విష్ణు పాదాది కేశాంత స్తోత్రమ్( 52 శ్లోకాలు)
1. లక్ష్మీభర్తుర్భుజాగ్రే కృతవసతి సితం యస్య రూపం విశాలం
శ్లోకపాఠం: లక్ష్మీభర్తుర్భుజాగ్రే
కృతవసతి సితం యస్య రూపం విశాలం నీలాద్రేస్తుఙ్గశృఙ్గస్థితమివ
రజనీనాథబిమ్బం విభాతి ; పాయాన్నః పాఞ్చజన్యః స దితిసుతకులత్రాసనైః పూరయన్స్వై- ర్నిధ్వానైర్నీరదౌఘధ్వనిపరిభవదైరమ్బరం కమ్బురాజః . 1
.
పదవిభాగము: లక్ష్మీభర్తుర్భుజాగ్రే
(లక్ష్మీభర్తుః + భుజ + అగ్రే), కృతవసతి, సితం, యస్య, రూపం, విశాలం, నీలాద్రేస్తుంగశృంగస్థితమివ (నీల + అద్రేః + తుంగ + శృంగ +
స్థితం + ఇవ), రజనీనాథబింబం, విభాతి, పాయాన్నః (పాయాత్ + నః), పాంచజన్యః,
సః, దితిసుతకులత్రాసనైః (దితి + సుత + కుల + త్రాసనైః), పూరయన్,
స్వైః, నిధ్వానైర్నీరదౌఘధ్వనిపరిభవదైరమ్బరం (నిధ్వానైః + నీరద + ఓఘ
+ ధ్వని + పరిభవదైః + అంబరం), కంబురాజః.
అన్వయము: లక్ష్మీభర్తుర్భుజాగ్రే
కృతవసతి, విశాలం, సితం, నీలాద్రేస్తుంగశృంగస్థితం రజనీనాథబింబమివ యస్య రూపం విభాతి;
దితిసుతకులత్రాసనైః, నీరదౌఘధ్వనిపరిభవదైః స్వైర్నిధ్వానైః అంబరం పూరయన్ సః
కంబురాజః పాంచజన్యః నః పాయాత్.
ప్రతి పదార్థము: లక్ష్మీభర్తుః
= లక్ష్మీపతియైన విష్ణువు యొక్క, భుజాగ్రే = భుజము యొక్క అగ్రభాగమున, కృతవసతి =
నివాసమును ఏర్పరచుకున్న, విశాలం = విశాలమైన, సితం = తెల్లని, నీలాద్రేః =
నీల పర్వతము యొక్క, తుంగశృంగస్థితం = ఎత్తైన శిఖరమునందున్న, రజనీనాథబింబం
ఇవ = చంద్రబింబము వలె, యస్య = ఏ శంఖము యొక్క, రూపం = రూపము,
విభాతి = ప్రకాశించుచున్నదో, దితిసుతకులత్రాసనైః = రాక్షస సమూహమునకు భయమును
కలిగించునట్టి, నీరదౌఘధ్వనిపరిభవదైః = మేఘముల సమూహము యొక్క ధ్వనిని సైతము
అతిశయించునట్టి, స్వైః = తన, నిధ్వానైః = భయంకర ధ్వనులతో, అంబరం =
ఆకాశమును, పూరయన్ = నింపుచున్న, సః = ఆ,
కంబురాజః = శంఖరాజైన, పాంచజన్యః = పాంచజన్యం, నః = మమ్ములను,
పాయాత్ = రక్షించుగాక.
తాత్పర్యము: లక్ష్మీపతియైన
విష్ణువు యొక్క భుజాగ్రమున నివాసము ఏర్పరచుకున్న, విశాలమై,
తెల్లనై, నీల పర్వతము యొక్క ఎత్తైన శిఖరమునందున్న చంద్రబింబము వలె
ప్రకాశించుచున్న పాంచజన్య శంఖము, తన రాక్షస కుల భయంకరమైన, మేఘ గర్జనలను
సైతం అతిశయించు భయంకర ధ్వనులతో ఆకాశమును నింపుచు, మమ్ములను
రక్షించుగాక.
విశేషములు: ఈ శ్లోకంలో
విష్ణువు యొక్క పాంచజన్య శంఖం యొక్క సౌందర్యం,
శక్తి వర్ణించబడ్డాయి. దాని తెల్లని
రూపం, నీల పర్వతంపై చంద్రుని పోలిక, దాని ధ్వని రాక్షసులకు భయాన్ని కలిగిస్తుందని, భక్తులకు
రక్షణనిస్తుందని చెప్పబడింది.
2. ఆహుర్యస్య స్వరూపం క్షణముఖమఖిలం సూరయః కాలమేతం
శ్లోకపాఠం: ఆహుర్యస్య
స్వరూపం క్షణముఖమఖిలం సూరయః కాలమేతం ధ్వాన్తస్యైకాన్తమన్తం
యదపి చ పరమం సర్వధామ్నాం చ ధామ ; చక్రం తచ్చక్రపాణేర్దితిజతనుగలద్రక్తధారాక్తధారం శశ్వన్నో విశ్వవన్ద్యం వితరతు విపులం శర్మ ఘర్మాంశుశోభమ్ .
2 .
పదవిభాగము: ఆహుర్యస్య
(ఆహుః + యస్య), స్వరూపం, క్షణముఖమఖిలం (క్షణముఖం + అఖిలం), సూరయః, కాలమేతం (కాలం
+ ఏతం), ధ్వాంతస్యైకాంతమన్తం (ధ్వాంతస్య + ఏకాంతం + అంతం), యదపి, చ, పరమం, సర్వధామ్నాం,
చ, ధామ, చక్రం, తత్, చక్రపాణేః, దితిజతనుగలద్రక్తధారాక్తధారం (దితిజ + తను + గలత్ + రక్త +
ధారా + ఆక్త + ధారం), శశ్వత్, నః, విశ్వవన్ద్యం, వితరతు, విపులం, శర్మ, ఘర్మాంశుశోభమ్ (ఘర్మాంశు + శోభమ్).
అన్వయము: సూరయః
క్షణముఖమఖిలం ఏతం కాలం యస్య స్వరూపం ఆహుః, యదపి చ ధ్వాంతస్య ఏకాంతం అంతం, సర్వధామ్నాం చ
పరమం ధామ; దితిజతనుగలద్రక్తధారాక్తధారం, విశ్వవన్ద్యం
తత్ చక్రపాణేః చక్రం నః శశ్వత్ ఘర్మాంశుశోభం విపులం శర్మ వితరతు.
ప్రతి పదార్థము: సూరయః =
జ్ఞానులు, క్షణముఖం = క్షణం మొదలుగా గల, అఖిలం =
సమస్తమైన, ఏతం = ఈ, కాలం = కాలాన్ని, యస్య = ఏ సుదర్శన చక్రం యొక్క, స్వరూపం =
స్వరూపంగా, ఆహుః = చెప్పుదురో, యదపి చ = మరియు ఏది అయితే, ధ్వాంతస్య =
అజ్ఞానానికి, ఏకాంతం = అద్వితీయమైన, అంతం = నాశనం,
సర్వధామ్నాం చ = సమస్త తేజస్సులకు, పరమం = ఉత్తమమైన, ధామ = ఆధారమో,
దితిజతనుగలద్రక్తధారాక్తధారం = రాక్షసుల శరీరముల నుండి స్రవించుచున్న రక్త
ధారలతో తడిసిన అంచులు కలది, విశ్వవన్ద్యం = ప్రపంచమంతటా పూజింపబడే, తత్ = ఆ,
చక్రపాణేః = విష్ణువు యొక్క, చక్రం = సుదర్శన చక్రం, నః = మాకు,
శశ్వత్ = నిరంతరము, ఘర్మాంశుశోభం = సూర్యుని వంటి కాంతితో కూడిన, విపులం = గొప్ప,
శర్మ = శుభాన్ని, వితరతు = ప్రసాదించుగాక.
తాత్పర్యము: జ్ఞానులు
క్షణము నుండి సమస్త కాలాన్ని ఏ సుదర్శన చక్రం యొక్క స్వరూపంగా భావిస్తారో, అజ్ఞానానికి
అద్వితీయ నాశనంగా, సమస్త తేజస్సులకు ఉత్తమ ఆధారంగా ఏది ప్రకాశిస్తుందో,
రాక్షసుల శరీరముల నుండి స్రవించు రక్త ధారలతో తడిసిన అంచులు కలది, విశ్వమంతటా
పూజింపబడే ఆ విష్ణువు యొక్క సుదర్శన చక్రం మాకు నిరంతరం సూర్యుని వంటి కాంతితో
కూడిన గొప్ప శుభాన్ని ప్రసాదించుగాక.
విశేషములు: ఈ శ్లోకంలో
విష్ణువు యొక్క సుదర్శన చక్రం యొక్క మహిమ
వర్ణించబడింది. కాల స్వరూపంగా, అజ్ఞాన నాశకంగా,
తేజస్సులకు ఆధారంగా వర్ణించబడిన ఈ చక్రం, భక్తులకు
శుభాన్ని ప్రసాదిస్తుందని చెప్పబడింది.
3. అవ్యాన్నిర్ఘాతఘోరో హరిభుజపవనామర్శనాధ్మాతమూర్తే-
శ్లోకపాఠం: అవ్యాన్నిర్ఘాతఘోరో
హరిభుజపవనామర్శనాధ్మాతమూర్తే- రస్మాన్విస్మేరనేత్రత్రిదశనుతివచఃసాధుకారైః
సుతారః ; సర్వం సంహర్తుమిచ్ఛోరరికులభువనం స్ఫారవిస్ఫారనాదః సంయత్కల్పాన్తసిన్ధౌ శరసలిలఘటావార్ముచః కార్ముకస్య .
3 .
పదవిభాగము: అవ్యాత్,
నిర్ఘాతఘోరో (నిర్ఘాత + ఘోరః), హరిభుజపవనామర్శనాధ్మాతమూర్తేః (హరి + భుజ + పవన + అమర్షణ +
ఆధ్మాత + మూర్తేః), అస్మాన్, విస్మేరనేత్రత్రిదశనుతివచఃసాధుకారైః (విస్మేర + నేత్ర +
త్రిదశ + నుతి + వచః + సాధుకారైః), సుతారః, సర్వం, సంహర్తుమిచ్ఛోః (సంహర్తుం + ఇచ్చోః), అరికులభువనం,
స్ఫారవిస్ఫారనాదః, సంయత్కల్పాంతసింధౌ (సంయత్ + కల్ప + అంత + సింధౌ), శరసలిలఘటావార్ముచః
(శర + సలిల + ఘటా + వార్ముచః), కార్ముకస్య.
అన్వయము: నిర్ఘాతఘోరో,
హరిభుజపవనామర్శనాధ్మాతమూర్తేః, విస్మేరనేత్రత్రిదశనుతివచఃసాధుకారైః సుతారః, అరికులభువనం
సర్వం సంహర్తుమిచ్ఛోః, సంయత్కల్పాంతసింధౌ శరసలిలఘటావార్ముచః కార్ముకస్య
స్ఫారవిస్ఫారనాదః అస్మాన్ అవ్యాత్.
ప్రతి పదార్థము: నిర్ఘాతఘోరః =
పిడుగు వలె భయంకరమైన ధ్వని గలది, హరిభుజపవనామర్శనాధ్మాతమూర్తేః = విష్ణువు యొక్క భుజగాలిచే
ప్రేరితమైన రూపం కలది, విస్మేరనేత్రత్రిదశనుతివచఃసాధుకారైః = ఆశ్చర్యముతో కూడిన
కన్నులు గల దేవతల స్తోత్ర వచనములచే, సాధుకారైః = శ్లాఘింపబడిన ధ్వనిచే, సుతారః =
స్పష్టమైన ధ్వని గలది, అరికులభువనం = శత్రువుల సమూహమనే లోకాన్ని, సర్వం =
పూర్తిగా, సంహర్తుం = నాశనం చేయుటకు, ఇచ్చోః =
కోరుచున్న, సంయత్కల్పాంతసింధౌ = యుద్ధం అనే ప్రళయ సముద్రంలో, శరసలిలఘటావార్ముచః
= బాణాలనే జలధారలను కురిపించే మేఘం వంటిదైన, కార్ముకస్య =
ధనుస్సు యొక్క, స్ఫారవిస్ఫారనాదః = గొప్ప ధ్వని, అస్మాన్ =
మమ్ములను, అవ్యాత్ = రక్షించుగాక.
తాత్పర్యము: పిడుగు వలె
భయంకరమైన ధ్వని గలది, విష్ణువు యొక్క భుజగాలిచే ప్రేరితమైనది, ఆశ్చర్యముతో
కూడిన కన్నులు గల దేవతల స్తోత్ర వచనములచే శ్లాఘింపబడిన స్పష్టమైన ధ్వని గలది,
శత్రువుల సమూహమనే లోకాన్ని పూర్తిగా నాశనం చేయుటకు కోరుచున్న, యుద్ధం అనే
ప్రళయ సముద్రంలో బాణాలనే జలధారలను కురిపించే మేఘం వంటిదైన విష్ణువు యొక్క ధనుస్సు
యొక్క గొప్ప ధ్వని, మమ్ములను రక్షించుగాక.
విశేషములు: ఈ శ్లోకంలో
విష్ణువు యొక్క కార్ముకం (ధనుస్సు) యొక్క శక్తి,
దాని ధ్వని వర్ణించబడ్డాయి. ఆ ధనుస్సు
శత్రు సంహారానికి ఉద్దేశించబడినదని, దాని ధ్వని పిడుగు వలె భయంకరమైనదని, భక్తులకు
రక్షణనిస్తుందని చెప్పబడింది.
4. జీమూతశ్యామభాసా ముహురపి భగవద్బాహునా మోహయన్తీ
శ్లోకపాఠం: జీమూతశ్యామభాసా
ముహురపి భగవద్బాహునా మోహయన్తీ యుద్ధేషూద్ధూయమానా
ఝటితి తటిదివాలక్ష్యతే యస్య మూర్తిః ; సో’సిస్త్రాసాకులాక్షత్రిదశరిపువపుఃశోణితాస్వాదతృప్తో నిత్యానన్దాయ భూయాన్మధుమథనమనోనన్దనో నన్దకో నః . 4 .
పదవిభాగము: జీమూతశ్యామభాసా
(జీమూత + శ్యామ + భాసా), ముహురపి, భగవద్బాహునా (భగవత్ + బాహునా), మోహయన్తీ,
యుద్ధేషూద్ధూయమానా (యుద్ధేషు + ఉద్ధూయమానా), ఝటితి, తటిదివాలక్ష్యతే
(తటిత్ + ఇవ + ఆలక్ష్యతే), యస్య, మూర్తిః, సో’సిస్త్రసాకులాక్షత్రిదశరిపువపుఃశోణితాస్వాదతృప్తో (సః +
అసిః + త్రాస + ఆకుల + అక్ష + త్రిదశ + రిపు + వపుః + శోణిత + ఆస్వాద + తృప్తః),
నిత్యానన్దాయ, భూయాత్, మధుమథనమనోనందనో (మధుమథన + మనః + నందనః), నందకః, నః.
అన్వయము: జీమూతశ్యామభాసా,
భగవద్బాహునా ముహురపి మోహయన్తీ, యుద్ధేషు ఉద్ధూయమానా, ఝటితి తటిత్ ఇవ
యస్య మూర్తిః ఆలక్ష్యతే; త్రాసాకులాక్షత్రిదశరిపువపుఃశోణితాస్వాదతృప్తః, మధుమథనమనోనందనః
సః నందకః అసిః నః నిత్యానందాయ భూయాత్.
ప్రతి పదార్థము: జీమూతశ్యామభాసా
= మేఘం వలె నల్లని కాంతి కలది, భగవద్బాహునా = భగవంతుని భుజముచే, ముహురపి =
మాటిమాటికి, మోహయన్తీ = మోహింపజేయునట్టిది, యుద్ధేషు =
యుద్ధములందు, ఉద్ధూయమానా = పైకెత్తబడుచున్న, ఝటితి = వెంటనే,
తటిత్ ఇవ = మెరుపు వలె, యస్య = ఏ ఖడ్గము యొక్క, మూర్తిః =
రూపము, ఆలక్ష్యతే = కనబడుచున్నదో, త్రాసాకులాక్షత్రిదశరిపువపుఃశోణితాస్వాదతృప్తః = భయముతో
కూడిన కన్నులు గల దేవతాశత్రువుల శరీరముల నుండి స్రవించు రక్తమును ఆస్వాదించి
తృప్తి చెందినది, మధుమథనమనోనందనః = మధుసూదనుని మనస్సునకు ఆనందాన్ని
కలిగించేది అయిన, సః = ఆ, నందకః = నందకం అను, అసిః = ఖడ్గము, నః = మాకు,
నిత్యానందాయ = నిత్యానందము కొరకు, భూయాత్ = అగుగాక.
తాత్పర్యము: మేఘం వలె
నల్లని కాంతి కలది, భగవంతుని భుజముచే మాటిమాటికి మోహింపజేయునట్టిది, యుద్ధములందు
పైకెత్తబడినప్పుడు వెంటనే మెరుపు వలె కనబడునట్టిది, భయముతో కూడిన
కన్నులు గల దేవతాశత్రువుల శరీరముల నుండి స్రవించు రక్తమును ఆస్వాదించి తృప్తి
చెందినది, మధుసూదనుని మనస్సునకు ఆనందాన్ని కలిగించేది అయిన ఆ నందకం
అను ఖడ్గము మాకు నిత్యానందాన్ని ప్రసాదించుగాక.
విశేషములు: ఈ శ్లోకంలో
విష్ణువు యొక్క నందక ఖడ్గం యొక్క వర్ణన
ఉంది. దాని నల్లని కాంతి, మెరుపు వంటి వేగం, శత్రువుల
రక్తపానం చేసే స్వభావం, విష్ణువుకు ఆనందాన్నిచ్చే శక్తి వంటివి ఇందులో
ప్రస్తావించబడ్డాయి. ఇది భక్తులకు నిత్యానందాన్నిస్తుందని
చెప్పబడింది.
5. కమ్రాకారా మురారేః కరకమలతలేనానురాగాద్గృహీతా
శ్లోకపాఠం: కమ్రాకారా
మురారేః కరకమలతలేనానురాగాద్గృహీతా సమ్యగ్వృత్తా
స్థితాగ్రే సపది న సహతే దర్శనం యా పరేషామ్ ; రాజన్తీ
దైత్యజీవాసవమదముదితా లోహితాలేపనార్ద్రా కామం
దీప్తాంశుకాన్తా ప్రదిశతు దయితేవాస్య కౌమోదకీ నః .5.
పదవిభాగము: కమ్రాకారా,
మురారేః, కరకమలతలేనానురాగాద్గృహీతా (కరకమలతలేన + అనురాగాత్ + గృహీతా),
సమ్యగ్వృత్తా (సమ్యక్ + వృత్తా), స్థితాగ్రే (స్థితా + అగ్రే), సపది, న, సహతే, దర్శనం,
యా, పరేషామ్, రాజన్తీ, దైత్యజీవాసవమదముదితా (దైత్య + జీవ + ఆసవ + మద + ముదితా),
లోహితాలేపనార్ద్రా (లోహిత + ఆలేపన + ఆర్ద్రా), కామం, దీప్తాంశుకాన్తా
(దీప్త + అంశు + కాన్తా), ప్రదిశతు, దయితేవాస్య (దయితా + ఇవ + అస్య), కౌమోదకీ,
నః.
అన్వయము: కమ్రాకారా,
మురారేః కరకమలతలేన అనురాగాత్ గృహీతా, సమ్యగ్వృత్తా, అగ్రే స్థితా,
యా సపది పరేషాం దర్శనం న సహతే; దైత్యజీవాసవమదముదితా, లోహితాలేపనార్ద్రా,
దీప్తాంశుకాన్తా, అస్య దయితా ఇవ రాజన్తీ కౌమోదకీ నః కామం ప్రదిశతు.
ప్రతి పదార్థము: కమ్రాకారా =
సుందరమైన రూపం గలది, మురారేః = మురారియైన విష్ణువు యొక్క, కరకమలతలేన =
హస్తపద్మము యొక్క అరచేతిచే, అనురాగాత్ = ప్రేమతో, గృహీతా =
గ్రహింపబడినది, సమ్యగ్వృత్తా = చక్కగా వృత్తాకారంలో ఉన్నది (లేదా చక్కగా
ప్రవర్తించేది), అగ్రే = ముందు, స్థితా = నిలిచియున్నది, యా = ఏది,
సపది = వెంటనే, పరేషాం = శత్రువుల, దర్శనం = చూపును, న = సహించదో,
దైత్యజీవాసవమదముదితా = రాక్షసుల ప్రాణములనే సారమును త్రాగి మదముతో
సంతోషించినది, లోహితాలేపనార్ద్రా = ఎర్రని పూతతో (రక్తంతో) తడిసినది,
దీప్తాంశుకాన్తా = ప్రకాశవంతమైన కిరణాల కాంతి గలది, అస్య = ఇతనికి
(విష్ణువునకు), దయితా ఇవ = ప్రియురాలు వలె, రాజన్తీ =
ప్రకాశించుచున్న, కౌమోదకీ = కౌమోదకి అను గద, నః = మాకు,
కామం = కోరికలను, ప్రదిశతు = ప్రసాదించుగాక.
తాత్పర్యము: మురారియైన
విష్ణువు యొక్క కరకమలముచే ప్రేమతో గ్రహింపబడిన, సుందరమైన రూపం
కలది, చక్కగా వృత్తాకారంలో ఉండి ముందు నిలిచి, శత్రువుల
చూపును సహించనిది, రాక్షసుల ప్రాణములనే సారమును త్రాగి మదముతో సంతోషించి,
రక్తముతో తడిసి, ప్రకాశవంతమైన కిరణాల కాంతి గలదై, విష్ణువునకు
ప్రియురాలు వలె ప్రకాశించుచున్న ఆ కౌమోదకి అను గద మా కోరికలను ప్రసాదించుగాక.
విశేషములు: ఈ శ్లోకంలో
విష్ణువు యొక్క కౌమోదకి గద యొక్క వర్ణన
ఉంది. దాని సుందర రూపం, శత్రువులను సంహరించే శక్తి, విష్ణువుకు
ప్రియురాలు వంటి పాత్ర వంటివి ఇందులో ప్రస్తావించబడ్డాయి. ఇది భక్తులకు
కోరికలను తీరుస్తుందని చెప్పబడింది.
6. యో విశ్వప్రాణభూతస్తనురపి చ హరేర్యానకేతుస్వరూపో
శ్లోకపాఠం: యో
విశ్వప్రాణభూతస్తనురపి చ హరేర్యానకేతుస్వరూపో యం
సఞ్చిన్త్యైవ సద్యః స్వయమురగవధూవర్గగర్భాః పతన్తి ; చఞ్చచ్చణ్డోరుతుణ్డత్రుటితఫణివసారక్తపఙ్కాఙ్కితాస్యం వన్దే ఛన్దోమయం తం ఖగపతిమమలస్వర్ణవర్ణం సుపర్ణమ్ . 6
.
పదవిభాగము: యో, విశ్వప్రాణభూతః,
తనురపి (తనుః + అపి), చ, హరేః, యానకేతుస్వరూపో (యాన + కేతు + స్వరూపః), యం, సంచిన్త్యైవ
(సంచిన్త్య + ఏవ), సద్యః, స్వయం, ఉరగవధూవర్గగర్భాః (ఉరగ + వధూ + వర్గ + గర్భాః), పతంతి, చంచచ్చండోరుతుండత్రుటితఫణివసారక్తపంకాంకతాస్యం
(చంచత్ + చండ + ఉరు + తుండ + త్రుటిత + ఫణి + వసా + రక్త + పంక + అంకత + ఆస్యం),
వందే, ఛందోమయం, తం, ఖగపతిం, అమలస్వర్ణవర్ణం (అమల + స్వర్ణ + వర్ణం), సుపర్ణమ్.
అన్వయము: యః
విశ్వప్రాణభూతః, హరేః యానకేతుస్వరూపో తనురపి చ; యం సంచిన్త్య
ఏవ సద్యః స్వయం ఉరగవధూవర్గగర్భాః పతంతి; చంచచ్చండోరుతుండత్రుటితఫణివసారక్తపంకాంకతాస్యం,
ఛందోమయం, అమలస్వర్ణవర్ణం తం సుపర్ణం ఖగపతిం వందే.
ప్రతి పదార్థము: యః = ఎవడైతే,
విశ్వప్రాణభూతః = విశ్వమునకు ప్రాణ స్వరూపుడో, హరేః =
విష్ణువు యొక్క, యానకేతుస్వరూపః = వాహనముగాను, పతాకముగాను,
తనురపి = శరీరముగాను, చ = ఉన్నాడో, యం = ఎవనిని, సంచిన్త్య ఏవ =
స్మరించగానే, సద్యః = వెంటనే, స్వయం = తమంతట తామే, ఉరగవధూవర్గగర్భాః
= సర్పస్త్రీల గర్భములు, పతంతి = స్రవించునో, చంచచ్చండోరుతుండత్రుటితఫణివసారక్తపంకాంకతాస్యం
= కదులుచున్న భయంకరమైన పెద్ద ముక్కుచే తెగిన సర్పముల వస (కొవ్వు) మరియు రక్త
పంకముచే అంకితమైన ముఖము కలవాడు, ఛందోమయం = వేద స్వరూపుడు, అమలస్వర్ణవర్ణం
= నిర్మలమైన బంగారు వర్ణం కలవాడు అయిన, తం = ఆ, సుపర్ణం = సుపర్ణుడైన, ఖగపతిం =
పక్షులకు రాజును (గరుడుని), వందే = నమస్కరిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము: విశ్వానికి
ప్రాణ స్వరూపుడై, విష్ణువుకు వాహనముగా, పతాకముగా,
శరీరముగా ఉన్నవాడు, ఎవనిని స్మరించగానే సర్పస్త్రీల గర్భాలు వెంటనే స్రవిస్తాయో,
కదులుచున్న భయంకరమైన పెద్ద ముక్కుచే తెగిన సర్పముల కొవ్వు, రక్త పంకముచే
ముఖము అంకితమైనవాడు, వేద స్వరూపుడు, నిర్మలమైన బంగారు వర్ణం కలవాడైన ఆ గరుడునికి
నేను నమస్కరిస్తున్నాను.
విశేషములు: ఈ శ్లోకంలో
విష్ణువు యొక్క వాహనమైన గరుడుని స్తుతి ఉంది. గరుడుని విశ్వ
ప్రాణ స్వరూపునిగా, సర్ప నాశకునిగా, వేద స్వరూపునిగా, నిర్మలమైన
బంగారు వర్ణం గలవానిగా వర్ణించారు. అతని స్మరణ
మాత్రాన సర్ప సంతతికి భయం కలుగుతుందని చెప్పబడింది.
7. విష్ణోర్విశ్వేశ్వరస్య ప్రవరశయనకృత్సర్వలోకైకధర్తా
శ్లోకపాఠం: విష్ణోర్విశ్వేశ్వరస్య
ప్రవరశయనకృత్సర్వలోకైకధర్తా సో’నన్తః
సర్వభూతః పృథువిమలయశాః సర్వవేదైశ్చ వేద్యః ; పాతా విశ్వస్య
శశ్వత్సకలసురరిపుధ్వంసనః పాపహన్తా సర్వజ్ఞః
సర్వసాక్షీ సకలవిషభయాత్పాతు భోగీశ్వరో నః . 7 .
పదవిభాగము: విష్ణోర్విశ్వేశ్వరస్య
(విష్ణోః + విశ్వేశ్వరస్య), ప్రవరశయనకృత్సర్వలోకైకధర్తా (ప్రవర + శయన + కృత్ + సర్వ +
లోక + ఏక + ధర్తా), సో’నంతః (సః + అనంతః), సర్వభూతః,
పృథువిమలయశాః (పృథు + విమల + యశాః), సర్వవేదైశ్చ (సర్వవేదైః + చ), వేద్యః,
పాతా, విశ్వస్య, శశ్వత్, సకలసురరిపుధ్వంసనః (సకల + సుర + రిపు + ధ్వంసనః), పాపహన్తా,
సర్వజ్ఞః, సర్వసాక్షీ, సకలవిషభయాత్పాతు (సకల + విష + భయాత్ + పాతు), భోగీశ్వరః,
నః.
అన్వయము: విష్ణోర్విశ్వేశ్వరస్య
ప్రవరశయనకృత్, సర్వలోకైకధర్తా, సర్వభూతః, పృథువిమలయశాః,
సర్వవేదైశ్చ వేద్యః, విశ్వస్య శశ్వత్ పాతా, సకలసురరిపుధ్వంసనః,
పాపహన్తా, సర్వజ్ఞః, సర్వసాక్షీ, సః అనంతః భోగీశ్వరః నః సకలవిషభయాత్ పాతు.
ప్రతి పదార్థము: విష్ణోః =
విష్ణువునకు, విశ్వేశ్వరస్య = విశ్వేశ్వరునికి, ప్రవరశయనకృత్ =
శ్రేష్ఠమైన పాన్పును సమకూర్చువాడు, సర్వలోకైకధర్తా = సమస్త లోకములను ధరించినవాడు, సః = ఆ,
అనంతః = ఆదిశేషుడు, సర్వభూతః = సమస్త ప్రాణులలో నిండియున్నవాడు, పృథువిమలయశాః =
గొప్ప నిర్మలమైన కీర్తి కలవాడు, సర్వవేదైః చ = సమస్త వేదములచే కూడా, వేద్యః =
తెలియదగినవాడు, విశ్వస్య = విశ్వమునకు, శశ్వత్ =
నిరంతరము, పాతా = రక్షకుడు, సకలసురరిపుధ్వంసనః = సమస్త దేవతా శత్రువులను
నాశనం చేయువాడు, పాపహన్తా = పాపములను హరించువాడు, సర్వజ్ఞః =
అంతా తెలిసినవాడు, సర్వసాక్షీ = అన్నింటికీ సాక్షి, భోగీశ్వరః =
సర్పరాజు (ఆదిశేషుడు), నః = మమ్ములను, సకలవిషభయాత్ = సమస్త విషభయముల నుండి, పాతు =
రక్షించుగాక.
