శివానందలహరి (100 శ్లోకాలు)

 శ్రీ శంకరాచార్య స్తోత్ర సర్వస్వమ్ –

శివానందలహరి ( 100 శ్లోకాలు)

 పదవిభాగము, అన్వయము, ప్రతి పదార్థము,   తాత్పర్యము,విశేషములతో 

                                      ఆచార్య తాడేపల్లి పతంజలి

---

శ్రీ శివానందలహరి - శివుని ఆనంద ప్రవాహం (100 శ్లోకాలు)

ఈ స్తోత్రం జగద్గురువు శ్రీ ఆదిశంకరాచార్యులచే రచింపబడినది. శివుని మహిమను, ఆయన పట్ల అనన్య భక్తిని, జ్ఞానాన్ని మరియు మోక్ష మార్గాన్ని ఇది వివరిస్తుంది. ఈ భాగంలో శివుని రూపం, గుణాలు, భక్తి యొక్క ప్రాముఖ్యత మరియు భౌతిక ప్రపంచం పట్ల వైరాగ్యం గురించి ప్రస్తావించబడింది.

---

శ్లోకం 1

కలాభ్యాం చూడాలఙ్కృతశశికలాభ్యాం నిజతపః-

ఫలాభ్యాం భక్తేషు ప్రకటితఫలాభ్యాం భవతు మే ;

శివాభ్యామస్తోకత్రిభువనశివాభ్యాం హృది పున-

ర్భవాభ్యామానన్దస్ఫురదనుభవాభ్యాం నతిరియమ్ . ౧ .

పదవిభాగము:

కలాభ్యాం, చూడా + అలంకృత + శశికలాభ్యాం, నిజ + తపః + ఫలాభ్యాం, భక్తేషు, ప్రకటిత + ఫలాభ్యాం, భవతు, మే; శివాభ్యాం, అస్తోక + త్రిభువన + శివాభ్యాం, హృది, పునర్భవాభ్యాం, ఆనంద + స్ఫురత్ + అనుభవాభ్యాం, నతిః + ఇయమ్.

అన్వయము:

చూడాలంకృతశశికలాభ్యాం, నిజతపఃఫలాభ్యాం, భక్తేషు ప్రకటితఫలాభ్యాం, అస్తోకత్రిభువనశివాభ్యాం, హృది పునర్భవాభ్యాం, ఆనందస్ఫురదనుభవాభ్యాం శివాభ్యాం మే ఇయం నతిర్భవతు.

ప్రతి పదార్థము:

కలాభ్యాం = చంద్రకళలతో కూడినవారికి (శివ, శక్తి), చూడా + అలంకృత + శశికలాభ్యాం = శిరస్సుపై అలంకరించబడిన చంద్రకళలు కలవారికి, నిజ + తపః + ఫలాభ్యాం = తమ తపస్సు యొక్క ఫలరూపులైనవారికి, భక్తేషు = భక్తులలో, ప్రకటిత + ఫలాభ్యాం = (కోరికలు) ప్రదర్శితమైన ఫలాలను (ఇచ్చే) వారికి, భవతు = అగుగాక, మే = నాకు; శివాభ్యాం = శివునికి మరియు శివుని శక్తికి (పార్వతికి), అస్తోక + త్రిభువన + శివాభ్యాం = అపరిమితమైన మూడు లోకాలకు శుభాన్ని కలిగించేవారికి, హృది = హృదయంలో, పునర్భవాభ్యాం = తిరిగి జన్మించేవారికి (జ్ఞానరూపంలో), ఆనంద + స్ఫురత్ + అనుభవాభ్యాం = ఆనందాన్ని స్ఫురింపజేసే అనుభవం కలవారికి, నతిరియమ్ = ఈ నమస్కారం.

తాత్పర్యము:

శిరస్సుపై చంద్రకళలు అలంకరించబడిన, తమ తపస్సు యొక్క ఫలరూపులైన, భక్తులకు కోరిన ఫలాలను ప్రసాదించే, అపరిమితమైన మూడు లోకాలకు శుభాన్ని కలిగించే, హృదయంలో జ్ఞానరూపంలో తిరిగి జన్మించే, ఆనందాన్ని స్ఫురింపజేసే అనుభవం కల శివ-శక్తులకు (శివునికి మరియు పార్వతికి) నా ఈ నమస్కారం అగుగాక!

విశేషములు:

ఈ మొదటి శ్లోకంలో, శివ-శక్తులను స్తుతించి, వారి దైవిక గుణాలను, సృష్టి, స్థితి, లయ కారకత్వాన్ని, భక్తుల పట్ల కరుణను, మరియు ఆనంద స్వరూపాన్ని వర్ణిస్తూ నమస్కారం చేయబడింది. ఇది స్తోత్రానికి శుభారంభం.

---

శ్లోకం 2

గలన్తీ శమ్భో త్వచ్చరితసరితః కిల్బిషరజో

దలన్తీ ధీకుల్యాసరణిషు పతన్తీ విజయతామ్ ;

దిశన్తీ సంసారభ్రమణపరితాపోపశమనం

వసన్తీ మచ్చేతోహ్రదభువి శివానన్దలహరీ . ౨ .

పదవిభాగము:

గలంతీ, శంభో, త్వత్ + చరిత + సరితః, కిల్బిష + రజో, దలంతీ, ధీ + కుల్యా + సరణిషు, పతంతీ, విజయతాం; దిశంతీ, సంసార + భ్రమణ + పరితాప + ఉపశమనం, వసంతీ, మత్ + చేతః + హ్రద + భువి, శివ + ఆనంద + లహరీ.

అన్వయము:

శమ్భో, త్వచ్చరితసరితః గలన్తీ, కిల్బిషరజో దలన్తీ, ధీకుల్యాసరణిషు పతన్తీ, సంసారభ్రమణపరితాపోపశమనం దిశన్తీ, మచ్చేతోహ్రదభువి వసన్తీ శివానన్దలహరీ విజయతామ్.

ప్రతి పదార్థము:

గలన్తీ = ప్రవహించేది, శమ్భో = ఓ శంభో!, త్వచ్చరితసరితః = నీ చరిత్ర అనే నది నుండి, కిల్బిషరజో = పాపాల ధూళిని, దలన్తీ = నాశనం చేసేది, ధీకుల్యాసరణిషు = బుద్ధి అనే కాలువల మార్గాలలో, పతన్తీ = పడేది, విజయతామ్ = విజయం పొందుగాక; దిశన్తీ = ప్రసాదించేది, సంసారభ్రమణపరితాపోపశమనం = సంసార భ్రమణం వల్ల కలిగే బాధల ఉపశమనాన్ని, వసన్తీ = నివసించేది, మచ్చేతోహ్రదభువి = నా మనస్సు అనే సరస్సులో, శివానన్దలహరీ = శివానంద లహరి (శివుని ఆనంద ప్రవాహం).

తాత్పర్యము:

ఓ శంభో! నీ చరిత్ర అనే నది నుండి ప్రవహిస్తూ, పాపాల ధూళిని నాశనం చేస్తూ, బుద్ధి అనే కాలువల మార్గాలలో పడి, సంసార భ్రమణం వల్ల కలిగే బాధల ఉపశమనాన్ని ప్రసాదిస్తూ, నా మనస్సు అనే సరస్సులో నివసించే శివానంద లహరి (శివుని ఆనంద ప్రవాహం) విజయం పొందుగాక!

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం శివుని కథలు, గుణగణాలు భక్తుల హృదయాలలో ప్రవేశించి, పాపాలను నశింపజేసి, సంసార దుఃఖాల నుండి విముక్తిని కలిగించే ఆనంద ప్రవాహాన్ని పోలి ఉన్నాయని వర్ణిస్తుంది.

---

శ్లోకం 3

త్రయీవేద్యం హృద్యం త్రిపురహరమాద్యం త్రినయనం

జటాభారోదారం చలదురగహారం మృగధరమ్ ;

మహాదేవం దేవం మయి సదయభావం పశుపతిం

చిదాలమ్బం సామ్బం శివమతివిడమ్బం హృది భజే . ౩ .

పదవిభాగము:

త్రయీ + వేద్యం, హృద్యం, త్రిపుర + హరం + ఆద్యం, త్రి + నయనం, జటా + భార + ఉదారం, చలత్ + ఉరగ + హారం, మృగ + ధరం; మహాదేవం, దేవం, మయి, సదయ + భావం, పశుపతిం, చిత్ + ఆలంబం, సాంబం, శివం + అతి + విడంబం, హృది, భజే.

అన్వయము:

త్రయీవేద్యం, హృద్యం, త్రిపురహరం, ఆద్యం, త్రినయనం, జటాభారోదారం, చలదురగహారం, మృగధరం, మహాదేవం, దేవం, మయి సదయభావం, పశుపతిం, చిదాలమ్బం, సాంబం, అతివిడమ్బం శివం హృది భజే.

