..

1. పదవిభాగము:

మహా + గ్రాహ + పీడాం, మహా + ఉత్పాథ + పీడాం, మహా + వ్యాధి + పీడాం, మహా + తీవ్ర + పీడాం, హరతి + ఆశు, తే, పాద + పద్మ + అనురక్తో, నమస్తే, కపిశ్రేష్ఠ, రామప్రియః + యః.

2. అన్వయము:

కపిశ్రేష్ఠ, రామప్రియః, తే పాదపద్మానురక్తో యః, ఆశు మహాగ్రాహపీడాం, మహోత్పాతపీడాం, మహావ్యాధిపీడాం, మహాతీవ్రపీడాం హరతి, తస్మై తే నమః.

3. ప్రతి పదార్థము:

కపిశ్రేష్ఠ = వానర శ్రేష్ఠుడా, రామప్రియః = శ్రీరామునికి ప్రియమైనవాడా, తే = నీ, పాద + పద్మ + అనురక్తః = పాద పద్మాల యందు అనురాగం కలవాడు, యః = ఎవడైతే, ఆశు = త్వరగా, మహా + గ్రాహ + పీడాం = గ్రహాల వలన కలిగే గొప్ప బాధలను, మహా + ఉత్పాథ + పీడాం = ఉత్పాతాల వలన కలిగే గొప్ప బాధలను, మహా + వ్యాధి + పీడాం = గొప్ప వ్యాధుల బాధలను, మహా + తీవ్ర + పీడాం = అత్యంత తీవ్రమైన బాధలను, హరతి = తొలగిస్తాడో, నమస్తే = నీకు నమస్కారం.

4. తాత్పర్యము:

ఓ వానర శ్రేష్ఠా, శ్రీరామునికి ప్రియమైనవాడా! నీ పాద పద్మాలను ఆశ్రయించిన వారు గ్రహ పీడలు, ఉత్పాతాలు, గొప్ప వ్యాధులు, మరియు అన్ని రకాల తీవ్రమైన బాధల నుండి త్వరగా విముక్తి పొందుతారు. నీకు నమస్కారం.

5. విశేషములు:

ఈ శ్లోకం హనుమంతుని ఆశ్రయిస్తే కలిగే ప్రయోజనాలను వివరిస్తుంది. గ్రహ దోషాలు, రోగాలు, ఇతర తీవ్రమైన కష్టాల నుండి హనుమద్భక్తి విముక్తిని ఇస్తుందని ఇక్కడ చెప్పబడింది.

---

శ్లోకం 9

 

సాంద్రే నిశీధే ఉల్లంఘ్య నాథోగ్ర దీప్తః

సుధాచౌషదీస్తాః ప్రగుప్తప్రభావం .

పృష్ఠే ప్రరూఢాః క్షణద్రోణశైలస్య సారేణ సేతుం

వినా భూఃస్వయం కస్సమర్థః కపీంద్రః .. 9..

(మీరు అందించిన 'సుధాసింధుముల్లంఘ్య' మరియు 'క్షణద్రోణశైలస్య సారేణ సేతుం' స్థానంలో 'సాంద్రే నిశీధే' మరియు 'పృష్ఠే ప్రరూఢాః క్షణద్రోణశైలస్య' అనేది సరియైన పాఠం.)

1. పదవిభాగము:

సాంద్రే, నిశీధే, ఉల్లంఘ్య, నాథోగ్ర, దీప్తః, సుధా + ఔషదీః + తాః, ప్రగుప్త + ప్రభావం, పృష్ఠే, ప్రరూఢాః, క్షణ, ద్రోణశైలస్య, సారేణ, సేతుం, వినా, భూః, స్వయం, కః  + సమర్థః, కపీంద్రః.

2. అన్వయము:

కపీంద్రః, సాంద్రే నిశీధే ఉల్లంఘ్య, నాథోగ్ర దీప్తః, ప్రగుప్తప్రభావం, సుధా ఔషదీః తాః పృష్ఠే ప్రరూఢాః, ద్రోణశైలస్య సారేణ, క్షణ సేతుం వినా, భూః స్వయం కః సమర్థః?