తాత్పర్యము: విష్ణువునకు,
విశ్వేశ్వరునికి శ్రేష్ఠమైన పాన్పును సమకూర్చువాడు, సమస్త లోకములను
ధరించినవాడు, సమస్త ప్రాణులలో నిండియున్నవాడు, గొప్ప
నిర్మలమైన కీర్తి కలవాడు, సమస్త వేదములచే కూడా తెలియదగినవాడు, విశ్వమునకు
నిరంతరము రక్షకుడు, సమస్త దేవతా శత్రువులను నాశనం చేయువాడు, పాపములను
హరించువాడు, అంతా తెలిసినవాడు, అన్నింటికీ సాక్షి అయిన ఆ ఆదిశేషుడు
(భోగీశ్వరుడు) మమ్ములను సమస్త విషభయముల నుండి రక్షించుగాక.
విశేషములు: ఈ శ్లోకంలో
విష్ణువు యొక్క శయ్య అయిన ఆదిశేషుని
(అనంతుని) స్తుతి ఉంది. ఆదిశేషుడు
విశ్వాన్ని ధరించినవాడు, సర్వజ్ఞుడు, సర్వసాక్షి, పాపహారి అని వర్ణించబడింది. విషభయాల నుండి
రక్షించే శక్తి అతనిదని చెప్పబడింది.
8. వాగ్భూగౌర్యాదిభేదైర్విదురిహ మునయో యాం యదీయైశ్చ పుంసాం
శ్లోకపాఠం: వాగ్భూగౌర్యాదిభేదైర్విదురిహ
మునయో యాం యదీయైశ్చ పుంసాం కారుణ్యార్దైః
కటాక్షైః సకృదపి పతితైః సమ్పదః స్యుః సమగ్రాః ; కున్దేన్దుస్వచ్ఛమన్దస్మితమధురముఖామ్భోరుహాం
సున్దరాఙ్గీం వన్దే వన్ద్యామశేషైరపి మురభిదురోమన్దిరామిన్దిరాం తామ్ .
8 .
పదవిభాగము: వాగ్భూగౌర్యాదిభేదైర్విదురిహ
(వాక్ + భూ + గౌరీ + ఆది + భేదైః + విదుః + ఇహ), మునయః, యాం, యదీయైశ్చ
(యదీయైః + చ), పుంసాం, కారుణ్యార్దైః (కారుణ్య + ఆర్దైః), కటాక్షైః,
సకృదపి (సకృత్ + అపి), పతితైః, సంపదః, స్యుః, సమగ్రాః, కుందేందుస్వచ్ఛమందస్మితమధురముఖాంభోరుహాం (కుంద + ఇందు +
స్వచ్ఛ + మంద + స్మిత + మధుర + ముఖ + అంభోరుహాం), సుందరాంగీం,
వందే, వంద్యామశేషైరపి (వంద్యాం + అశేషైః + అపి), మురభిదురోమందిరామిందిరాం
(మురభిత్ + ఉరః + మందిరాం + ఇందిరాం), తామ్.
అన్వయము: మునయః ఇహ
వాగ్భూగౌర్యాదిభేదైః యాం విదుః, యదీయైః కారుణ్యార్దైః కటాక్షైః పుంసాం సకృదపి పతితైః
సమగ్రాః సంపదః స్యుః; కుందేందుస్వచ్ఛమందస్మితమధురముఖాంభోరుహాం, సుందరాంగీం,
అశేషైరపి వంద్యాం, మురభిదురోమందిరాం తాం ఇందిరాం వందే.
ప్రతి పదార్థము: మునయః = మునులు,
ఇహ = ఈ లోకంలో, వాక్ = సరస్వతి, భూ = భూదేవి, గౌరీ = పార్వతి,
ఆదిభేదైః = మొదలైన భేదములతో, యాం = ఏ లక్ష్మీదేవిని, విదుః =
తెలియుదురో, యదీయైః = ఏమెకు సంబంధించిన, కారుణ్యార్దైః
= దయార్ద్రమైన, కటాక్షైః = కడగంటి చూపులు, పుంసాం =
మానవులపై, సకృదపి = ఒక్కసారి పడినప్పటికీ, సమగ్రాః =
సంపూర్ణమైన, సంపదః = సంపదలు, స్యుః = కలుగునో, కుందేందుస్వచ్ఛమందస్మితమధురముఖాంభోరుహాం
= మల్లెపూవు, చంద్రుడు వలె స్వచ్ఛమైన, చిరునవ్వుతో
కూడిన, మధురమైన ముఖపద్మం కలది, సుందరాంగీం = సుందరమైన అవయవములు కలది, అశేషైరపి =
అందరిచేత కూడా, వంద్యాం = వందనీయురాలైనది, మురభిదురోమందిరాం
= మురారియైన విష్ణువు యొక్క వక్షఃస్థలమనే ఆలయం కలది అయిన, తాం = ఆ,
ఇందిరాం = లక్ష్మీదేవిని, వందే = నమస్కరిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము: మునులు ఈ
లోకంలో సరస్వతి, భూదేవి, గౌరీ మొదలైన భేదములతో ఏ లక్ష్మీదేవిని తెలియుదురో, ఆమె
దయార్ద్రమైన కడగంటి చూపులు మానవులపై ఒక్కసారి పడినప్పటికీ సంపూర్ణమైన సంపదలు
కలుగునో, మల్లెపూవు, చంద్రుడు వలె స్వచ్ఛమైన, చిరునవ్వుతో
కూడిన మధురమైన ముఖపద్మం కలది, సుందరమైన అవయవములు కలది, అందరిచేత
వందనీయురాలైనది, విష్ణువు యొక్క వక్షఃస్థలమనే ఆలయం కలది అయిన ఆ
లక్ష్మీదేవికి నేను నమస్కరిస్తున్నాను.
విశేషములు: ఈ శ్లోకంలో లక్ష్మీదేవిని స్తుతించారు. ఆమెను సరస్వతి,
భూదేవి, గౌరీ మొదలైన దేవతా స్వరూపంగా భావించారు. ఆమె కరుణా కటాక్ష వీక్షణాల వల్ల సంపూర్ణ సంపదలు కలుగుతాయని,
ఆమె ముఖ సౌందర్యం, వక్షఃస్థల నివాసం వంటివి వర్ణించబడ్డాయి.
9. యా సూతే సత్త్వజాలం సకలమపి సదా సన్నిధానేన పుంసో
శ్లోకపాఠం: యా సూతే
సత్త్వజాలం సకలమపి సదా సన్నిధానేన పుంసో ధత్తే యా
తత్త్వయోగాచ్చరమచరమిదం భూతయే భూతజాతమ్ ; ధాత్రీం స్థాత్రీం జనిత్రీం ప్రకృతిమవికృతిం
విశ్వశక్తిం విధాత్రీం విష్ణోర్విశ్వాత్మనస్తాం
విపులగుణమయీం ప్రాణనాథాం ప్రణౌమి . 9 .
పదవిభాగము: యా, సూతే, సత్త్వజాలం,
సకలమపి (సకలం + అపి), సదా, సన్నిధానేన, పుంసః, ధత్తే, యా, తత్త్వయోగాత్, చరమచరమిదం (చరం + అచరం + ఇదం), భూతయే, భూతజాతమ్,
ధాత్రీం, స్థాత్రీం, జనిత్రీం, ప్రకృతిం, అవికృతిం, విశ్వశక్తిం, విధాత్రీం, విష్ణోర్విశ్వాత్మనస్తాం
(విష్ణోః + విశ్వాత్మనః + తాం), విపులగుణమయీం, ప్రాణనాథాం, ప్రణౌమి.
అన్వయము: పుంసః
సన్నిధానేన యా సదా సకలం సత్త్వజాలం సూతే, యా తత్త్వయోగాత్ భూతయే ఇదం చరమచరం భూతజాతమ్
ధత్తే; తాం ధాత్రీం, స్థాత్రీం, జనిత్రీం, ప్రకృతిం, అవికృతిం, విశ్వశక్తిం, విధాత్రీం, విష్ణోర్విశ్వాత్మనః
ప్రాణనాథాం, విపులగుణమయీం ప్రణౌమి.
ప్రతి పదార్థము: పుంసః =
పురుషుని (పరమాత్మ) యొక్క, సన్నిధానేన = సన్నిధిచే, యా = ఏ దేవి,
సదా = ఎల్లప్పుడూ, సకలం = సమస్తమైన, సత్త్వజాలం = ప్రాణుల సమూహాన్ని, సూతే =
సృష్టించునో, యా = ఏది, తత్త్వయోగాత్ = తత్వముల కలయికచే, భూతయే = సృష్టి
కొరకు, ఇదం = ఈ, చరం = చరాచరమైన, అచరం = జడమైన, భూతజాతమ్ = భూత
సమూహాన్ని, ధత్తే = ధరించునో, ధాత్రీం = లోకములను ధరించునది, స్థాత్రీం =
నిలకడగా ఉండునది, జనిత్రీం = జన్మించునది, ప్రకృతిం =
సృష్టికి మూలమైన ప్రకృతిని, అవికృతిం = వికృతి లేనిది, విశ్వశక్తిం =
విశ్వమునకు శక్తి స్వరూపిణి, విధాత్రీం = సృష్టికర్త్రి, విష్ణోః =
విష్ణువు యొక్క, విశ్వాత్మనః = విశ్వమునకు ఆత్మయైన వాని యొక్క, ప్రాణనాథాం =
ప్రాణనాథురాలిని, విపులగుణమయీం = గొప్ప గుణములు కలది అయిన, తాం = ఆ దేవిని,
ప్రణౌమి = నమస్కరిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము: పరమాత్మ యొక్క
సన్నిధిచే ఏ దేవి ఎల్లప్పుడూ సమస్త ప్రాణులను సృష్టిస్తుందో, ఏది తత్వముల
కలయికచే సృష్టి కొరకు ఈ చరాచర భూత సమూహాన్ని ధరిస్తుందో; లోకములను
ధరించునది, నిలకడగా ఉండునది, జన్మించునది, సృష్టికి
మూలమైన ప్రకృతి, వికృతి లేనిది, విశ్వమునకు శక్తి స్వరూపిణి, సృష్టికర్త్రి,
విశ్వమునకు ఆత్మయైన విష్ణువు యొక్క ప్రాణనాథురాలిని, గొప్ప గుణములు
కలది అయిన ఆ దేవికి నేను నమస్కరిస్తున్నాను.
విశేషములు: ఈ శ్లోకంలో ప్రకృతి దేవిని (యోగమాయను) స్తుతించారు. ఆమె సృష్టికి మూలం, విశ్వశక్తి, విష్ణువుకు
ప్రాణనాథురాలని వర్ణించారు. ఆమె సర్వ గుణ
సంపన్నురాలని, సృష్టి, స్థితి, లయములకు ఆధారభూతురాలని చెప్పబడింది.
10. యేభ్యో’సూయద్భిరుచ్చైః సపది పదమురు త్యజ్యతే దైత్యవర్గై-
శ్లోకపాఠం: యేభ్యో’సూయద్భిరుచ్చైః
సపది పదమురు త్యజ్యతే దైత్యవర్గై- ర్యేభ్యో
ధర్తుం చ మూర్ధ్నా స్పృహయతి సతతం సర్వగీర్వాణవర్గః ; నిత్యం
నిర్మూలయేయుర్నిచితతరమమీ భక్తినిఘ్నాత్మనాం నః పద్మాక్షస్యాఙ్ఘ్రిపద్మద్వయతలనిలయాః
పాంసవః పాపపఙ్కమ్ . 10 .
పదవిభాగము: యేభ్యో’సూయద్భిరుచ్చైః
(యేభ్యః + అసూయద్భిః + ఉచ్చైః), సపది, పదమురు (పదం + ఉరు), త్యజ్యతే,
దైత్యవర్గైః, యేభ్యః, ధర్తుం, చ, మూర్ధ్నా, స్పృహయతి, సతతం, సర్వగీర్వాణవర్గః, నిత్యం, నిర్మూలయేయుర్నిచితతరమమీ (నిర్మూలయేయుః +
నిచితతరం + అమీ), భక్తినిఘ్నాత్మనాం (భక్తినిఘ్న + ఆత్మనాం), నః, పద్మాక్షస్యాంఘ్రిపద్మద్వయతలనిలయాః
(పద్మాక్షస్య + అంఘ్రి + పద్మ + ద్వయ + తల + నిలయాః), పాంసవః,
పాపపంకమ్.
అన్వయము: యేభ్యః
దైత్యవర్గైః అసూయద్భిః ఉచ్చైః సపది ఉరు పదం త్యజ్యతే, యేభ్యః చ
సర్వగీర్వాణవర్గః సతతం మూర్ధ్నా ధర్తుం స్పృహయతి; భక్తినిఘ్నాత్మనాం
నః నిచితతరం పాపపంకమ్ అమీ పద్మాక్షస్యాంఘ్రిపద్మద్వయతలనిలయాః పాంసవః నిత్యం
నిర్మూలయేయుః.
ప్రతి పదార్థము: యేభ్యః = ఏ పాద
ధూళికి, దైత్యవర్గైః = రాక్షస సమూహములచే, అసూయద్భిః =
అసూయ పడుచు, ఉచ్చైః = గొప్పగా, సపది = వెంటనే, ఉరు = గొప్ప,
పదం = స్థానమును, త్యజ్యతే = వదలబడునో, యేభ్యః చ = ఏ
పాద ధూళిని, సర్వగీర్వాణవర్గః = సమస్త దేవతా సమూహము, సతతం =
ఎల్లప్పుడూ, మూర్ధ్నా = శిరస్సుతో, ధర్తుం =
ధరించుటకు, స్పృహయతి = కోరునో; భక్తినిఘ్నాత్మనాం = భక్తిచే వశమైన మనస్సు గల,
నః = మా యొక్క, నిచితతరం = మిక్కిలి పేరుకుపోయిన, పాపపంకమ్ =
పాపమనే బురదను, అమీ = ఈ, పద్మాక్షస్య = పద్మాక్షుడైన విష్ణువు యొక్క, అంఘ్రిపద్మద్వయతలనిలయాః
= పాదపద్మముల క్రింద భాగమున నివసించుచున్న, పాంసవః = ధూళి
కణాలు, నిత్యం = నిరంతరము, నిర్మూలయేయుః = నిర్మూలించుగాక.
తాత్పర్యము: రాక్షస
సమూహములు అసూయ పడుతూ గొప్ప పదవులను ఏ పాద ధూళికి వెంటనే వదలివేస్తాయో, సమస్త దేవతా
సమూహం ఏ పాద ధూళిని ఎల్లప్పుడూ శిరస్సుతో ధరించడానికి కోరుతుందో; భక్తితో వశమైన
మనస్సు గల మా యొక్క మిక్కిలి పేరుకుపోయిన పాపమనే బురదను, పద్మాక్షుడైన
విష్ణువు యొక్క పాదపద్మముల క్రింద భాగమున నివసించుచున్న ఆ ధూళి కణాలు నిరంతరము
నిర్మూలించుగాక.
విశేషములు: ఈ శ్లోకంలో
విష్ణువు యొక్క పాద ధూళి యొక్క మహిమ
వర్ణించబడింది. ఆ పాద ధూళిని దేవతలు శిరస్సున ధరిస్తారని,
రాక్షసులు దాని ప్రభావంతో తమ పదవులను వదలివేస్తారని చెప్పబడింది. భక్తుల పాపాలను హరిస్తుందని కూడా పేర్కొనబడింది.
11. రేఖా లేఖాదివన్ద్యాశ్చరణతలగతాశ్చక్రమత్స్యాదిరూపాః
శ్లోకపాఠం: రేఖా
లేఖాదివన్ద్యాశ్చరణతలగతాశ్చక్రమత్స్యాదిరూపాః స్నిగ్ధాః
సూక్ష్మాః సుజాతా మృదులలితతరక్షౌమసూత్రాయమాణాః ; దద్యుర్నో
మఙ్గలాని భ్రమరభరజుషా కోమలేనాబ్ధిజాయాః కమ్రేణామ్రేడ్యమానాః
కిసలయమృదునా పాణినా చక్రపాణేః . 11 .
పదవిభాగము: రేఖాః, లేఖాదివంద్యాశ్చరణతలగతాశ్చక్రమత్స్యాదిరూపాః
(లేఖ + ఆది + వంద్యాః + చరణ + తల + గతాః + చక్ర + మత్స్య + ఆది + రూపాః), స్నిగ్ధాః,
సూక్ష్మాః, సుజాతా, మృదులలితతరక్షౌమసూత్రాయమాణాః (మృదు + లలిత + తర + క్షౌమ +
సూత్ర + ఆయమాణాః), దద్యుర్నో (దద్యుః + నః), మంగళాని,
భ్రమరభరజుషా (భ్రమర + భర + జుషా), కోమలేనాబ్ధిజాయాః (కోమలేన + అబ్ధిజాయాః),
కమ్రేణామ్రేడ్యమానాః (కమ్రేణ + ఆమ్రేడ్యమానాః), కిసలయమృదునా
(కిసలయ + మృదునా), పాణినా, చక్రపాణేః.
అన్వయము: లేఖాదివంద్యాః,
చరణతలగతాః, చక్రమత్స్యాదిరూపాః, స్నిగ్ధాః,
సూక్ష్మాః, సుజాతాః, మృదులలితతరక్షౌమసూత్రాయమాణాః, భ్రమరభరజుషా,
కిసలయమృదునా, కోమలేన అబ్ధిజాయాః కమ్రేణ పాణినా ఆమ్రేడ్యమానాః రేఖాః నః
మంగళాని దద్యుః.
ప్రతి పదార్థము: లేఖాదివంద్యాః
= దేవతలచే వందనీయులైన, చరణతలగతాః = పాదతలమునందు ఉన్న, చక్రమత్స్యాదిరూపాః
= చక్రము, చేప మొదలైన శుభ చిహ్నముల రూపములో ఉన్న, స్నిగ్ధాః =
నునుపుగా నున్న, సూక్ష్మాః = సూక్ష్మమైన, సుజాతా =
చక్కగా ఏర్పడిన, మృదులలితతరక్షౌమసూత్రాయమాణాః = మిక్కిలి మృదువైన, మనోహరమైన
పట్టుదారము వలె ఉన్న, భ్రమరభరజుషా = తుమ్మెదల గుంపుతో నిండిన (తుమ్మెదల వంటి),
కిసలయమృదునా = చిగురాకు వలె మృదువైన, కోమలేన = సుకుమారమైన, అబ్ధిజాయాః =
లక్ష్మీదేవి యొక్క, కమ్రేణ = సుందరమైన, పాణినా = చేతితో, ఆమ్రేడ్యమానాః
= స్పృశించబడుచున్న, రేఖాః = రేఖలు, నః = మాకు, మంగళాని =
శుభములను, దద్యుః = ప్రసాదించుగాక.
తాత్పర్యము: దేవతలచే
వందనీయులైన, పాదతలమునందు చక్రము, చేప మొదలైన శుభ
చిహ్నముల రూపములో ఉన్న, నునుపుగా, సూక్ష్మంగా, చక్కగా ఏర్పడిన, మిక్కిలి మృదువైన, మనోహరమైన
పట్టుదారము వలె ఉన్న, తుమ్మెదల గుంపుతో నిండిన, చిగురాకు వలె
మృదువైన, సుకుమారమైన లక్ష్మీదేవి యొక్క సుందరమైన చేతితో
స్పృశించబడుచున్న ఆ పాద రేఖలు మాకు శుభములను ప్రసాదించుగాక.
విశేషములు: ఈ శ్లోకంలో
విష్ణువు పాదాలలోని శుభ చిహ్నాలతో
కూడిన రేఖలు వర్ణించబడ్డాయి. ఈ రేఖలు
దేవతలచే పూజింపబడతాయని, లక్ష్మీదేవిచే స్పృశించబడతాయని, భక్తులకు
శుభాలను ప్రసాదిస్తాయని చెప్పబడింది.
12. యస్మాదాక్రామతో ద్యాం గరుడమణిశిలాకేతుదణ్డాయమానా-
శ్లోకపాఠం: యస్మాదాక్రామతో
ద్యాం గరుడమణిశిలాకేతుదణ్డాయమానా- దాశ్చ్యోతన్తీ
బభాసే సురసరిదమలా వైజయన్తీవ కాన్తా ; భూమిష్ఠో యస్తథాన్యో భువనగృహబృహత్స్తమ్భశోభాం
దధౌ నః పాతామేతౌ పయోజోదరలలితతలౌ పఙ్కజాక్షస్య పాదౌ . 12 .
పదవిభాగము: యస్మాదాక్రామతో
(యస్మాత్ + ఆక్రామతః), ద్యాం, గరుడమణిశిలాకేతుదండాయమానాత్ (గరుడ + మణి + శిలా + కేతు +
దండ + ఆయమానాత్), ఆశ్చ్యోతన్తీ, బభాసే, సురసరిదమలా (సుర + సరిత్ + అమలా), వైజయన్తీవ
(వైజయన్తీ + ఇవ), కాన్తా, భూమిష్ఠో (భూమిష్ఠః), యః, తథా, అన్యః, భువనగృహబృహత్స్తంభశోభాం
(భువన + గృహ + బృహత్ + స్తంభ + శోభాం), దధౌ, నః, పాతామేతౌ (పాతాం + ఏతౌ), పయోజోదరలలితతలౌ
(పయోజ + ఉదర + లలిత + తలౌ), పంకజాక్షస్య, పాదౌ.
అన్వయము: యస్మాత్ ద్యాం
ఆక్రామతః గరుడమణిశిలాకేతుదండాయమానాత్ అమలా సురసరిత్ కాన్తా వైజయన్తీ ఇవ
ఆశ్చ్యోతన్తీ బభాసే; తథా యః అన్యః భూమిష్ఠః నః భువనగృహబృహత్స్తంభశోభాం దధౌ;
పంకజాక్షస్య పయోజోదరలలితతలౌ ఏతౌ పాదౌ పాతామ్.
ప్రతి పదార్థము: యస్మాత్ = ఏ
పాదము నుండి, ద్యాం = ఆకాశమును, ఆక్రామతః = ఆక్రమించుచున్న, గరుడమణిశిలాకేతుదండాయమానాత్
= గరుడమణి శిలతో చేయబడిన ధ్వజస్తంభము వలె ఉన్న, అమలా =
నిర్మలమైన, సురసరిత్ = గంగానది, కాన్తా =
సుందరమైన, వైజయన్తీ ఇవ = వైజయంతి మాల వలె, ఆశ్చ్యోతన్తీ =
జాలువారుతూ, బభాసే = ప్రకాశించుచున్నదో; తథా = అలాగే,
యః = ఏ, అన్యః = ఇంకొక పాదము, భూమిష్ఠః =
భూమిపై ఉండి, నః = మాకు, భువనగృహబృహత్స్తంభశోభాం = ప్రపంచమనే ఇంటికి పెద్ద స్తంభము
వలె శోభను, దధౌ = ధరించెనో; పంకజాక్షస్య = పద్మాక్షుడైన విష్ణువు యొక్క,
పయోజోదరలలితతలౌ = పద్మము యొక్క లోపలి భాగము వలె మృదువైన అడుగులు గల, ఏతౌ = ఈ రెండు,
పాదౌ = పాదములు, పాతామ్ = రక్షించుగాక.
తాత్పర్యము: ఆకాశాన్ని
ఆక్రమించుచున్న, గరుడమణి శిలతో చేయబడిన ధ్వజస్తంభము వలె ఉన్న ఏ పాదము నుండి
నిర్మలమైన గంగానది సుందరమైన వైజయంతి మాల వలె జాలువారుతూ ప్రకాశిస్తుందో; అలాగే భూమిపై
ఉండి ప్రపంచమనే ఇంటికి పెద్ద స్తంభము వలె శోభను ధరించిన ఇంకొక పాదము కల
పద్మాక్షుడైన విష్ణువు యొక్క పద్మము యొక్క లోపలి భాగము వలె మృదువైన అడుగులు గల ఈ
రెండు పాదములు మమ్ములను రక్షించుగాక.
విశేషములు: ఈ శ్లోకంలో
విష్ణువు యొక్క రెండు పాదాల మహిమ
వివరించబడింది. ఒక పాదం నుండి గంగానది ఉద్భవించిందని, ఇంకొక పాదం
భూమిని ధరించిందని చెప్పబడింది. ఈ పాదాలు
విశ్వానికి ఆధారమని, భక్తులను రక్షిస్తాయని పేర్కొనబడింది.
13. ఆక్రామద్భ్యాం త్రిలోకీమసురసురపతీ తత్క్షణాదేవ నీతౌ
శ్లోకపాఠం: ఆక్రామద్భ్యాం
త్రిలోకీమసురసురపతీ తత్క్షణాదేవ నీతౌ యాభ్యాం
వైరోచనీన్ద్రౌ యుగపదపి విపత్సమ్పదోరేకధామ ; తాభ్యాం
తామ్రోదరాభ్యాం ముహురహమజితస్యాఞ్చితాభ్యాముభాభ్యాం ప్రాజ్యైశ్వర్యప్రదాభ్యాం
ప్రణతిముపగతః పాదపఙ్కేరుహాభ్యామ్ . 13 .
పదవిభాగము: ఆక్రామద్భ్యాం,
త్రిలోకీమ్, అసురసురపతీ (అసుర + సుర + పతీ), తత్క్షణాదేవ
(తత్ + క్షణాత్ + ఏవ), నీతౌ, యాభ్యాం, వైరోచనీంద్రౌ (వైరోచని + ఇంద్రౌ), యుగపదపి
(యుగపత్ + అపి), విపత్సంపదోరేకధామ (విపత్ + సంపదోః + ఏక + ధామ), తాభ్యాం,
తామ్రోదరాభ్యాం, ముహురహమజితస్యాంచితాభ్యాముభాభ్యాం (ముహుః + అహం + అజితస్య +
అంచితాభ్యాం + ఉభాభ్యాం), ప్రాజ్యైశ్వర్యప్రదాభ్యాం (ప్రాజ్య + ఐశ్వర్య + ప్రదాభ్యాం),
ప్రణతిముపగతః (ప్రణతిం + ఉపగతః), పాదపంకేరుహాభ్యామ్.
అన్వయము: త్రిలోకీం
ఆక్రామద్భ్యాం, యాభ్యాం వైరోచనీంద్రౌ యుగపదపి విపత్సంపదోః ఏకధామ తత్క్షణాత్
ఏవ అసురసురపతీ నీతౌ; తాభ్యాం, తామ్రోదరాభ్యాం, ప్రాజ్యైశ్వర్యప్రదాభ్యాం, అజితస్య
ఉభాభ్యాం అంచితాభ్యాం పాదపంకేరుహాభ్యాం ముహుః అహం ప్రణతిం ఉపగతః.
ప్రతి పదార్థము: ఆక్రామద్భ్యాం
= ఆక్రమించునవి, త్రిలోకీం = మూడు లోకాలను, అసురసురపతీ =
రాక్షస మరియు దేవతల రాజులను, తత్క్షణాత్ ఏవ = ఆ క్షణములోనే, నీతౌ =
తీసుకొనిపోబడిన, యాభ్యాం = ఏ పాదములచేత, వైరోచనీంద్రౌ =
బలిచక్రవర్తిని, ఇంద్రుని, యుగపత్ అపి = ఒకేసారి, విపత్ = ఆపదకు,
సంపదోః = సంపదకు, ఏకధామ = ఏకైక నిలయముగా, (నీతౌ =
చేయబడినవో), తాభ్యాం = ఆ రెండు, తామ్రోదరాభ్యాం = ఎర్రని అరకాలు కల, ముహుః =
మాటిమాటికి, అహం = నేను, అజితస్య = అజితుడైన విష్ణువు యొక్క, అంచితాభ్యాం =
పూజింపబడిన, ఉభాభ్యాం = రెండు, ప్రాజ్యైశ్వర్యప్రదాభ్యాం = గొప్ప ఐశ్వర్యమును
ప్రసాదించునట్టి, పాదపంకేరుహాభ్యాం = పాదపద్మములకు, ప్రణతిం =
నమస్కారమును, ఉపగతః = పొందినాను (చేస్తున్నాను).
తాత్పర్యము: మూడు లోకాలను
ఆక్రమించుచున్న, ఏ పాదములచేత బలిచక్రవర్తిని (రాక్షస రాజును) ఆపదకు, ఇంద్రుని
(దేవతల రాజును) సంపదకు ఒకేసారి ఆ క్షణములోనే నిలయముగా చేయబడినవో; ఎర్రని అరకాలు
కల, పూజింపబడిన, గొప్ప ఐశ్వర్యమును ప్రసాదించునట్టి అజితుడైన విష్ణువు యొక్క
ఆ రెండు పాదపద్మములకు నేను మాటిమాటికి నమస్కరిస్తున్నాను.
విశేషములు: ఈ శ్లోకంలో
విష్ణువు యొక్క పాదపద్మముల మహిమ
వివరించబడింది. వామనావతారంలో త్రిలోకాలను ఆక్రమించిన వైనం,
బలిచక్రవర్తికి విపత్తును, ఇంద్రునికి సంపదను ప్రసాదించిన వైనం ప్రస్తావించబడింది. ఈ పాదాలు ఐశ్వర్య ప్రదాయకాలని పేర్కొనబడింది.
14. యేభ్యో వర్ణశ్చతుర్థశ్చరమత ఉదభూదాదిసర్గే ప్రజానాం
శ్లోకపాఠం: యేభ్యో
వర్ణశ్చతుర్థశ్చరమత ఉదభూదాదిసర్గే ప్రజానాం సాహస్రీ చాపి
సఙ్ఖ్యా ప్రకటమభిహితా సర్వవేదేషు యేషామ్ ; వ్యాప్తా విశ్వమ్భరా
యైరతివితతతనోర్విశ్వమూర్తేర్విరాజో విష్ణోస్తేభ్యో
మహద్భ్యః సతతమపి నమో’స్త్వఙ్ఘ్రిపఙ్కేరుహేభ్యః .14.