ప్రతి పదార్థము:

త్రయీవేద్యం = మూడు వేదాలచే తెలియబడేవాడిని, హృద్యం = హృదయానికి ప్రియమైనవాడిని, త్రిపురహరం = త్రిపురాలను సంహరించినవాడిని, ఆద్యం = ఆదిపురుషుడిని, త్రినయనం = మూడు కన్నులు కలవాడిని, జటాభారోదారం = జటాభారంతో (జడల సమూహంతో) గొప్పగా ఉన్నవాడిని, చలదురగహారం = కదులుతున్న సర్పాలను హారంగా కలవాడిని, మృగధరమ్ = లేడిని ధరించినవాడిని; మహాదేవం = మహాదేవుడిని, దేవం = దేవుడిని, మయి = నా పట్ల, సదయభావం = దయగల భావం కలవాడిని, పశుపతిం = పశుపతిని, చిదాలమ్బం = జ్ఞానానికి ఆధారమైనవాడిని, సామ్బం = అంబతో (పార్వతితో) కూడినవాడిని, శివమతివిడమ్బం = శివుడిని (అందమైన రూపం కలవాడిని), హృది = హృదయంలో, భజే = భజిస్తున్నాను.

తాత్పర్యము:

మూడు వేదాలచే తెలియబడేవాడిని, హృదయానికి ప్రియమైనవాడిని, త్రిపురాలను సంహరించిన, ఆదిపురుషుడైన, మూడు కన్నులు కల, జటాభారంతో గొప్పగా ఉన్న, కదులుతున్న సర్పాలను హారంగా ధరించిన, లేడిని ధరించిన, మహాదేవుడిని, దేవుడిని, నా పట్ల దయగల భావం కల, పశుపతిని, జ్ఞానానికి ఆధారమైన, పార్వతితో కూడిన, అందమైన రూపం కల శివుడిని నా హృదయంలో భజిస్తున్నాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం శివుని విభిన్న రూపాలను, గుణాలను, ముఖ్యమైన విశేషణాలను (త్రిపురహర, త్రినయన, గంగాధర, పశుపతి, సాంబ) వివరిస్తూ, ఆయనను హృదయంలో ధ్యానిస్తున్నట్లు తెలుపుతుంది.

---

శ్లోకం 4

సహస్రం వర్తన్తే జగతి విబుధాః క్షుద్రఫలదా

న మన్యే స్వప్నే వా తదనుసరణం తత్కృతఫలమ్ ;

హరిబ్రహ్మాదీనామపి నికటభాజామసులభం

చిరం యాచే శమ్భో శివ తవ పదామ్భోజభజనమ్ . ౪ .

పదవిభాగము:

సహస్రం, వర్తంతే, జగతి, విబుధాః, క్షుద్ర + ఫల + దాః, న, మన్యే, స్వప్నే, వా, తత్ + అనుసరణం, తత్ + కృత + ఫలం; హరి + బ్రహ్మాదీనాం + అపి, నికట + భాజాం + అసులభం, చిరం, యాచే, శంభో, శివ, తవ, పద + అంభోజ + భజనం.

అన్వయము:

జగతి క్షుద్రఫలదాః సహస్రం విబుధాః వర్తంతే. స్వప్నే వా తదనుసరణం తత్కృతఫలం న మన్యే. శమ్భో శివ, హరిబ్రహ్మాదీనామపి నికటభాజామసులభం తవ పదామ్భోజభజనం చిరం యాచే.

ప్రతి పదార్థము:

సహస్రం = వేల కొలది, వర్తన్తే = ఉన్నారు, జగతి = లోకంలో, విబుధాః = దేవతలు, క్షుద్రఫలదా = చిన్న చిన్న ఫలాలను ఇచ్చే. న మన్యే = నేను అనుకోను, స్వప్నే వా = కలలో కూడా, తదనుసరణం = వారిని అనుసరించడం, తత్కృతఫలమ్ = వారిచే ఇవ్వబడిన ఫలం. హరిబ్రహ్మాదీనామపి = విష్ణువు, బ్రహ్మ మొదలైన వారికి కూడా, నికటభాజామసులభం = సమీపంలో ఉన్నవారికి కూడా అసులభమైన, చిరం = చాలా కాలం, యాచే = యాచిస్తున్నాను, శమ్భో = ఓ శంభో!, శివ = ఓ శివా!, తవ = నీ యొక్క, పదామ్భోజభజనమ్ = పాదపద్మాలను సేవించడం.

తాత్పర్యము:

ఓ శంభో! ఓ శివా! ఈ లోకంలో వేల కొలది క్షుద్రమైన ఫలాలను ఇచ్చే దేవతలు ఉన్నారు. వారిని అనుసరించడంగానీ, వారిచే ఇవ్వబడిన ఫలాన్ని పొందడంగానీ నేను కలలో కూడా కోరను. విష్ణువు, బ్రహ్మ మొదలైన వారికి కూడా సమీపంలో ఉన్నప్పటికీ లభించని నీ పాదపద్మాలను సేవించే భాగ్యాన్ని నేను చాలా కాలంగా ప్రార్థిస్తున్నాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం ఇతర దేవతలకంటే శివుని శ్రేష్ఠత్వాన్ని, ఆయన పాదసేవ యొక్క మహత్వాన్ని తెలియజేస్తుంది. ఇతర దేవతలు క్షుద్ర ఫలాలను మాత్రమే ఇవ్వగలరని, శివుని భజించడం ద్వారానే అత్యున్నత మోక్షం లభిస్తుందని సూచిస్తుంది.

---

శ్లోకం 5

స్మృతౌ శాస్త్రే వైద్యే శకునకవితాగానఫణితౌ

పురాణే మన్త్రే వా స్తుతినటనహాస్యేష్వచతురః ;

కథం రాజ్ఞాం ప్రీతిర్భవతి మయి కో’హం పశుపతే

పశుం మాం సర్వజ్ఞ! ప్రథితకృపయా పాలయ విభో . ౫ .

పదవిభాగము:

స్మృతౌ, శాస్త్రే, వైద్యే, శకున + కవితా + గాన + ఫణితౌ, పురాణే, మంత్రేవ, స్తుతి + నటన + హాస్యేషు + అచతురః; కథం, రాజ్ఞాం, ప్రీతిః, భవతి, మయి, కః + అహం, పశుపతే, పశుం, మాం, సర్వజ్ఞ!, ప్రథిత + కృపయా, పాలయ, విభో.

అన్వయము:

పశుపతే విభో! స్మృతౌ, శాస్త్రే, వైద్యే, శకునకవితాగానఫణితౌ, పురాణే, మన్త్రే వా, స్తుతినటనహాస్యేష్వచతురః (అస్మి). మయి రాజ్ఞాం ప్రీతిః కథం భవతి? కో’హం? సర్వజ్ఞ!, ప్రథితకృపయా మాం పశుం పాలయ.

ప్రతి పదార్థము:

స్మృతౌ = స్మృతులలో (ధర్మశాస్త్రాలలో), శాస్త్రే = శాస్త్రాలలో, వైద్యే = వైద్య శాస్త్రంలో, శకునకవితాగానఫణితౌ = శకున శాస్త్రం, కవిత్వం, గానం, మాటలలో, పురాణే = పురాణాలలో, మన్త్రే వా = మంత్రాలలో, లేదా, స్తుతినటనహాస్యేష్వచతురః = స్తుతులు (పొగడటాలు), నటనలు, హాస్యాలలో అసమర్థుడైన (నేను). కథం = ఎలా, రాజ్ఞాం = రాజులకు, ప్రీతిర్ = ప్రీతి, భవతి = కలుగుతుంది, మయి = నా పట్ల, కో’హం = నేను ఎవరు?, పశుపతే = ఓ పశుపతీ! పశుం = పశువు వంటి, మాం = నన్ను, సర్వజ్ఞ! = ఓ సర్వజ్ఞుడా!, ప్రథితకృపయా = నీ ప్రసిద్ధమైన దయతో, పాలయ = పాలించు, విభో = ఓ ప్రభో!

తాత్పర్యము:

ఓ పశుపతీ! ఓ ప్రభో! నేను స్మృతులు, శాస్త్రాలు, వైద్యశాస్త్రం, శకునశాస్త్రం, కవిత్వం, గానం, మాటలు, పురాణాలు, మంత్రాలలో అజ్ఞుడిని. స్తుతులు, నటనలు, హాస్యాలలో కూడా అసమర్థుడిని. నా పట్ల రాజులకు ఎలా ప్రీతి కలుగుతుంది? అసలు నేను ఎవరు? ఓ సర్వజ్ఞుడా! నీ ప్రసిద్ధమైన దయతో పశువు వంటి నన్ను పాలించు.

విశేషములు:

భక్తుడు తన అజ్ఞానాన్ని, నిస్సహాయతను, లౌకిక విషయాలలో అసమర్థతను అంగీకరిస్తాడు. లౌకిక రక్షణకు బదులుగా శివుని దయను, రక్షణను కోరుతూ తనను 'పశువు'గా భావించుకుంటూ శివుడిని 'పశుపతి'గా సంబోధిస్తాడు.