3. ప్రతి పదార్థము:

కపీంద్రః = వానర రాజు, సాంద్రే + నిశీధే = చిక్కని రాత్రిలో, ఉల్లంఘ్య = దాటి, నాథోగ్ర = భయంకరమైన ప్రభువు, దీప్తః = ప్రకాశించేవాడు, ప్రగుప్త + ప్రభావం = దాగి ఉన్న ప్రభావం కలవి, సుధా + ఔషదీః + తాః = అమృతానికి సమానమైన ఔషధాలను, పృష్ఠే = వెనుక, ప్రరూఢాః = మొలకెత్తిన, ద్రోణ + శైలస్య = ద్రోణాచల పర్వతం యొక్క, సారేణ = బలంతో, క్షణ = క్షణంలో, సేతుం = వంతెనను, వినా = లేకుండా, భూః = ఈ భూమిపై, స్వయం = స్వయంగా, కః = ఎవరు, సమర్థః = సమర్థులు?

4. తాత్పర్యము:

ఓ వానర రాజైన హనుమా! చిక్కని రాత్రిలో ఆ ఔషధాలను దాటి, ఆ ప్రకాశవంతమైన ద్రోణాచల పర్వతాన్ని వెనుక మొలకెత్తిన ఔషధాలతో క్షణంలో మోసుకొచ్చిన నీవు తప్ప, ఈ భూమిపై స్వయంగా ఎవరు అంతటి శక్తిమంతులు?

5. విశేషములు:

ఈ శ్లోకం హనుమంతుడు లక్ష్మణుని కోసం ద్రోణాచల పర్వతాన్ని తెచ్చిన వైనాన్ని వివరిస్తుంది. చీకటిలో వేగంగా వెళ్లి, ఔషధుల ప్రభావం దాగి ఉన్నప్పటికీ, వాటిని గుర్తించి పర్వతాన్ని తెచ్చిన అసాధారణ శక్తిని ఇది ప్రశంసిస్తుంది.

---

శ్లోకం 10

 

నిరాతంకమావిశ్య లంకాం విశంకో

భవానేన సీతాతిశోకాపహారీ .

సముద్రాంతరంగాది రౌద్రం వినిద్రం

విలంఘ్యోరు జంఘస్తుతాఽమర్త్యసంఘః .. 10..

 

1. పదవిభాగము:

నిరాతంకం + ఆవిశ్య, లంకాం, విశంకః, భవాన్ + ఏన, సీతా + అతి + శోకాపహారీ, సముద్ర + అంతరంగాది, రౌద్రం, వినిద్రం, విలంఘ్య + ఊరు + జంఘస్తుత + అమర్త్య + సంఘః.

2. అన్వయము:

భవాన్ ఏవ, నిరాతంకమావిశ్య, విశంకః లంకాం, సముద్రాంతరంగాది రౌద్రం వినిద్రం విలంఘ్య, సీతాతిశోకాపహారీ, ఊరుజంఘస్తుతా అమర్త్యసంఘః.

3. ప్రతి పదార్థము:

భవాన్ +ఏవ = నీవే, నిరాతంకం = భయం లేకుండా, ఆవిశ్య = ప్రవేశించి, విశంకః = సందేహం లేకుండా, లంకాం = లంకను, సముద్ర + అంతరంగాది = సముద్రంలోని అలలు మొదలైనవి, రౌద్రం = భయంకరమైనవి, వినిద్రం = నిద్ర లేకుండా, విలంఘ్య = దాటి, సీతా + అతి + శోక + అపహారీ = సీతాదేవి యొక్క గొప్ప శోకాన్ని తొలగించినవాడు, ఊరు + జంఘ + స్తుత + అమర్త్య + సంఘః = బలమైన తొడలు కలవాడిగా దేవతా సమూహాలచే స్తుతించబడినవాడివి

4. తాత్పర్యము:

ఓ హనుమా! నీవు భయం లేకుండా, సందేహం లేకుండా లంకలోకి ప్రవేశించి, భయంకరమైన సముద్రంలోని అలలను నిద్ర లేకుండా దాటి, సీతాదేవి యొక్క గొప్ప దుఃఖాన్ని తొలగించావు. బలమైన నీ తొడల సామర్థ్యాన్ని దేవతల సమూహాలు స్తుతించాయి.