పదవిభాగము: యేభ్యః,
వర్ణశ్చతుర్థశ్చరమత (వర్ణః + చతుర్థః + చరమతః), ఉదభూదాదిసర్గే
(ఉదభూత్ + ఆది + సర్గే), ప్రజానాం, సాహస్రీ, చాపి (చ + అపి), సంఖ్యా, ప్రకటమభిహితా (ప్రకటం + అభిహితా), సర్వవేదేషు,
యేషాం, వ్యాప్తా, విశ్వంభరా, యైరతివితతతనోర్విశ్వమూర్తేర్విరాజో (యైః + అతి + వితత +
తనోః + విశ్వ + మూర్తేః + విరాజః), విష్ణోః, తేభ్యః, మహద్భ్యః, సతతమపి (సతతం + అపి), నమో’స్త్వఙ్ఘ్రిపంకేరుహేభ్యః
(నమః + అస్తు + అంఘ్రి + పంకేరుహేభ్యః).
అన్వయము: యేభ్యః
ఆదిసర్గే ప్రజానాం చతుర్థః వర్ణః చరమతః ఉదభూత్, యేషాం సాహస్రీ
సంఖ్యా చ అపి సర్వవేదేషు ప్రకటమభిహితా; అతివితతతనోః, విశ్వమూర్తేః,
విరాజః విష్ణోః యైః విశ్వంభరా వ్యాప్తా; తేభ్యః
మహద్భ్యః అంఘ్రిపంకేరుహేభ్యః సతతమపి నమః అస్తు.
ప్రతి పదార్థము: యేభ్యః = ఏ
పాదముల నుండి, ఆదిసర్గే = సృష్టి ఆరంభమున, ప్రజానాం =
ప్రజలలో, చతుర్థః = నాలుగవ, వర్ణః = వర్ణమైన శూద్రులు, చరమతః =
అంతిమముగా, ఉదభూత్ = పుట్టెనో, యేషాం = ఏ పాదములకు సంబంధించిన, సాహస్రీ =
వెయ్యి సంఖ్య, చ అపి = కూడా, సర్వవేదేషు = సమస్త వేదములలో, ప్రకటమభిహితా =
స్పష్టముగా చెప్పబడెనో; అతివితతతనోః = మిక్కిలి విస్తరించిన శరీరం కల, విశ్వమూర్తేః =
విశ్వరూపుడైన, విరాజః = విరాట్పురుషుడైన, విష్ణోః =
విష్ణువు యొక్క, యైః = ఏ పాదములచే, విశ్వంభరా = భూమి, వ్యాప్తా =
ఆక్రమించబడెనో; తేభ్యః = ఆ, మహద్భ్యః = గొప్పదైన, అంఘ్రిపంకేరుహేభ్యః
= పాదపద్మములకు, సతతం అపి = ఎల్లప్పుడూ, నమః అస్తు =
నమస్కారము అగుగాక.
తాత్పర్యము: సృష్టి ఆరంభమున
ప్రజలలో నాలుగవ వర్ణమైన శూద్రులు ఏ పాదముల నుండి పుట్టారో, ఏ పాదములకు
సంబంధించిన వెయ్యి సంఖ్య సమస్త వేదములలో స్పష్టముగా చెప్పబడెనో; మిక్కిలి
విస్తరించిన శరీరం కల, విశ్వరూపుడైన, విరాట్పురుషుడైన విష్ణువు యొక్క ఏ పాదములచే భూమి
ఆక్రమించబడెనో; ఆ గొప్పదైన పాదపద్మములకు ఎల్లప్పుడూ నమస్కారము అగుగాక.
విశేషములు: ఈ శ్లోకంలో
విష్ణువు యొక్క పాదపద్మాలకు నమస్కరించబడింది. సృష్టి క్రమంలో శూద్రులు అతని పాదాల నుండి పుట్టారని,
వేదాలలో అతని పాదాలకు సంబంధించిన వెయ్యి సంఖ్య ప్రస్తావించబడిందని
చెప్పబడింది. అతని పాదాలు విశ్వాన్ని ఆక్రమించేంత విశాలమైనవని
పేర్కొనబడింది.
15. విష్ణోః పాదద్వయాగ్రే విమలనఖమణిభ్రాజితా రాజతే యా
శ్లోకపాఠం: విష్ణోః
పాదద్వయాగ్రే విమలనఖమణిభ్రాజితా రాజతే యా రాజీవస్యేవ
రమ్యా హిమజలకణికాలఙ్కృతాగ్రా దలాలీ ; అస్మాకం విస్మయార్హాణ్యఖిలజనమనఃప్రార్థనీయా హి
సేయం దద్యాదాద్యానవద్యా తతిరతిరుచిరా మఙ్గలాన్యఙ్గులీనామ్ .
15 .
పదవిభాగము: విష్ణోః,
పాదద్వయాగ్రే, విమలనఖమణిభ్రాజితా (విమల + నఖ + మణి + భ్రాజితా), రాజతే, యా, రాజీవస్యేవ
(రాజీవస్య + ఇవ), రమ్యా, హిమజలకణికాలంకృతాగ్రా (హిమ + జల + కణికా + అలంకృత + అగ్రా),
దలాలీ (దల + ఆలీ), అస్మాకం, విస్మయార్హాణ్యఖిలజనమనఃప్రార్థనీయా (విస్మయ + అర్హాణి +
అఖిల + జన + మనః + ప్రార్థనీయా), హి, సా, ఇయం, దద్యాత్ + ఆద్యానవద్యా (ఆద్యా + అనవద్యా), తతిః, అతిరుచిరా,
మంగళాన్యంగులీనామ్ (మంగళాని + అంగులీనామ్).
అన్వయము: విష్ణోః
పాదద్వయాగ్రే విమలనఖమణిభ్రాజితా, యా రాజీవస్య హిమజలకణికాలంకృతాగ్రా రమ్యా దలాలీ ఇవ రాజతే;
విస్మయార్హాణి, అఖిలజనమనఃప్రార్థనీయా, ఆద్యా, అనవద్యా,
అతిరుచిరా ఇయం తతిః అస్మాకం అంగులీనాం మంగళాని దద్యాత్.
ప్రతి పదార్థము: విష్ణోః =
విష్ణువు యొక్క, పాదద్వయాగ్రే = రెండు పాదముల చివరన, విమలనఖమణిభ్రాజితా
= నిర్మలమైన గోళ్ళనే మణులతో ప్రకాశించుచున్న, యా = ఏ,
రాజీవస్య ఇవ = పద్మము యొక్క, హిమజలకణికాలంకృతాగ్రా = మంచు బిందువులతో అలంకరించబడిన
అగ్రభాగము గల, రమ్యా = రమ్యమైన, దలాలీ = దళముల సమూహము వలె, రాజతే =
ప్రకాశించుచున్నదో, అస్మాకం = మాకు, విస్మయార్హాణి = ఆశ్చర్యమునకు తగినవి, అఖిలజనమనఃప్రార్థనీయా
= సమస్త ప్రజల మనస్సులచే ప్రార్థింపబడేవి, హి = నిశ్చయముగా, సా ఇయం = ఆ ఈ,
ఆద్యా = ఆదిభూతమైన, అనవద్యా = నిర్దోషమైన, తతిః = సమూహము,
అతిరుచిరా = మిక్కిలి ప్రకాశవంతమైన, అంగులీనాం = వేళ్ళ యొక్క, మంగళాని =
శుభములను, దద్యాత్ = ప్రసాదించుగాక.
తాత్పర్యము: విష్ణువు యొక్క
రెండు పాదముల చివరన నిర్మలమైన గోళ్ళనే మణులతో ప్రకాశించుచున్న, పద్మము యొక్క
మంచు బిందువులతో అలంకరించబడిన అగ్రభాగము గల రమ్యమైన దళముల సమూహము వలె
ప్రకాశించుచున్నవి; ఆశ్చర్యమునకు తగినవి, సమస్త ప్రజల
మనస్సులచే ప్రార్థింపబడేవి, ఆదిభూతమైనవి, నిర్దోషమైనవి, మిక్కిలి
ప్రకాశవంతమైనవి అయిన ఆ వేళ్ళ సమూహము మాకు శుభములను ప్రసాదించుగాక.
విశేషములు: ఈ శ్లోకంలో
విష్ణువు యొక్క పాద వేళ్లు వర్ణించబడ్డాయి. వాటి గోళ్ళు మణుల వలె ప్రకాశిస్తాయని, పద్మ దళాల వలె
రమ్యంగా ఉంటాయని, వాటి స్పర్శ శుభాలను ప్రసాదిస్తుందని పేర్కొనబడింది.
16. యస్యాం దృష్ట్వామలాయాం ప్రతికృతిమమరాః సమ్భవన్త్యానమన్తః
శ్లోకపాఠం: యస్యాం
దృష్ట్వామలాయాం ప్రతికృతిమమరాః సమ్భవన్త్యానమన్తః సేన్ద్రాః
సాన్ద్రీకృతేర్ష్యాస్త్వపరసురకులాశఙ్కయాతఙ్కవన్తః ; సా సద్యః
సాతిరేకాం సకలసుఖకరీం సమ్పదం సాధయేన్న- శ్చఞ్చఞ్చార్వమ్శుచక్రా
చరణనలినయోశ్చక్రపాణేర్నఖాలీ . 16 .
పదవిభాగము: యస్యాం,
దృష్ట్వామలాయాం (దృష్ట్వా + అమలాయాం), ప్రతికృతిమ్, అమరాః, సంభవంత్యానమంతః
(సంభవంతి + ఆనమంతః), సేంద్రాః (స + ఇంద్రాః), సాంద్రీకృతేర్ష్యాస్త్వపరసురకులాశంకయాతంకవంతః
(సాంద్రీకృత + ఈర్ష్యాః + తు + అపర + సుర + కుల + ఆశంకయా + ఆతంకవంతః), సా, సద్యః, సాతిరేకాం,
సకలసుఖకరీం, సంపదం, సాధయేన్నః (సాధయేత్ + నః), చంచంచార్వంశుచక్రా
(చంచత్ + చారు + అంశు + చక్రా), చరణనలినయోః, చక్రపాణేర్నఖాలీ (చక్రపాణేః + నఖ + ఆలీ).
అన్వయము: యస్యాం అమలాయాం
ప్రతికృతిం దృష్ట్వా, సేంద్రాః అమరాః ఆనమంతః సంభవంతి, అపరసురకులాశంకయా
ఆతంకవంతః తు సాంద్రీకృతేర్ష్యాః; చంచంచార్వంశుచక్రా, చక్రపాణేః చరణనలినయోః నఖాలీ సా నః సద్యః
సాతిరేకాం సకలసుఖకరీం సంపదం సాధయేత్.
ప్రతి పదార్థము: యస్యాం = ఏ
నఖాలీలో, అమలాయాం = నిర్మలమైన దానిలో, ప్రతికృతిం =
తమ ప్రతిబింబాన్ని, దృష్ట్వా = చూసి, సేంద్రాః = ఇంద్రునితో కూడిన, అమరాః = దేవతలు,
ఆనమంతః = నమస్కరించుచు, సంభవంతి = ఉందురో, అపరసురకులాశంకయా = వేరొక దేవతా కులం ఉన్నదేమో
అన్న అనుమానముతో, ఆతంకవంతః తు = భయముతో కూడినవారై, సాంద్రీకృతేర్ష్యాః
= ఈర్ష్యతో నిండినవారై (ఉందురో), చంచంచార్వంశుచక్రా = కదులుచున్న అందమైన కిరణముల చక్రము కలది,
చక్రపాణేః = విష్ణువు యొక్క, చరణనలినయోః = పాదపద్మముల యొక్క, నఖాలీ = గోళ్ళ
సమూహము, సా = ఆ, నః = మాకు, సద్యః = వెంటనే, సాతిరేకాం = అధికమైన, సకలసుఖకరీం =
సమస్త సుఖములను కలిగించునట్టి, సంపదం = సంపదను, సాధయేత్ = సాధించి పెట్టుగాక.
తాత్పర్యము: నిర్మలమైన ఏ
నఖాలీలో తమ ప్రతిబింబాన్ని చూసి, ఇంద్రునితో కూడిన దేవతలు నమస్కరిస్తుంటారో, వేరొక దేవతా
కులం ఉన్నదేమో అన్న అనుమానముతో భయముతో ఈర్ష్యతో నిండినవారై ఉందురో; కదులుచున్న
అందమైన కిరణముల చక్రము కల, విష్ణువు యొక్క పాదపద్మముల గోళ్ళ సమూహము మాకు వెంటనే
అధికమైన, సమస్త సుఖములను కలిగించునట్టి సంపదను ప్రసాదించుగాక.
విశేషములు: ఈ శ్లోకంలో
విష్ణువు పాదాలలోని గోళ్ళ సమూహం
(నఖాలీ) యొక్క మహిమ వర్ణించబడింది. ఆ గోళ్ళలో తమ
ప్రతిబింబాలను చూసి దేవతలు ఆశ్చర్యపడతారని, భయపడతారని,
అది భక్తులకు సంపదలను, సుఖాలను ప్రసాదిస్తుందని పేర్కొనబడింది.
17. పాదామ్భోజన్మసేవాసమవనతసురవ్రాతభాస్వత్కిరీట-
శ్లోకపాఠం: పాదామ్భోజన్మసేవాసమవనతసురవ్రాతభాస్వత్కిరీట- ప్రత్యుప్తోచ్చావచాశ్మప్రవరకరగణైశ్చిత్రితం యద్విభాతి ;
నంరాఙ్గానాం హరేర్నో హరిదుపలమహాకూర్మసౌన్దర్యహారి- చ్ఛాయం
శ్రేయఃప్రదాయి ప్రపదయుగమిదం ప్రాపయేత్పాపమన్తమ్ . 17 .
పదవిభాగము: పాదాంభోజన్మసేవాసమవనతసురవ్రాతభాస్వత్కిరీటప్రత్యుప్తోచ్చావచాశ్మప్రవరకరగణైశ్చిత్రితం
(పాద + అంభోజ + జన్మ + సేవా + సమవనత + సుర + వ్రాత + భాస్వత్ + కిరీట + ప్రత్యుప్త
+ ఉచ్చావచ + అశ్మ + ప్రవర + కర + గణైః + చిత్రితం), యత్, విభాతి,
నమ్రాంగానాం, హరేర్నో (హరేః + నః), హరిదుపలమహాకూర్మసౌందర్యహారిచ్ఛాయం
(హరిత్ + ఉపల + మహా + కూర్మ + సౌందర్య + హారి + ఛాయం), శ్రేయఃప్రదాయి,
ప్రపదయుగమిదం (ప్రపద + యుగమ్ + ఇదం), ప్రాపయేత్పాపమన్తమ్ (ప్రాపయేత్ + పాపమ్ +
అంతమ్).
అన్వయము: పాదాంభోజన్మసేవాసమవనతసురవ్రాతభాస్వత్కిరీటప్రత్యుప్తోచ్చావచాశ్మప్రవరకరగణైశ్చిత్రితం
యత్ విభాతి; హరిదుపలమహాకూర్మసౌందర్యహారిచ్ఛాయం, శ్రేయఃప్రదాయి
ఇదం నమ్రాంగానాం హరేః ప్రపదయుగం నః పాపమ్ అంతం ప్రాపయేత్.
ప్రతి పదార్థము: పాదాంభోజన్మసేవాసమవనతసురవ్రాతభాస్వత్కిరీటప్రత్యుప్తోచ్చావచాశ్మప్రవరకరగణైశ్చిత్రితం
= పాదపద్మ సేవ కొరకు వంగిన దేవతా సమూహము యొక్క ప్రకాశవంతమైన కిరీటములలో పొదగబడిన
నానా రకాల రత్నముల కాంతులతో చిత్రితమైనది, యత్ = ఏ, విభాతి =
ప్రకాశించుచున్నదో, నమ్రాంగానాం = వంగిన శరీరము కలవారికి, హరేః =
విష్ణువు యొక్క, నః = మాకు, హరిదుపలమహాకూర్మసౌందర్యహారిచ్ఛాయం = పచ్చరాయి, గొప్ప కూర్మము
(తాబేలు) యొక్క సౌందర్యాన్ని హరించే కాంతి గలది, శ్రేయఃప్రదాయి
= శుభములను ప్రసాదించునది అయిన, ప్రపదయుగమిదం = ఈ పాదముల పూర్వ భాగం, ప్రాపయేత్ =
పొందించుగాక, పాపమ్ అంతమ్ = పాపములకు అంతమును.
తాత్పర్యము: పాదపద్మ సేవ
కొరకు వంగిన దేవతా సమూహము యొక్క ప్రకాశవంతమైన కిరీటములలో పొదగబడిన నానా రకాల
రత్నముల కాంతులతో చిత్రితమై ఏది ప్రకాశించుచున్నదో; పచ్చరాయి,
గొప్ప కూర్మము యొక్క సౌందర్యాన్ని హరించే కాంతి గలది, శుభములను
ప్రసాదించునది అయిన విష్ణువు యొక్క ఈ పాదముల పూర్వ భాగం, వంగి
నమస్కరించిన వారికి, మా పాపములకు అంతమును పొందించుగాక.
విశేషములు: ఈ శ్లోకంలో
విష్ణువు యొక్క పాదాల ముందు భాగం (ప్రపదయుగం) వర్ణించబడింది. దేవతలు
నమస్కరించినప్పుడు వారి కిరీటాలలోని రత్నాల కాంతులు ఆ పాదాలపై పడి చిత్ర
విచిత్రంగా ప్రకాశిస్తాయని, ఆ పాదాలు పాప నాశకాలని, శుభ
ప్రదాయకాలని పేర్కొనబడింది.
18. శ్రీమత్యౌ చారువృత్తే కరపరిమిలనానన్దహృష్టే రమాయాః
శ్లోకపాఠం: శ్రీమత్యౌ
చారువృత్తే కరపరిమిలనానన్దహృష్టే రమాయాః సౌన్దర్యాఢ్యేన్ద్రనీలోపలరచితమహాదణ్డయోః
కాన్తిచోరే ; సూరీన్ద్రైః స్తూయమానే సురకులసుఖదే సూదితారాతిసఙ్ఘే జఙ్ఘే నారాయణీయే ముహురపి జయతామస్మదంహో హరన్త్యౌ . 18
.
పదవిభాగము: శ్రీమత్యౌ,
చారువృత్తే, కరపరిమిలనానందహృష్టే (కర + పరిమిలన + ఆనంద + హృష్టే),
రమాయాః, సౌందర్యాఢ్యేంద్రనీలోపలరచితమహాదండయోః (సౌందర్య + ఆఢ్య +
ఇంద్రనీల + ఉపల + రచిత + మహా + దండయోః), కాంతిచోరే, సూరీంద్రైః,
స్తూయమానే, సురకులసుఖదే (సుర + కుల + సుఖదే), సూదితారాతిసఙ్ఘే
(సూదిత + అరాతి + సంఘే), జంఘే, నారాయణీయే, ముహురపి (ముహుః + అపి), జయతామస్మదంహో
(జయతాం + అస్మత్ + అంహః), హరన్త్యౌ.
అన్వయము: శ్రీమత్యౌ,
చారువృత్తే, రమాయాః కరపరిమిలనానందహృష్టే, సౌందర్యాఢ్యేంద్రనీలోపలరచితమహాదండయోః
కాంతిచోరే, సూరీంద్రైః స్తూయమానే, సురకులసుఖదే,
సూదితారాతిసఙ్ఘే నారాయణీయే జంఘే అస్మత్ అంహః హరన్త్యౌ ముహురపి జయతామ్.
ప్రతి పదార్థము: శ్రీమత్యౌ =
శోభతో కూడినవి, చారువృత్తే = అందమైన ఆకారం కలవి (లేదా చక్కగా తిరిగినవి),
రమాయాః = లక్ష్మీదేవి యొక్క, కరపరిమిలనానందహృష్టే = చేతితో తాకబడిన ఆనందంతో సంతోషించినవి,
సౌందర్యాఢ్యేంద్రనీలోపలరచితమహాదండయోః = సౌందర్యంతో నిండిన ఇంద్రనీలమణులతో
చేయబడిన గొప్ప దండాల యొక్క, కాంతిచోరే = కాంతిని దొంగిలించునవి (అతిశయించునవి), సూరీంద్రైః =
గొప్ప జ్ఞానులచే, స్తూయమానే = స్తుతింపబడుచున్నవి, సురకులసుఖదే =
దేవతా సమూహమునకు సుఖమును ప్రసాదించునవి, సూదితారాతిసఙ్ఘే = శత్రు సమూహమును సంహరించినవి
అయిన, నారాయణీయే = నారాయణునికి సంబంధించిన, జంఘే = తొడలు (పిక్కలు), అస్మత్ = మా
యొక్క, అంహః = పాపమును, హరన్త్యౌ = హరించునవియై, ముహురపి =
మాటిమాటికి, జయతామ్ = జయించుగాక.
తాత్పర్యము: శోభతో కూడినవి,
అందమైన ఆకారం కలవి, లక్ష్మీదేవి యొక్క చేతితో తాకబడిన ఆనందంతో సంతోషించినవి,
సౌందర్యంతో నిండిన ఇంద్రనీలమణులతో చేయబడిన గొప్ప దండాల యొక్క కాంతిని
అతిశయించునవి, గొప్ప జ్ఞానులచే స్తుతింపబడుచున్నవి, దేవతా
సమూహమునకు సుఖమును ప్రసాదించునవి, శత్రు సమూహమును సంహరించినవి అయిన నారాయణునికి సంబంధించిన
పిక్కలు మా పాపమును హరించునవియై మాటిమాటికి జయించుగాక.
విశేషములు: ఈ శ్లోకంలో
విష్ణువు యొక్క జంఘలు (పిక్కలు) వర్ణించబడ్డాయి. అవి లక్ష్మీదేవికి ప్రియమైనవని, ఇంద్రనీలమణుల
కాంతిని మించి ప్రకాశిస్తాయని, జ్ఞానులచే స్తుతింపబడతాయని, శత్రు
సంహారకాలని, పాపహారకాలని పేర్కొనబడింది.
19. సంయక్ సాహ్యం విధాతుం సమమివ సతతం జఙ్ఘయోః ఖిన్నయోర్యే
శ్లోకపాఠం: సంయక్ సాహ్యం
విధాతుం సమమివ సతతం జఙ్ఘయోః ఖిన్నయోర్యే భారీభూతోరుదణ్డద్వయభరణకృతోత్తమ్భభావం
భజేతే ; చిత్తాదర్శం నిధాతుం మహితమివ సతాం తే సముద్గాయమానే వృత్తాకారే విధత్తాం హృది ముదమజితస్యానిశం జానునీ నః .
19 .
పదవిభాగము: సంయక్, సాహ్యం,
విధాతుం, సమమివ (సమం + ఇవ), సతతం, జంఘయోః, ఖిన్నయోర్ये (ఖిన్నయోః + యే),
భారీభూతోరుదండద్వయభరణకృతోత్తంభభావం (భారీభూత + ఉరు + దండ + ద్వయ + భరణ + కృత +
ఉత్తంభ + భావం), భజేతే, చిత్తాదర్శం, నిధాతుం, మహితమివ (మహితం
+ ఇవ), సతాం, తే, సముద్గాయమానే, వృత్తాకారే, విధత్తాం,
హృది, ముదమజితస్యానిశం (ముదం + అజితస్య + అనిశం), జానునీ,
నః.
అన్వయము: యే ఖిన్నయోః
జంఘయోః సంయక్ సాహ్యం విధాతుం సమమివ సతతం భారీభూతోరుదండద్వయభరణకృతోత్తంభభావం భజేతే;
మహితమివ సతాం చిత్తాదర్శం నిధాతుం సముద్గాయమానే, వృత్తాకారే తే
అజితస్య జానునీ నః హృది అనిశం ముదం విధత్తామ్.
ప్రతి పదార్థము: యే = ఏ
మోకాళ్ళు, ఖిన్నయోః = అలసిన, జంఘయోః = పిక్కలకు, సంయక్ = చక్కగా,
సాహ్యం = సహాయమును, విధాతుం = చేయుటకు, సమం ఇవ = సమముగా వలె, సతతం =
ఎల్లప్పుడూ, భారీభూత = బరువుగా మారిన, ఉరుదండద్వయభరణకృతోత్తంభభావం
= రెండు తొడల బరువును మోయుటకు ఆధారము వలె, భజేతే = ఉన్నాయో, చిత్తాదర్శం =
మనస్సునకు అద్దమును, నిధాతుం = ఉంచుటకు, మహితం ఇవ = గొప్పదాని వలె, సతాం = సజ్జనుల
యొక్క, తే = ఆ, సముద్గాయమానే = ఉబికినవిగా కనిపించే, వృత్తాకారే =
గుండ్రని ఆకారం కలవి అయిన, అజితస్య = అజితుడైన విష్ణువు యొక్క, జానునీ = రెండు
మోకాళ్ళు, నః = మా, హృది = హృదయమున, అనిశం = నిరంతరము, ముదం =
ఆనందాన్ని, విధత్తామ్ = కలిగించుగాక.
తాత్పర్యము: అలసిన పిక్కలకు
చక్కగా సహాయము చేయుటకు సమముగా వలె ఎల్లప్పుడూ బరువుగా మారిన రెండు తొడల బరువును
మోయుటకు ఆధారము వలె ఏ మోకాళ్ళు ఉన్నాయో; మనస్సునకు అద్దమును ఉంచుటకు గొప్పదాని వలె,
సజ్జనుల యొక్క ఆ ఉబికినవిగా కనిపించే, గుండ్రని ఆకారం కలవి అయిన అజితుడైన విష్ణువు
యొక్క రెండు మోకాళ్ళు మా హృదయమున నిరంతరము ఆనందాన్ని కలిగించుగాక.
విశేషములు: ఈ శ్లోకంలో
విష్ణువు యొక్క జానునీ (మోకాళ్ళు) వర్ణించబడ్డాయి. అవి తొడల బరువును మోసి, పిక్కలకు
ఆసరాగా ఉంటాయని, గుండ్రని ఆకారంలో ఉంటాయని, సజ్జనుల
మనస్సులో ఆనందాన్ని కలిగిస్తాయని పేర్కొనబడింది.
20. దేవో భీతిం విధాతుః సపది విదధతౌ కైటభాఖ్యం మధుం చా-
శ్లోకపాఠం: దేవో భీతిం
విధాతుః సపది విదధతౌ కైటభాఖ్యం మధుం చా- ప్యారోప్యారూఢగర్వావధిజలధి
యయోరాదిదైత్యౌ జఘాన ; వృత్తావన్యోన్యతుల్యౌ చతురముపచయం బిభ్రతావభ్రనీలా- వూరూ చారూ హరేస్తౌ ముదమతిశయినీం మానసే నో విధత్తామ్ .20.
పదవిభాగము: దేవో, భీతిం, విధాతుః,
సపది, విదధతౌ, కైటభాఖ్యం (కైటభ + ఆఖ్యం), మధుం, చ, అపి, ఆరోప్యారూఢగర్వావధిజలధి
(ఆరోప్య + ఆరూఢ + గర్వౌ + అధి + జలధి), యయోః, ఆదిదైత్యౌ, జఘాన, వృత్తావన్యోన్యతుల్యౌ
(వృత్తౌ + అన్యోన్య + తుల్యౌ), చతురముపచయం (చతురం + ఉపచయం), బిభ్రతావభ్రనీలావూరు
(బిభ్రతౌ + అభ్ర + నీలౌ + ఊరూ), చారూ, హరేస్తౌ (హరేః + తౌ), ముదమతిశయినీం
(ముదం + అతిశయినీం), మానసే, నో, విధత్తామ్.
అన్వయము: దేవః విధాతుః
భీతిం విదధతౌ, యయోః కైటభాఖ్యం మధుం చ అపి అధిజలధి ఆరూఢగర్వౌ ఆదిదైత్యౌ
ఆరోప్య జఘాన; అన్యోన్యతుల్యౌ, చతురం ఉపచయం బిభ్రతౌ, అభ్రనీలౌ,
చారూ తౌ హరేః ఊరూ నః మానసే అతిశయినీం ముదం విధత్తామ్.
ప్రతి పదార్థము: దేవః = దేవుడైన
విష్ణువు, భీతిం = భయాన్ని, విధాతుః = బ్రహ్మకు, సపది = వెంటనే,
విదధతౌ = కలిగించిన, యయోః = ఏ తొడలపై, కైటభాఖ్యం = కైటభుడు అనే పేరు గల, మధుం చ అపి =
మధువును కూడా, అధిజలధి = సముద్రము నందు, ఆరూఢగర్వౌ =
పెరిగిన గర్వము కల, ఆదిదైత్యౌ = ఆ ఇద్దరు దైత్యులను, ఆరోప్య = ఉంచి,
జఘాన = సంహరించెనో, వృత్తౌ = గుండ్రనివి, అన్యోన్యతుల్యౌ
= ఒకదానికొకటి సమానమైనవి, చతురం = అందమైన, ఉపచయం = వృద్ధిని, బిభ్రతౌ =
ధరించినవి, అభ్రనీలౌ = మేఘం వలె నీలమైనవి, చారూ =
సుందరమైనవి అయిన, హరేః = విష్ణువు యొక్క, తౌ = ఆ రెండు,
ఊరూ = తొడలు, నః = మా, మానసే = మనస్సున, అతిశయినీం = అధికమైన, ముదం =
ఆనందాన్ని, విధత్తామ్ = కలిగించుగాక.
తాత్పర్యము: దేవుడైన
విష్ణువు బ్రహ్మకు వెంటనే భయాన్ని కలిగించిన, ఏ తొడలపై
కైటభుడు, మధువు అనే ఇద్దరు ఆది దైత్యులను, సముద్రంలో
పెరిగిన గర్వము కలవారై ఉంచి సంహరించెనో; గుండ్రనివి, ఒకదానికొకటి
సమానమైనవి, అందమైన వృద్ధిని ధరించినవి, మేఘం వలె
నీలమైనవి, సుందరమైనవి అయిన విష్ణువు యొక్క ఆ రెండు తొడలు మా మనస్సున
అధికమైన ఆనందాన్ని కలిగించుగాక.