---

శ్లోకం 6

ఘటో వా మృత్పిణ్డో’ప్యణురపి చ ధూమోగ్నిరచలః

పటో వా తన్తుర్వా పరిహరతి కిం ఘోరశమనమ్ ;

వృథా కణ్ఠక్షోభం వహసి తరసా తర్కవచసా

పదామ్భోజం శమ్భోర్భజ పరమసౌఖ్యం వ్రజ సుధీః . ౬ .

పదవిభాగము:

ఘటః, వా, మృత్ + పిండః + అపి, అణుః + అపి, చ, ధూమః + అగ్నిః + అచలః, పటః, వా, తంతుః, వా, పరిహరతి, కిం, ఘోర + శమనమ్; వృథా, కంఠ + క్షోభం, వహసి, తరసా, తర్క + వచసా, పద + అంభోజం, శంభోః + భజ, పరమ + సౌఖ్యం, వ్రజ, సుధీః.

అన్వయము:

ఘటో వా మృత్పిణ్డో’ప్యణురపి చ ధూమోగ్నిరచలః పటో వా తన్తుర్వా ఘోరశమనం కిం పరిహరతి? సుధీః, వృథా తరసా తర్కవచసా కణ్ఠక్షోభం వహసి. శమ్భోః పదామ్భోజం భజ, పరమసౌఖ్యం వ్రజ.

ప్రతి పదార్థము:

ఘటో వా = కుండ అయినా, మృత్పిణ్డో’ప్యణురపి చ = మట్టి ముద్ద అయినా, అణువు అయినా, ధూమోగ్నిరచలః = పొగ, అగ్ని, కదలనిది (అచలము); పటో వా = వస్త్రం అయినా, తన్తుర్వా = దారం అయినా, పరిహరతి కిం = నివారించగలదా ఏమి?, ఘోరశమనమ్ = భయంకరమైన మృత్యువును. వృథా = వ్యర్థంగా, కణ్ఠక్షోభం = కంఠానికి బాధను, వహసి = మోస్తున్నావు, తరసా = వేగంగా, తర్కవచసా = తర్కంతో కూడిన మాటలతో, పదామ్భోజం = పాదపద్మాలను, శమ్భోర్భజ = శంభుడిని భజించు, పరమసౌఖ్యం = పరమ సుఖాన్ని, వ్రజ = పొందు, సుధీః = ఓ జ్ఞానవంతుడా!

తాత్పర్యము:

ఓ జ్ఞానవంతుడా! కుండ అయినా, మట్టి ముద్ద అయినా, అణువు అయినా, పొగ అయినా, అగ్ని అయినా, అచలమైన వస్తువు అయినా, వస్త్రం అయినా, దారం అయినా - ఇవన్నీ భయంకరమైన మృత్యువును నివారించగలవా? వ్యర్థంగా తర్కంతో కూడిన మాటలతో నీ కంఠానికి బాధను కలిగిస్తున్నావు. శంభుడి పాదపద్మాలను భజించు, పరమ సుఖాన్ని పొందు.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం తర్కవితర్కాల వ్యర్థతను, భౌతిక వస్తువుల అశాశ్వతత్వాన్ని వివరిస్తుంది. మృత్యువును జయించడానికి మరియు పరమ సుఖాన్ని పొందడానికి శివుని భజనయే ఏకైక మార్గం అని బోధిస్తుంది.

---

శ్లోకం 7

మనస్తే పాదాబ్జే నివసతు వచః స్తోత్రఫణితౌ

కరౌ చాభ్యర్చాయాం శ్రుతిరపి కథాకర్ణనవిధౌ ;

తవ ధ్యానే బుద్ధిర్నయనయుగలం మూర్తివిభవే

పరగ్రన్థాన్కైర్వా పరమశివ జానే పరమతః . ౭ .

పదవిభాగము:

మనః + తే, పాద + అబ్జే, నివసతు, వచః, స్తోత్ర + ఫణితౌ, కరౌ, చ + అభ్యర్చాయాం, శ్రుతిః + అపి, కథా + ఆకర్ణన + విధౌ; తవ, ధ్యానే, బుద్ధిః, నయన + యుగలం, మూర్తి + విభవే, పర + గ్రంథాన్ + కైః + వా, పరమశివ, జానే, పరమతః.

అన్వయము:

తే మనః పాదాబ్జే నివసతు. వచః స్తోత్రఫణితౌ (నివసతు). కరౌ చ అభ్యర్చాయాం (నివసతు). శ్రుతిరపి కథాకర్ణనవిధౌ (నివసతు). తవ ధ్యానే బుద్ధిర్ (నివసతు). నయనయుగలం మూర్తివిభవే (నివసతు). పరమశివ, అన్యైర్వా పరమతః పరగ్రంథాన్ కైర్జానే?

ప్రతి పదార్థము:

మనస్తే = నీ మనస్సు, పాదాబ్జే = పాదపద్మాలలో, నివసతు = నివసించుగాక, వచః = మాటలు, స్తోత్రఫణితౌ = స్తోత్రాలను పలకడంలో, కరౌ = చేతులు, చాభ్యర్చాయాం = పూజించడంలో, శ్రుతిరపి = చెవులు కూడా, కథాకర్ణనవిధౌ = కథలు వినడంలో; తవ = నీ, ధ్యానే = ధ్యానంలో, బుద్ధిర్ = బుద్ధి, నయనయుగలం = రెండు కళ్ళు, మూర్తివిభవే = మూర్తి వైభవాన్ని చూడటంలో, పరగ్రన్థాన్కైర్వా = ఇతర గ్రంథాలను దేనితో, పరమశివ = ఓ పరమశివా!, జానే = తెలుసుకోగలను, పరమతః = దీనికంటే వేరుగా.

తాత్పర్యము:

ఓ పరమశివా! నా మనస్సు నీ పాదపద్మాలలో నివసించుగాక. నా మాటలు నీ స్తోత్రాలను పలకడంలో ఉండుగాక. నా చేతులు నిన్ను పూజించడంలో నిమగ్నమగుగాక. నా చెవులు నీ కథలను వినడంలో ఆసక్తి చూపుగాక. నా బుద్ధి నీ ధ్యానంలో స్థిరపడుగాక. నా రెండు కళ్ళు నీ మూర్తి వైభవాన్ని చూడటంలో ఆనందించుగాక. దీనికంటే వేరుగా ఇతర గ్రంథాలను నేను దేనితో తెలుసుకోగలను?

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం భక్తుడు తన ఇంద్రియాలన్నింటినీ శివ భజన, ధ్యానం, పూజల పట్ల వినియోగించాలనే కోరికను వ్యక్తం చేస్తాడు. శివ సంబంధిత విషయాలే నిజమైన జ్ఞానానికి, ఆనందానికి మూలమని తెలుపుతుంది.

---

శ్లోకం 8

యథా బుద్ధిః శుక్తౌ రజతమితి కాచాశ్మని మణి-

ర్జలే పైష్టే క్షీరం భవతి మృగతృష్ణాసు సలిలమ్ ;

తథా దేవభ్రాన్త్యా భజతి భవదన్యం జడజనో

మహాదేవేశం త్వాం మనసి చ న మత్వా పశుపతే . ౮ .

పదవిభాగము:

యథా, బుద్ధిః, శుక్తౌ, రజతం + ఇతి, కాచాశ్మని, మణిః, జలే, పైష్టే, క్షీరం, భవతి, మృగతృష్ణాసు, సలిలం; తథా, దేవ + భ్రాంత్యా, భజతి, భవత్ + అన్యం, జడ + జనః, మహాదేవ + ఈశం, త్వాం, మనసి, చ, న, మత్వా, పశుపతే.

అన్వయము:

యథా బుద్ధిః శుక్తౌ రజతమితి, కాచాశ్మని మణిర్భవతి, పైష్టే జలే క్షీరం భవతి, మృగతృష్ణాసు సలిలం భవతి. తథా పశుపతే, జడజనో దేవభ్రాన్త్యా భవదన్యం భజతి, మహాదేవేశం త్వాం మనసి చ న మత్వా.

ప్రతి పదార్థము:

యథా = ఎలాగైతే, బుద్ధిః = బుద్ధి, శుక్తౌ = నత్తగుల్లలో, రజతమితి = ఇది వెండి అని (భ్రమిస్తుందో), కాచాశ్మని = గాజురాయిలో, మణిర్ = మణి అని (భ్రమిస్తుందో), జలే పైష్టే = పిండి కలిపిన నీటిలో, క్షీరం = పాలు అని, భవతి = అవుతుందో, మృగతృష్ణాసు = ఎండమావులలో, సలిలమ్ = నీరు అని (భ్రమిస్తుందో); తథా = అలాగే, దేవభ్రాన్త్యా = దైవం అనే భ్రాంతితో, భజతి = భజిస్తాడు, భవదన్యం = నీవు కాని (ఇతరులను), జడజనో = అజ్ఞానియైన వాడు, మహాదేవేశం = మహాదేవులకు అధిపతియైన, త్వాం = నిన్ను, మనసి చ న మత్వా = మనస్సులో కూడా తలంచకుండా, పశుపతే = ఓ పశుపతీ!