5. విశేషములు:

ఈ శ్లోకం హనుమంతుని లంకా ప్రవేశాన్ని, సముద్ర లంఘనాన్ని వివరిస్తుంది. ఆయన ధైర్యం, శక్తి, మరియు సీతాదేవి శోకాన్ని నివారించిన విధానం ఇక్కడ ప్రస్తావించబడ్డాయి.

---

శ్లోకం 11

 

మీరు అందించిన శ్రీమదాంజనేయ భుజంగప్రయాతస్తోత్రంలోని 11వ శ్లోకం వ్యాఖ్యానాన్ని పరిశీలించి, అవసరమైన మార్పులతో సవరించబడిన వ్యాఖ్యానాన్ని కింద అందిస్తున్నాను.

---

శ్లోకం 11

రమానాథ రామః క్షమానాథ రామః

అశోకేన శోకం విహాయ ప్రహర్షం .

వనాంతర్ఘనం జీవనం దానవానాం

విపాట్య ప్రహర్షాత్ హనూమత్ త్వమేవ .. 11..

---

1. పదవిభాగము

రమానాథ + రామః, క్షమానాథ + రామః, అశోకేన, శోకం, విహాయ, ప్రహర్షం, వన + అంతర్ + ఘనం, జీవనం, దానవానాం, విపాట్య, ప్రహర్షాత్, హనూమత్, త్వం + ఏవ.

2. అన్వయము

హనూమత్, త్వం ఏవ రమానాథ రామః, క్షమానాథ రామః, అశోకేన శోకం విహాయ, ప్రహర్షం, వనాంతర్ఘనం దానవానాం జీవనం విపాట్య ప్రహర్షాత్.

3. ప్రతి పదార్థము

హనూమత్ = ఓ హనుమా, త్వం + ఏవ = నీవే, రమా + నాథ = లక్ష్మీనాథుడు (విష్ణువు), రామః = శ్రీరాముడు, క్షమా + నాథ = భూమికి ప్రభువు (విష్ణువు), రామః = శ్రీరాముడు, అశోకేన = అశోకవనంలో, శోకం = దుఃఖం, విహాయ = విడిచిపెట్టి, ప్రహర్షం = ఆనందాన్ని, వన + అంతర్ + ఘనం = వనంలో దట్టమైన, జీవనం = జీవితంగడుపుతున్న , దానవానాం = రాక్షసులను, విపాట్య = నాశనం చేసి, ప్రహర్షాత్ = ఆనందంతో.( ప్రకాశించావు.)

4. తాత్పర్యము

ఓ హనుమా! లక్ష్మీపతియైన శ్రీరాముడు మరియు భూపతియైన శ్రీరాముడు (విష్ణుస్వరూపుడు) అయిన నీవు, అశోకవనంలో సీతాదేవి శోకాన్ని తొలగించి, ఆమెకు సంతోషాన్ని కలిగించావు. అశోకవనంలో నివసిస్తున్న దట్టమైన రాక్షసుల సమూహాన్ని నాశనం చేసి ఆనందంతో ప్రకాశించావు.

---

5. విశేషములు

ఈ శ్లోకం హనుమంతుని యొక్క అమోఘమైన శక్తిని మరియు శ్రీరాముని కార్య సాధనలో ఆయన పాత్రను కీర్తిస్తుంది. హనుమంతుని రామ తుల్య శక్తిని "రమానాథ రామః, క్షమానాథ రామః" అనే పదాల ద్వారా సూచించడం జరిగింది. అశోకవనంలో రాక్షసులను సంహరించి, సీతాదేవికి ధైర్యాన్ని, ఆనందాన్ని కలిగించిన ఘట్టం ఇక్కడ ప్రస్తావించబడింది.

 

శ్లోకం 12

 

జరాభారతో భూరిపీడాం శరీరే

నిరాధారణారూఢ గాఢ ప్రతాపే .

భవత్పాదభక్తిం భవద్భక్తిరక్తిం

కురు శ్రీహనూమత్ప్రభో మే దయాలో .. 12..