విశేషములు: ఈ శ్లోకంలో
విష్ణువు యొక్క తొడలు (ఊరూ) వర్ణించబడ్డాయి. బ్రహ్మకు భయాన్ని కలిగించిన మధుకైటభులు ఈ తొడలపైనే
సంహరించబడ్డారని చెప్పబడింది. తొడల సౌందర్యం,
వాటి బలం, నీల వర్ణం ఇందులో ప్రస్తావించబడ్డాయి, ఇవి భక్తులకు
ఆనందాన్ని కలిగిస్తాయని పేర్కొనబడింది.
21. పీతేన ద్యోతతే యచ్చతురపరిహితేనామ్బరేణాత్యుదారం
శ్లోకపాఠం: పీతేన ద్యోతతే
యచ్చతురపరిహితేనామ్బరేణాత్యుదారం జాతాలఙ్కారయోగం
జలమివ జలధేర్బాడవాగ్నిప్రభాభిః ; ఏతత్పాతిత్యదాన్నో జఘనమతిఘనాదేనసో మాననీయం సాతత్యేనైవ చేతోవిషయమవతరత్పాతు పీతామ్బరస్య . 21 .
పదవిభాగము: పీతేన, ద్యోతతే,
యత్, చతురపరిహితేనామ్బరేణాత్యుదారం (చతుర + పరిహితేన + అంబరేణ +
అత్యుదారం), జాతాలంకారయోగం (జాత + అలంకార + యోగం), జలమివ (జలం +
ఇవ), జలధేర్బాడవాగ్నిప్రభాభిః (జలధేః + బాడవాగ్ని + ప్రభాభిః), ఏతత్, పాతిత్యదాన్నో
(పాతిత్య + దాతః + నః), జఘనమతిఘనాదేనసో (జఘనం + అతిఘనాత్ + ఏనసః), మాననీయం,
సాతత్యేనైవ (సాతత్యేన + ఏవ), చేతోవిషయమవతరత్పాతు (చేతః + విషయం + అవతరత్ + పాతు),
పీతాంబరస్య.
అన్వయము: పీతేన
చతురపరిహితేన అంబరేణ అత్యుదారం, జలధేః బాడవాగ్నిప్రభాభిః జలం ఇవ జాతాలంకారయోగం యత్ ద్యోతతే;
మాననీయం ఏతత్ పీతాంబరస్య జఘనం నః అతిఘనాత్ పాతిత్యదాతః ఏనసః సాతత్యేన ఏవ
చేతోవిషయం అవతరత్ పాతు.
ప్రతి పదార్థము: పీతేన = పచ్చని,
చతురపరిహితేన = చక్కగా ధరించబడిన, అంబరేణ = వస్త్రముచే, అత్యుదారం =
మిక్కిలి గొప్పదిగా, జలధేః = సముద్రము యొక్క, బాడవాగ్నిప్రభాభిః
= బాడబాగ్ని (సముద్రంలో ఉండే అగ్ని) యొక్క కాంతులతో, జలం ఇవ = నీటి
వలె, జాతాలంకారయోగం = అలంకారముతో కూడినదిగా, యత్ = ఏ,
ద్యోతతే = ప్రకాశించుచున్నదో, మాననీయం = గౌరవింపదగిన, ఏతత్ = ఈ,
పీతాంబరస్య = పీతాంబరం ధరించిన విష్ణువు యొక్క, జఘనం = పిరుదుల
ప్రదేశము, నః = మాకు, అతిఘనాత్ = మిక్కిలి గొప్పదైన, పాతిత్యదాతః =
పతనమును కలిగించునట్టి, ఏనసః = పాపము నుండి, సాతత్యేన ఏవ =
నిరంతరము, చేతోవిషయం = మనస్సు యొక్క విషయముగా, అవతరత్ =
ప్రవేశించుచు, పాతు = రక్షించుగాక.
తాత్పర్యము: పచ్చని,
చక్కగా ధరించబడిన వస్త్రముచే మిక్కిలి గొప్పదిగా, సముద్రము యొక్క
బాడబాగ్ని కాంతులతో నీటి వలె అలంకారముతో కూడినదిగా ఏది ప్రకాశించుచున్నదో; గౌరవింపదగిన ఆ
పీతాంబరం ధరించిన విష్ణువు యొక్క పిరుదుల ప్రదేశము, మాకు మిక్కిలి
గొప్పదైన పతనమును కలిగించునట్టి పాపము నుండి నిరంతరము మనస్సు యొక్క విషయముగా
ప్రవేశించుచు రక్షించుగాక.
విశేషములు: ఈ శ్లోకంలో
విష్ణువు యొక్క జఘనం (పిరుదుల ప్రదేశం) మరియు దానిపై ధరించిన పీతాంబరం వర్ణించబడ్డాయి. పీతాంబరం
బాడబాగ్ని కాంతిని పోలి ఉందని, ఈ భాగం పాప నాశకమని, నిరంతరం
మనస్సులో నిలిచి ఉండటం ద్వారా రక్షిస్తుందని పేర్కొనబడింది.
22. యస్యా దామ్నా త్రిధామ్నో జఘనకలితయా భ్రాజతే’ఙ్గం యథాబ్ధే-
శ్లోకపాఠం: యస్యా దామ్నా
త్రిధామ్నో జఘనకలితయా భ్రాజతే’ఙ్గం యథాబ్ధే- ర్మధ్యస్థో
మన్దరాద్రిర్భుజగపతిమహాభోగసన్నద్ధమధ్యః ; కాఞ్చీ సా కాఞ్చనాభా మణివరకిరణైరుల్లసద్భిః
ప్రదీప్తా కల్యాం కల్యాణదాత్రీ మమ మతిమనిశం కంరరూపా కరోతు .22.
పదవిభాగము: యస్యా, దామ్నా,
త్రిధామ్నః, జఘనకలితయా, భ్రాజతే’ంగం (భ్రాజతే + అంగం), యథా, అబ్ధేః,
మధ్యస్థో (మధ్యస్థః), మందరాద్రిర్భుజగపతిమహాభోగసన్నద్ధమధ్యః (మందర + అద్రిః +
భుజగ + పతి + మహా + భోగ + సన్నద్ధ + మధ్యః), కాంచీ, సా, కాంచనాభా
(కాంచన + ఆభా), మణివరకిరణైరుల్లసద్భిః (మణివర + కిరణైః + ఉల్లసద్భిః),
ప్రదీప్తా, కల్యాం, కల్యాణదాత్రీం, మమ, మతిమనిశం (మతిం + అనిశం), కంరరూపా,
కరోతు.
అన్వయము: యస్యా దామ్నా
త్రిధామ్నః జఘనకలితయా అంగం అబ్ధేః మధ్యస్థః భుజగపతిమహాభోగసన్నద్ధమధ్యః మందరాద్రిః
యథా భ్రాజతే; కాంచనాభా, మణివరకిరణైరుల్లసద్భిః ప్రదీప్తా సా కాంచీ కల్యాణదాత్రీ,
కంరరూపా సతీ మమ మతిం అనిశం కల్యాం కరోతు.
ప్రతి పదార్థము: యస్యా = ఏ
మొలత్రాడు యొక్క, దామ్నా = దారముచే, త్రిధామ్నః = త్రిలోకేశ్వరుడైన విష్ణువు యొక్క,
జఘనకలితయా = పిరుదుల యందు ధరించబడినది, అంగం = శరీరము,
అబ్ధేః = సముద్రము యొక్క, మధ్యస్థః = మధ్యలో ఉన్న, భుజగపతిమహాభోగసన్నద్ధమధ్యః
= సర్పరాజైన వాసుకి యొక్క గొప్ప శరీరముచే బంధింపబడిన మధ్య భాగం కల, మందరాద్రిః =
మందర పర్వతము, యథా = వలె, భ్రాజతే = ప్రకాశించుచున్నదో; కాంచీ =
మొలత్రాడు, సా = ఆ, కాంచనాభా = బంగారు కాంతి గలది, మణివరకిరణైరుల్లసద్భిః
= శ్రేష్ఠమైన మణుల కిరణములతో ప్రకాశించుచున్నది, ప్రదీప్తా =
తేజస్సుతో వెలుగుతున్నది, కల్యాణదాత్రీ = శుభములను ప్రసాదించునది, కంరరూపా =
చక్కని రూపము కలది అయిన, మమ = నా, మతిం = బుద్ధిని, అనిశం = నిరంతరము, కల్యాం =
శుభకరమైనదిగా, కరోతు = చేయుగాక.
తాత్పర్యము: ఏ మొలత్రాడు
యొక్క దారముచే త్రిలోకేశ్వరుడైన విష్ణువు యొక్క పిరుదుల యందు ధరించబడిన శరీరము,
సముద్రము యొక్క మధ్యలో ఉన్న సర్పరాజైన వాసుకి యొక్క గొప్ప శరీరముచే బంధింపబడిన
మధ్య భాగం కల మందర పర్వతము వలె ప్రకాశించుచున్నదో; బంగారు కాంతి
గలది, శ్రేష్ఠమైన మణుల కిరణములతో ప్రకాశించుచున్నది, తేజస్సుతో
వెలుగుతున్నది, శుభములను ప్రసాదించునది, చక్కని రూపము
కలది అయిన ఆ కాంచీ (మొలత్రాడు) నా బుద్ధిని నిరంతరము శుభకరమైనదిగా చేయుగాక.
విశేషములు: ఈ శ్లోకంలో
విష్ణువు యొక్క మొలత్రాడు (కాంచీ) వర్ణించబడింది. అది మందర పర్వతానికి వాసుకి తాడుగా ఉన్నట్లుగా, విష్ణువు
శరీరానికి శోభనిస్తుందని పోల్చబడింది. ఇది మణి
కాంతులతో ప్రకాశిస్తూ, శుభాలను ప్రసాదిస్తుందని, భక్తులకు
శుభకరమైన బుద్ధినిస్తుందని పేర్కొనబడింది.
23. ఉన్నంరం కంరముచ్చైరుపచితముదభూద్యత్ర పత్రైర్విచిత్రైః
శ్లోకపాఠం: ఉన్నంరం
కంరముచ్చైరుపచితముదభూద్యత్ర పత్రైర్విచిత్రైః పూర్వం
గీర్వాణపూజ్యం కమలజమధుపస్యాస్పదం తత్పయోజమ్ ; యస్మిన్నీలాశ్మనీలైస్తరలరుచిజలైః
పూరితే కేలిబుద్ధ్యా నాలీకాక్షస్య నాభీసరసి వసతు నశ్చిత్తహంసశ్చిరాయ
. 23 .
పదవిభాగము: ఉన్నమ్రం,
కమ్రముచ్చైరుపచితముదభూద్యత్ర (కమ్రం + ఉచ్చైః + ఉపచితం + ఉదభూత్ + యత్ర),
పత్రైర్విచిత్రైః (పత్రైః + విచిత్రైః), పూర్వం,
గీర్వాణపూజ్యం (గీర్వాణ + పూజ్యం), కమలజమధుపస్యాస్పదం (కమలజ + మధుపస్య + ఆస్పదం),
తత్, పయోజమ్, యస్మిన్, నీలాశ్మనీలైస్తరలరుచిజలైః (నీల + అశ్మ + నీలైః + తరల + రుచి
+ జలైః), పూరితే, కేలిబుద్ధ్యా, నాలీకాక్షస్య, నాభీసరసి,
వసతు, నశ్చిత్తహంసశ్చిరాయ (నః + చిత్త + హంసః + చిరాయ).
అన్వయము: యత్ర ఉన్నమ్రం,
ఉచ్చైః కమ్రం, విచిత్రైః పత్రైః ఉపచితం తత్ పయోజం పూర్వం గీర్వాణపూజ్యం,
కమలజమధుపస్య ఆస్పదం ఉదభూత్; యస్మిన్ నీలాశ్మనీలైః తరలరుచిజలైః పూరితే నాలీకాక్షస్య
నాభీసరసి నః చిత్తహంసః కేలిబుద్ధ్యా చిరాయ వసతు.
ప్రతి పదార్థము: యత్ర = ఎక్కడ,
ఉన్నమ్రం = పైకి లేచిన, ఉచ్చైః = ఎత్తైన, కమ్రం = సుందరమైన, విచిత్రైః =
విచిత్రమైన, పత్రైః = పత్రములతో, ఉపచితం =
నిండిన, తత్ = ఆ, పయోజం = పద్మము, పూర్వం = పూర్వము, గీర్వాణపూజ్యం
= దేవతలచే పూజింపబడినది, కమలజమధుపస్య = బ్రహ్మ అనే తుమ్మెదకు, ఆస్పదం =
నివాసస్థానము, ఉదభూత్ = పుట్టెనో; యస్మిన్ = ఏ నాభీసరస్సులో, నీలాశ్మనీలైః =
నీలమణుల వలె నీలవర్ణము గల, తరలరుచిజలైః = కదలుచున్న కాంతివంతమైన జలములతో, పూరితే =
నింపబడిన, నాలీకాక్షస్య = పద్మాక్షుడైన విష్ణువు యొక్క, నాభీసరసి =
నాభి అనే సరస్సులో, నః = మా, చిత్తహంసః = మనస్సనే హంస, కేలిబుద్ధ్యా =
క్రీడా బుద్ధితో, చిరాయ = చిరకాలం, వసతు = నివసించుగాక.
తాత్పర్యము: ఎక్కడ పైకి
లేచిన, ఎత్తైన, సుందరమైన, విచిత్రమైన పత్రములతో నిండిన ఆ పద్మము పూర్వము దేవతలచే
పూజింపబడినది, బ్రహ్మ అనే తుమ్మెదకు నివాసస్థానముగా పుట్టెనో; ఏ నాభీసరస్సులో
నీలమణుల వలె నీలవర్ణము గల, కదలుచున్న కాంతివంతమైన జలములతో నింపబడిందో, పద్మాక్షుడైన
విష్ణువు యొక్క నాభి అనే సరస్సులో మా మనస్సనే హంస క్రీడా బుద్ధితో చిరకాలం
నివసించుగాక.
విశేషములు: ఈ శ్లోకంలో
విష్ణువు యొక్క నాభి పద్మం వర్ణించబడింది. ఆ నాభి పద్మం నుండి బ్రహ్మ పుట్టాడని, అది దేవతలచే
పూజింపబడుతుందని చెప్పబడింది. భక్తుల మనస్సు
ఆ నాభి సరస్సులో నివసించాలని కోరబడింది.
24. పాతాలం యస్య నాలం వలయమపి దిశాం పత్రపఙ్క్త్తీర్నగేన్ద్రా-
శ్లోకపాఠం: పాతాలం యస్య
నాలం వలయమపి దిశాం పత్రపఙ్క్త్తీర్నగేన్ద్రా- న్విద్వాంసః
కేసరాలీర్విదురిహ విపులాం కర్ణికాం స్వర్ణశైలమ్ ; భూయాద్గాయత్స్వయమ్భూమధుకరభవనం
భూమయం కామదం నో నాలీకం నాభిపద్మాకరభవమురు తన్నాగశయ్యస్య శౌరేః .
24 .
పదవిభాగము: పాతాలం,
యస్య, నాలం, వలయమపి (వలయం + అపి), దిశాం, పత్రపంక్తీర్నగేంద్రాన్
(పత్రపంక్తీః + నగేంద్రాన్), విద్వాంసః, కేసరాలీర్విదురిహ (కేసరాలీః + విదుః + ఇహ), విపులాం,
కర్ణికాం, స్వర్ణశైలమ్, భూయాద్గాయత్స్వయంభూమధుకరభవనం (భూయాత్ + గాయత్ +
స్వయంభూ + మధుకర + భవనం), భూమయం, కామదం, నో, నాలీకం, నాభిపద్మాకరభవమురు (నాభి + పద్మ + ఆకర + భవం + ఉరు),
తత్, నాగశయ్యస్య, శౌరేః.
అన్వయము: విద్వాంసః ఇహ
యస్య నాలం పాతాలం, దిశాం వలయం అపి, నగేంద్రాన్ పత్రపంక్తీః, కేసరాలీః,
విపులాం కర్ణికాం స్వర్ణశైలం విదుః; గాయత్స్వయంభూమధుకరభవనం, భూమయం, కామదం తత్
నాగశయ్యస్య శౌరేః నాభిపద్మాకరభవం ఉరు నాలీకం నః భూయాత్.
ప్రతి పదార్థము: విద్వాంసః =
పండితులు, ఇహ = ఈ లోకంలో, యస్య = ఏ నాభిపద్మం యొక్క, నాలం = తొడిమను,
పాతాలం = పాతాళ లోకముగాను, దిశాం = దిక్కులను, వలయం అపి = ఆవరణముగాను, నగేంద్రాన్ =
గొప్ప పర్వతాలను, పత్రపంక్తీః = దళముల సమూహముగాను, కేసరాలీః =
కేసర సమూహముగాను, విదుః = తెలియుదురో, విపులాం =
విశాలమైన, కర్ణికాం = పద్మ మధ్యమును (కర్ణికను), స్వర్ణశైలమ్ =
మేరు పర్వతముగా (సువర్ణ పర్వతముగా) విదుః = తెలియుదురో; గాయత్స్వయంభూమధుకరభవనం
= గానము చేయుచున్న బ్రహ్మ అనే తుమ్మెదకు నివాసస్థానమైన, భూమయం =
భూమండలం స్వరూపమైన, కామదం = కోరికలను ప్రసాదించునట్టి, తత్ = ఆ,
నాగశయ్యస్య = ఆదిశేషునిపై శయనించిన, శౌరేః = విష్ణువు యొక్క, నాభిపద్మాకరభవం
= నాభిపద్మము నుండి పుట్టిన, ఉరు = గొప్ప, నాలీకం = పద్మము, నః = మాకు,
భూయాత్ = అగుగాక (ప్రసాదించుగాక).
తాత్పర్యము: పండితులు ఏ
నాభిపద్మం యొక్క తొడిమను పాతాళ లోకముగా, దిక్కులను ఆవరణముగా, గొప్ప
పర్వతాలను దళముల సమూహముగా, కేసర సమూహముగా, విశాలమైన కర్ణికను మేరు పర్వతముగా భావిస్తారో;
గానము చేయుచున్న బ్రహ్మ అనే తుమ్మెదకు నివాసస్థానమైన, భూమండలం
స్వరూపమైన, కోరికలను ప్రసాదించునట్టి, ఆదిశేషునిపై
శయనించిన విష్ణువు యొక్క నాభిపద్మము నుండి పుట్టిన ఆ గొప్ప పద్మము మాకు శుభములను
ప్రసాదించుగాక.
విశేషములు: ఈ శ్లోకంలో
విష్ణువు యొక్క నాభి పద్మం విశ్వ
స్వరూపంగా వర్ణించబడింది. దాని తొడిమ
పాతాళంగా, దళాలు పర్వతాలుగా, కర్ణిక మేరువుగా పోల్చబడ్డాయి. ఇది బ్రహ్మ నివాస స్థానమని, భూమి స్వరూపమని,
కోరికలను ప్రసాదిస్తుందని పేర్కొనబడింది.
25. ఆదౌ కల్పస్య యస్మాత్ప్రభవతి వితతం విశ్వమేతద్వికల్పైః
శ్లోకపాఠం: ఆదౌ కల్పస్య
యస్మాత్ప్రభవతి వితతం విశ్వమేతద్వికల్పైః కల్పాన్తే యస్య
చాన్తః ప్రవిశతి సకలం స్థావరం జఙ్గమం చ ; అత్యన్తాచిన్త్యమూర్తేశ్చిరతరమజితస్యాన్తరిక్షస్వరూపే తస్మిన్నస్మాకమన్తఃకరణమతిముదా క్రీడతాత్క్రోడభాగే .
పదవిభాగము: ఆదౌ, కల్పస్య,
యస్మాత్, ప్రభవతి, వితతం, విశ్వమ్, ఏతత్, వికల్పైః, కల్పాన్తే, యస్య, చ, అంతః, ప్రవిశతి, సకలం, స్థావరం, జఙ్గమం, చ, అత్యన్తాచిన్త్యమూర్తేః (అత్యంత + అచింత్య + మూర్తేః),
చిరతరమ్, అజితస్య, అంతరిక్షస్వరూపే (అంతరిక్ష + స్వరూపే), తస్మిన్,
అస్మాకమ్, అంతఃకరణమ్, అతిముదా, క్రీడతాత్, క్రోడభాగే.
అన్వయము: కల్పస్య ఆదౌ
యస్మాత్ ఏతత్ వితతం విశ్వం వికల్పైః ప్రభవతి, కల్పాన్తే చ
యస్య అంతః సకలం స్థావరం జఙ్గమం చ ప్రవిశతి, అత్యన్తాచిన్త్యమూర్తేః
చిరతరం అజితస్య అంతరిక్షస్వరూపే తస్మిన్ క్రోడభాగే అస్మాకం అంతఃకరణం అతిముదా
క్రీడతాత్.
ప్రతి పదార్థము: కల్పస్య =
సృష్టి కాలం యొక్క, ఆదౌ = ప్రారంభంలో, యస్మాత్ = ఎవరి నుండి అయితే, ఏతత్ = ఈ,
వితతం = విస్తరించిన, విశ్వమ్ = ప్రపంచం, వికల్పైః = అనేక భేదాలతో, ప్రభవతి =
ఉద్భవిస్తుందో, కల్పాన్తే = కల్పం చివరలో, చ = మరియు,
యస్య = ఎవరి యొక్క, అంతః = లోపల, సకలం = సమస్తమైన, స్థావరం =
స్థిరమైన (పర్వతాలు, వృక్షాలు వంటివి), జఙ్గమం = చలించేవి (ప్రాణులు వంటివి), చ = మరియు,
ప్రవిశతి = లీనమవుతుందో, అత్యన్తాచిన్త్యమూర్తేః = అత్యంత అచింత్యమైన స్వరూపం కలవాడు,
చిరతరమ్ = శాశ్వతుడు, అజితస్య = ఎవరిచేతను జయింపబడనివాడు, అంతరిక్షస్వరూపే
= ఆకాశ రూపంలో ఉన్న, తస్మిన్ = ఆ పరమాత్మ యొక్క, క్రోడభాగే =
వక్షస్థలమందు, అస్మాకం = మా యొక్క, అంతఃకరణం =
అంతరాత్మ, అతిముదా = మిక్కిలి సంతోషంతో, క్రీడతాత్ =
క్రీడించుగాక.
తాత్పర్యము: సృష్టి
ప్రారంభంలో ఈ విశాల విశ్వం అనేక భేదాలతో ఎవరి నుండి ఉద్భవిస్తుందో, ప్రళయ కాలంలో
సమస్త స్థావర జంగమ లోకం ఎవరిలో లీనమవుతుందో, అత్యంత
అచింత్యమైన మూర్తి కలవాడు, శాశ్వతుడు, అజేయుడు, ఆకాశ స్వరూపుడు అయిన ఆ పరమాత్మ యొక్క వక్షస్థలమందు మా
అంతరాత్మ అత్యంత ఆనందంతో క్రీడించుగాక!
విశేషములు: ఈ శ్లోకం
విష్ణువు యొక్క పరమాత్మ స్వరూపాన్ని, విశ్వానికి
అతడే మూలం మరియు లయకారకుడు అని తెలియజేస్తుంది. ఆయన అచింత్యమైన, అజేయుడైన ఆకాశ స్వరూపుడిగా వర్ణించబడ్డాడు. భక్తుని అంతఃకరణం ఆయన వక్షస్థలంలో ఆనందంతో లీనం కావాలని
కోరడం భక్తి పారవశ్యాన్ని సూచిస్తుంది.
26. కాన్త్యమ్భఃపూరపూర్ణే లసదసితవలీభఙ్గభాస్వత్తరఙ్గే
శ్లోకపాఠం: కాన్త్యమ్భఃపూరపూర్ణే
లసదసితవలీభఙ్గభాస్వత్తరఙ్గే గమ్భీరాకారనాభీచతురతరమహావర్తశోభిన్యుదారే
; క్రీడత్వానద్ధహేమోదరనహనమహోబాడబాగ్నిప్రభాఢ్యే కామం
దామోదరీయోదరసలిలనిధౌ చిత్తమత్స్యశ్చిరం నః .
పదవిభాగము: కాన్త్యమ్భఃపూరపూర్ణే
(కాంతి + అంభః + పూర + పూర్ణే), లసదసితవలీభఙ్గభాస్వత్తరఙ్గే (లసత్ + అసిత + వలీ + భఙ్గ +
భాస్వత్ + తరఙ్గే), గమ్భీరాకారనాభీచతురతరమహావర్తశోభిని (గమ్భీర + ఆకార + నాభీ +
చతురతర + మహా + ఆవర్త + శోభిని), ఉదారే, క్రీడత్వానద్ధహేమోదరనహనమహోబాడబాగ్నిప్రభాఢ్యే (క్రీడత్ +
ఆనద్ధ + హేమ + ఉదర + నహన + మహః + బాడబాగ్ని + ప్రభా + ఆఢ్యే), కామమ్, దామోదరీయోదరసలిలనిధౌ
(దామోదరీయ + ఉదర + సలిల + నిధౌ), చిత్తమత్స్యః (చిత్త + మత్స్యః), చిరం, నః.
అన్వయము: కాన్త్యమ్భఃపూరపూర్ణే,
లసదసితవలీభఙ్గభాస్వత్తరఙ్గే, గమ్భీరాకారనాభీచతురతరమహావర్తశోభిని, ఉదారే, క్రీడత్వానద్ధహేమోదరనహనమహోబాడబాగ్నిప్రభాఢ్యే
దామోదరీయోదరసలిలనిధౌ నః చిత్తమత్స్యః కామం చిరం క్రీడతాత్.
ప్రతి పదార్థము: కాన్త్యమ్భఃపూరపూర్ణే
= కాంతి అనే జలపూరముతో నిండినది, లసదసితవలీభఙ్గభాస్వత్తరఙ్గే = ప్రకాశించుచున్న నల్లని ఉదర
త్రివళి అనే భంగిమలతో శోభిల్లుచున్న తరంగాలు కలది, గమ్భీరాకారనాభీచతురతరమహావర్తశోభిని
= గంభీరమైన నాభి అనే అందమైన గొప్ప సుడిగుండంతో శోభిల్లునది, ఉదారే =
విశాలమైన, క్రీడత్వానద్ధహేమోదరనహనమహోబాడబాగ్నిప్రభాఢ్యే = కదలాడుచున్న
కట్టిన బంగారు మొలత్రాడు యొక్క మహా బాడబాగ్ని వంటి కాంతితో నిండిన, దామోదరీయోదరసలిలనిధౌ
= దామోదరుడైన విష్ణువు యొక్క ఉదరం అనే సముద్రంలో, నః = మా యొక్క,
చిత్తమత్స్యః = చిత్తం అనే చేప, కామమ్ = ఇష్టానుసారంగా, చిరం = చాలా
కాలం, క్రీడతాత్ = క్రీడించుగాక.
తాత్పర్యము: కాంతి అనే
జలపూరముతో నిండినది, ప్రకాశించుచున్న నల్లని ఉదర త్రివళి (మూడు ముడుతలు) అనే
తరంగాలతో శోభిల్లునది, గంభీరమైన నాభి అనే అందమైన గొప్ప సుడిగుండంతో ప్రకాశించునది,
విశాలమైనది, మరియు కదలాడుచున్న బంగారు మొలత్రాడు నుండి వెలువడుతున్న
బాడబాగ్ని వంటి కాంతితో నిండిన దామోదరుని (విష్ణువు) ఉదరం అనే సముద్రంలో మా చిత్తం
అనే చేప స్వేచ్ఛగా చిరకాలం క్రీడించుగాక!
విశేషములు: ఈ శ్లోకంలో
విష్ణువు యొక్క ఉదర భాగం వర్ణించబడింది. ఉదరాన్ని కాంతి అనే
జలంతో నిండిన సముద్రంగా, ఉదర త్రివళిని తరంగాలుగా, నాభిని
సుడిగుండంగా, బంగారు మొలత్రాటి కాంతిని బాడబాగ్నిగా పోల్చడం చాలా
అద్భుతమైన కవితాత్మక వర్ణన. భక్తుని చిత్తం
ఆ దివ్యోదరంలో లీనమై క్రీడించాలనే కోరిక విష్ణు భక్తికి నిదర్శనం.
27. నాభీనాలీకమూలాదధికపరిమలోన్మోహితానామలీనాం
శ్లోకపాఠం: నాభీనాలీకమూలాదధికపరిమలోన్మోహితానామలీనాం మాలా నీలేవ యాన్తీ స్ఫురతి రుచిమతీ వక్త్రపద్మోన్ముఖీ యా ;
రమ్యా సా రోమరాజిర్మహితరుచికరీ మధ్యభాగస్య విష్ణో- చిత్తస్థా మా
విరంసీచ్చిరతరముచితాం సాధయన్తీ శ్రియం నః .
పదవిభాగము: నాభీనాలీకమూలాత్
(నాభీ + నాలీక + మూలాత్), అధికపరిమలోన్మోహితానామ్ (అధిక + పరిమల + ఉన్మోహితానామ్),
అలీనామ్, మాలా, నీలా, ఇవ, యాన్తీ, స్ఫురతి, రుచిమతీ, వక్త్రపద్మోన్ముఖీ (వక్త్ర + పద్మ + ఉన్ముఖీ), యా, రమ్యా, సా, రోమరాజిః,
మహితరుచికరీ (మహిత + రుచి + కరీ), మధ్యభాగస్య, విష్ణోః,
చిత్తస్థా, మా, విరంసీత్, చిరతరమ్, ఉచితాం, సాధయన్తీ, శ్రియం, నః.
అన్వయము: యా
నాభీనాలీకమూలాత్ అధికపరిమలోన్మోహితానాం అలీనాం నీలా మాలా ఇవ యాన్తీ, వక్త్రపద్మోన్ముఖీ
రుచిమతీ స్ఫురతి, సా రమ్యా, మధ్యభాగస్య మహితరుచికరీ విష్ణోః రోమరాజిః చిత్తస్థా నః
చిరతరం ఉచితాం శ్రియం సాధయన్తీ మా విరంసీత్.