తాత్పర్యము:

ఓ పశుపతీ! ఎలాగైతే నత్తగుల్లలో వెండి అని, గాజురాయిలో మణి అని, పిండి కలిపిన నీటిలో పాలు అని, ఎండమావులలో నీరు అని భ్రమిస్తాడో, అలాగే అజ్ఞానియైన వాడు దైవం అనే భ్రాంతితో నిన్ను కాని ఇతరులను భజిస్తాడు. మహాదేవులకు అధిపతియైన నిన్ను మనస్సులో కూడా తలంచకుండా అలా చేస్తాడు.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం అజ్ఞానాన్ని, భ్రాంతిని ఉదాహరణలతో వివరిస్తుంది. అజ్ఞానులు నిజమైన దైవమైన శివుడిని తెలుసుకోకుండా, అశాశ్వతమైన ఇతర దేవతలను లేదా వస్తువులను భజిస్తారని తెలియజేస్తుంది.

---

శ్లోకం 9

గభీరే కాసారే విశతి విజనే ఘోరవిపినే

విశాలే శైలే చ భ్రమతి కుసుమార్థం జడమతిః ;

సమర్ప్యైకం చేతఃసరసిజముమానాథ భవతే

సుఖేనావస్థాతుం జన ఇహ న జానాతి కిమహో . ౯ .

పదవిభాగము:

గభీరే, కాసారే, విశతి, విజనే, ఘోర + విపినే, విశాలే, శైలే, చ, భ్రమతి, కుసుమ + అర్థం, జడ + మతిః; సమర్ప్య + ఏకం, చేతః + సరసిజం + ఉమానాథ, భవతే, సుఖేన + అవస్థాతుం, జనః, ఇహ, న, జానాతి, కిం + అహో.

అన్వయము:

జడమతిః జనః గభీరే కాసారే విజనే ఘోరవిపినే విశతి, విశాలే శైలే చ కుసుమార్థం భ్రమతి. ఉమానాథ, భవతే ఏకం చేతఃసరసిజం సమర్ప్య ఇహ సుఖేనావస్థాతుం కిమహో న జానాతి.

ప్రతి పదార్థము:

గభీరే = లోతైన, కాసారే = సరస్సులో, విశతి = ప్రవేశిస్తాడు, విజనే = నిర్జనమైన, ఘోరవిపినే = భయంకరమైన అడవిలో, విశాలే = విశాలమైన, శైలే = పర్వతంపై, చ = మరియు, భ్రమతి = తిరుగుతాడు, కుసుమార్థం = పుష్పముల కొరకు, జడమతిః = అజ్ఞానియైన వాడు; సమర్ప్యైకం = ఒకే ఒక్కటి అర్పించి, చేతఃసరసిజముమానాథ = మనస్సు అనే పద్మాన్ని, ఓ ఉమానాథా (శివా)!, భవతే = నీకు, సుఖేనావస్థాతుం = సుఖంగా ఉండటానికి, జన ఇహ = ఈ మనిషి, న జానాతి = తెలుసుకోడు, కిమహో = ఏమి ఆశ్చర్యం!

తాత్పర్యము:

ఓ ఉమానాథా (శివా)! అజ్ఞానియైన వాడు పుష్పముల కొరకు లోతైన సరస్సులో ప్రవేశిస్తాడు, నిర్జనమైన భయంకరమైన అడవిలో, విశాలమైన పర్వతంపై తిరుగుతాడు. ఏమి ఆశ్చర్యం! నీకు తన మనస్సు అనే ఒకే ఒక్క పద్మాన్ని అర్పించి, ఈ లోకంలో సుఖంగా ఉండటాన్ని ఈ మనిషి తెలుసుకోడు.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం బాహ్య ఆరాధనల కంటే, అంతర్గత భక్తి, ముఖ్యంగా మనస్సును శివుడికి అర్పించడమే నిజమైన సుఖానికి మార్గమని బోధిస్తుంది. నిష్కపటమైన భక్తిని విస్మరించి, వ్యర్థంగా బయట తిరిగే మానవుని అజ్ఞానాన్ని ఇది ప్రశ్నిస్తుంది.

---

శ్లోకం 10

నరత్వం దేవత్వం నగవనమృగత్వం మశకతా

పశుత్వం కీటత్వం భవతు విహగత్వాదిజననమ్ ;

సదా త్వత్పాదాబ్జస్మరణపరమానన్దలహరీ –

విహారాసక్తం చేద్ధృదయమిహ కిం తేన వపుషా . ౧౦ .

పదవిభాగము:

నరత్వం, దేవత్వం, నరవన + మృగత్వం, మశకతా, పశుత్వం, కీటత్వం, భవతు, విహగత్వం + ఆది + జననం; సదా, త్వత్ + పాద + అబ్జ + స్మరణ + పరమానంద + లహరీ – విహార + ఆసక్తం, చేత్ + హృదయం + ఇహ, కిం, తేన, వపుషా.

అన్వయము:

నరత్వం, దేవత్వం, నగవనమృగత్వం, మశకతా, పశుత్వం, కీటత్వం, విహగత్వాదిజననం భవతు. ఇహ సదా త్వత్పాదాబ్జస్మరణపరమానన్దలహరీవిహారాసక్తం చేత్ హృదయం, తేన వపుషా కిం (ప్రయోజనం).

ప్రతి పదార్థము:

నరత్వం = మానవ జన్మ, దేవత్వం = దేవతా జన్మ, నగవనమృగత్వం = పర్వతాలు, అడవులలో మృగత్వం (మృగంగా జన్మించడం), మశకతా = దోమగా జన్మించడం, పశుత్వం = పశువుగా జన్మించడం, కీటత్వం = పురుగుగా జన్మించడం, భవతు = అగుగాక, విహగత్వాదిజననం = పక్షిగా జన్మించడం మొదలైన జన్మలు; సదా = ఎల్లప్పుడూ, త్వత్పాదాబ్జస్మరణ = నీ పాదపద్మాలను స్మరించడం అనే, పరమానందలహరీ = పరమానంద ప్రవాహంలో, విహారాసక్తం = క్రీడించడంలో ఆసక్తి కలది, చేత్ = అయితే, హృదయం = నా హృదయం, ఇహ = ఈ లోకంలో, కిం = ఏమి ప్రయోజనం, తేన వపుషా = ఆ శరీరంతో.

తాత్పర్యము:

మానవ జన్మ, దేవతా జన్మ, పర్వతాలు, అడవులలో మృగంగా, దోమగా, పశువుగా, పురుగుగా, పక్షిగా మొదలైన ఏ జన్మ అయినా అగుగాక! ఈ లోకంలో నా హృదయం ఎల్లప్పుడూ నీ పాదపద్మాలను స్మరించడం అనే పరమానంద ప్రవాహంలో క్రీడించడంలో ఆసక్తి కలిగి ఉన్నట్లయితే, ఆ శరీరంతో (ఏ జన్మలోనైనా) ఏమి ప్రయోజనం? (అంటే అటువంటి జన్మ శ్రేష్ఠమైనదే).

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం జన్మల చక్రాన్ని, వాటి అశాశ్వతత్వాన్ని వివరిస్తుంది. ఏ జన్మ ఎత్తినా, శివుడిని నిరంతరం స్మరిస్తూ పరమానందాన్ని అనుభవించగలిగితే, ఆ జన్మ ఉత్తమమైనదని తెలియజేస్తుంది. ఇది జన్మల పట్ల వైరాగ్యాన్ని, శివ స్మరణ పట్ల దృఢ నిశ్చయాన్ని వ్యక్తపరుస్తుంది.

---

శ్లోకం 11

వటుర్వా గేహీ వా యతిరపి జటీ వా తదితరో

నరో వా యః కశ్చిద్భవతు భవ కిం తేన భవతి ;

యదీయం హృత్పద్మం యది భవదధీనం పశుపతే

తదీయస్త్వం శమ్భో భవసి భవభారం చ వహసి . ౧౧ .

పదవిభాగము:

వటుః + వా, గేహీ + వా, యతిః + అపి, జటీ + వా, తద్ + ఇతరః, నరః + వా, యః, కశ్చిత్, భవతు, భవ, కిం, తేన, భవతి; యద్ + ఈయం, హృత్ + పద్మం, యది, భవత్ + అధీనం, పశుపతే, తద్ + ఈయః + త్వం, శంభో, భవసి, భవ + భారం, చ, వహసి.

అన్వయము:

భవ, వటుర్వా, గేహీ వా, యతిరపి, జటీ వా, తదితరో నరో వా యః కశ్చిద్భవతు. తేన కిం భవతి? పశుపతే శమ్భో, యదీయం హృత్పద్మం యది భవదధీనం, తదీయస్త్వం భవసి, భవభారం చ వహసి.