1. పదవిభాగము:

జరాభారతః, భూరిపీడాం, శరీరే, నిరాధారణ + ఆరూఢ, గాఢ + ప్రతాపే, భవత్ + పాద + భక్తిం, భవత్ + భక్తి + రక్తిం, కురు, శ్రీ + హనూమత్ + ప్రభో, మే, దయాలో.

2. అన్వయము:

శ్రీహనూమత్ప్రభో, దయాలో, జరాభారతో భూరిపీడాం శరీరే నిరాధారణారూఢ గాఢ ప్రతాపే, భవత్పాదభక్తిం, భవద్భక్తిరక్తిం మే కురు.

3. ప్రతి పదార్థము:

శ్రీ + హనూమత్ + ప్రభో = ఓ శ్రీ హనుమంతుడైన ప్రభువా, దయాలో = దయగలవాడా, జరా + భారతో = ముసలితనం యొక్క భారం వలన, భూరి + పీడాం = అధిక బాధలు, శరీరే = శరీరంలో, నిరాధారణ + ఆరూఢ = ఆధారం లేకుండా పెరిగిన, గాఢ + ప్రతాపే = గొప్ప ప్రతాపం కలవాడా, భవత్ + పాద + భక్తిం = నీ పాదాలపై భక్తిని, భవత్ + భక్తి + రక్తిం = నీ భక్తి యందు అనురాగాన్ని, మే = నాకు, కురు = కలిగించు.

4. తాత్పర్యము:

ఓ దయగల శ్రీ హనుమత్ప్రభో! ముసలితనం వలన శరీరానికి కలిగే అధిక బాధల నుండి, ఆధారం లేకుండా పెరిగే గొప్ప ప్రతాపం నుండి రక్షించు. నీ పాదాలపై నాకు భక్తిని, నీ భక్తి యందు అనురాగాన్ని నాకు కలిగించు.

5. విశేషములు:

ఈ శ్లోకం భక్తుని యొక్క విన్నపాన్ని తెలుపుతుంది. హనుమంతుని దయ కోసం, శరీర బాధల నుండి విముక్తి కోసం, మరియు ఆయన భక్తిని పెంపొందించడం కోసం ప్రార్థిస్తున్నారు.

---

శ్లోకం 13

 

మహాయోగినో బ్రహ్మరుద్రాదయో వా

న జానంతి తత్త్వం నిజం రాఘవస్య .

కథం జ్ఞాయతే మాదృశే నిత్యమేవ

ప్రసీద ప్రభో వానరశ్రేష్ఠ శంభో! .. 13..

1. పదవిభాగము:

మహాయోగినో, బ్రహ్మ + రుద్ర + ఆదయో + వా, న, జానంతి, తత్త్వం, నిజం, రాఘవస్య, కథం, జ్ఞాయతే, మాదృశే, నిత్యం + ఏవ, ప్రసీద, ప్రభో, వానరశ్రేష్ఠ + శంభో.

2. అన్వయము:

ప్రభో, వానరశ్రేష్ఠ శంభో, మహాయోగినో బ్రహ్మరుద్రాదయో వా రాఘవస్య నిజం తత్త్వం న జానంతి. మాదృశే నిత్యమేవ కథం జ్ఞాయతే? ప్రసీద.

3. ప్రతి పదార్థము:

ప్రభో = ఓ ప్రభువా, వానరశ్రేష్ఠ = వానరులలో శ్రేష్ఠుడా, శంభో = శివాంశ సంభూతా! మహాయోగినో = గొప్ప యోగులైన, బ్రహ్మ + రుద్ర + ఆదయో + వా = బ్రహ్మ, రుద్రుడు మొదలైనవారు కూడా, రాఘవస్య = శ్రీరాముని యొక్క, నిజం = నిజమైన, తత్త్వం = స్వరూపాన్ని, న + జానంతి = తెలుసుకోలేరు, మాదృశే = నా వంటి వారికి, నిత్యం + ఏవ = ఎల్లప్పుడూ, కథం = ఎలా, జ్ఞాయతే = తెలుస్తుంది? ప్రసీద = దయ చూపుము.