ప్రతి పదార్థము: యా = ఏ రోమరాజి
అయితే, నాభీనాలీకమూలాత్ = నాభి అనే తామర కాడ మూలం నుండి, అధికపరిమలోన్మోహితానామ్
= అధిక పరిమళానికి ఆకర్షించబడిన, అలీనామ్ = తుమ్మెదల యొక్క, నీలా = నల్లని,
మాలా = దండ, ఇవ = వలె, యాన్తీ = వెళ్ళుచున్నట్లు, వక్త్రపద్మోన్ముఖీ
= ముఖపద్మం వైపు చూస్తున్నట్లు (లేదా వెళ్తున్నట్లు), రుచిమతీ =
కాంతివంతమైనదై, స్ఫురతి = ప్రకాశిస్తుందో, సా = ఆ,
రమ్యా = అందమైన, మధ్యభాగస్య = మధ్యభాగమునకు, మహితరుచికరీ =
గొప్ప శోభను కలిగించే, విష్ణోః = విష్ణువు యొక్క, రోమరాజిః =
రోమరాజి, చిత్తస్థా = మా చిత్తంలో నిలిచి ఉన్నదై, నః = మాకు,
చిరతరమ్ = చాలా కాలం, ఉచితాం = తగిన, శ్రియం = సంపదను, సాధయన్తీ =
సాధించిపెట్టుచున్నదై, మా విరంసీత్ = ఆగిపోకుండుగాక (ఎల్లప్పుడూ మా చిత్తంలో
ఉండుగాక).
తాత్పర్యము: నాభి అనే
తామరకాడ మూలం నుండి, సువాసనకు మోహితులైన తుమ్మెదల దండ వలె, ముఖపద్మం వైపు
వెళ్ళుచున్నట్లుగా ప్రకాశించే ఆ రోమరాజి, విష్ణువు యొక్క మధ్యభాగానికి గొప్ప శోభను
ఇస్తున్నది. అటువంటి అందమైన రోమరాజి మా చిత్తంలో స్థిరంగా నిలిచి,
మాకు శాశ్వతంగా సకల సంపదలను ప్రసాదించుగాక!
విశేషములు: ఈ శ్లోకంలో
విష్ణువు యొక్క నాభి నుండి వక్షస్థలం వరకు వ్యాపించిన రోమరాజి వర్ణించబడింది. ఆ రోమరాజిని
నాభి పద్మ సువాసనకు ఆకర్షితమైన తుమ్మెదల దండతో పోల్చడం చాలా రమణీయం. ఈ రోమరాజిని స్మరించడం ద్వారా సంపదలు లభిస్తాయని
చెప్పబడింది.
28. సంస్తీర్ణం కౌస్తుభాంశుప్రసకిసలయైర్ముగ్ధముక్తాఫలాఢ్యం
శ్లోకపాఠం: సంస్తీర్ణం
కౌస్తుభాంశుప్రసకిసలయైర్ముగ్ధముక్తాఫలాఢ్యం శ్రీవాసోల్లాసి
ఫుల్లప్రతినవవనమాలాఙ్కి రాజద్భుజాన్తమ్ ; వక్షః శ్రీవత్సకాన్తం మధుకరనికరశ్యామలం
శార్ఙ్గపాణేః సంసారాధ్వశ్రమార్తైరుపవనమివ యత్సేవితం తత్ప్రపద్యే .
పదవిభాగము: సంస్తీర్ణం,
కౌస్తుభాంశుప్రసకిసలయైః (కౌస్తుభ + అంశు + ప్రసక్ + కిసలయైః), ముగ్ధముక్తాఫలాఢ్యం
(ముగ్ధ + ముక్తాఫల + ఆఢ్యం), శ్రీవాసోల్లాసి (శ్రీ + వాస + ఉల్లాసి), ఫుల్లప్రతినవవనమాలాఙ్కి
(ఫుల్ల + ప్రతి + నవ + వన + మాలా + అఙ్కి), రాజద్భుజాన్తమ్
(రాజత్ + భుజ + అంతమ్), వక్షః, శ్రీవత్సకాన్తం (శ్రీవత్స + కాన్తం), మధుకరనికరశ్యామలం
(మధుకర + నికర + శ్యామలం), శార్ఙ్గపాణేః, సంసారాధ్వశ్రమార్తైః (సంసార + అధ్వ + శ్రమ +
ఆర్తైః), ఉపవనమివ (ఉపవనం + ఇవ), యత్, సేవితం,
తత్, ప్రపద్యే.
అన్వయము: కౌస్తుభాంశుప్రసకిసలయైః
సంస్తీర్ణం, ముగ్ధముక్తాఫలాఢ్యం, శ్రీవాసోల్లాసి,
ఫుల్లప్రతినవవనమాలాఙ్కి, రాజద్భుజాన్తం, శ్రీవత్సకాన్తం, మధుకరనికరశ్యామలం,
సంసారాధ్వశ్రమార్తైః ఉపవనమివ యత్ సేవితం, శార్ఙ్గపాణేః
తత్ వక్షః ప్రపద్యే.
ప్రతి పదార్థము: కౌస్తుభాంశుప్రసకిసలయైః
= కౌస్తుభ మణి కిరణాలు అనే చిగురాకులతో, సంస్తీర్ణం = నిండినది, ముగ్ధముక్తాఫలాఢ్యం
= అందమైన ముత్యాలతో నిండినది, శ్రీవాసోల్లాసి = లక్ష్మీదేవి నివాసం చేత ఉల్లాసంగా ఉన్నది,
ఫుల్లప్రతినవవనమాలాఙ్కి = వికసించిన కొత్త వనమాలతో చిహ్నితమైనది, రాజద్భుజాన్తమ్
= ప్రకాశించే బాహువుల చివర భాగం కలది (లేదా బాహువుల మధ్య ప్రకాశించేది), శ్రీవత్సకాన్తం
= శ్రీవత్సం అనే చిహ్నం చేత అందమైనది, మధుకరనికరశ్యామలం = తుమ్మెదల సమూహం వలె నల్లనిది
ఐన, సంసారాధ్వశ్రమార్తైః = సంసార మార్గం వల్ల అలసిపోయిన వారిచే, ఉపవనమివ =
ఉద్యానవనం వలె, యత్ = ఏ వక్షస్థలం, సేవితం = సేవింపబడుతుందో, శార్ఙ్గపాణేః =
శార్ఙ్గధరుడైన విష్ణువు యొక్క, తత్ = ఆ, వక్షః = వక్షస్థలాన్ని, ప్రపద్యే =
శరణు పొందుతున్నాను.
తాత్పర్యము: కౌస్తుభ మణి
కిరణాలనే చిగురాకులతో నిండి, అందమైన ముత్యాలతో శోభిల్లుతూ, లక్ష్మీదేవికి
నివాసమై ఉల్లాసంగా, వికసించిన వనమాలతో, ప్రకాశించే బాహువుల మధ్య శ్రీవత్సం అనే చిహ్నంతో,
తుమ్మెదల సమూహం వలె నల్లగా ఉన్న శార్ఙ్గపాణి (విష్ణువు) యొక్క వక్షస్థలాన్ని
శరణు పొందుతున్నాను. సంసార మార్గం వల్ల అలసిన జీవులు ఉద్యానవనాన్ని
ఆశ్రయించినట్లుగా ఈ వక్షస్థలాన్ని ఆశ్రయిస్తారు.
విశేషములు: ఈ శ్లోకంలో
విష్ణువు యొక్క దివ్య వక్షస్థలం వర్ణించబడింది. అది లక్ష్మీదేవికి నివాసం, కౌస్తుభ మణి
మరియు వనమాలతో శోభాయమానమైనది. సంసార
తాపత్రయాల నుండి విముక్తి కోరుకునే వారికి ఆ వక్షస్థలం శాంతిని
ప్రసాదించే ఉద్యానవనం వంటిదని
వర్ణించడం భక్తి భావాన్ని పెంచుతుంది.
29. కాన్తం వక్షో నితాన్తం విదధదివ గలం కాలిమా కాలశత్రో-
శ్లోకపాఠం: కాన్తం వక్షో
నితాన్తం విదధదివ గలం కాలిమా కాలశత్రో- రిన్దోర్బిమ్బం
యథాఙ్కో మధుప ఇవ తరోర్మఞ్జరీం రాజతే యః ; శ్రీమాన్నిత్యం విధేయాదవిరలమిలితః
కౌస్తుభశ్రీప్రతానైః శ్రీవత్సః శ్రీపతేః స శ్రియ ఇవ దయితో వత్స
ఉచ్చైఃశ్రియం నః .
పదవిభాగము: కాన్తం,
వక్షః, నితాన్తం, విదధత్, ఇవ, గలం, కాలిమా, కాలశత్రోః (కాల + శత్రోః), ఇందోర్బింబం
(ఇందోః + బింబం), యథాఙ్కః (యథా + అఙ్కః), మధుపః, ఇవ, తరోర్మాఞ్జరీం
(తరోః + మఞ్జరీం), రాజతే, యః, శ్రీమాన్, నిత్యం, విధేయాత్, అవిరలమిలితః (అవిరల + మిలితః), కౌస్తుభశ్రీప్రతానైః
(కౌస్తుభ + శ్రీ + ప్రతానైః), శ్రీవత్సః, శ్రీపతేః, సః, శ్రియః, ఇవ, దయితః, వత్సః, ఉచ్చైః, శ్రియం, నః.
అన్వయము: యః కాలశత్రోః
గలం కాలిమా ఇవ, ఇందోర్బింబం అఙ్కః యథా, మధుపః
తరోర్మఞ్జరీం ఇవ, కాన్తం వక్షో నితాన్తం విదధత్ రాజతే, సః
కౌస్తుభశ్రీప్రతానైః అవిరలమిలితః శ్రీపతేః దయితః వత్సః శ్రియః ఉచ్చైః నః నిత్యం
శ్రియం విధేయాత్.
ప్రతి పదార్థము: యః = ఏ
శ్రీవత్సం అయితే, కాలశత్రోః = యమునికి శత్రువైన శివుని యొక్క, గలం కాలిమా =
కంఠమునందలి నలుపు, ఇవ = వలె, ఇందోర్బింబం = చంద్రబింబమునందలి, అఙ్కః = మచ్చ,
యథా = వలె, మధుపః = తుమ్మెద, తరోర్మాఞ్జరీం = చెట్టు యొక్క చిగురును (లేదా
పూలగుత్తిని), ఇవ = వలె, కాన్తం = అందమైన, వక్షః = వక్షస్థలమును, నితాన్తం =
మిక్కిలి, విదధత్ = కలిగించుచు, రాజతే =
ప్రకాశించుచున్నదో, సః = ఆ, కౌస్తుభశ్రీప్రతానైః = కౌస్తుభ మణి యొక్క కాంతి సమూహాలతో,
అవిరలమిలితః = నిరంతరం కూడుకున్న, శ్రీపతేః = లక్ష్మీపతియైన విష్ణువు యొక్క,
దయితః = ప్రియమైన, వత్సః = శ్రీవత్సం, శ్రియః = లక్ష్మీదేవికి, ఇవ = వలె,
ఉచ్చైః = గొప్ప, నః = మాకు, నిత్యం = నిరంతరం, శ్రియం = సంపదను, విధేయాత్ =
ప్రసాదించుగాక.
తాత్పర్యము: శివుని
కంఠంలోని నలుపు వలె, చంద్రబింబంలోని మచ్చ వలె, చెట్టు
చిగురుపై తుమ్మెద వలె విష్ణువు యొక్క అందమైన వక్షస్థలానికి గొప్ప శోభను కలిగించే
శ్రీవత్సం, కౌస్తుభ మణి కాంతులతో నిరంతరం కూడి ఉంటుంది. అటువంటి శ్రీమహాలక్ష్మికి ప్రియమైనదైన ఆ శ్రీవత్సం మాకు
నిరంతరం గొప్ప సంపదలను ప్రసాదించుగాక!
విశేషములు: ఈ శ్లోకంలో
విష్ణువు వక్షస్థలంపై ఉండే శ్రీవత్సం అనే చిహ్నం వర్ణించబడింది. శ్రీవత్సం
విష్ణువునకు ఎంతో ప్రియమైనదని, అది సంపదలకు ప్రతీక అని, భక్తులకు
సంపదలను ప్రసాదిస్తుందని చెప్పబడింది. దీనిని శివుని
నీలకంఠంతో, చంద్రుని మచ్చతో పోల్చడం ద్వారా దాని గొప్పదనం
వివరించబడింది.
30. సమ్భూయామ్భోధిమధ్యాత్సపది సహజయా యః శ్రియా సన్నిధత్తే
శ్లోకపాఠం: సమ్భూయామ్భోధిమధ్యాత్సపది
సహజయా యః శ్రియా సన్నిధత్తే నీలే
నారాయణోరఃస్థలగగనతలే హారతారోపసేవ్యే ; ఆశాః సర్వాః ప్రకాశా
విదధదపిదధచ్చాత్మభాసాన్యతేజాం- స్యాశ్చర్యస్యాకరో
నో ద్యుమణిరివ మణిః కౌస్తుభః సో’స్తు భూత్యై .
పదవిభాగము: సమ్భూయ (సమ్ +
భూయ), అమ్భోధిమధ్యాత్ (అంభోధి + మధ్యాత్), సపది, సహజయా, యః, శ్రియా, సన్నిధత్తే, నీలే, నారాయణోరఃస్థలగగనతలే
(నారాయణ + ఉరః + స్థల + గగన + తలే), హారతారోపసేవ్యే (హార + తార + ఉపసేవ్యే), ఆశాః, సర్వాః,
ప్రకాశాః, విదధత్, అపిదధత్ (అపి + దధత్), చ, ఆత్మభాసా,
అన్యతేజాంసి (అన్య + తేజాంసి), ఆశ్చర్యస్య, ఆకరః, నః, ద్యుమణిరివ (ద్యుమణిః + ఇవ), మణిః, కౌస్తుభః,
సః, అస్తు, భూత్యై.
అన్వయము: యః
అమ్భోధిమధ్యాత్ సపది సహజయా శ్రియా సమ్భూయ, నీలే నారాయణోరఃస్థలగగనతలే హారతారోపసేవ్యే
సన్నిధత్తే; ఆత్మభాసా సర్వాః ఆశాః ప్రకాశా విదధత్ అన్యతేజాంసి చ అపిదధత్,
ద్యుమణిరివ, ఆశ్చర్యస్య ఆకరః, సః కౌస్తుభః మణిః నః భూత్యై అస్తు.
ప్రతి పదార్థము: యః = ఏ కౌస్తుభ
మణి అయితే, అమ్భోధిమధ్యాత్ = సముద్రం మధ్య నుండి, సపది = వెంటనే,
సహజయా = సహజమైన, శ్రియా = లక్ష్మీదేవితో (లేదా శోభతో), సమ్భూయ =
పుట్టి, నీలే = నల్లనైన, నారాయణోరఃస్థలగగనతలే = నారాయణుని వక్షస్థలం అనే
ఆకాశంలో, హారతారోపసేవ్యే = హారంలోని నక్షత్రాలచే సేవించబడుతున్న,
సన్నిధత్తే = నివసించి ఉన్నదో; ఆత్మభాసా = తన కాంతితో, సర్వాః = అన్ని,
ఆశాః = దిక్కులను, ప్రకాశాః = ప్రకాశవంతంగా, విదధత్ =
చేస్తూ, అన్యతేజాంసి = ఇతర తేజస్సులను, చ = మరియు,
అపిదధత్ = కప్పివేస్తుందో, ద్యుమణిరివ = సూర్యుని వలె, ఆశ్చర్యస్య =
ఆశ్చర్యానికి, ఆకరః = మూలం, సః = ఆ, కౌస్తుభః = కౌస్తుభ మణి, మణిః = గొప్ప
మణి, నః = మాకు, భూత్యై = శ్రేయస్సు కొరకు, అస్తు =
అగుగాక.
తాత్పర్యము: ఏ కౌస్తుభ మణి
అయితే సముద్ర మథనం నుండి లక్ష్మీదేవితో పాటు పుట్టి, నల్లని
నారాయణుని వక్షస్థలం అనే ఆకాశంలో, హారంలోని నక్షత్రాలచే సేవింపబడుతూ నివసిస్తుందో; తన కాంతితో
అన్ని దిక్కులను ప్రకాశింపజేస్తూ ఇతర తేజస్సులను కప్పివేస్తుందో, సూర్యుని వలె
ఆశ్చర్యానికి మూలమైన ఆ కౌస్తుభ మణి మాకు సకల శ్రేయస్సులను ప్రసాదించుగాక!
విశేషములు: ఈ శ్లోకంలో కౌస్తుభ మణి యొక్క మహిమ
వర్ణించబడింది. ఇది సముద్ర మథనంలో లక్ష్మీదేవితో పాటు
ఉద్భవించిందని, విష్ణువు వక్షస్థలాన్ని అలంకరిస్తుందని, తన కాంతితో సకల
దిక్కులను ప్రకాశింపజేస్తూ, ఇతర తేజస్సులను మరుగున పరుస్తుందని చెప్పబడింది. ఈ మణి భక్తులకు శ్రేయస్సును ప్రసాదిస్తుందని కోరబడింది.
31. యా వాయావానుకూల్యాత్సరతి మణిరుచా భాసమానా’సమానా
శ్లోకపాఠం: యా
వాయావానుకూల్యాత్సరతి మణిరుచా భాసమానా’సమానా సాకం
సాకమ్పమంసే వసతి విదధతీ వాసుభద్రం సుభద్రమ్ ; సా’రం
సారఙ్గసఙ్ఘైర్ముఖరితకుసుమా మేచకాన్తా చ కాన్తా మాలా
మాలాలితాస్మాన్న విరమతు సుఖైర్యోజయన్తీ జయన్తీ .
పదవిభాగము: యా, వాయావానుకూల్యాత్
(వాయు + ఆనుకూల్యాత్), సరతి, మణిరుచా (మణి + రుచా), భాసమానా,
అసమానా (అ + సమానా), సాకం, సాకమ్పమ్, అంశే, వసతి, విదధతీ, వాసుభద్రం (వాసు + భద్రం), సుభద్రమ్,
సారమ్ (స + అరమ్), సారఙ్గసఙ్ఘైః (సారఙ్గ + సఙ్ఘైః), ముఖరితకుసుమా
(ముఖరిత + కుసుమా), మేచకాన్తా, చ, కాన్తా, మాలా, మాలా, ఆలితా (ఆ + ఆలితా), అస్మాన్, న, విరమతు,
సుఖైః, యోజయన్తీ, జయన్తీ.
అన్వయము: యా
వాయావానుకూల్యాత్ మణిరుచా భాసమానా, అసమానా సరతి, సాకమ్పమ్ అంశే సాకం సుభద్రం వాసుభద్రం విదధతీ
వసతి; సారమ్ సారఙ్గసఙ్ఘైః ముఖరితకుసుమా, మేచకాన్తా చ కాన్తా మాలా, మాలా ఆలితా
జయన్తీ సా అస్మాన్ సుఖైః యోజయన్తీ న విరమతు.
ప్రతి పదార్థము: యా = ఏ వనమాల
అయితే, వాయావానుకూల్యాత్ = గాలి వీయడం వల్ల, మణిరుచా = మణుల కాంతితో, భాసమానా =
ప్రకాశిస్తూ, అసమానా = సాటిలేనిదిగా, సరతి =
కదులుతుందో, సాకం = కదలికతో, సాకమ్పమ్ = కదలాడుతూ, అంశే = భుజంపై,
వసతి = నివసించి, విదధతీ = కలిగిస్తూ, వాసుభద్రం =
(విష్ణువునకు) మంచి శుభాన్ని, సుభద్రమ్ = శుభాన్ని, సారమ్ =
సారాంశంతో, సారఙ్గసఙ్ఘైః = తుమ్మెదల గుంపులచే, ముఖరితకుసుమా =
ధ్వని చేయబడిన పూలు కలది, మేచకాన్తా = నల్లని చివరలు కలది, చ = మరియు,
కాన్తా = అందమైన, మాలా = వనమాల, మాలా = దండ, ఆలితా =
అలంకరించబడినది (లేదా తుమ్మెదలచే చుట్టుముట్టబడినది), జయన్తీ = విజయం
పొందినది ఐన, సా = ఆ వనమాల, అస్మాన్ = మమ్ములను, సుఖైః =
సుఖములతో, యోజయన్తీ = కలుపుతూ, న విరమతు =
ఆగిపోకుండా ఉండుగాక.
తాత్పర్యము: ఏ వనమాల అయితే
గాలి వీయడం వల్ల మణుల కాంతితో ప్రకాశిస్తూ, సాటిలేనిదిగా
కదులుతుందో, కదలికతో భుజంపై కదులుతూ విష్ణువుకు శుభాన్ని కలిగిస్తుందో;
తుమ్మెదల గుంపులతో నిండిన పూలతో కూడి, నల్లని చివరలు కలిగి, అందమైనదై,
అలంకరింపబడినదై, విజయం పొందినదైన ఆ వనమాల మాకు నిరంతరం సుఖాలను ప్రసాదిస్తూ
ఉండుగాక!
విశేషములు: ఈ శ్లోకంలో
విష్ణువు వక్షస్థలంపై అలంకరింపబడిన వనమాల యొక్క వర్ణన ఉంది. ఈ మాల గాలికి
కదులుతూ, మణుల కాంతితో ప్రకాశిస్తూ, తుమ్మెదలను
ఆకర్షిస్తూ, దైవానికి శుభాన్ని కలిగిస్తుందని చెప్పబడింది. ఈ వనమాల భక్తులకు సుఖాలను
ప్రసాదించేదని పేర్కొనబడింది.
32. హారస్యోరుప్రభాభిః ప్రతినవవనమాలాంశుభిః ప్రాంశురూపైః
శ్లోకపాఠం: హారస్యోరుప్రభాభిః
ప్రతినవవనమాలాంశుభిః ప్రాంశురూపైః శ్రీభిశ్చాప్యఙ్గదానాం
శబలితరుచి యన్నిష్కభాభిశ్చ భాతి ; బాహుల్యేనైవ బద్ధాఞ్జలిపుటమజితస్యాభియాచామహే త- ద్బన్ధార్తిం బాధతాం నో బహువిహతికరీం బన్ధురం బాహుమూలమ్ .
పదవిభాగము: హారస్య,
ఉరుప్రభాభిః (ఉరు + ప్రభాభిః), ప్రతినవవనమాలాంశుభిః (ప్రతి + నవ + వన + మాలా + అంశుభిః),
ప్రాంశురూపైః (ప్రాంశు + రూపైః), శ్రీభిః, చ, అపి, అఙ్గదానాం
(అఙ్గదానాం), శబలితరుచి (శబలిత + రుచి), యత్, నిష్కభాభిః,
చ, భాతి, బాహుల్యేన, ఏవ, బద్ధాఞ్జలిపుటమ్ (బద్ధ + అంజలి + పుటమ్), అజితస్య,
అభియాచామహే, తత్, బన్ధార్తిం, బాధతాం, నః, బహువిహతికరీం (బహు + విహతి + కరీం), బన్ధురం,
బాహుమూలమ్.
అన్వయము: హారస్య
ఉరుప్రభాభిః, ప్రాంశురూపైః ప్రతినవవనమాలాంశుభిః, అఙ్గదానాం
శ్రీభిః, నిష్కభాభిః చ యత్ శబలితరుచి భాతి, అజితస్య తత్
బన్ధురం బాహుమూలం నః బహువిహతికరీం బన్ధార్తిం బాధతాం ఇతి బాహుల్యేన ఏవ
బద్ధాఞ్జలిపుటమ్ అభియాచామహే.
ప్రతి పదార్థము: హారస్య = హారము
యొక్క, ఉరుప్రభాభిః = గొప్ప కాంతులతో, ప్రతినవవనమాలాంశుభిః = కొత్త వనమాల యొక్క కిరణాలతో, ప్రాంశురూపైః =
గొప్ప రూపాలతో, శ్రీభిః = కాంతులతో, చ = మరియు,
అపి = కూడా, అఙ్గదానాం = బాహుపురుల యొక్క, శబలితరుచి =
వివిధ రంగుల కాంతిగలది, యత్ = ఏది, నిష్కభాభిః = కంఠహారాల కాంతులతో, చ = మరియు,
భాతి = ప్రకాశిస్తుందో, బాహుల్యేన = అత్యధికంగా, ఏవ = మాత్రమే,
బద్ధాఞ్జలిపుటమ్ = చేతులు జోడించి, అజితస్య = అజేయుడైన విష్ణువు యొక్క, అభియాచామహే =
ప్రార్థిస్తున్నాము, తత్ = ఆ, బన్ధార్తిం = బంధ బాధను, బాధతాం =
నశింపజేయుగాక, నః = మా యొక్క, బహువిహతికరీం = అనేక ఆటంకాలను కలిగించే, బన్ధురం =
సుందరమైన, బాహుమూలమ్ = బాహుమూలాన్ని (భుజం యొక్క ఆదిభాగం).
తాత్పర్యము: హారాల గొప్ప
కాంతులు, కొత్త వనమాల కిరణాల గొప్ప రూపాలు, బాహుపురులు,
కంఠహారాల కాంతులతో విభిన్న రంగుల శోభతో ప్రకాశించే అజేయుడైన విష్ణువు యొక్క
అందమైన బాహుమూలం, మాకు అనేక ఆటంకాలను కలిగించే సంసార బంధ బాధను తొలగించుగాక
అని మేము చేతులు జోడించి అత్యధికంగా ప్రార్థిస్తున్నాము.
విశేషములు: ఈ శ్లోకంలో
విష్ణువు యొక్క బాహుమూలం వర్ణించబడింది. అది వివిధ ఆభరణాల కాంతులతో శోభిల్లుతూ, భక్తుల సంసార
బంధాలను, ఆటంకాలను తొలగించగల శక్తిని కలిగి ఉంటుందని చెప్పబడింది. భక్తుల ప్రార్థనలు, వారి భక్తికి నిదర్శనం.
33. విశ్వత్రాణైకదీక్షాస్తదనుగుణగుణక్షత్రనిర్మాణదక్షాః
శ్లోకపాఠం: విశ్వత్రాణైకదీక్షాస్తదనుగుణగుణక్షత్రనిర్మాణదక్షాః కర్తారో దుర్నిరూపాః స్ఫుటగురుయశసాం కర్మణామద్భుతానామ్ ;
శార్ఙ్గం బాణం కృపాణం ఫలకమరిగదే పద్మశఙ్ఖౌ సహస్రం విభ్రాణాః
శస్త్రజాలం మమ దధతు హరేర్బాహవో మోహహానిమ్ .
పదవిభాగము: విశ్వత్రాణైకదీక్షాః
(విశ్వ + త్రాణ + ఏక + దీక్షాః), తదనుగుణగుణక్షత్రనిర్మాణదక్షాః (తద్ + అనుగుణ + గుణ +
క్షత్ర + నిర్మాణ + దక్షాః), కర్తారః, దుర్నిరూపాః, స్ఫుటగురుయశసాం (స్ఫుట + గురు + యశసాం), కర్మణాం,
అద్భుతానామ్, శార్ఙ్గం, బాణం, కృపాణం, ఫలకమ్, అరిగదే (అరి + గదే), పద్మశఙ్ఖౌ
(పద్మ + శంఖౌ), సహస్రం, విభ్రాణాః, శస్త్రజాలం, మమ, దధతు, హరేః, బాహవః, మోహహానిమ్.
అన్వయము: విశ్వత్రాణైకదీక్షాః,
తదనుగుణగుణక్షత్రనిర్మాణదక్షాః, దుర్నిరూపాః, స్ఫుటగురుయశసాం
అద్భుతానాం కర్మణాం కర్తారః, శార్ఙ్గం, బాణం, కృపాణం, ఫలకం, అరిగదే, పద్మశఙ్ఖౌ, సహస్రం శస్త్రజాలం విభ్రాణాః హరేః బాహవః మమ మోహహానిం దధతు.
ప్రతి పదార్థము: విశ్వత్రాణైకదీక్షాః
= విశ్వాన్ని రక్షించడమే ఏకైక దీక్షగా కలిగినవి, తదనుగుణగుణక్షత్రనిర్మాణదక్షాః
= దానికి తగిన శ్రేష్ఠమైన గుణాలను (క్షత్రియ గుణాలను) నిర్మించడంలో సమర్థమైనవి,
దుర్నిరూపాః = వర్ణించడానికి వీలుకానివి (లేదా ఊహించలేనివి), స్ఫుటగురుయశసాం
= స్పష్టమైన గొప్ప కీర్తికి, అద్భుతానాం = ఆశ్చర్యకరమైన, కర్మణాం =
కర్మలకు, కర్తారః = కారణమైనవి, శార్ఙ్గం =
శార్ఙ్గధనుస్సును, బాణం = బాణమును, కృపాణం = కత్తిని, ఫలకమ్ = డాలును,
అరిగదే = అరి (సుదర్శన చక్రం), గద (కౌమోదకి) అనే వాటిని, పద్మశఙ్ఖౌ =
పద్మమును, శంఖమును, సహస్రం = వేల కొలది, విభ్రాణాః =
ధరించినవి, శస్త్రజాలం = శస్త్ర సమూహాన్ని, మమ = నా యొక్క,
దధతు = కలిగించుగాక, హరేః = హరి యొక్క, బాహవః = బాహువులు, మోహహానిమ్ =
అజ్ఞాన నాశనాన్ని.
తాత్పర్యము: విశ్వాన్ని
రక్షించడమే ఏకైక దీక్షగా కలిగినవి, దానికి తగిన గొప్ప గుణాలను నిర్మించడంలో సమర్థమైనవి,
వర్ణించడానికి వీలుకాని స్పష్టమైన కీర్తికి, అద్భుతమైన
కర్మలకు కారణమైనవి, శార్ఙ్గధనుస్సు, బాణం, కత్తి, డాలు, సుదర్శన చక్రం, గద, పద్మం, శంఖం వంటి
వేలకొలది శస్త్ర సమూహాన్ని ధరించిన హరి (విష్ణువు) యొక్క బాహువులు నాకు అజ్ఞాన
నాశనాన్ని ప్రసాదించుగాక!
విశేషములు: ఈ శ్లోకంలో
విష్ణువు యొక్క బాహువులు మరియు వాటి
శక్తులు వర్ణించబడ్డాయి. ఆయన బాహువులు విశ్వ రక్షణకు దీక్ష వహించినవి, దుర్నిరూపమైనవి,
అద్భుత కర్మలకు కారణమైనవి అని
చెప్పబడింది. ఆయన ధరించే వివిధ ఆయుధాల ప్రస్తావన ఆయన శక్తిని, అజ్ఞానాన్ని
నశింపజేసే గుణాన్ని సూచిస్తుంది.