ప్రతి పదార్థము:

వటుర్వా = బ్రహ్మచారి అయినా, గేహీ వా = గృహస్థుడు అయినా, యతిరపి = సన్యాసి అయినా, జటీ వా = జడలు ధరించినవాడు (తపస్వి) అయినా, తదితరో = ఇతరుడు (వేరే ఆశ్రమంలోని వాడు) అయినా, నరో వా = మానవుడు అయినా, యః కశ్చిద్భవతు = ఎవడైనప్పటికీ, భవ = ఓ శివా!, కిం తేన భవతి = దానితో ఏమి ప్రయోజనం?; యదీయం = ఎవని యొక్క, హృత్పద్మం = హృదయ పద్మం, యది = అయితే, భవదధీనం = నీ ఆధీనంలో ఉన్నదో, పశుపతే = ఓ పశుపతీ!, తదీయస్త్వం = వాని యొక్క నీవు, శమ్భో = ఓ శంభో!, భవసి = అవుతావు, భవభారం = సంసార భారాన్ని, చ = మరియు, వహసి = మోస్తావు.

తాత్పర్యము:

ఓ శివా! ఎవడైనా బ్రహ్మచారి అయినా, గృహస్థుడు అయినా, సన్యాసి అయినా, జడలు ధరించిన తపస్వి అయినా, లేదా ఇతర ఆశ్రమంలోని మానవుడు అయినా, అతని స్థితితో ఏమి ప్రయోజనం? ఓ పశుపతీ! ఓ శంభో! ఎవని హృదయ పద్మం నీ ఆధీనంలో ఉంటుందో, నీవు వానికి చెందినవాడవై, వాని సంసార భారాన్ని కూడా మోస్తావు.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం మానవుని బాహ్య ఆశ్రమ ధర్మాల కంటే, శివుని పట్ల ఉన్న అంతరంగిక భక్తికే ఎక్కువ ప్రాముఖ్యతను ఇస్తుంది. శివుడు భక్తుని హృదయ నియంత్రణకు మాత్రమే ప్రాధాన్యత ఇస్తాడని, అటువంటి భక్తుని బాధ్యతలను కూడా తానే వహిస్తాడని స్పష్టం చేస్తుంది.

---

శ్లోకం 12

గుహాయాం గేహే వా బహిరపి వనే వాద్రిశిఖరే

జలే వా వహ్నౌ వా వసతు వసతేః కిం వద ఫలమ్ ;

సదా యస్యైవాన్తఃకరణమపి శమ్భో తవ పదే

స్థితం చేద్యోగో’సౌ స చ పరమయోగీ స చ సుఖీ . ౧౨ .

పదవిభాగము:

గుహాయాం, గేహే, వా, బహిః + అపి, వనే, వా + అద్రి + శిఖరే, జలే, వా, వహ్నౌ, వా, వసతు, వసతేః, కిం, వద, ఫలమ్; సదా, యస్య + ఏవ + అంతః + కరణం + అపి, శంభో, తవ, పదే, స్థితం, చేత్ + యోగః + అసౌ, సః, చ, పరమ + యోగీ, సః, చ, సుఖీ.

అన్వయము:

గుహాయాం, గేహే వా, బహిరపి వనే వా, అద్రిశిఖరే, జలే వా, వహ్నౌ వా వసతు. వసతేః కిం ఫలం వద? శమ్భో, సదా యస్యైవాన్తఃకరణమపి తవ పదే స్థితం చేత్, అసౌ యోగః, స చ పరమయోగీ, స చ సుఖీ.

ప్రతి పదార్థము:

గుహాయాం = గుహలో, గేహే వా = ఇంట్లో అయినా, బహిరపి = బయట కూడా, వనే వా = అడవిలో అయినా, అద్రిశిఖరే = పర్వత శిఖరంపై, జలే వా = నీటిలో అయినా, వహ్నౌ వా = అగ్నిలో అయినా, వసతు = నివసించుగాక, వసతేః = నివాసంతో, కిం = ఏమి, వద = చెప్పు, ఫలమ్ = ప్రయోజనం?; సదా = ఎల్లప్పుడూ, యస్యైవాన్తఃకరణమపి = ఎవని అంతఃకరణం (మనస్సు) అయితే, శమ్భో = ఓ శంభో!, తవ పదే = నీ పాదాలలో, స్థితం చేత్ = స్థిరంగా ఉంటుందో, యోగో’సౌ = అదియే యోగం, స చ = అతడే, పరమయోగీ = పరమయోగి, స చ సుఖీ = అతడే సుఖంగా ఉంటాడు.

తాత్పర్యము:

ఓ శంభో! గుహలోనో, ఇంట్లోనో, అడవిలోనో, పర్వత శిఖరంపైనో, నీటిలోనో, అగ్నిలోనో నివసించడం వల్ల ఏమి ప్రయోజనం? చెప్పు. ఎల్లప్పుడూ ఎవని అంతఃకరణం నీ పాదాలలో స్థిరంగా ఉంటుందో, అదియే నిజమైన యోగం. అతడే పరమయోగి. అతడే నిజమైన సుఖాన్ని అనుభవించేవాడు.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం బాహ్యమైన నివాస స్థానాలకు బదులుగా, అంతరంగికమైన మనస్సు యొక్క స్థిరత్వానికి ప్రాధాన్యతను ఇస్తుంది. శివుని పాదాలపై మనస్సును నిలపడమే నిజమైన యోగం, దాని ద్వారానే పరమానందం లభిస్తుందని నొక్కి చెబుతుంది.

---

శ్లోకం 13

అసారే సంసారే నిజభజనదూరే జడధియా

భ్రమన్తం మామన్ధం పరమకృపయా పాతుముచితమ్ ;

మదన్యః కో దీనస్తవ కృపణరక్షాతినిపుణ-

స్త్వదన్యః కో వా మే త్రిజగతి శరణ్యః పశుపతే . ౧౩ .

పదవిభాగము:

అసారే, సంసారే, నిజ + భజన + దూరే, జడ + ధియా, భ్రమన్తం, మాం + అంధం, పరమ + కృపయా, పాతుం + ఉచితమ్; మద్ + అన్యః, కః, దీనః + తవ, కృపణ + రక్షా + అతి + నిపుణః, త్వద్ + అన్యః, కః, వా, మే, త్రి + జగతి, శరణ్యః, పశుపతే.

అన్వయము:

పశుపతే, అసారే సంసారే, నిజభజనదూరే జడధియా భ్రమన్తం అంధం మాం పరమకృపయా పాతుముచితమ్. తవ కృపణరక్షాతినిపుణః దీనః మదన్యః కో? త్రిజగతి మే త్వదన్యః శరణ్యః కో వా?

ప్రతి పదార్థము:

అసారే = సారము లేని, సంసారే = సంసారంలో, నిజభజనదూరే = నీ భజన నుండి దూరంగా, జడధియా = జడమైన బుద్ధితో, భ్రమన్తం = తిరుగుతున్న, మామన్ధం = గ్రుడ్డివాడైన నన్ను, పరమకృపయా = గొప్ప దయతో, పాతుముచితమ్ = రక్షించుట ఉచితం; మదన్యః = నాకంటే ఇతరుడు, కో = ఎవరు, దీనస్తవ = దీనమైనవాడు నీకు, కృపణరక్షాతినిపుణ = దీనులను రక్షించడంలో అత్యంత నిపుణుడివి, త్వదన్యః = నీకంటే ఇతరుడు, కో వా = ఎవరు, మే = నాకు, త్రిజగతి = మూడు లోకాలలో, శరణ్యః = శరణమిచ్చేవాడు, పశుపతే = ఓ పశుపతీ!

తాత్పర్యము:

ఓ పశుపతీ! సారము లేని ఈ సంసారంలో, నీ భజన నుండి దూరమై, జడమైన బుద్ధితో గ్రుడ్డివానివలె తిరుగుతున్న నన్ను గొప్ప దయతో రక్షించుట నీకు తగినది. దీనులను రక్షించడంలో అత్యంత నిపుణుడవైన నీకు నాకంటే దీనుడు ఎవరున్నారు? మూడు లోకాలలో నీకంటే నాకు శరణమిచ్చేవాడు ఎవరున్నారు?

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం భక్తుని దైన్యాన్ని, శివుని కరుణను హైలైట్ చేస్తుంది. సంసారంలో దారి తప్పిన అంధుడిలా ఉన్న తనను రక్షించమని శివుడిని వేడుకుంటాడు. శివుడు తప్ప తనకు మరో రక్షకుడు లేదని స్పష్టం చేస్తాడు.

---

శ్లోకం 14

ప్రభుస్త్వం దీనానాం ఖలు పరమబన్ధుః పశుపతే

ప్రముఖ్యో’హం తేషామపి కిముత బన్ధుత్వమనయోః ;

త్వయైవ క్షన్తవ్యాః శివ మదపరాధాశ్చ సకలాః

ప్రయత్నాత్కర్తవ్యం మదవనమియం బన్ధుసరణిః . ౧౪ .

పదవిభాగము:

ప్రభుః + త్వం, దీనానాం, ఖలు, పరమ + బంధుః, పశుపతే, ప్రముఖ్యః + అహం, తేషాం + అపి, కిం + ఉత, బంధుత్వం + అనయోః; త్వయా + ఏవ, క్షంతవ్యాః, శివ, మద్ + అపరాధాః + చ, సకలాః, ప్రయత్నాత్ + కర్తవ్యం, మద్ + అవనం + ఇయం, బంధు + సరణిః.