4. తాత్పర్యము:

ఓ ప్రభువా, వానర శ్రేష్ఠుడా, శివాంశ సంభూతా! బ్రహ్మ, రుద్రుడు వంటి మహాయోగులు కూడా శ్రీరాముని నిజ స్వరూపాన్ని తెలుసుకోలేరు. అటువంటప్పుడు, నా వంటి సాధారణ వ్యక్తి ఎలా తెలుసుకోగలుగుతాడు? దయ చూపించు.

5. విశేషములు:

ఈ శ్లోకం ఆంజనేయుని దైవత్వాన్ని (శివాంశ సంభూతుడు) మరియు శ్రీరాముని యొక్క పరమాత్మ స్వరూపాన్ని వివరిస్తుంది. భగవత్ తత్త్వాన్ని తెలుసుకోవడం కష్టమని, దానికి హనుమంతుని అనుగ్రహం అవసరమని ఇక్కడ ప్రార్థించబడింది.

---

శ్లోకం 14

 

నమస్తే మహాసత్త్వవాహాయ తుభ్యం

నమస్తే మహావజ్ర దేహాయ తుభ్యం .

నమస్తే పరీభూత సూర్యాయ తుభ్యం

నమస్తే కృతమర్త్య కార్యాయ తుభ్యం .. 14..

1. పదవిభాగము:

నమస్తే, మహాసత్త్వవాహాయ, తుభ్యం, నమస్తే, మహా + వజ్ర + దేహాయ, తుభ్యం, నమస్తే, పరీభూత + సూర్యాయ, తుభ్యం, నమస్తే, కృత + మర్త్య + కార్యాయ, తుభ్యం.

2. అన్వయము:

మహాసత్త్వవాహాయ తుభ్యం నమస్తే, మహావజ్ర దేహాయ తుభ్యం నమస్తే, పరీభూత సూర్యాయ తుభ్యం నమస్తే, కృతమర్త్య కార్యాయ తుభ్యం నమస్తే.

3. ప్రతి పదార్థము:

మహా + సత్త్వ + వాహాయ = గొప్ప సత్వగుణం కల వాహనానికి (అంటే వాయువుకు) అధిపతి అయినవాడికి, తుభ్యం = నీకు, నమస్తే = నమస్కారం. మహా + వజ్ర + దేహాయ = గొప్ప వజ్రం వంటి శరీరం కలవాడికి, తుభ్యం = నీకు, నమస్తే = నమస్కారం. పరీభూత + సూర్యాయ = సూర్యుని మించిన శక్తి కలవాడికి, తుభ్యం = నీకు, నమస్తే = నమస్కారం. కృత + మర్త్య + కార్యాయ = మనుష్యుల కార్యాలను (శ్రీరాముని కార్యం) నెరవేర్చినవాడికి, తుభ్యం = నీకు, నమస్తే = నమస్కారం.

4. తాత్పర్యము:

గొప్ప సత్వగుణానికి అధిపతి అయిన నీకు నమస్కారం. వజ్రం వంటి బలమైన శరీరం కల నీకు నమస్కారం. సూర్యుని మించిన తేజస్సు కల నీకు నమస్కారం. మానవుల (ముఖ్యంగా శ్రీరాముని) కార్యాలను నెరవేర్చిన నీకు నమస్కారం.

5. విశేషములు:

ఈ శ్లోకం హనుమంతుని యొక్క అద్భుతమైన శక్తులను, పరాక్రమాన్ని కీర్తిస్తుంది. ఆయన శక్తి, వజ్ర శరీరం, సూర్యుని మింగిన ఘట్టం, మరియు రామ సేవ ఇక్కడ ప్రస్తావించబడ్డాయి.

---

శ్లోకం 15

 

నమస్తే సదా బ్రహ్మచర్యాయ తుభ్యం

నమస్తే సదా వాయుపుత్రాయ తుభ్యం .

నమస్తే సదా పింగలాక్షాయ తుభ్యం

నమస్తే సదా రామభక్తాయ తుభ్యం .. 15..

1. పదవిభాగము:

నమస్తే, సదా, బ్రహ్మచర్యాయ, తుభ్యం, నమస్తే, సదా, వాయుపుత్రాయ, తుభ్యం, నమస్తే, సదా, పింగలాక్షాయ, తుభ్యం, నమస్తే, సదా, రామభక్తాయ, తుభ్యం.