34. కణ్ఠాకల్పోద్గతైర్యః కనకమయలసత్కుణ్డలోత్థైరుదారై-
శ్లోకపాఠం: కణ్ఠాకల్పోద్గతైర్యః
కనకమయలసత్కుణ్డలోత్థైరుదారై- రుద్యోతైః
కౌస్తుభస్యాప్యురుభిరుపచితశ్చిత్రవర్ణో విభాతి ; కణ్ఠాశ్లేషే
రమాయాః కరవలయపదైర్ముద్రితే భద్రరూపే వైకుణ్ఠీయే’త్ర
కణ్ఠే వసతు మమ మతిః కుణ్ఠభావం విహాయ .
పదవిభాగము: కణ్ఠాకల్పోద్గతైః
(కణ్ఠ + ఆకల్ప + ఉద్గతైః), యః, కనకమయలసత్కుణ్డలోత్థైః (కనక + మయ + లసత్ + కుండల + ఉత్థైః),
ఉదారైః, ఉద్యోతైః, కౌస్తుభస్య, అపి, ఉరుభిః, ఉపచితః, చిత్రవర్ణః, విభాతి, కణ్ఠాశ్లేషే (కణ్ఠ + ఆశ్లేషే), రమాయాః,
కరవలయపదైః (కర + వలయ + పదైః), ముద్రితే, భద్రరూపే, వైకుణ్ఠీయే (వైకుణ్ఠీయే), అత్ర, కణ్ఠే, వసతు, మమ, మతిః, కుణ్ఠభావం,
విహాయ.
అన్వయము: యః
కణ్ఠాకల్పోద్గతైః, కనకమయలసత్కుణ్డలోత్థైః, ఉదారైః
ఉద్యోతైః, ఉరుభిః కౌస్తుభస్య అపి ఉపచితః చిత్రవర్ణః విభాతి; రమాయాః
కణ్ఠాశ్లేషే కరవలయపదైః ముద్రితే భద్రరూపే అత్ర వైకుణ్ఠీయే కణ్ఠే మమ మతిః కుణ్ఠభావం
విహాయ వసతు.
ప్రతి పదార్థము: యః = ఏ కంఠం
అయితే, కణ్ఠాకల్పోద్గతైః = కంఠాభరణాల నుండి వెలువడే, కనకమయలసత్కుణ్డలోత్థైః
= బంగారుమయమైన ప్రకాశవంతమైన కుండలాల నుండి వెలువడే, ఉదారైః = గొప్ప,
ఉద్యోతైః = కాంతులతో, కౌస్తుభస్య = కౌస్తుభ మణి యొక్క, అపి = కూడా,
ఉరుభిః = గొప్ప (కాంతులతో), ఉపచితః = నిండినదై, చిత్రవర్ణః = అనేక రంగులతో, విభాతి =
ప్రకాశిస్తుందో; రమాయాః = లక్ష్మీదేవి యొక్క, కణ్ఠాశ్లేషే =
కంఠాలింగనం వలన, కరవలయపదైః = ఆమె చేతి గాజుల గుర్తులు, ముద్రితే =
ముద్రించబడిన, భద్రరూపే = శుభకరమైన రూపం కల, అత్ర = ఈ,
వైకుణ్ఠీయే = వైకుంఠవాసియైన విష్ణువు యొక్క, కణ్ఠే =
కంఠమునందు, మమ = నా యొక్క, మతిః = బుద్ధి, కుణ్ఠభావం =
మొద్దుబారినతనాన్ని (జాడ్యాన్ని), విహాయ = విడిచిపెట్టి, వసతు =
నివసించుగాక.
తాత్పర్యము: కంఠాభరణాలు,
ప్రకాశవంతమైన బంగారు కుండలాల నుండి వెలువడే గొప్ప కాంతులతో, కౌస్తుభ మణి
యొక్క అఖండ కాంతులతో నిండినదై, అనేక రంగులతో ప్రకాశించే వైకుంఠవాసియైన విష్ణువు యొక్క కంఠం,
లక్ష్మీదేవి కంఠాలింగనం వల్ల ఆమె చేతి గాజుల గుర్తులు ముద్రించబడి శుభకరంగా
ఉంటుంది. అటువంటి ఈ దివ్య కంఠమునందు నా బుద్ధి జాడ్యాన్ని
విడిచిపెట్టి, ఎల్లప్పుడూ నివసించుగాక!
విశేషములు: ఈ శ్లోకంలో
విష్ణువు యొక్క కంఠం వర్ణించబడింది. అది వివిధ ఆభరణాల కాంతులతో, కౌస్తుభ మణి
తేజస్సుతో శోభిల్లుతుందని, లక్ష్మీదేవి స్పర్శతో మరింత పవిత్రమైందని చెప్పబడింది. భక్తుని బుద్ధి ఆ దివ్య కంఠంలో లీనమై, జడత్వం తొలగి
జ్ఞానం ప్రకాశించాలని కోరడం ఇక్కడ ప్రధాన భావం.
35. పద్మానన్దప్రదాతా పరిలసదరుణశ్రీపరీతాగ్రభాగః
శ్లోకపాఠం: పద్మానన్దప్రదాతా
పరిలసదరుణశ్రీపరీతాగ్రభాగః కాలే కాలే చ
కమ్బుప్రవరశశధరాపూరణే యః ప్రవీణః ; వక్త్రాకాశాన్తరస్థస్తిరయతి నితరాం దన్తతారౌఘశోభాం శ్రీభర్తుర్దన్తవాసోద్యుమణిరఘతమోనాశనాయాస్త్వసౌ నః .
పదవిభాగము: పద్మానన్దప్రదాతా
(పద్మ + ఆనంద + ప్రదాతా), పరిలసదరుణశ్రీపరీతాగ్రభాగః (పరిలసత్ + అరుణ + శ్రీ + పరీత +
అగ్ర + భాగః), కాలే, కాలే, చ, కమ్బుప్రవరశశధరాపూరణే (కమ్బు + ప్రవర + శశధర + ఆపూరణే),
యః, ప్రవీణః, వక్త్రాకాశాన్తరస్థః (వక్త్ర + ఆకాశ + అంతరస్థః), తిరయతి,
నితరాం, దన్తతారౌఘశోభాం (దన్త + తార + ఓఘ + శోభాం), శ్రీభర్తుర్దన్తవాసః
(శ్రీభర్తుః + దన్త + వాసః), ద్యుమణిః, అఘతమోనాశనాయ (అఘ + తమస్ + నాశనాయ), అస్తు, అసౌ, నః.
అన్వయము: యః
పద్మానన్దప్రదాతా, పరిలసదరుణశ్రీపరీతాగ్రభాగః, కాలే కాలే చ
కమ్బుప్రవరశశధరాపూరణే ప్రవీణః; వక్త్రాకాశాన్తరస్థః దన్తతారౌఘశోభాం నితరాం తిరయతి, అసౌ
శ్రీభర్తుర్దన్తవాసః ద్యుమణిః నః అఘతమోనాశనాయ అస్తు.
ప్రతి పదార్థము: యః = ఏ అధరం
అయితే, పద్మానన్దప్రదాతా = పద్మములకు ఆనందాన్ని కలిగించేది (సూర్యుని వలె), పరిలసదరుణశ్రీపరీతాగ్రభాగః
= మిక్కిలి ప్రకాశించే ఎర్రని కాంతితో ముందు భాగం చుట్టుముట్టబడినది, కాలే కాలే =
అప్పుడప్పుడు, చ = మరియు, కమ్బుప్రవరశశధరాపూరణే = శ్రేష్ఠమైన శంఖాన్ని (లేదా
చంద్రుని) నింపడంలో, యః = ఏది, ప్రవీణః = సమర్థమైనదో (అధరము శంఖాన్ని ఊదడానికి లేదా
చంద్రుని పూరించడానికి), వక్త్రాకాశాన్తరస్థః = ముఖం అనే ఆకాశంలో ఉన్నదై, తిరయతి =
కప్పివేస్తుందో, నితరాం = మిక్కిలి, దన్తతారౌఘశోభాం = దంతాల నక్షత్ర సమూహపు శోభను
(అధరం మూసుకుంటే దంతాలు కనిపించవు), శ్రీభర్తుర్దన్తవాసః = లక్ష్మీపతియైన విష్ణువు
యొక్క దంతాలపై (లేదా దంతాల వంటి) వస్త్రం (లేదా దంతాల రంగు), ద్యుమణిః =
సూర్యుడు, అఘతమోనాశనాయ = పాపములనే అంధకారాన్ని నాశనం చేయడానికి,
అస్తు = అగుగాక, అసౌ = అది, నః = మాకు.
తాత్పర్యము: సూర్యుడు
పద్మాలకు ఆనందాన్నిచ్చే విధంగా, ఎర్రని కాంతితో ముందు భాగం ప్రకాశిస్తూ, అప్పుడప్పుడు
శంఖాన్ని పూరించడంలో సమర్థమైనది, ముఖం అనే ఆకాశంలో ఉండి దంతాల శోభను కప్పివేసే విష్ణువు
యొక్క ఆ అధరం (పెదవి), పాపములనే అంధకారాన్ని నాశనం చేసే సూర్యుని వలె మాకు అగుగాక!
విశేషములు: ఈ శ్లోకంలో
విష్ణువు యొక్క అధరం (పెదవి) వర్ణించబడింది. అది ఎర్రని కాంతితో సూర్యుని వలె పద్మాలకు
ఆనందాన్నిస్తుందని, శంఖం ఊదడానికి సమర్థమైనదని (దీనిని బట్టి విష్ణువు శంఖనాదం
చేస్తారని అర్థం చేసుకోవచ్చు), మరియు దంతాలను కప్పివేస్తుందని చెప్పబడింది. ఈ అధరం పాపాలను
నశింపజేస్తుందని కూడా పేర్కొనబడింది.
36. నిత్యం స్నేహాతిరేకాన్నిజకమితురలం విప్రయోగాక్షమా యా
శ్లోకపాఠం: నిత్యం
స్నేహాతిరేకాన్నిజకమితురలం విప్రయోగాక్షమా యా వక్త్రేన్దోరన్తరాలే
కృతవసతిరివాభాతి నక్షత్రరాజిః ; లక్ష్మీకాన్తస్య కాన్తాకృతిరతివిలసన్ముగ్ధముక్తావలిశ్రీ- ర్దన్తాలీ సన్తతం సా నతినుతినిరతానక్షతాన్రక్షతాన్నః .
పదవిభాగము: నిత్యం,
స్నేహాతిరేకాత్ (స్నేహ + అతిరేకాత్), నిజకమితురలం (నిజ + కమితుః + అలం), విప్రయోగాక్షమా
(విప్రయోగ + అక్షమా), యా, వక్త్రేన్దోరన్తరాలే (వక్త్ర + ఇందోః + అంతరాలే), కృతవసతిరివ
(కృత + వసతిః + ఇవ), ఆభాతి, నక్షత్రరాజిః, లక్ష్మీకాన్తస్య, కాన్తాకృతిః
(కాంత + ఆకృతిః), అతివిలసన్ముగ్ధముక్తావలిశ్రీః (అతి + విలసత్ + ముగ్ధ +
ముక్తా + ఆవలి + శ్రీః), దన్తాలీ, సన్తతం, సా, నతినుతినిరతాన్ (నతి + నుతి + నిరతాన్), అక్షతాన్,
రక్షతాత్, నః.
అన్వయము: యా నిత్యం
స్నేహాతిరేకాత్ నిజకమితురలం విప్రయోగాక్షమా, వక్త్రేన్దోరన్తరాలే
నక్షత్రరాజిః ఇవ కృతవసతిః ఆభాతి, సా లక్ష్మీకాన్తస్య కాన్తాకృతిః
అతివిలసన్ముగ్ధముక్తావలిశ్రీః దన్తాలీ నతినుతినిరతాన్ నః సన్తతం అక్షతాన్
రక్షతాత్.
ప్రతి పదార్థము: యా = ఏ దంత
పంక్తి అయితే, నిత్యం = నిరంతరం, స్నేహాతిరేకాత్ = ప్రేమ ఆతిశయం వల్ల, నిజకమితురలం =
తన ప్రియుడికి (లక్ష్మీకాంతమైన అధరానికి) తగినట్లుగా, విప్రయోగాక్షమా
= వియోగమును సహించలేనిదై, వక్త్రేన్దోరన్తరాలే = ముఖం అనే చంద్రుని మధ్యలో, కృతవసతిరివ =
నివసించినది వలె, ఆభాతి = ప్రకాశిస్తుందో, నక్షత్రరాజిః =
నక్షత్ర సమూహం (చంద్రుని మధ్యన నక్షత్రాలు), లక్ష్మీకాన్తస్య
= లక్ష్మీపతియైన విష్ణువు యొక్క, కాన్తాకృతిః = అందమైన ఆకారం కలది, అతివిలసన్ముగ్ధముక్తావలిశ్రీః
= అత్యంత ప్రకాశిస్తున్న అందమైన ముత్యాల దండ వలె శోభ కలది ఐన, దన్తాలీ = దంత
పంక్తి, సన్తతం = నిరంతరం, సా = ఆ, నతినుతినిరతాన్ = నమస్కరించడంలో, స్తుతించడంలో
నిమగ్నులైన, అక్షతాన్ = అక్షతమైన (నష్టం లేని), రక్షతాత్ =
రక్షించుగాక, నః = మమ్ములను.
తాత్పర్యము: నిరంతరం ప్రేమ
ఆతిశయం వల్ల తన ప్రియుడి (అధరం) వియోగాన్ని సహించలేనిదై, ముఖం అనే
చంద్రుని మధ్యలో నక్షత్ర సమూహం వలె నివసించినట్లు ప్రకాశించే, లక్ష్మీపతియైన
విష్ణువు యొక్క అందమైన, అత్యంత ప్రకాశవంతమైన ముత్యాల దండ వలె శోభిల్లే దంత పంక్తి,
నమస్కరించడంలో, స్తుతించడంలో నిమగ్నులైన మమ్ములను నిరంతరం నష్టం లేకుండా
రక్షించుగాక!
విశేషములు: ఈ శ్లోకంలో
విష్ణువు యొక్క దంత పంక్తి వర్ణించబడింది. అది ముఖం అనే చంద్రునిలో నక్షత్రాల వలె ప్రకాశిస్తుందని,
ముత్యాల దండ వలె సుందరంగా ఉంటుందని చెప్పబడింది. ఈ దంత పంక్తిని
స్తుతించడం ద్వారా భక్తులు
రక్షింపబడతారని పేర్కొనబడింది.
37. బ్రహ్మన్బ్రహ్మణ్యజిహ్మాం మతిమపి కురుషే దేవ సమ్భావయే త్వాం
శ్లోకపాఠం: బ్రహ్మన్బ్రహ్మణ్యజిహ్మాం
మతిమపి కురుషే దేవ సమ్భావయే త్వాం శమ్భో శక్ర
త్రిలోకీమవసి కిమమరైర్నారదాద్యాః సుఖం వః ; ఇత్థం
సేవావనమ్రం సురమునినికరం వీక్ష్య విష్ణోః ప్రసన్న- స్యాస్యేన్దోరాస్రవన్తీ
వరవచనసుధా హ్లాదయేన్మానసం నః .
పదవిభాగము: బ్రహ్మన్,
బ్రహ్మణ్యజిహ్మాం (బ్రహ్మణి + అజిహ్మాం), మతిమ్, అపి, కురుషే,
దేవ, సమ్భావయే, త్వాం, శమ్భో, శక్ర, త్రిలోకీమ్, అవసి, కిమ్, అమరైః, నారదాద్యాః (నారద + ఆద్యాః), సుఖం, వః, ఇత్థం, సేవావనమ్రం
(సేవా + అవనమ్రం), సురమునినికరం (సుర + ముని + నికరం), వీక్ష్య,
విష్ణోః, ప్రసన్నస్య, ఆస్యేన్దోః (ఆస్య + ఇందోః), ఆస్రవన్తీ,
వరవచనసుధా (వర + వచన + సుధా), హ్లాదయేత్, మానసం, నః.
అన్వయము: బ్రహ్మన్! దేవ బ్రహ్మణి అజిహ్మాం మతిం అపి కురుషే, త్వాం సమ్భావయే;
శమ్భో, శక్ర త్రిలోకీం కిం అమరైః అవసి? నారదాద్యాః వః
సుఖం? ఇత్థం సేవావనమ్రం సురమునినికరం వీక్ష్య ప్రసన్నస్య విష్ణోః ఆస్యేన్దోః
ఆస్రవన్తీ వరవచనసుధా నః మానసం హ్లాదయేత్.
ప్రతి పదార్థము: బ్రహ్మన్ = ఓ
బ్రహ్మా!, బ్రహ్మణి = వేదవిషయంలో, అజిహ్మాం =
వక్రత్వం లేని (ఋజువైన), మతిమ్ = బుద్ధిని, అపి = కూడా, కురుషే =
చేస్తున్నావు, దేవ = దేవతా!, సమ్భావయే = గౌరవిస్తున్నాను, త్వాం = నిన్ను
(అని విష్ణువు బ్రహ్మను సంబోధించును); శమ్భో = ఓ శంభో!, శక్ర = ఓ
ఇంద్రా!, త్రిలోకీమ్ = మూడు లోకాలను, అవసి =
రక్షిస్తున్నావు, కిమ్ = ఏమిటి?, అమరైః = దేవతలతో, నారదాద్యాః =
నారదాది మునులారా!, సుఖం = సుఖంగా ఉన్నారా?, వః = మీకు (అని
విష్ణువు మాట్లాడును); ఇత్థం = ఈ విధంగా, సేవావనమ్రం = సేవ చేయుటకు వంగిన, సురమునినికరం =
దేవతలు మరియు మునుల సమూహాన్ని, వీక్ష్య = చూసి, విష్ణోః = విష్ణువు యొక్క, ప్రసన్నస్య =
ప్రసన్నమైన, ఆస్యేన్దోః = ముఖం అనే చంద్రుని నుండి, ఆస్రవన్తీ =
స్రవిస్తున్న, వరవచనసుధా = శ్రేష్ఠమైన వచనం అనే అమృతం, హ్లాదయేత్ =
సంతోషపెట్టుగాక, మానసం = మనస్సును, నః = మా యొక్క.
తాత్పర్యము: "ఓ బ్రహ్మా! వేదవిషయంలో నీవు నిష్కపటమైన బుద్ధిని కలిగి ఉన్నావు,
నిన్ను నేను గౌరవిస్తున్నాను. ఓ శంభో! ఓ ఇంద్రా! మూడు లోకాలను
దేవతలతో కలిసి రక్షిస్తున్నారా? నారదాది మునులారా! మీరు సుఖంగా
ఉన్నారా?" ఈ విధంగా సేవ చేయుటకు వంగిన దేవతలు మరియు మునుల సమూహాన్ని
చూసి, ప్రసన్నుడైన విష్ణువు యొక్క ముఖం అనే చంద్రుని నుండి స్రవిస్తున్న శ్రేష్ఠమైన
వచనం అనే అమృతం మా మనస్సును సంతోషపెట్టుగాక!
విశేషములు: ఈ శ్లోకంలో
విష్ణువు యొక్క ముఖం నుండి వెలువడే
దివ్య వాక్కు వర్ణించబడింది. దేవతలు,
మునులు ఆయనను ప్రసన్నం చేసుకోవడానికి సేవ చేయగా, ఆయన వారిని ఆదరంతో పలకరించి, వారి
క్షేమాన్ని కోరుతూ మాట్లాడతాడు. ఆ దివ్య వచనం అమృతం వలె భక్తుల మనస్సులకు ఆనందాన్ని
ఇస్తుందని చెప్పబడింది.
38. కర్ణస్థస్వర్ణకమ్రోజ్జ్వలమకరమహాకుణ్డలప్రోతదీప్య-
శ్లోకపాఠం: కర్ణస్థస్వర్ణకమ్రోజ్జ్వలమకరమహాకుణ్డలప్రోతదీప్య- న్మాణిక్యశ్రీప్రతానైః పరిమిలితమలిశ్యామలం కోమలం యత్ ;
ప్రోద్యత్సూర్యాంశురాజన్మరకతముకురాకారచోరం మురారే- ర్గాఢామాగామినీం
నః శమయతు విపదం గణ్డయోర్మణ్డలం తత్ .
పదవిభాగము: కర్ణస్థస్వర్ణకమ్రోజ్జ్వలమకరమహాకుణ్డలప్రోతదీప్యన్మాణిక్యశ్రీప్రతానైః
(కర్ణ + స్థ + స్వర్ణ + కమ్ర + ఉజ్జ్వల + మకర + మహా + కుండల + ప్రోత + దీప్యత్ +
మాణిక్య + శ్రీ + ప్రతానైః), పరిమిలితమ్, అలిశ్యామలం (అలి + శ్యామలం), కోమలం, యత్, ప్రోద్యత్సూర్యాంశురాజన్మరకతముకురాకారచోరం
(ప్రోద్యత్ + సూర్య + అంశు + రాజత్ + మరకత + ముకుర + ఆకార + చోరం), మురారేః,
గాఢామ్, ఆగామినీం, నః, శమయతు, విపదమ్, గణ్డయోః, మణ్డలం, తత్.
అన్వయము: కర్ణస్థస్వర్ణకమ్రోజ్జ్వలమకరమహాకుణ్డలప్రోతదీప్యన్మాణిక్యశ్రీప్రతానైః
పరిమిలితం, అలిశ్యామలం, కోమలం, ప్రోద్యత్సూర్యాంశురాజన్మరకతముకురాకారచోరం యత్ మురారేః
గణ్డయోః తత్ మణ్డలం నః గాఢాం ఆగామినీం విపదం శమయతు.
ప్రతి పదార్థము: కర్ణస్థస్వర్ణకమ్రోజ్జ్వలమకరమహాకుణ్డలప్రోతదీప్యన్మాణిక్యశ్రీప్రతానైః
= చెవులలో ఉన్న బంగారు, అందమైన, ప్రకాశవంతమైన మకరాకార గొప్ప కుండలాలలో కూర్చబడిన
ప్రకాశవంతమైన మాణిక్యాల కాంతి సమూహాలతో, పరిమిలితమ్ = కూడుకున్నది, అలిశ్యామలం =
తుమ్మెద వలె నల్లనిది (లేదా చీకటిని పోగొట్టేది), కోమలం =
కోమలమైనది, యత్ = ఏది, ప్రోద్యత్సూర్యాంశురాజన్మరకతముకురాకారచోరం = ఉదయించే సూర్య
కిరణాలతో ప్రకాశించే మరకత అద్దం యొక్క ఆకృతిని దొంగిలించేది (లేదా మించిపోయేది),
మురారేః = మురారియైన విష్ణువు యొక్క, గాఢామ్ = గొప్ప, ఆగామినీం =
రాబోయే, నః = మా యొక్క, శమయతు = శాంతింపజేయుగాక, విపదమ్ = ఆపదను,
గణ్డయోః = చెక్కిళ్ల, మణ్డలం = మండలం (ప్రాంతం), తత్ = అది.
తాత్పర్యము: చెవులలో ఉన్న
బంగారు, అందమైన, ప్రకాశవంతమైన మకరాకార గొప్ప కుండలాలలో కూర్చబడిన
ప్రకాశవంతమైన మాణిక్యాల కాంతి సమూహాలతో నిండిన, తుమ్మెద వలె
నల్లని, కోమలమైన, ఉదయించే సూర్య కిరణాలతో ప్రకాశించే మరకత అద్దం యొక్క
ఆకృతిని మించిపోయే మురారి (విష్ణువు) యొక్క ఆ చెక్కిళ్ళ మండలం, మాకు రాబోయే
గొప్ప ఆపదలను శాంతింపజేయుగాక!
విశేషములు: ఈ శ్లోకంలో
విష్ణువు యొక్క చెక్కిళ్ళు (గండస్థలం)
వర్ణించబడ్డాయి. అవి కర్ణకుండలాలలోని మాణిక్యాల కాంతులతో
ప్రకాశిస్తూ, మరకత అద్దం వలె సౌందర్యవంతంగా ఉన్నాయని చెప్పబడింది. ఈ చెక్కిళ్ళను స్మరించడం ద్వారా రాబోయే ఆపదలు
తొలగిపోతాయని విశ్వాసం.
39. వక్త్రామ్భోజే లసన్తం ముహురధరమణిం పక్వబిమ్బాభిరామం
శ్లోకపాఠం: వక్త్రామ్భోజే
లసన్తం ముహురధరమణిం పక్వబిమ్బాభిరామం దృష్ట్వా
దష్టుం శుకస్య స్ఫుటమవతరతస్తుణ్డదణ్డాయతే యః ; ఘోణః
శోణీకృతాత్మా శ్రవణయుగలసత్కుణ్డలోస్రైర్మురారేః ప్రాణాఖ్యస్యానిలస్య
ప్రసరణసరణిః ప్రాణదానాయ నః స్యాత్ .
పదవిభాగము: వక్త్రామ్భోజే
(వక్త్ర + అంభోజే), లసన్తం, ముహుః, అధరమణిం (అధర + మణిం), పక్వబిమ్బాభిరామం
(పక్వ + బింబ + అభిరామం), దృష్ట్వా, దష్టుం, శుకస్య, స్ఫుటమ్, అవతరతః, తుణ్డదణ్డాయతే (తుండ + దండాయతే), యః, ఘోణః, శోణీకృతాత్మా
(శోణీకృత + ఆత్మా), శ్రవణయుగలసత్కుణ్డలోస్రైః (శ్రవణ + యుగల + లసత్ + కుండల +
ఉస్రైః), మురారేః, ప్రాణాఖ్యస్యానిలస్య (ప్రాణ + ఆఖ్యస్య + అనిలస్య), ప్రసరణసరణిః
(ప్రసరణ + సరణిః), ప్రాణదానాయ, నః, స్యాత్.
అన్వయము: వక్త్రామ్భోజే
లసన్తం, పక్వబిమ్బాభిరామం అధరమణిం దృష్ట్వా దష్టుం ముహుః స్ఫుటమ్
అవతరతః శుకస్య తుణ్డదణ్డాయతే యః; శ్రవణయుగలసత్కుణ్డలోస్రైః శోణీకృతాత్మా మురారేః ఘోణః,
ప్రాణాఖ్యస్య అనిలస్య ప్రసరణసరణిః, నః ప్రాణదానాయ స్యాత్.
ప్రతి పదార్థము: వక్త్రామ్భోజే
= ముఖం అనే పద్మమునందు, లసన్తం = ప్రకాశిస్తున్న, ముహుః =
మాటిమాటికీ, అధరమణిం = అధరం (పెదవి) అనే మణిని, పక్వబిమ్బాభిరామం
= పండిన దొండపండు వలె అందమైన దానిని, దృష్ట్వా = చూసి, దష్టుం =
కొరుకుటకు, శుకస్య = చిలుక యొక్క, స్ఫుటమ్ =
స్పష్టంగా, అవతరతః = దిగి వస్తున్న, తుణ్డదణ్డాయతే
= ముక్కు అనే దండం వలె, యః = ఏ ముక్కు అయితే, ఘోణః = ముక్కు,
శోణీకృతాత్మా = ఎర్రబడిన స్వభావం కలది, శ్రవణయుగలసత్కుణ్డలోస్రైః
= చెవులలో ఉన్న ప్రకాశవంతమైన కుండలాల కిరణాలచే, మురారేః =
మురారియైన విష్ణువు యొక్క, ప్రాణాఖ్యస్యానిలస్య = ప్రాణం అనే వాయువు యొక్క, ప్రసరణసరణిః =
సంచరించే మార్గం (ముఖ్య మార్గం), ప్రాణదానాయ = ప్రాణాన్ని ప్రసాదించుటకు, నః = మాకు,
స్యాత్ = అగుగాక.
తాత్పర్యము: ముఖం అనే
పద్మంలో ప్రకాశిస్తున్న, పండిన దొండపండు వలె అందమైన విష్ణువు యొక్క అధరాన్ని చూసి,
దానిని కొరకడానికి స్పష్టంగా దిగి వస్తున్న చిలుక యొక్క ముక్కు వలె ఉండేది,
చెవులలోని ప్రకాశవంతమైన కుండలాల కిరణాలచే ఎర్రబడిన స్వభావం కలది, ప్రాణం అనే
వాయువు సంచరించే ప్రధాన మార్గం అయిన మురారి (విష్ణువు) యొక్క ఆ ముక్కు, మాకు
ప్రాణదానాన్ని ప్రసాదించుగాక!
విశేషములు: ఈ శ్లోకంలో
విష్ణువు యొక్క నాసిక (ముక్కు) వర్ణించబడింది. ఆయన అధరం పండిన దొండపండు వలె ఎర్రగా ఉండటంతో, దాన్ని
కొరకడానికి దిగి వస్తున్న చిలుక ముక్కుతో పోల్చడం, అలాగే కుండలాల
కాంతితో ముక్కు ఎర్రబడటం వంటివి సుందర వర్ణనలు. ముక్కు
ప్రాణవాయువుకు మార్గం కాబట్టి, ఇది ప్రాణదాతగా కీర్తించబడింది.
40. దిక్కాలౌ వేదయన్తౌ జగతి ముహురిమౌ సఞ్చరన్తౌ రవీన్దూ
శ్లోకపాఠం: దిక్కాలౌ
వేదయన్తౌ జగతి ముహురిమౌ సఞ్చరన్తౌ రవీన్దూ త్రైలోక్యాలోకదీపావభిదధతి
యయోరేవ రూపం మునీన్ద్రాః ; అస్మానబ్జప్రభే తే ప్రచురతరకృపానిర్భరం ప్రేక్షమాణే పాతామాతామ్రశుక్లాసితరుచిరుచిరే పద్మనేత్రస్య నేత్రే .