అన్వయము:

పశుపతే, త్వం దీనానాం ఖలు ప్రభుః పరమబన్ధుః (అస్మి). తేషామపి అహం ప్రముఖ్యః. అనయోః బన్ధుత్వం కిముత? శివ, సకలాః మదపరాధాశ్చ త్వయైవ క్షంతవ్యాః. ఇయం మదవనం ప్రయత్నాత్ కర్తవ్యం (యతః) బంధుసరణిః (అస్తి).

ప్రతి పదార్థము:

ప్రభుస్త్వం = నీవు ప్రభువు, దీనానాం = దీనులకు, ఖలు = నిశ్చయంగా, పరమబన్ధుః = గొప్ప బంధువు, పశుపతే = ఓ పశుపతీ! ప్రముఖ్యో’హం = నేను ముఖ్యుడిని, తేషామపి = వారిలో కూడా, కిముత = ఇంకేమి చెప్పాలి, బన్ధుత్వమనయోః = ఈ బంధుత్వం యొక్క; త్వయైవ = నీచేతనే, క్షన్తవ్యాః = క్షమించబడాలి, శివ = ఓ శివా!, మదపరాధాశ్చ = నా అపరాధాలు కూడా, సకలాః = అన్ని, ప్రయత్నాత్కర్తవ్యం = ప్రయత్నపూర్వకంగా చేయబడాలి, మదవనమియం = నా రక్షణ ఇది, బన్ధుసరణిః = బంధువుల మార్గం.

తాత్పర్యము:

ఓ పశుపతీ! నీవు దీనులకు నిశ్చయంగా ప్రభువు మరియు గొప్ప బంధువు. ఆ దీనులలో కూడా నేను ముఖ్యుడిని. మరి మన ఇద్దరి మధ్య బంధుత్వం గురించి ఇంకేమి చెప్పాలి? ఓ శివా! నా అపరాధాలన్నింటినీ నీవు మాత్రమే క్షమించాలి. నన్ను రక్షించడం నీకు ప్రయత్నపూర్వకంగా చేయవలసిన బంధు మార్గం.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకంలో, భక్తుడు శివుడిని తన పరమ బంధువుగా, రక్షకుడిగా భావిస్తాడు. తన అపరాధాలను క్షమించమని, తనను రక్షించమని శివుడికి ఇది సహజమైన ధర్మం అని ప్రార్థిస్తాడు.

---

శ్లోకం 15

ఉపేక్షా నో చేత్కిం న హరసి భవద్ధ్యానవిముఖాం

దురాశాభూయిష్ఠాం విధిలిపిమశక్తో యది భవాన్ ;

శిరస్తద్వైధాత్రం న న ఖలు సువృత్తం పశుపతే

కథం వా నిర్యత్నం కరనఖముఖేనైవ లులితమ్ . ౧౫ .

పదవిభాగము:

ఉపేక్షా, న + ఉ, చేత్ + కిం, న, హరసి, భవత్ + ధ్యాన + విముఖాం, దురాశా + భూయిష్ఠాం, విధి + లిపిం + అశక్తః, యది, భవాన్; శిరః + తత్ + వైధాత్రం, న, న, ఖలు, సువృత్తం, పశుపతే, కథం, వా, నిర్యత్నం, కర + నఖ + ముఖేన + ఏవ, లులితమ్.

అన్వయము:

ఉపేక్షా నో చేత్, భవద్ధ్యానవిముఖాం దురాశాభూయిష్ఠాం విధిలిపిం కిం న హరసి? యది భవాన్ అశక్తః, తద్వైధాత్రం శిరః ఖలు సువృత్తం న న. పశుపతే, కరనఖముఖేనైవ నిర్యత్నం కథం వా లులితమ్?

ప్రతి పదార్థము:

ఉపేక్షా = ఉపేక్ష, న ఉ చేత్ = లేకపోతే, కిం న హరసి = ఎందుకు తొలగించవు?, భవద్ధ్యానవిముఖాం = నీ ధ్యానం నుండి విముఖమైన, దురాశాభూయిష్ఠాం = దురాశలు నిండిన, విధిలిపిమశక్తో = బ్రహ్మరాతను (నీవు) అశక్తుడవైతే, యది భవాన్ = ఒకవేళ నీవు; శిరస్తద్వైధాత్రం = ఆ బ్రహ్మ తల, న న ఖలు = నిజంగా కాదు కాదు, సువృత్తం = మంచి వృత్తం కలది, పశుపతే = ఓ పశుపతీ! కథం వా = ఎలా, నిర్యత్నం = ప్రయత్నం లేకుండా, కరనఖముఖేనైవ = కేవలం చేతి గోటి కొనతో, లులితమ్ = తెంపబడింది.

తాత్పర్యము:

ఓ పశుపతీ! ఒకవేళ నీవు ఉపేక్ష చేసేవాడవు కాకపోతే, నీ ధ్యానం నుండి విముఖమైన, దురాశలు నిండిన నా బ్రహ్మరాతను (దుష్కర్మలను) ఎందుకు తొలగించవు? ఒకవేళ నీవు అశక్తుడవైతే, ఆ బ్రహ్మ తల నిజంగా మంచి వృత్తం కలది కాదు (అంటే అది పరిపూర్ణంగా లేదు కనుకనే తెంపబడింది). మరి దానిని నీవు ఎలా ప్రయత్నం లేకుండా కేవలం నీ చేతి గోటి కొనతో తెంపగలిగావు?

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం శివుని శక్తిని, సర్వశక్తిమత్తతను ప్రశ్నిస్తూ, భక్తుని విధిని తొలగించగలడని నొక్కి చెబుతుంది. బ్రహ్మ శిరస్సు ఖండనాన్ని ఉదాహరణగా చూపి, శివుడు అశక్తుడు కాదని, తన కష్టాలను తొలగించడం ఆయనకు కష్టం కాదని ప్రార్థిస్తాడు.

---

శ్లోకం 16

విరిఞ్చిర్దీర్ఘాయుర్భవతు భవతా తత్పరశిర-

శ్చతుష్కం సంరక్ష్యం స ఖలు భువి దైన్యం లిఖితవాన్ ;

విచారః కో వా మాం విశదకృపయా పాతి శివ తే

కటాక్షవ్యాపారః స్వయమపి చ దీనావనపరః . ౧౬ .

పదవిభాగము:

విరిఞ్చిః + దీర్ఘాయుః + భవతు, భవతా, తత్ + పర + శిరః + చతుష్కం, సంరక్ష్యం, సః, ఖలు, భువి, దైన్యం, లిఖితవాన్; విచారః, కః, వా, మాం, విశద + కృపయా, పాతి, శివ, తే, కటాక్ష + వ్యాపారః, స్వయం + అపి, చ, దీన + అవన + పరః.

అన్వయము:

భవతా తత్పరశిరశ్చతుష్కం సంరక్ష్యం, విరిఞ్చిర్దీర్ఘాయుర్భవతు. స ఖలు భువి దైన్యం లిఖితవాన్. శివ, తే కటాక్షవ్యాపారః స్వయమపి చ దీనావనపరః. మాం విశదకృపయా పాతి. కః విచారో వా?

ప్రతి పదార్థము:

విరిఞ్చిర్దీర్ఘాయుర్భవతు = బ్రహ్మ దీర్ఘాయుష్షు కలవాడు అగుగాక, భవతా = నీచేత, తత్పరశిరశ్చతుష్కం = అతని మిగిలిన నాలుగు తలలు, సంరక్ష్యం = రక్షించదగినవి, స = అతడు (బ్రహ్మ), ఖలు = నిశ్చయంగా, భువి = భూమిపై, దైన్యం = దీనత్వాన్ని, లిఖితవాన్ = రాసాడు; విచారః కో వా = ఇంకేమి ఆలోచన ఉంది?, మాం = నన్ను, విశదకృపయా = విశాలమైన దయతో, పాతి = రక్షిస్తావు, శివ = ఓ శివా!, తే = నీ, కటాక్షవ్యాపారః = కటాక్ష దృష్టి, స్వయమపి చ = స్వయంగా కూడా, దీనావనపరః = దీనులను రక్షించడంలో నిమగ్నమైనది.

తాత్పర్యము:

బ్రహ్మ దీర్ఘాయుష్షు కలవాడు అగుగాక. నీచేత అతని మిగిలిన నాలుగు తలలు రక్షించబడాలి (అతడు నా నుదుట దైన్యాన్ని రాసినప్పటికీ). ఓ శివా! నీ కటాక్ష దృష్టి స్వయంగా దీనులను రక్షించడంలో నిమగ్నమై ఉంది. అందువలన, విశాలమైన దయతో నన్ను రక్షించే విషయంపై ఇంకేమి ఆలోచన ఉంది? (నీవు తప్పక రక్షిస్తావు).

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం బ్రహ్మ రాసిన విధిని కూడా మార్చగల శివుని శక్తిని ప్రశంసిస్తుంది. భక్తుడు తనను రక్షించమని శివుడిని ఆయన కరుణ, దీనుల పట్ల శ్రద్ధ అనే గుణాల ఆధారంగా కోరుతాడు.