2. అన్వయము:

సదా బ్రహ్మచర్యాయ తుభ్యం నమస్తే, సదా వాయుపుత్రాయ తుభ్యం నమస్తే, సదా పింగలాక్షాయ తుభ్యం నమస్తే, సదా రామభక్తాయ తుభ్యం నమస్తే.

3. ప్రతి పదార్థము:

సదా = ఎల్లప్పుడూ, బ్రహ్మచర్యాయ = బ్రహ్మచర్యం పాటించేవాడికి, తుభ్యం = నీకు, నమస్తే = నమస్కారం. సదా = ఎల్లప్పుడూ, వాయుపుత్రాయ = వాయుదేవుని కుమారుడికి, తుభ్యం = నీకు, నమస్తే = నమస్కారం. సదా = ఎల్లప్పుడూ, పింగల + అక్షాయ = పింగళ వర్ణపు కళ్ళు కలవాడికి, తుభ్యం = నీకు, నమస్తే = నమస్కారం. సదా = ఎల్లప్పుడూ, రామభక్తాయ = శ్రీరాముని భక్తుడికి, తుభ్యం = నీకు, నమస్తే = నమస్కారం.

4. తాత్పర్యము:

ఎల్లప్పుడూ బ్రహ్మచర్యం పాటించే నీకు నమస్కారం. ఎల్లప్పుడూ వాయుపుత్రుడైన నీకు నమస్కారం. ఎల్లప్పుడూ పింగళ వర్ణపు కళ్ళు కల నీకు నమస్కారం. ఎల్లప్పుడూ శ్రీరామభక్తుడైన నీకు నమస్కారం.

5. విశేషములు:

ఈ శ్లోకం హనుమంతుని యొక్క ముఖ్య లక్షణాలైన బ్రహ్మచర్యం, వాయుపుత్రత్వం, పింగళనేత్రం మరియు రామభక్తిని కీర్తిస్తుంది. ఇది భక్తి యొక్క గొప్పతనాన్ని తెలియజేస్తుంది.

పింగళ వర్ణపు కళ్ళు అంటే ఎరుపు-పసుపు లేదా తేనె రంగు కలిసిన రంగు కళ్ళు. సంస్కృతంలో 'పింగళ' అనే పదం ఈ రంగును సూచిస్తుంది.

హనుమంతుని సందర్భంలో ఈ రంగు విశిష్టత:

శ్రీమదాంజనేయ భుజంగప్రయాతస్తోత్రంలో , హనుమంతుని 'పింగలాక్ష' (పింగళ + అక్ష = పింగళ వర్ణపు కళ్ళు కలవాడు) అని వర్ణించారు. ఈ వర్ణన ఆయన శక్తి, తేజస్సు, మరియు ఉగ్ర స్వభావానికి ప్రతీక.

• తేజస్సు మరియు పరాక్రమం: పింగళ వర్ణం సూర్య తేజస్సును పోలి ఉంటుంది. హనుమంతుడు బాల్యంలో సూర్యుడినే మింగడానికి ప్రయత్నించిన ఘట్టం ఉంది. ఈ వర్ణపు కళ్ళు ఆయన అపరిమితమైన శక్తిని, తేజస్సును సూచిస్తాయి.
• క్రోధం మరియు స్థైర్యం: ఈ రంగు కొన్నిసార్లు కోపాన్ని (రౌద్ర రసం) సూచిస్తుంది. రాక్షసులను సంహరించే సమయంలో హనుమంతుని కళ్ళు ఈ వర్ణంలో ఉండి, ఆయన ఉగ్రరూపాన్ని తెలియజేస్తాయి. అదే సమయంలో, పింగళ వర్ణం జ్ఞానం, స్థైర్యం మరియు ధైర్యాన్ని కూడా సూచిస్తుంది.

 

---

 

చాలా సంతోషం. మీరు కోరినట్లుగా, చివరి శ్లోకం (16) యొక్క వ్యాఖ్యానాన్ని 'ప్రయాతి' క్రియ మరియు 'నశ్నతోఽపి' పదబంధం యొక్క సరైన వివరణతో పూర్తిగా సవరించి అందిస్తున్నాను.