పదవిభాగము: దిక్కాలౌ (దిక్
+ కాలౌ), వేదయన్తౌ, జగతి, ముహుః, ఇమౌ, సఞ్చరన్తౌ (సం + చరంతౌ), రవీన్దూ (రవి +
ఇందూ), త్రైలోక్యాలోకదీపౌ (త్రైలోక్య + ఆలోక + దీపౌ), అభిదధతి,
యయోః, ఏవ, రూపం, మునీన్ద్రాః, అస్మాన్, అబ్జప్రభే
(అబ్జ + ప్రభే), తే, ప్రచురతరకృపానిర్భరం (ప్రచురతర + కృపా + నిర్భరం), ప్రేక్షమాణే,
పాతాం, ఆతామ్రశుక్లాసితరుచిరుచిరే (ఆతామ్ర + శుక్ల + అసిత + రుచి +
రుచిరే), పద్మనేత్రస్య, నేత్రే.
అన్వయము: మునీన్ద్రాః
దిక్కాలౌ వేదయన్తౌ, జగతి ముహుః సఞ్చరన్తౌ, త్రైలోక్యాలోకదీపౌ
ఇమౌ రవీన్దూ యయోః రూపం ఏవ అభిదధతి; అబ్జప్రభే, ప్రచురతరకృపానిర్భరం అస్మాన్ ప్రేక్షమాణే, ఆతామ్రశుక్లాసితరుచిరుచిరే
పద్మనేత్రస్య తే నేత్రే పాతామ్.
ప్రతి పదార్థము: దిక్కాలౌ =
దిక్కులను, కాలాలను, వేదయన్తౌ = తెలియజేయుచున్న, జగతి = లోకంలో,
ముహుః = మాటిమాటికీ, ఇమౌ = ఈ, సఞ్చరన్తౌ = సంచరిస్తున్న, రవీన్దూ =
సూర్య చంద్రులు, త్రైలోక్యాలోకదీపౌ = మూడు లోకాలకు వెలుగునిచ్చే దీపాలుగా,
అభిదధతి = చెబుతారు, యయోః = ఏ కన్నుల యొక్క, ఏవ = మాత్రమే,
రూపం = స్వరూపంగా, మునీన్ద్రాః = గొప్ప మునులు; అస్మాన్ =
మమ్ములను, అబ్జప్రభే = పద్మం వలె కాంతివంతమైన, తే = ఆ,
ప్రచురతరకృపానిర్భరం = అత్యధిక కరుణతో నిండినదై, ప్రేక్షమాణే =
చూస్తున్న, పాతాం = రక్షించుగాక, ఆతామ్రశుక్లాసితరుచిరుచిరే
= ఎరుపు, తెలుపు, నలుపు రంగుల కాంతులతో అందమైన, పద్మనేత్రస్య =
పద్మముల వంటి కన్నులు కల విష్ణువు యొక్క, నేత్రే = రెండు కన్నులు.
తాత్పర్యము: గొప్ప మునులు,
దిక్కులను, కాలాలను తెలియజేస్తూ, లోకంలో నిరంతరం
సంచరించే, మూడు లోకాలకు వెలుగునిచ్చే సూర్య చంద్రులు ఎవరి కన్నుల
రూపమే అని చెబుతారో, అటువంటి పద్మం వలె కాంతివంతమైన, అత్యధిక కరుణతో
మమ్ములను చూస్తున్న, ఎరుపు, తెలుపు, నలుపు రంగుల కాంతులతో అందమైన పద్మనేత్రుడైన విష్ణువు యొక్క
ఆ రెండు కన్నులు మమ్ములను రక్షించుగాక!
విశేషములు: ఈ శ్లోకంలో
విష్ణువు యొక్క నేత్రాలు (కన్నులు) వర్ణించబడ్డాయి. ఆయన కన్నులు సూర్యచంద్రులుగా, మూడు లోకాలకు
వెలుగునిచ్చే దీపాలుగా పోల్చబడ్డాయి. అవి ఎరుపు,
తెలుపు, నలుపు రంగుల కాంతులతో అందంగా ఉంటాయని, అత్యంత కరుణతో
భక్తులను చూస్తూ రక్షిస్తాయని చెప్పబడింది.
41. పాతాత్పాతాలపాతాత్పతగపతిగతేర్భ్రూయుగం భుగ్నమధ్యం
శ్లోకపాఠం: పాతాత్పాతాలపాతాత్పతగపతిగతేర్భ్రూయుగం
భుగ్నమధ్యం యేనేషచ్చాలితేన స్వపదనియమితాః సాసురా దేవసఙ్ఘాః ; నృత్యల్లాలాటరఙ్గే
రజనికరతనోరర్ధఖణ్డావదాతే కాలవ్యాలద్వయం
వా విలసతి సమయా వాలికామాతరం నః .
పదవిభాగము: పాతాత్,
పాతాలపాతాత్ (పాతాల + పాతాత్), పతగపతిగతేః, భ్రూయుగం (భ్రూ + యుగం), భుగ్నమధ్యం,
యేన, ఈషత్, చాలితేన, స్వపదనియమితాః (స్వ + పద + నియమితాః), సాసురాః (స +
అసురాః), దేవసఙ్ఘాః (దేవ + సఙ్ఘాః), నృత్యల్లాలాటరఙ్గే
(నృత్యత్ + లలాట + రఙ్గే), రజనికరతనోః (రజనికర + తనోః), అర్ధఖణ్డావదాతే
(అర్ధ + ఖండ + అవదాతే), కాలవ్యాలద్వయం (కాల + వ్యాల + ద్వయం), వా, విలసతి,
సమయా, వాలికామ్, ఆతరం, నః.
అన్వయము: పతగపతిగతేః
భుగ్నమధ్యం భ్రూయుగం యేన ఈషత్ చాలితేన సాసురాః దేవసఙ్ఘాః స్వపదనియమితాః; నృత్యల్లాలాటరఙ్గే
రజనికరతనోః అర్ధఖణ్డావదాతే కాలవ్యాలద్వయం వా విలసతి, తత్ నః
పాతాత్పాతాలపాతాత్ వాలికామ్ ఆతరం సమయా.
ప్రతి పదార్థము: పాతాత్ = పతనము
నుండి, పాతాలపాతాత్ = పాతాళ లోకంలో పడకుండా, పతగపతిగతేః = పక్షిరాజైన గరుత్మంతునిపై
ప్రయాణించే విష్ణువు యొక్క, భ్రూయుగం = రెండు కనుబొమ్మలు, భుగ్నమధ్యం =
మధ్యలో కొద్దిగా వంగినవి, యేన = ఏ కనుబొమ్మలచే, ఈషత్ =
కొద్దిగా, చాలితేన = కదపబడినప్పుడు, స్వపదనియమితాః
= తమ తమ స్థానాలలో నియంత్రించబడినవి, సాసురాః = అసురులతో కూడిన, దేవసఙ్ఘాః =
దేవతల సమూహాలు; నృత్యల్లాలాటరఙ్గే = నృత్యం చేస్తున్న నుదురు అనే
రంగస్థలంలో, రజనికరతనోః = చంద్రుని శరీరం యొక్క, అర్ధఖణ్డావదాతే
= సగం భాగం వలె తెల్లనిదై (లేదా కాంతివంతమైనదై), కాలవ్యాలద్వయం
= కాలం అనే రెండు పాములు, వా = లేదా, విలసతి = ప్రకాశిస్తున్నాయో, సమయా = సకాలంలో,
వాలికామ్ = శిరోజములను, ఆతరం = ధరించినదై, నః = మమ్ములను.
తాత్పర్యము: గరుత్మంతునిపై
ప్రయాణించే విష్ణువు యొక్క, మధ్యలో కొద్దిగా వంగిన ఆ రెండు కనుబొమ్మలు, ఏ కనుబొమ్మల
కదలికతో అసురులతో కూడిన దేవతల సమూహాలు తమ తమ స్థానాలలో నియంత్రించబడతాయో; నృత్యం
చేస్తున్న నుదురు అనే రంగస్థలంలో చంద్రుని సగం భాగం వలె తెల్లగా ప్రకాశిస్తున్న
కాలం అనే రెండు పాముల వలె కనుబొమ్మలు మమ్ములను పతనం నుండి, పాతాళంలో
పడకుండా సకాలంలో రక్షించుగాక!
విశేషములు: ఈ శ్లోకంలో
విష్ణువు యొక్క కనుబొమ్మలు వర్ణించబడ్డాయి. ఆయన కనుబొమ్మల కదలికతోనే దేవతలు, అసురులు
నియంత్రించబడతారని, అవి కాలం అనే రెండు పాముల వలె ఉంటాయని చెప్పబడింది. ఈ కనుబొమ్మలు పతనం నుండి,
ఆపద నుండి భక్తులను రక్షిస్తాయని పేర్కొనబడింది.
42. లక్ష్మాకారాలకాలిస్ఫురదలికశశాఙ్కార్ధసన్దర్శమీల-
శ్లోకపాఠం: లక్ష్మాకారాలకాలిస్ఫురదలికశశాఙ్కార్ధసన్దర్శమీల- న్నేత్రామ్భోజప్రబోధోత్సుకనిభృతతరాలీనభృఙ్గచ్ఛటాభే ;
లక్ష్మీనాథస్య లక్ష్యీకృతవిబుధగణాపాఙ్గబాణాసనార్ధ- చ్ఛాయే నో
భూరిభూతిప్రసవకుశలతే భ్రూలతే పాలయేతామ్ .
పదవిభాగము: లక్ష్మాకారాలకాలిస్ఫురదలికశశాఙ్కార్ధసన్దర్శమీలన్నేత్రామ్భోజప్రబోధోత్సుకనిభృతతరాలీనభృఙ్గచ్ఛటాభే
(లక్ష్మా + ఆకార + అలక + ఆలి + స్ఫురత్ + అలిక + శశాఙ్క + అర్ధ + సన్దర్శ + మీలత్
+ నేత్ర + అంభోజ + ప్రబోధ + ఉత్సుక + నిభృతతర + ఆలీన + భృఙ్గ + ఛటా + ఆభే),
లక్ష్మీనాథస్య, లక్ష్యీకృతవిబుధగణాపాఙ్గబాణాసనార్ధచ్ఛాయే (లక్ష్యీకృత +
విబుధ + గణ + అపాఙ్గ + బాణాసన + అర్ధ + ఛాయే), నః, భూరిభూతిప్రసవకుశలతే
(భూరి + భూతి + ప్రసవ + కుశలతే), భ్రూలతే, పాలయేతామ్.
అన్వయము: లక్ష్మాకారాలకాలిస్ఫురదలికశశాఙ్కార్ధసన్దర్శమీలన్నేత్రామ్భోజప్రబోధోత్సుకనిభృతతరాలీనభృఙ్గచ్ఛటాభే,
లక్ష్యీకృతవిబుధగణాపాఙ్గబాణాసనార్ధచ్ఛాయే లక్ష్మీనాథస్య భ్రూలతే నః
భూరిభూతిప్రసవకుశలతే పాలయేతామ్.
ప్రతి పదార్థము: లక్ష్మాకారాలకాలిస్ఫురదలికశశాఙ్కార్ధసన్దర్శమీలన్నేత్రామ్భోజప్రబోధోత్సుకనిభృతతరాలీనభృఙ్గచ్ఛటాభే
= శిరోజముల సమూహం వల్ల ప్రకాశించే నుదురు అనే అర్ధచంద్రుని దర్శనం వల్ల (కనులు)
మూసుకున్న నేత్రపద్మాలు వికసించడానికి ఉత్సాహంగా, నిశ్చలంగా
అంటిపెట్టుకున్న తుమ్మెదల సమూహం వలె ఉన్నవి, లక్ష్మీనాథస్య
= లక్ష్మీపతియైన విష్ణువు యొక్క, లక్ష్యీకృతవిబుధగణాపాఙ్గబాణాసనార్ధచ్ఛాయే = దేవతల సమూహం
లక్ష్యంగా చేసుకున్న కడగంటి చూపు అనే బాణం యొక్క సగం వింటిని పోలినవి, నః = మా యొక్క,
భూరిభూతిప్రసవకుశలతే = గొప్ప ఐశ్వర్యాన్ని పుట్టించడంలో సమర్థమైనవి, భ్రూలతే =
రెండు కనుబొమ్మలు, పాలయేతామ్ = రక్షించుగాక.
తాత్పర్యము: శిరోజముల సమూహం
వల్ల ప్రకాశించే నుదురు అనే అర్ధచంద్రుని దర్శనం వల్ల (కనులు) మూసుకున్న
నేత్రపద్మాలు వికసించడానికి ఉత్సాహంగా, నిశ్చలంగా అంటిపెట్టుకున్న తుమ్మెదల సమూహం వలె
ఉన్నవి, దేవతల సమూహం లక్ష్యంగా చేసుకున్న కడగంటి చూపు అనే బాణం
యొక్క సగం వింటిని పోలినవి, గొప్ప ఐశ్వర్యాన్ని పుట్టించడంలో సమర్థమైన లక్ష్మీనాథుని
(విష్ణువు) యొక్క ఆ రెండు కనుబొమ్మలు మమ్ములను రక్షించుగాక!
విశేషములు: ఈ శ్లోకంలో
విష్ణువు యొక్క కనుబొమ్మలు వివిధ రూపకాలతో
వర్ణించబడ్డాయి. అవి నుదురు అనే అర్ధచంద్రుని వల్ల ప్రభావితమై,
తుమ్మెదల గుంపు వలె, కడగంటి చూపు అనే బాణం యొక్క సగం విల్లు వలె ఉంటాయి. ఈ కనుబొమ్మలు గొప్ప
ఐశ్వర్యాన్ని ప్రసాదించడంలో సమర్థమైనవని పేర్కొనబడింది.
43. రూక్షస్మారేక్షుచాపచ్యుతశరనికరక్షీణలక్ష్మీకటాక్ష-
శ్లోకపాఠం: రూక్షస్మారేక్షుచాపచ్యుతశరనికరక్షీణలక్ష్మీకటాక్ష- ప్రోత్ఫుల్లత్పద్మమాలావిలసితమహితస్ఫాటికైశానలిఙ్గమ్ ;
భూయాద్భూయో విభూత్యై మమ భువనపతేర్భ్రూలతాద్వన్ద్వమధ్యా- దుత్థం
తత్పుణ్డ్రమూర్ధ్వం జనిమరణతమఃఖణ్డనం మణ్డనం చ .
పదవిభాగము: రూక్షస్మారేక్షుచాపచ్యుతశరనికరక్షీణలక్ష్మీకటాక్షప్రోత్ఫుల్లత్పద్మమాలావిలసితమహితస్ఫాటికైశానలిఙ్గమ్
(రూక్ష + స్మార + ఇక్షు + చాప + చ్యుత + శర + నికర + క్షీణ + లక్ష్మీ + కటాక్ష +
ప్రోత్ఫుల్లత్ + పద్మ + మాలా + విలసిత + మహిత + స్ఫాటిక + ఐశాన + లిఙ్గమ్),
భూయాత్, భూయః, విభూత్యై, మమ, భువనపతేః, భ్రూలతాద్వన్ద్వమధ్యాత్ (భ్రూ + లతా + ద్వంద్వి + మధ్యాత్),
ఉత్థం, తత్, పుణ్డ్రమ్, ఊర్ధ్వం, జనిమరణతమఃఖణ్డనం (జని + మరణ + తమః + ఖండనం), మణ్డనం,
చ.
అన్వయము: రూక్షస్మారేక్షుచాపచ్యుతశరనికరక్షీణలక్ష్మీకటాక్షప్రోత్ఫుల్లత్పద్మమాలావిలసితమహితస్ఫాటికైశానలిఙ్గమ్;
భువనపతేః భ్రూలతాద్వన్ద్వమధ్యాత్ ఉత్థం తత్ ఊర్ధ్వం పుణ్డ్రమ్ మమ భూయః
విభూత్యై, జనిమరణతమఃఖణ్డనం, మణ్డనం చ భూయాత్.
ప్రతి పదార్థము: రూక్షస్మారేక్షుచాపచ్యుతశరనికరక్షీణలక్ష్మీకటాక్షప్రోత్ఫుల్లత్పద్మమాలావిలసితమహితస్ఫాటికైశానలిఙ్గమ్
= కాముని చెరకువిల్లు నుండి వెలువడిన బాణాల సమూహంచే క్షీణించిన లక్ష్మీదేవి కడగంటి
చూపులతో వికసించిన పద్మమాలతో ప్రకాశిస్తున్న, పూజింపబడిన
స్ఫటిక లింగం వలె ఉన్నది, భూయాత్ = అగుగాక, భూయః = మరింత, విభూత్యై =
ఐశ్వర్యం కొరకు, మమ = నాకు, భువనపతేః = లోకేశ్వరుడైన విష్ణువు యొక్క, భ్రూలతాద్వన్ద్వమధ్యాత్
= రెండు కనుబొమ్మల మధ్య నుండి, ఉత్థం = పుట్టిన, తత్ = ఆ, పుణ్డ్రమ్ =
తిలకం, ఊర్ధ్వం = ఊర్ధ్వ పుండ్రం, జనిమరణతమఃఖణ్డనం = జనన మరణాలనే అంధకారాన్ని ఛేదించేది,
మణ్డనం = అలంకరణ, చ = మరియు.
తాత్పర్యము: కాముని
చెరకువిల్లు నుండి వెలువడిన బాణాల సమూహంచే క్షీణించిన లక్ష్మీదేవి కడగంటి చూపులతో
వికసించిన పద్మమాలతో ప్రకాశిస్తున్న, పూజింపబడిన స్ఫటిక లింగం వలె ఉండే లోకేశ్వరుడైన
విష్ణువు యొక్క రెండు కనుబొమ్మల మధ్య నుండి పుట్టిన ఆ ఊర్ధ్వ పుండ్రం, నాకు మరింత
ఐశ్వర్యం కొరకు, జనన మరణాలనే అంధకారాన్ని ఛేదించడానికి, మరియు అలంకరణగా
ఉండుగాక!
విశేషములు: ఈ శ్లోకంలో
విష్ణువు యొక్క ఊర్ధ్వ పుండ్రం వర్ణించబడింది. అది కనుబొమ్మల మధ్య నుండి ఉద్భవించి, కాముని బాణాలతో
క్షీణించిన లక్ష్మీ కటాక్షంతో వికసించిన పద్మమాలతో పోల్చబడింది. ఈ ఊర్ధ్వ పుండ్రం జనన మరణాల
బంధాన్ని ఛేదించి, ఐశ్వర్యాన్ని, అలంకరణను
ప్రసాదిస్తుందని పేర్కొనబడింది.
44. పీఠీభూతాలకాన్తం కృతమకుటమహాదేవలిఙ్గప్రతిష్ఠే
శ్లోకపాఠం: పీఠీభూతాలకాన్తం
కృతమకుటమహాదేవలిఙ్గప్రతిష్ఠే లాలాటే
నాట్యరఙ్గే వికటతరతటే కైటభారేశ్చిరాయ ; ప్రోద్ధాట్యైవాత్మతన్ద్రీప్రకటపటకుటీం
ప్రస్ఫురన్తీ స్ఫుటాఙ్గం పట్వీయం
భావనాఖ్యాం చటులమతినటీ నాటికాం నాటయేన్నః .
పదవిభాగము: పీఠీభూతాలకాన్తం
(పీఠీభూత + అలక + అంతం), కృతమకుటమహాదేవలిఙ్గప్రతిష్ఠే (కృత + మకుట + మహాదేవ + లిఙ్గ
+ ప్రతిష్ఠే), లాలాటే, నాట్యరఙ్గే, వికటతరతటే, కైటభారేః, చిరాయ, ప్రోద్ధాట్యైవ (ప్రోద్ధాట్య + ఏవ), ఆత్మతన్ద్రీప్రకటపటకుటీం
(ఆత్మ + తన్ద్రీ + ప్రకట + పట + కుటీం), ప్రస్ఫురన్తీ, స్ఫుటాఙ్గం,
పట్వీ, ఇయం, భావనాఖ్యాం (భావనా + ఆఖ్యాం), చటులమతినటీ
(చటుల + మతి + నటీ), నాటికాం, నాటయేత్, నః.
అన్వయము: పీఠీభూతాలకాన్తం,
కృతమకుటమహాదేవలిఙ్గప్రతిష్ఠే, వికటతరతటే కైటభారేః లాలాటే నాట్యరఙ్గే ఇయం పట్వీ చటులమతినటీ
భావనాఖ్యాం నాటికాం నః చిరాయ ప్రోద్ధాట్య ఏవ ఆత్మతన్ద్రీప్రకటపటకుటీం ప్రస్ఫురన్తీ
స్ఫుటాఙ్గం నాటయేత్.
ప్రతి పదార్థము: పీఠీభూతాలకాన్తం
= కేశముల చివర భాగం పీఠంగా మారినది, కృతమకుటమహాదేవలిఙ్గప్రతిష్ఠే = కిరీటంతో గొప్ప
దేవత లింగ ప్రతిష్ఠ చేయబడినది, లాలాటే = నుదురు అనే, నాట్యరఙ్గే =
నాట్య వేదికపై, వికటతరతటే = విశాలమైన గట్టు (ప్రాంతం) కల, కైటభారేః =
కైటభుడు అనే అసురునికి శత్రువైన విష్ణువు యొక్క, చిరాయ = చాలా
కాలం, ప్రోద్ధాట్యైవ = బాగా తెరుచుకుని, ఆత్మతన్ద్రీప్రకటపటకుటీం = తన తంత్రి
(సూత్రధారుని) ప్రసిద్ధ పటకుటి (గుడారం) వలె, ప్రస్ఫురన్తీ =
ప్రకాశిస్తున్న, స్ఫుటాఙ్గం = స్పష్టమైన అవయవాలతో, పట్వీ =
సమర్థమైనది, ఇయం = ఈ, భావనాఖ్యాం = భావన అనే పేరుగల, చటులమతినటీ =
చంచలమైన మనస్సు అనే నటి, నాటికాం = నాటకాన్ని, నాటయేత్ =
నటించుగాక, నః = మా యొక్క.
తాత్పర్యము: కేశముల చివర
భాగం పీఠంగా మారినది, కిరీటంతో గొప్ప దేవత లింగ ప్రతిష్ఠ చేయబడినది, విశాలమైన
నుదురు అనే నాట్య వేదికపై, కైటభారియైన విష్ణువు యొక్క ముఖం, చాలా కాలం తన
తంత్రి ప్రసిద్ధ గుడారం వలె స్పష్టమైన అవయవాలతో ప్రకాశిస్తున్నది. ఇటువంటి వేదికపై చంచలమైన మనస్సు అనే సమర్థమైన నటి, భావన అనే
నాటకాన్ని మాకు నటించుగాక!
విశేషములు: ఈ శ్లోకంలో
విష్ణువు యొక్క లలాటం (నుదురు) ఒక నాట్య
వేదికతో పోల్చబడింది. ఆయన నుదురు
కేశాలచే పీఠంగా, కిరీటంచే లింగ ప్రతిష్ఠగా వర్ణించబడింది. మనస్సు అనే నటి ఆ నుదురు అనే
రంగస్థలంపై భావన అనే నాటకాన్ని ప్రదర్శించాలని కోరబడింది, ఇది విష్ణు
ధ్యానాన్ని సూచిస్తుంది.
45. మాలాలీవాలిధామ్నః కువలయకలితా శ్రీపతేః కున్తలాలీ
శ్లోకపాఠం: మాలాలీవాలిధామ్నః
కువలయకలితా శ్రీపతేః కున్తలాలీ కాలిన్ద్యారుహ్య
మూర్ధ్నో గలతి హరశిరఃస్వర్ధునీస్పర్ధయా ను ; రాహుర్వాయాతి
వక్త్రం సకలశశికలాభ్రాన్తిలోలాన్తరాత్మా లోకైరాలోక్యతే
యా ప్రదిశతు సతతం సాఖిలం మఙ్గలం నః .
పదవిభాగము: మాలాలీవాలిధామ్నః
(మాల + ఆలీ + వాలి + ధామ్నః), కువలయకలితా (కువలయ + కలితా), శ్రీపతేః,
కున్తలాలీ (కున్తల + ఆలీ), కాలిన్ద్యా (కాలింద్యా), ఆరుహ్య,
మూర్ధ్నః, గలతి, హరశిరఃస్వర్ధునీస్పర్ధయా (హర + శిరః + స్వస్ధునీ +
స్పర్ధయా), ను, రాహుర్వాయాతి (రాహుః + వాయాతి), వక్త్రం,
సకలశశికలాభ్రాన్తిలోలాన్తరాత్మా (సకల + శశి + కలా + భ్రాంతి + లోల +
అంతరాత్మా), లోకైః, ఆలోక్యతే, యా, ప్రదిశతు, సతతం, సా, అఖిలం, మఙ్గలం, నః.
అన్వయము: మాలాలీవాలిధామ్నః
శ్రీపతేః కువలయకలితా కున్తలాలీ హరశిరఃస్వర్ధునీస్పర్ధయా ను మూర్ధ్నః కాలిన్ద్యా
ఆరుహ్య గలతి; సకలశశికలాభ్రాన్తిలోలాన్తరాత్మా రాహుః వక్త్రం వాయాతి ఇవ యా
లోకైః ఆలోక్యతే, సా నః సతతం అఖిలం మఙ్గలం ప్రదిశతు.
ప్రతి పదార్థము: మాలాలీవాలిధామ్నః
= దండల సమూహాన్ని ధరించిన ప్రకాశంతో (అంటే అందమైన దండలచే ప్రకాశించే), కువలయకలితా =
నల్లకలువలతో కూడిన (లేదా నల్లని), శ్రీపతేః = లక్ష్మీపతియైన విష్ణువు యొక్క, కున్తలాలీ =
కేశపంక్తి, కాలిన్ద్యా = యమునానది, ఆరుహ్య = ఎక్కి,
మూర్ధ్నః = శిరస్సు నుండి, గలతి = జారుతున్నట్లు, హరశిరఃస్వర్ధునీస్పర్ధయా
= శివుని తల మీది గంగానదితో పోటీ పడుతున్నట్లుగా, ను = కదా (లేదా
ప్రశ్నార్థకం); రాహుర్వాయాతి = రాహువు ప్రవేశిస్తున్నాడా, వక్త్రం =
ముఖంలోకి, సకలశశికలాభ్రాన్తిలోలాన్తరాత్మా = అన్ని చంద్రకళల భ్రాంతితో
చలించిన మనస్సు కలవాడై, లోకైః = లోకులచే, ఆలోక్యతే = చూడబడుతుందో, యా = ఏ
కేశపంక్తి, ప్రదిశతు = ప్రసాదించుగాక, సతతం = నిరంతరం,
సా = ఆ, అఖిలం = సమస్తమైన, మఙ్గలం = శుభాన్ని, నః = మాకు.
తాత్పర్యము: అందమైన దండలతో
ప్రకాశించే, నల్లకలువలతో కూడిన లక్ష్మీపతియైన విష్ణువు యొక్క కేశపంక్తి,
శివుని తల మీది గంగానదితో పోటీ పడుతున్నట్లుగా, యమునానది వలె
శిరస్సు నుండి జారిపడుతున్నదా? లేదా అన్ని చంద్రకళల భ్రాంతితో చలించిన మనస్సు కలవాడై,
ముఖంలోకి ప్రవేశిస్తున్న రాహువు వలె లోకులచే చూడబడుతుందా? అటువంటి ఆ
కేశపంక్తి మాకు నిరంతరం సమస్త శుభాలను ప్రసాదించుగాక!
విశేషములు: ఈ శ్లోకంలో
విష్ణువు యొక్క శిరోజాలు (జుట్టు) వర్ణించబడ్డాయి. అవి యమునా నదితో, గంగానదితో పోల్చబడ్డాయి. రాహువు
చంద్రుని మింగడానికి ప్రయత్నించినట్లుగా, కేశాలు ముఖంపై వ్యాపించి ఉన్నాయని చెప్పబడింది. ఈ శిరోజాలు సకల శుభాలను
ప్రసాదిస్తాయని పేర్కొనబడింది.
46. సుప్తాకారాః ప్రసుప్తే భగవతి విబుధైరప్యదృష్టస్వరూపాః
శ్లోకపాఠం: సుప్తాకారాః
ప్రసుప్తే భగవతి విబుధైరప్యదృష్టస్వరూపాః వ్యాప్తవ్యోమాన్తరాలాస్తరలమణిరుచా
రఞ్జితాః స్పష్టభాసః ; దేహచ్ఛాయోద్గమాభా రిపువపురగరుప్లోషరోషాగ్నిధూమ్యాః కేశాః కేశిద్విషో నో విదధతు విపులక్లేశపాశప్రణాశమ్ .
పదవిభాగము: సుప్తాకారాః
(సుప్త + ఆకారాః), ప్రసుప్తే, భగవతి, విబుధైరపి (విబుధైః + అపి), అదృష్టస్వరూపాః
(అదృష్ట + స్వరూపాః), వ్యాప్తవ్యోమాన్తరాలాః (వ్యాప్త + వ్యోమ + అంతరాలాః),
తరలమణిరుచా (తరల + మణి + రుచా), రఞ్జితాః, స్పష్టభాసః,
దేహచ్ఛాయోద్గమాభాః (దేహ + ఛాయా + ఉద్గమ + ఆభాః), రిపువపురగరుప్లోషరోషాగ్నిధూమ్యాః
(రిపు + వపుస్ + అగరు + ప్లోష + రోష + అగ్ని + ధూమ్యాః), కేశాః, కేశిద్విషః,
నః, విదధతు, విపులక్లేశపాశప్రణాశమ్ (విపుల + క్లేశ + పాశ + ప్రణాశమ్).
అన్వయము: భగవతి
ప్రసుప్తే సతి సుప్తాకారాః, విబుధైరపి అదృష్టస్వరూపాః, వ్యాప్తవ్యోమాన్తరాలాః,
తరలమణిరుచా రఞ్జితాః, స్పష్టభాసః, దేహచ్ఛాయోద్గమాభాః, రిపువపురగరుప్లోషరోషాగ్నిధూమ్యాః కేశిద్విషః
కేశాః నః విపులక్లేశపాశప్రణాశమ్ విదధతు.