---

శ్లోకం 17

ఫలాద్వా పుణ్యానాం మయి కరుణయా వా త్వయి విభో

ప్రసన్నే’పి స్వామిన్ భవదమలపాదాబ్జయుగలమ్ ;

కథం పశ్యేయం మాం స్థగయతి నమఃసమ్భ్రమజుషాం

నిలిమ్పానాం శ్రేణిర్నిజకనకమాణిక్యమకుటైః . ౧౭ .

పదవిభాగము:

ఫలాత్ + వా, పుణ్యానాం, మయి, కరుణయా, వా, త్వయి, విభో, ప్రసన్నే + అపి, స్వామిన్, భవద్ + అమల + పాద + అబ్జ + యుగలం; కథం, పశ్యేయం, మాం, స్థగయతి, నమః + సంభ్రమ + జుషాం, నిలిమ్పానాం, శ్రేణిః + నిజ + కనక + మాణిక్య + మకుటైః.

అన్వయము:

విభో స్వామిన్, పుణ్యానాం ఫలాద్వా, మయి కరుణయా వా త్వయి ప్రసన్నే’పి భవదమలపాదాబ్జయుగలం కథం పశ్యేయం? నమఃసమ్భ్రమజుషాం నిజకనకమాణిక్యమకుటైర్నిలిమ్పానాం శ్రేణిర్మాం స్థగయతి.

ప్రతి పదార్థము:

ఫలాద్వా పుణ్యానాం = పుణ్యాల ఫలం వలనైనా, మయి కరుణయా వా = నా పట్ల దయ వలనైనా, త్వయి విభో = నీవు, ఓ ప్రభో!, ప్రసన్నే’పి = ప్రసన్నుడైనప్పటికీ, స్వామిన్ = ఓ స్వామి!, భవదమలపాదాబ్జయుగలమ్ = నీ నిర్మలమైన పాదపద్మ యుగళాన్ని; కథం పశ్యేయం = ఎలా చూడగలను?, మాం = నన్ను, స్థగయతి = అడ్డుకుంటుంది, నమఃసమ్భ్రమజుషాం = నమస్కరించే తొందరలో ఉన్న, నిలిమ్పానాం శ్రేణిర్ = దేవతల సమూహం, నిజకనకమాణిక్యమకుటైః = తమ బంగారు, మాణిక్యాల కిరీటాలతో.

తాత్పర్యము:

ఓ ప్రభో! ఓ స్వామి! పుణ్యాల ఫలం వలన గానీ, నా పట్ల నీ దయ వలన గానీ, నీవు ప్రసన్నుడైనప్పటికీ, నీ నిర్మలమైన పాదపద్మ యుగళాన్ని నేను ఎలా చూడగలను? నిన్ను నమస్కరించే తొందరలో ఉన్న దేవతల సమూహం, వారి బంగారు, మాణిక్యాల కిరీటాలతో నన్ను అడ్డుకుంటున్నారు.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకంలో, శివుని పాదాల వద్ద నిరంతరం వేచి ఉండే దేవతల సంఖ్యను వివరిస్తూ, తన వంటి సామాన్య భక్తుడు శివుని పాదాలను దర్శించడం ఎంత కష్టమో వివరిస్తాడు. ఇది శివుని మహిమను, దేవతలు కూడా ఆయనను సేవించడాన్ని సూచిస్తుంది.

---

శ్లోకం 18

త్వమేకో లోకానాం పరమఫలదో దివ్యపదవీం

వహన్తస్త్వన్మూలాం పునరపి భజన్తే హరిముఖాః ;

కియద్వా దాక్షిణ్యం తవ శివ మదాశా చ కియతీ

కదా వా మద్రక్షాం వహసి కరుణాపూరితదృశా . ౧౮ .

పదవిభాగము:

త్వం + ఏకః, లోకానాం, పరమ + ఫల + దః, దివ్య + పదవీం, వహంతః + త్వత్ + మూలాం, పునః + అపి, భజంతే, హరి + ముఖాః; కియత్ + వా, దాక్షిణ్యం, తవ, శివ, మత్ + ఆశా, చ, కియతీ, కదా, వా, మద్ + రక్షాం, వహసి, కరుణా + పూరిత + దృశా.

అన్వయము:

త్వమేకో లోకానాం పరమఫలదో (అసి). త్వన్మూలాం దివ్యపదవీం వహన్తస్త్వపి హరిముఖాః పునరపి భజన్తే. శివ, తవ దాక్షిణ్యం కియద్వా? మదాశా చ కియతీ? కరుణాపూరితదృశా మద్రక్షాం కదా వా వహసి?

ప్రతి పదార్థము:

త్వమేకో = నీవు ఒక్కడివే, లోకానాం = లోకాలకు, పరమఫలదో = అత్యుత్తమ ఫలాలను ఇచ్చేవాడివి, దివ్యపదవీం = దివ్యమైన పదవిని, వహన్తస్ = ధరించినవారైనప్పటికీ, త్వన్మూలాం = నీవు మూలమైన, పునరపి = మళ్ళీ కూడా, భజన్తే = భజిస్తారు, హరిముఖాః = విష్ణువు, బ్రహ్మ మొదలైన వారు; కియద్వా = ఎంత మాత్రం, దాక్షిణ్యం = ఉదారత్వం, తవ = నీకు, శివ = ఓ శివా!, మదాశా చ = నా ఆశ కూడా, కియతీ = ఎంత (చిన్నది)?; కదా వా = ఎప్పుడు, మద్రక్షాం = నా రక్షణను, వహసి = వహిస్తావు, కరుణాపూరితదృశా = కరుణతో నిండిన దృష్టితో.

తాత్పర్యము:

ఓ శివా! లోకాలకు అత్యుత్తమ ఫలాలను ప్రసాదించేవాడవు నీవు ఒక్కడివే. నీవు మూలమైన దివ్యమైన పదవులను ధరించిన విష్ణువు, బ్రహ్మ మొదలైన దేవతలు కూడా మళ్ళీ నిన్నే భజిస్తారు. నీ ఉదారత్వం ఎంత గొప్పది? నా ఆశ ఎంత చిన్నది? కరుణతో నిండిన దృష్టితో నా రక్షణను నీవు ఎప్పుడు వహిస్తావు?

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం శివుని సార్వభౌమత్వాన్ని, అత్యున్నత దాతృత్వాన్ని నొక్కి చెబుతుంది. ఇతర దేవతలు సైతం శివుని దయపై ఆధారపడతారని, కాబట్టి శివుడు తనను తప్పక రక్షించాలని భక్తుడు ఆశిస్తాడు.

---

శ్లోకం 19

దురాశాభూయిష్ఠే దురధిపగృహద్వారఘటకే

దురన్తే సంసారే దురితనిలయే దుఃఖజనకే ;

మదాయాసం కిం న వ్యపనయసి కస్యోపకృతయే

వదేయం ప్రీతిశ్చేత్తవ శివ కృతార్థాఃఖలు వయమ్ . ౧౯ .

పదవిభాగము:

దురాశా + భూయిష్ఠే, దురధిప + గృహ + ద్వార + ఘటకే, దుర్ + అంతే, సంసారే, దురిత + నిలయే, దుఃఖ + జనకే; మత్ + ఆయాసం, కిం, న, వ్యపనయసి, కస్య + ఉపకృతయే, వదేయం, ప్రీతిః + చేత్ + తవ, శివ, కృతార్థాః + ఖలు, వయం.

అన్వయము:

దురాశాభూయిష్ఠే, దురధిపగృహద్వారఘటకే, దురన్తే, దురితనిలయే, దుఃఖజనకే సంసారే మదాయాసం కిం న వ్యపనయసి? కస్యోపకృతయే (త్వమ్ ఏవం కరోషి)? శివ, తవ ప్రీతిశ్చేత్ వదేయం, వయం ఖలు కృతార్థాః.

ప్రతి పదార్థము:

దురాశాభూయిష్ఠే = దురాశలతో నిండిన, దురధిపగృహద్వారఘటకే = చెడ్డ అధికారుల ఇంటి ద్వారాలు తట్టే, దురన్తే = అంతం లేని, సంసారే = సంసారంలో, దురితనిలయే = పాపాలకు నిలయమైన, దుఃఖజనకే = దుఃఖాన్ని కలిగించే; మదాయాసం = నా బాధను, కిం న వ్యపనయసి = ఎందుకు తొలగించవు?, కస్యోపకృతయే = ఎవరికి ఉపకారం కొరకు (ఇలా చేస్తున్నావు?), వదేయం = నేను అంటాను, ప్రీతిశ్చేత్తవ = నీకు ప్రీతి అయితే, శివ = ఓ శివా!, కృతార్థాఃఖలు = నిజంగా కృతార్థులమే, వయమ్ = మేము.