---

శ్లోకం 16 (ఫలశ్రుతిః)

సవరించిన శ్లోకం:

హనుమద్భుజంగప్రయాతం ప్రభాతే

ప్రదోషేఽపి వా చార్ధరాత్రేఽప్యమర్త్యః .

పఠన్నశ్నతోఽపి ప్రముక్తాఘజాలం

సదా సర్వదా రామభక్తిం ప్రయాతి .. 16..

---

1. పదవిభాగము

హనుమత్ + భుజంగప్రయాతం, ప్రభాతే, ప్రదోషే + అపి + వా, చ + అర్ధరాత్రే + అపి + అమర్త్యః, పఠన్ + నశ్నతః + అపి, ప్రముక్త + అఘ + జాలం, సదా, సర్వదా, రామభక్తిం, ప్రయాతి.

---

2. అన్వయము

ప్రభాతే, ప్రదోషేఽపి వా, అర్ధరాత్రేఽపి, అమర్త్యః హనుమద్భుజంగప్రయాతం పఠన్ నశ్నతః అపి, ప్రముక్తాఘజాలం, సదా సర్వదా రామభక్తిం ప్రయాతి.

---

3. ప్రతి పదార్థము

ప్రభాతే = ఉదయం, ప్రదోషే + అపి + వా = సాయంత్రం లేదా, అర్ధరాత్రే + అపి = అర్ధరాత్రి కూడా, అమర్త్యః= చిరంజీవి అయిన  హనుమత్ + భుజంగప్రయాతం = హనుమంతుని భుజంగప్రయాత స్తోత్రాన్ని, పఠన్ = చదివేవాడు, నశ్నతః + అపి = ఆహారం తీసుకోకపోయినా కూడా (నిరాహారంగా ఉన్నా), ప్రముక్త + అఘ + జాలం = పాప సమూహాల నుండి విముక్తి పొంది, సదా = ఎల్లప్పుడూ, సర్వదా = అన్ని వేళలా, రామభక్తిం = రామభక్తిని, ప్రయాతి = పొందుతాడు.

---

4. తాత్పర్యము

ఈ హనుమద్భుజంగప్రయాత స్తోత్రాన్ని ఉదయం, సాయంత్రం లేదా అర్ధరాత్రి కూడా పఠించే భక్తుడు, ఉపవాస నియమాలు పాటించకపోయినా (ఆహారం తీసుకుంటున్నా లేదా తీసుకోకపోయినా), తన పాప సమూహాల నుండి విముక్తి పొంది, ఎల్లప్పుడూ రామభక్తిని సాధిస్తాడు.

---

5. విశేషములు

ఈ శ్లోకం స్తోత్ర పారాయణ యొక్క ప్రాముఖ్యతను మరియు ఫలితాన్ని వివరిస్తుంది. ఈ స్తోత్రాన్ని ఏ సమయంలోనైనా పఠించవచ్చని, మరియు ఉపవాసం వంటి నియమాలతో సంబంధం లేకుండానే ఇది పాప విముక్తిని మరియు రామభక్తిని ప్రసాదిస్తుందని ఈ శ్లోకం తెలియజేస్తుంది.

• ( ఈ శ్లోకంలోని నశ్నతః పండిత పరిష్కరణకు నోచుకోదగిన ధాతువు  న (నఞ్ ఉపసర్గ) = కాదు, లేదు.
• అశ్నతః (అశ్నత్) = భుజించు, తినేవాడికి, తినేవాడు. 'అశ్నత్' అనేది 'అద్' (తినడం) అనే ధాతువు యొక్క శత్రంత రూపం.అపి = కూడా, అయినప్పటికీ. సాధారణంగా 'నశ్నతః' అనేది 'అశ్నతః' (తినేవాడికి) యొక్క వ్యతిరేక రూపం

 

 

ఇతి శ్రీమదాదిశంకరాచార్యవిరచితం శ్రీమదాంజనేయ భుజంగప్రయాతస్తోత్రం సంపూర్ణం.