ప్రతి పదార్థము: సుప్తాకారాః =
నిద్రించినట్లు ఉన్న ఆకారం కలవి, ప్రసుప్తే = నిద్రించినప్పుడు, భగవతి =
భగవంతుడు, విబుధైరపి = దేవతలచే కూడా, అదృష్టస్వరూపాః
= కనిపించని స్వరూపం కలవి, వ్యాప్తవ్యోమాన్తరాలాః = ఆకాశాన్ని కూడా ఆక్రమించినవి,
తరలమణిరుచా = కదలాడే మణుల కాంతితో, రఞ్జితాః = రంగులద్దుకున్నవి, స్పష్టభాసః =
స్పష్టమైన కాంతి కలవి, దేహచ్ఛాయోద్గమాభాః = దేహం నుండి వెలువడే కాంతి వలె ఉన్నవి,
రిపువపురగరుప్లోషరోషాగ్నిధూమ్యాః = శత్రువుల శరీరాలను అగరు ధూపం వలె దహించే
క్రోధాగ్ని నుండి వెలువడే పొగ వలె ఉన్నవి, కేశాః = కేశాలు, కేశిద్విషః =
కేశి అనే రాక్షసుని సంహరించిన విష్ణువు యొక్క, నః = మా యొక్క,
విదధతు = కలుగజేయుగాక, విపులక్లేశపాశప్రణాశమ్ = గొప్ప క్లేశాల బంధం యొక్క
నాశనాన్ని.
తాత్పర్యము: భగవంతుడు
యోగనిద్రలో ఉన్నప్పుడు, దేవతలకు కూడా కనిపించని ఆకారం కలవి, ఆకాశాన్ని కూడా
ఆక్రమించినవి, కదలాడే మణుల కాంతితో రంగులద్దుకున్నవి, స్పష్టమైన
కాంతి కలవి, శరీరం నుండి వెలువడే కాంతి వలె ఉన్నవి, శత్రువుల
శరీరాలను అగరు ధూపం వలె దహించే క్రోధాగ్ని నుండి వెలువడే పొగ వలె ఉన్న
కేశిద్విషుడైన విష్ణువు యొక్క కేశాలు, మా యొక్క గొప్ప క్లేశాల బంధం యొక్క నాశనాన్ని
ప్రసాదించుగాక!
విశేషములు: ఈ శ్లోకంలో
విష్ణువు యొక్క కేశాలు వర్ణించబడ్డాయి. అవి ఆయన నిద్రలో ఉన్నప్పుడు దేవతలకు కూడా అగోచరమైనవని,
ఆకాశమంతా వ్యాపించి ఉంటాయని, మణుల కాంతితో రంగులద్దుకుంటాయని చెప్పబడింది. శత్రువులను దహించే క్రోధాగ్ని పొగ వలె ఉన్న ఈ కేశాలు క్లేశ బంధాలను నాశనం చేస్తాయని పేర్కొనబడింది.
47. యత్ర ప్రత్యుప్తరత్నప్రవరపరిలసద్భూరిరోచిష్ప్రతాన-
శ్లోకపాఠం: యత్ర
ప్రత్యుప్తరత్నప్రవరపరిలసద్భూరిరోచిష్ప్రతాన- స్ఫూర్త్యా
మూర్తిర్మురారేర్ద్యుమణిశతచితవ్యోమవద్దుర్నిరీక్ష్యా ; కుర్వత్పారేపయోధి
జ్వలదకృశశిఖాభాస్వదౌర్వాగ్నిశఙ్కాం శశ్వన్నః శర్మ
దిశ్యాత్కలికలుషతమఃపాటనం తత్కిరీటమ్ .
పదవిభాగము: యత్ర, ప్రత్యుప్తరత్నప్రవరపరిలసద్భూరిరోచిష్ప్రతానస్ఫూర్త్యా
(ప్రత్యుప్త + రత్న + ప్రవర + పరిలసత్ + భూరి + రోచిష్ + ప్రతాన + స్ఫూర్త్యా),
మూర్తిః, మురారేః, ద్యుమణిశతచితవ్యోమవత్ (ద్యుమణి + శత + చిత + వ్యోమవత్),
దుర్నిరీక్ష్యా, కుర్వత్, పారేపయోధి (పారే + పయోధి), జ్వలదకృశశిఖాభాస్వదౌర్వాగ్నిశఙ్కాం
(జ్వలత్ + అకృశ + శిఖా + భాస్వత్ + ఔర్వ + అగ్ని + శఙ్కాం), శశ్వత్,
నః, శర్మ, దిశ్యాత్, కలికలుషతమఃపాటనం (కలి + కలుష + తమస్ + పాటనం), తత్, కిరీటమ్.
అన్వయము: యత్ర
ప్రత్యుప్తరత్నప్రవరపరిలసద్భూరిరోచిష్ప్రతానస్ఫూర్త్యా మురారేః మూర్తిః
ద్యుమణిశతచితవ్యోమవత్ దుర్నిరీక్ష్యా; పారేపయోధి జ్వలదకృశశిఖాభాస్వదౌర్వాగ్నిశఙ్కాం
కుర్వత్ తత్ కిరీటమ్ నః శశ్వత్ శర్మ, కలికలుషతమఃపాటనం దిశ్యాత్.
ప్రతి పదార్థము: యత్ర = ఏ
కిరీటమునందు, ప్రత్యుప్తరత్నప్రవరపరిలసద్భూరిరోచిష్ప్రతానస్ఫూర్త్యా =
పొదగబడిన శ్రేష్ఠమైన రత్నాల యొక్క మిక్కిలి ప్రకాశించే కాంతి సమూహం యొక్క
స్ఫూర్తితో, మూర్తిః = స్వరూపం, మురారేః = మురారియైన విష్ణువు యొక్క, ద్యుమణిశతచితవ్యోమవత్
= వందల కొలది సూర్యులతో నిండిన ఆకాశం వలె, దుర్నిరీక్ష్యా = చూడ శక్యం కానిది, కుర్వత్ =
చేస్తూ, పారేపయోధి = సముద్ర తీరంలో, జ్వలదకృశశిఖాభాస్వదౌర్వాగ్నిశఙ్కాం
= మండుతున్న దట్టమైన జ్వాలలతో ప్రకాశించే బడబాగ్ని అనే శంకను (లేదా భయాన్ని),
శశ్వత్ = నిరంతరం, నః = మాకు, శర్మ = సుఖాన్ని, దిశ్యాత్ = ప్రసాదించుగాక, కలికలుషతమఃపాటనం
= కలియుగంలోని పాపాలనే చీకటిని ఛేదించేది, తత్ = ఆ, కిరీటమ్ =
కిరీటం.
తాత్పర్యము: పొదగబడిన
శ్రేష్ఠమైన రత్నాల మిక్కిలి ప్రకాశించే కాంతి సమూహం యొక్క స్ఫూర్తితో, మురారియైన
విష్ణువు యొక్క స్వరూపం వందల కొలది సూర్యులతో నిండిన ఆకాశం వలె చూడ శక్యం
కానిదవుతుంది. సముద్ర తీరంలో మండుతున్న దట్టమైన జ్వాలలతో
ప్రకాశించే బడబాగ్నిని తలపించే ఆ కిరీటం, మాకు నిరంతరం సుఖాన్ని, కలియుగంలోని
పాపాలనే చీకటిని ఛేదించే శక్తిని ప్రసాదించుగాక!
విశేషములు: ఈ శ్లోకంలో
విష్ణువు యొక్క కిరీటం వర్ణించబడింది. అది రత్నాలతో ప్రకాశిస్తూ, ఆయన రూపాన్ని
వందల సూర్యుల తేజస్సుతో సమానం చేస్తుందని చెప్పబడింది. ఈ కిరీటం కలియుగ దోషాలను, పాపాలను
నశింపజేసి, సుఖాన్ని ప్రసాదిస్తుందని పేర్కొనబడింది.
48. భ్రాన్త్వా భ్రాన్త్వా
యదన్తస్త్రిభువనగురురప్యబ్దకోటీరనేకాః
శ్లోకపాఠం: భ్రాన్త్వా
భ్రాన్త్వా యదన్తస్త్రిభువనగురురప్యబ్దకోటీరనేకాః గన్తుం నాన్తం
సమర్థో భ్రమర ఇవ పునర్నాభినాలీకనాలాత్ ; ఉన్మజ్జన్నూర్జితశ్రీస్త్రిభువనమపరం నిర్మమే
తత్సదృక్షం దేహామ్భోధిః స దేయాన్నిరవధిరమృతం దైత్యవిద్వేషిణో నః .
పదవిభాగము: భ్రాన్త్వా,
భ్రాన్త్వా, యదన్తః (యత్ + అంతః), త్రిభువనగురురపి
(త్రిభువన + గురుః + అపి), అబ్దకోటీరనేకాః (అబ్ద + కోటీః + అనేకాః), గన్తుం,
న, అంతం, సమర్థః, భ్రమరః, ఇవ, పునః, నాభినాలీకనాలాత్ (నాభి + నాలీక + నాలాత్), ఉన్మజ్జన్,
ఊర్జితశ్రీః (ఊర్జిత + శ్రీః), త్రిభువనమ్, అపరం, నిర్మమే, తత్సదృక్షం (తత్ + సదృక్షం), దేహామ్భోధిః
(దేహ + అంభోధిః), సః, దేయాత్, నిరవధిరమృతం (నిరవధి + అమృతం), దైత్యవిద్వేషిణః,
నః.
అన్వయము: త్రిభువనగురురపి
అనేక అబ్దకోటీః యదన్తః భ్రాన్త్వా భ్రాన్త్వా అంతం గన్తుం న సమర్థః, భ్రమరః ఇవ
నాభినాలీకనాలాత్ పునః ఉన్మజ్జన్, ఊర్జితశ్రీః, అపరం తత్సదృక్షం త్రిభువనం నిర్మమే; దైత్యవిద్వేషిణః
సః దేహామ్భోధిః నః నిరవధిరమృతం దేయాత్.
ప్రతి పదార్థము: భ్రాన్త్వా
భ్రాన్త్వా = తిరిగి తిరిగి (పరిశీలించి), యదన్తః = ఏ దేహం యొక్క అంతంలో, త్రిభువనగురురపి
= మూడు లోకాలకు గురువైన బ్రహ్మ కూడా, అబ్దకోటీరనేకాః = అనేక కోట్ల సంవత్సరాలు,
గన్తుం = వెళ్ళడానికి, న = కాదు, అంతం = అంతాన్ని, సమర్థః = సమర్థుడు, భ్రమరః =
తుమ్మెద, ఇవ = వలె, పునః = మళ్ళీ, నాభినాలీకనాలాత్ = నాభి పద్మం యొక్క కాడ నుండి,
ఉన్మజ్జన్ = ఉద్భవించి, ఊర్జితశ్రీః = గొప్ప శోభ కలవాడై, త్రిభువనమ్ =
మూడు లోకాలను, అపరం = మరొక, నిర్మమే = నిర్మించాడు, తత్సదృక్షం =
దానిని పోలిన, దేహామ్భోధిః = శరీరం అనే సముద్రం, సః = ఆ,
దేయాత్ = ప్రసాదించుగాక, నిరవధిరమృతం = అంతులేని అమృతాన్ని, దైత్యవిద్వేషిణః
= రాక్షసులకు శత్రువైన విష్ణువు యొక్క, నః = మాకు.
తాత్పర్యము: మూడు లోకాలకు
గురువైన బ్రహ్మ కూడా అనేక కోట్ల సంవత్సరాలు తిరిగి తిరిగి పరిశీలించినా, ఏ దేహం యొక్క
అంతాన్ని చేరుకోలేకపోయాడో; తుమ్మెద వలె నాభి పద్మం యొక్క కాడ నుండి మళ్ళీ ఉద్భవించి,
గొప్ప శోభతో మరొక ముల్లోకాలను నిర్మించాడో, రాక్షసులకు
శత్రువైన విష్ణువు యొక్క ఆ శరీరం అనే సముద్రం మాకు అంతులేని అమృతాన్ని
ప్రసాదించుగాక!
విశేషములు: ఈ శ్లోకంలో
విష్ణువు యొక్క సమగ్రమైన దేహం (శరీరం)
వర్ణించబడింది. బ్రహ్మ కూడా ఆయన అంతాన్ని తెలుసుకోలేడని,
ఆయన నాభి నుండి బ్రహ్మ పుట్టి లోకాలను సృష్టించాడని చెప్పబడింది. ఆయన శరీరం అమృత సముద్రం వలె అంతులేని ఆనందాన్ని, మోక్షాన్ని
ప్రసాదిస్తుందని పేర్కొనబడింది.
49. మత్స్యః కూర్మో వరాహో నరహరిణపతిర్వామనో జామదగ్న్యః
శ్లోకపాఠం: మత్స్యః కూర్మో
వరాహో నరహరిణపతిర్వామనో జామదగ్న్యః కాకుత్స్థః
కంసఘాతీ మనసిజవిజయీ యశ్చ కల్కిర్భవిష్యన్ ; విష్ణోరంశావతారా
భువనహితకరా ధర్మసంస్థాపనార్థాః పాయాసుర్మాం త
ఏతే గురుతరకరుణాభారఖిన్నాశయా యే .
పదవిభాగము: మత్స్యః,
కూర్మః, వరాహః, నరహరిణపతిః (నర + హరిణ + పతిః), వామనః, జామదగ్న్యః,
కాకుత్స్థః, కంసఘాతీ (కంస + ఘాతీ), మనసిజవిజయీ
(మనసిజ + విజయీ), యః, చ, కల్కిర్భవిష్యన్ (కల్కిః + భవిష్యన్), విష్ణోః,
అంశావతారాః (అంశ + అవతారాః), భువనహితకరాః (భువన + హిత + కరాః), ధర్మసంస్థాపనార్థాః
(ధర్మ + సంస్థాపన + అర్థాః), పాయాసుర్మాం (పాయాసుః + మాం), త, ఏతే, గురుతరకరుణాభారఖిన్నాశయాః
(గురుతర + కరుణా + భార + ఖిన్న + ఆశయాః), యే.
అన్వయము: యే
గురుతరకరుణాభారఖిన్నాశయాః, మత్స్యః, కూర్మః, వరాహః, నరహరిణపతిః, వామనః, జామదగ్న్యః, కాకుత్స్థః, కంసఘాతీ, మనసిజవిజయీ, యశ్చ కల్కిర్భవిష్యన్; ధర్మసంస్థాపనార్థాః
భువనహితకరాః విష్ణోః ఏతే అంశావతారాః త మాం పాయాసుః.
ప్రతి పదార్థము: యే = ఏ
అవతారాలైతే, గురుతరకరుణాభారఖిన్నాశయాః = మిక్కిలి గొప్ప కరుణ యొక్క భారం
చేత అలసిన మనస్సు కలవో, మత్స్యః = మత్స్యావతారం, కూర్మః =
కూర్మావతారం, వరాహః = వరాహావతారం, నరహరిణపతిః =
నృసింహావతారం (నర + హరి - సింహం), వామనః = వామనావతారం, జామదగ్న్యః =
పరశురామావతారం, కాకుత్స్థః = రామావతారం, కంసఘాతీ =
కంసుడిని చంపిన కృష్ణావతారం, మనసిజవిజయీ = మన్మథుడిని జయించిన (బుద్ధావతారం), యశ్చ = మరియు,
కల్కిర్భవిష్యన్ = కల్కి అవతారం కాబోతున్నాడో; విష్ణోః =
విష్ణువు యొక్క, అంశావతారాః = అంశావతారాలు, భువనహితకరాః =
లోకాలకు మేలు చేసేవి, ధర్మసంస్థాపనార్థాః = ధర్మాన్ని స్థాపించడం కొరకు, పాయాసుర్మాం =
మమ్ములను రక్షించుగాక, త = ఆ, ఏతే = ఈ.
తాత్పర్యము: మిక్కిలి గొప్ప
కరుణ యొక్క భారం చేత అలసిన మనస్సు కలవైన మత్స్య, కూర్మ, వరాహ, నరసింహ,
వామన, పరశురామ, రామ, కృష్ణ, బుద్ధ, మరియు భవిష్యత్ కల్కి అవతారాలైన, లోకాలకు మేలు
చేసేవి, ధర్మాన్ని స్థాపించడం కొరకు అవతరించిన విష్ణువు యొక్క ఈ
అంశావతారాలు మమ్ములను రక్షించుగాక!
విశేషములు: ఈ శ్లోకంలో
విష్ణువు యొక్క దశావతారాలు ప్రస్తావించబడ్డాయి. ఈ అవతారాలు గొప్ప కరుణతో
లోకాలకు మేలు చేయడానికి, ధర్మాన్ని స్థాపించడానికి అవతరించాయని,
అవి భక్తులను రక్షిస్తాయని చెప్పబడింది. ఇది విష్ణువు
యొక్క రక్షక ధర్మాన్ని తెలియజేస్తుంది.
50. యస్మాద్వాచో నివృత్తాః సమమపి మనసా లక్షణామీక్షమాణాః
శ్లోకపాఠం: యస్మాద్వాచో
నివృత్తాః సమమపి మనసా లక్షణామీక్షమాణాః స్వార్థాలాభాత్పరార్థవ్యపగమకథనశ్లాఘినో
వేదవాదాః ; నిత్యానన్దం స్వసంవిన్నిరవధివిమలస్వాన్తసఙ్క్రాన్తబిమ్బ- చ్ఛాయాపత్త్యాపి నిత్యం సుఖయతి యమినో యత్తదవ్యాన్మహో నః .
పదవిభాగము: యస్మాత్,
వాచః, నివృత్తాః, సమమ్ + అపి, మనసా, లక్షణామ్ + ఈక్షమాణాః, స్వార్థాలాభాత్
+ పరార్థవ్యపగమకథనశ్లాఘినః, వేదవాదాః, నిత్య + ఆనందం, స్వసంవిత్ +
నిరవధివిమలస్వాంతసంక్రాంతబింబచ్ఛాయాపత్త్యా + అపి, నిత్యం,
సుఖయతి, యమినః, యత్, తత్, అవ్యాత్, మహః, నః.
అన్వయము: యస్మాత్
నిరవధివిమలస్వాంతసంక్రాంతబింబచ్ఛాయాపత్త్యాపి, యమినః నిత్యం
సుఖయతి, యతః లక్షణామీక్షమాణాః, సమమపి మనసా
వాచః స్వార్థాలాభాత్ పరార్థవ్యపగమకథనశ్లాఘినో వేదవాదాః నివృత్తాః, తత్ మహః నః
అవ్యాత్.
ప్రతి పదార్థము: యస్మాత్ = ఏ
పరమాత్మ నుండి, నిరవధివిమలస్వాంతసంక్రాంతబింబచ్ఛాయాపత్త్యాపి = అంతులేని
నిర్మలమైన అంతఃకరణంలో ప్రతిబింబించిన తన నీడ వంటి ఆనందాన్ని పొందడం ద్వారా కూడా,
యమినః = యోగులను, నిత్యం = నిత్యం, సుఖయతి = సంతోషపెడుతుందో, యతః = దేని వలన,
లక్షణామీక్షమాణాః = లక్షణా వృత్తిచే (పరోక్షంగా) చూడబడే, సమమపి =
సమానంగా ఉన్నప్పటికీ, మనసా = మనస్సుతో (కూడా), వాచః = మాటలు,
స్వార్థాలాభాత్ = తమ స్వార్థాన్ని పొందలేక (పరమాత్మను వర్ణించలేక), పరార్థవ్యపగమకథనశ్లాఘినః
= ఇతర అర్థాన్ని తెలియజేయడంలో నిపుణులైన (వేదాలు కూడా వర్ణించలేక), వేదవాదాః =
వేదవాక్యాలు, నివృత్తాః = వెనుతిరిగాయో (వర్ణించలేకపోయాయో), తత్ = అట్టి,
మహః = తేజస్సు (పరమాత్మ), నః = మనలను, అవ్యాత్ = రక్షించుగాక.
తాత్పర్యము: ఏ పరమాత్మ
యొక్క అనంతమైన, నిర్మలమైన ఆనందం యోగుల హృదయాలలో ప్రతిబింబించి,
వారిని నిరంతరం ఆనందపరచునో, మరియు దేనిని వర్ణించలేక వేదవాక్కులు సైతం,
తమ అంతర్గత శక్తితోనూ, మనస్సుతోనూ ప్రయత్నించినా వెనుతిరిగి వచ్చాయో, అట్టి
అద్భుతమైన తేజస్సు (పరమాత్మ) మనలను రక్షించుగాక.
విశేషములు: ఈ శ్లోకం
పరమాత్మ యొక్క అవ్యాకృతమైన, అవాఙ్మనసగోచరమైన
(మాటలకు, మనస్సుకు అందని) స్వరూపాన్ని వివరిస్తుంది. వేదాలు కూడా
దానిని పూర్తిగా వర్ణించలేవని, కేవలం లక్షణా వృత్తి ద్వారానే సూచించగలవని చెబుతోంది.
యోగులు తమ అంతఃకరణంలో ఆ పరమాత్మ యొక్క ఆనందాన్ని అనుభవిస్తారని, అది వారికి
నిరంతర ఆనందాన్ని ఇస్తుందని స్పష్టం చేస్తుంది.
51. ఆ పాదాదా చ శీర్షాద్వపురిదమనఘం వైష్ణవం యః స్వచిత్తే
శ్లోకపాఠం: ఆ పాదాదా చ
శీర్షాద్వపురిదమనఘం వైష్ణవం యః స్వచిత్తే ధత్తే నిత్యం
నిరస్తాఖిలకలికలుషే సన్తతాన్తఃప్రమోదః ; జుహ్వజ్జిహ్వాకృశానౌ హరిచరితహవిః
స్తోత్రమన్త్రానుపాఠై- స్తత్పాదామ్భోరుహాభ్యాం
సతతమపి నమస్కుర్మహే నిర్మలాభ్యామ్ .
పదవిభాగము: ఆ పాదాత్ + ఆ,
చ, శీర్షాత్, వపుః + ఇదం + అనఘం, వైష్ణవం, యః, స్వచిత్తే,
ధత్తే, నిత్యం, నిరస్తాఖిలకలికలుషే (నిరస్త + అఖిల + కలి + కలుషే), సంతత + అంతః +
ప్రమోదః, జుహ్వత్ + జిహ్వాకృశానౌ (జిహ్వా + కృశానౌ), హరిచరితహవిః
(హరిచరిత + హవిః), స్తోత్రమంత్ర + అనుపాఠైః, తత్ + పాద +
అంభోరుహాభ్యాం, సతతం + అపి, నమస్కుర్మహే, నిర్మలాభ్యామ్.
అన్వయము: యః
నిరస్తాఖిలకలికలుషే స్వచిత్తే ఆ పాదాత్ ఆ శీర్షాత్ ఇదం అనఘం వైష్ణవం వపుః నిత్యం
ధత్తే, సః సంతతాంతఃప్రమోదః భవతి. జిహ్వాకృశానౌ హరిచరితహవిః స్తోత్రమంత్రానుపాఠైః
జుహ్వత్, తత్ నిర్మలాభ్యాం పాదాంభోరుహాభ్యాం సతతమపి నమస్కుర్మహే.
ప్రతి పదార్థము: యః = ఏ
మానవుడైతే, నిరస్తాఖిలకలికలుషే = సమస్త కలికలుషాలు తొలగిపోయిన, స్వచిత్తే = తన
మనస్సులో, ఆ పాదాత్ = పాదాల నుండి, ఆ శీర్షాత్ =
శిరస్సు వరకు, ఇదం = ఈ, అనఘం = పాపరహితమైన, వైష్ణవం = విష్ణువు యొక్క, వపుః =
శరీరాన్ని, నిత్యం = నిరంతరం, ధత్తే = ధ్యానిస్తాడో, సః = ఆ వ్యక్తి,
సంతతాంతఃప్రమోదః = నిరంతర అంతర్గత ఆనందం కలవాడవుతాడు. (మేము) జిహ్వాకృశానౌ =
నాలుక అనే అగ్నిలో, హరిచరితహవిః = శ్రీహరి చరిత్ర అనే హవిస్సును, స్తోత్రమంత్రానుపాఠైః
= స్తోత్రాలు, మంత్రాలను పఠించడం ద్వారా, జుహ్వత్ = హోమం
చేస్తూ, తత్ = ఆ (విష్ణువు యొక్క), నిర్మలాభ్యాం =
నిర్మలమైన, పాదాంభోరుహాభ్యాం = పాదపద్మాలకు, సతతం + అపి =
నిరంతరం, నమస్కుర్మహే = నమస్కరిస్తున్నాము.
తాత్పర్యము: ఎవరైతే తమ
మనస్సులోని కలికలుషాలన్నింటినీ తొలగించుకుని, పాదాల నుండి
శిరస్సు వరకు వ్యాపించిన విష్ణువు యొక్క పాపరహితమైన దివ్య దేహాన్ని నిరంతరం
ధ్యానిస్తారో, వారు నిరంతర అంతర్గత ఆనందాన్ని పొందుతారు. మేము కూడా, నాలుక అనే అగ్నిలో శ్రీహరి దివ్య చరిత్ర అనే హవిస్సును
స్తోత్రాలు, మంత్రాలు పఠించడం ద్వారా హోమం చేస్తూ, ఆ నిర్మలమైన
విష్ణు పాదపద్మాలకు నిరంతరం నమస్కరిస్తున్నాము.
విశేషములు: ఈ శ్లోకం
విష్ణువు యొక్క పాదాది కేశాంత ధ్యానం యొక్క
ప్రాముఖ్యతను నొక్కి చెబుతుంది. కలిదోషాలు తొలగి, మనస్సు నిర్మలం
అయిన వారికి అంతర్గత ఆనందం లభిస్తుందని చెబుతుంది. జిహ్వాకృశానౌ
హరిచరితహవిః జుహ్వత్ అనే రూపకం
నాలుక ద్వారా చేసే హరినామ సంకీర్తనను యజ్ఞంతో పోల్చి, దాని పవిత్రతను,
శక్తిని తెలియజేస్తుంది.
52. మోదాత్పాదాదికేశస్తుతిమితి రచితాం కీర్తయిత్వా త్రిధామ్నః
శ్లోకపాఠం: మోదాత్పాదాదికేశస్తుతిమితి
రచితాం కీర్తయిత్వా త్రిధామ్నః పాదాబ్జద్వన్ద్వసేవాసమయనతమతిర్మస్తకేనానమేద్యః
; ఉన్ముచ్యైవాత్మనైనోనిచయకవచకం పఞ్చతామేత్య భానో- ర్బిమ్బాన్తర్గోచరం
స ప్రవిశతి పరమానన్దమాత్మస్వరూపమ్.
పదవిభాగము: మోదాత్,
పాదాది + కేశస్తుతిమ్ + ఇతి, రచితాం, కీర్తయిత్వా, త్రిధామ్నః, పాదాబ్జద్వన్ద్వసేవాసమయనతమతిః
(పాద + అబ్జ + ద్వన్ద్వ + సేవా + సమయ + నత + మతిః), మస్తకేన +
ఆనమేత్ + యః, ఉన్ముచ్య + ఏవ + ఆత్మనా + ఏనః + నిచయ + కవచకం, పంచతామ్ + ఏత్య,
భానోః, బింబ + అంతః + గోచరం, సః, ప్రవిశతి,
పరమ + ఆనందం + ఆత్మ + స్వరూపమ్.
అన్వయము: యః మోదాత్
త్రిధామ్నః పాదాదికేశస్తుతిమితి రచితాం కీర్తయిత్వా, పాదాబ్జద్వన్ద్వసేవాసమయనతమతిః
మస్తకేన ఆనమేత్, సః ఆత్మనా ఏనోనిచయకవచకం ఉన్ముచ్యైవ, పంచతామేత్య,
భానోర్బింబాంతర్గోచరం, ఆత్మస్వరూపం పరమానందం ప్రవిశతి.
ప్రతి పదార్థము: యః = ఏ
మానవుడైతే, మోదాత్ = సంతోషంతో, త్రిధామ్నః = మూడు లోకాలకు ఆధారమైన (విష్ణువు
యొక్క), పాదాదికేశస్తుతిమితి = పాదాల నుండి శిరస్సు వరకు చేసిన
స్తోత్రమును, రచితాం = రచించబడిన దానిని, కీర్తయిత్వా =
కీర్తించి, పాదాబ్జద్వన్ద్వసేవాసమయనతమతిః = పాదపద్మ యుగళాన్ని సేవించే
సమయంలో వినయంతో కూడిన బుద్ధి కలవాడై, మస్తకేన = తలతో, ఆనమేత్ =
నమస్కరిస్తాడో, సః = ఆ వ్యక్తి, ఆత్మనా = తనచేత, ఏనోనిచయకవచకం =
పాపాల సమూహం అనే కవచాన్ని, ఉన్ముచ్య + ఏవ = విడిచిపెట్టి, పంచతామ్ + ఏత్య
= పంచభూతాలలో లీనమై (శరీరాన్ని విడిచి), భానోః = సూర్యుని యొక్క, బింబాంతః =
మండలంలో, గోచరం = దర్శించబడే, ఆత్మస్వరూపం =
ఆత్మ స్వరూపమైన, పరమానందం = పరమానందాన్ని, ప్రవిశతి =
ప్రవేశిస్తాడు.
తాత్పర్యము: ఎవరైతే
సంతోషంతో మూడు లోకాలకు ఆధారమైన శ్రీహరి పాదాది కేశాంత స్తోత్రాన్ని పఠించి,
శ్రీహరి పాదపద్మాలను సేవించే సమయంలో వినయంతో శిరస్సు వంచి నమస్కరిస్తారో,
వారు తమ పాపాల సమూహం అనే కవచాన్ని విడిచిపెట్టి, శరీరాన్ని
త్యజించి, సూర్యమండలంలో దర్శించబడే ఆత్మ స్వరూపమైన పరమానందంలో
లీనమవుతారు.
విశేషములు: ఈ శ్లోకం ఈ
స్తోత్ర పారాయణం యొక్క అంతిమ
ఫలితాన్ని, అనగా మోక్షాన్ని వివరిస్తుంది. ఈ స్తోత్రాన్ని పఠించడం వల్ల
పాపాలు నశించి, భగవంతుని పాదాలపై భక్తి కుదిరి, పంచభూతాల్లో
ఐక్యం చెంది, పరమానంద స్వరూపమైన ఆత్మలో లీనమవుతారని తెలుపుతుంది. సూర్యమండలం ద్వారా ముక్తిని పొందడం అనే భావన
ఉపనిషత్తులలో కూడా ప్రస్తావించబడింది.
No comments:
Post a Comment