తాత్పర్యము:

ఓ శివా! దురాశలతో నిండిన, చెడ్డ అధికారుల ఇంటి ద్వారాలు తట్టేలా చేసే, అంతం లేని, పాపాలకు నిలయమైన, దుఃఖాన్ని కలిగించే ఈ సంసారంలో నా బాధను ఎందుకు తొలగించవు? ఎవరికి ఉపకారం చేయుటకు నీవు ఇలా చేస్తున్నావు? నీకు నా పట్ల ప్రీతి ఉంటే, మేము నిజంగా కృతార్థులమవుతామని నేను అంటాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం సంసారం యొక్క స్వభావాన్ని (దుఃఖభరితం, పాపభరితం, అంతులేనిది) వివరిస్తుంది. భక్తుడు తన దుఃఖాలను తొలగించమని, శివుని ప్రేమ, ప్రీతి తనకు లభిస్తేనే తన జీవితం సార్థకమవుతుందని అంటాడు.

 

---

---

శ్లోకపాఠం

సదా మోహాటవ్యాం చరతి యువతీనాం కుచగిరౌ

నటత్యాశాశాఖాస్వటతి ఝటితి స్వైరమభితః ।

కపాలిన్ భిక్షో మే హృదయకపిమత్యంతచపలం

దృఢం భక్త్యా బద్ధ్వా శివ భవదధీనం కురు విభో ॥20॥

---

పదవిభాగము

సదా, మోహ + అటవ్యాం, చరతి, యువతీనాం, కుచ + గిరౌ, నటతి + ఆశా + శాఖాసు + అటతి, ఝటితి, స్వైరం + అభితః; కపాలిన్, భిక్షో, మే, హృదయ + కపిం + అత్యంత + చపలం, దృఢం, భక్త్యా, బద్ధ్వా, శివ, భవత్ + అధీనం, కురు, విభో.

---

అన్వయము

శివ, విభో  (నా హృదయకపి) సదా మోహాటవ్యాం చరతి, యువతీనాం కుచగిరౌ నటతి, ఆశాశాఖాసు అటతి, ఝటితి స్వైరమ్ అభితః (గచ్ఛతి). కపాలిన్, భిక్షో, అత్యంతచపలం మే హృదయకపిం దృఢం భక్త్యా బద్ధ్వా, భవదధీనం కురు.

---

ప్రతి పదార్థము

 శివ = ఓ శివా!   విభో = ఓ ప్రభో! సదా = ఎల్లప్పుడూ,  మోహాటవ్యాం = మోహం అనే అడవిలో,  చరతి = తిరుగుతుంది

  యువతీనాం = యువతుల,  కుచగిరౌ = స్తనాల పర్వతంపై,  నటతి = నాట్యమాడుతుంది

  ఆశాశాఖాసు = ఆశల కొమ్మలపై,  అటతి = తిరుగుతుంది

  ఝటితి = వెంటనే,  స్వైరమ్ = స్వేచ్ఛగా   అభితః = నలువైపులా (గచ్ఛతి = వెళ్తుంది)

  కపాలిన్ = ఓ కపాలాన్ని ధరించినవాడా (శివా) ,  భిక్షో = ఓ భిక్షువు (శివా)

  అత్యంతచపలం = అత్యంత చపలమైన (చలించే),  మే = నా,  హృదయకపిం = హృదయం అనే కోతిని

  దృఢం = దృఢంగా,  భక్త్యా = భక్తితో,  బద్ధ్వా = బంధించి,    భవదధీనం = నీ ఆధీనంలో,  కురు = చేయి

---

తాత్పర్యము

ఓ కపాలాన్ని ధరించినవాడా! ఓ భిక్షువు (శివా)! నా హృదయం అనే కోతి ఎల్లప్పుడూ మోహం అనే అడవిలో తిరుగుతూ, యువతుల స్తనాలనే పర్వతంపై నాట్యమాడుతూ, ఆశల కొమ్మలపై స్వేచ్ఛగా నలువైపులా తిరుగుతుంది. అత్యంత చపలమైన నా హృదయకపిని దృఢంగా భక్తితో బంధించి, ఓ ప్రభో! నీ ఆధీనంలోకి తీసుకురా.

---

విశేషములు

ఈ శ్లోకం మనస్సు యొక్క చపలత్వాన్ని కోతితో పోలుస్తుంది. లౌకిక విషయాల పట్ల మోహం, ఆశలతో కూడిన మనస్సును శివుని భక్తితో బంధించి, ఆయన ఆధీనంలోకి తీసుకురావాలని భక్తుడు ప్రార్థిస్తాడు.

 

21. ధృతిస్తమ్భాధారాం దృఢగుణనిబద్ధాం సగమనాం

శ్లోకపాఠం:

ధృతిస్తమ్భాధారాం దృఢగుణనిబద్ధాం సగమనాం

విచిత్రాం పద్మాఢ్యాం ప్రతిదివససన్మార్గఘటితామ్ ;

స్మరారే మచ్చేతఃస్ఫుటపటకుటీం ప్రాప్య విశదాం

జయ స్వామిన్ శక్త్యా సహ శివ గణైః సేవిత విభో . ౨౧ .

పదవిభాగము:

ధృతి + స్తంభ + ఆధారాం, దృఢ + గుణ + నిబద్ధాం, స + గమనాం, విచిత్రాం, పద్మ + ఆఢ్యాం, ప్రతి + దివస + సన్ + మార్గ + ఘటితాం; స్మరారే, మత్ + చేతః + స్ఫుట + పట + కుటీం, ప్రాప్య, విశదాం, జయ, స్వామిన్, శక్త్యా, సహ, శివ, గణైః, సేవిత, విభో.

అన్వయము:

స్మరారే, స్వామిన్, శక్త్యా సహ, గణైః సేవిత విభో శివ, ధృతిస్తమ్భాధారాం, దృఢగుణనిబద్ధాం, సగమనాం, విచిత్రాం, పద్మాఢ్యాం, ప్రతిదివససన్మార్గఘటితాం విశదాం మచ్చేతఃస్ఫుటపటకుటీం ప్రాప్య జయ.

ప్రతి పదార్థము:

ధృతిస్తమ్భాధారాం = ధైర్యం అనే స్తంభంపై ఆధారపడిన, దృఢగుణనిబద్ధాం = దృఢమైన గుణాలతో కట్టబడిన, సగమనాం = మంచి గమనము కల (చైతన్యవంతమైన), విచిత్రాం = విచిత్రమైన, పద్మాఢ్యాం = పద్మాలతో నిండిన (పుష్పాలతో అలంకరించబడిన), ప్రతిదివససన్మార్గఘటితామ్ = ప్రతిరోజు మంచి మార్గంలో నిర్మించబడిన; స్మరారే = ఓ మన్మథుని శత్రువా (శివా)!, మచ్చేతఃస్ఫుటపటకుటీం = నా మనస్సు అనే స్పష్టమైన గుడారాన్ని, ప్రాప్య = పొంది, విశదాం = పరిశుద్ధమైనదిగా, జయ = విజయం పొందు, స్వామిన్ = ఓ స్వామి!, శక్త్యా సహ = శక్తితో (పార్వతితో) సహా, శివ = ఓ శివా!, గణైః = గణాలతో, సేవిత = సేవింపబడిన, విభో = ఓ ప్రభో!

తాత్పర్యము:

ఓ మన్మథుని శత్రువైన శివా! ఓ ప్రభో! గణాలచే సేవింపబడిన స్వామి! ధైర్యం అనే స్తంభంపై ఆధారపడి, దృఢమైన గుణాలతో కట్టబడిన, చైతన్యవంతమైన, విచిత్రమైన, పద్మాలతో అలంకరించబడిన, ప్రతిరోజు మంచి మార్గంలో నిర్మించబడిన, పరిశుద్ధమైన నా మనస్సు అనే స్పష్టమైన గుడారాన్ని నీ శక్తి (పార్వతి) మరియు గణాలతో సహా పొంది, విజయం పొందు.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకంలో భక్తుడు తన మనస్సును ఒక గుడారంగా (పటకుటీ) పోలుస్తాడు. ఈ గుడారం ధైర్యం, సద్గుణాలు, స్వచ్ఛతలతో నిర్మించబడినదని, దానిని శివుడు తన శక్తితో, గణాలతో సహా స్వాధీనం చేసుకుని, తనలో నివసించమని ప్రార్థిస్తాడు.

---

22. ప్రలోభాద్యైరర్థాహరణపరతన్త్రో ధనిగృహే

శ్లోకపాఠం:

ప్రలోభాద్యైరర్థాహరణపరతన్త్రో ధనిగృహే

ప్రవేశోద్యుక్తః సన్ భ్రమతి బహుధా తస్కరపతే ;

ఇమం చేతశ్చోరం కథమిహ సహే శఙ్కర విభో

తవాధీనం కృత్వా మయి నిరపరాధే కురు కృపామ్ . ౨౨ .

పదవిభాగము:

ప్రలోభ + ఆద్యైః + అర్థ + ఆహరణ + పరతంత్రః, ధని + గృహే, ప్రవేశ + ఉద్యుక్తః, సన్, భ్రమతి, బహుధా, తస్కర + పతే; ఇమం, చేతః + చోరం, కథం + ఇహ, సహే, శంకర, విభో, తవ + అధీనం, కృత్వా, మయి, నిరపరాధే, కురు, కృపామ్.

అన్వయము:

తస్కరపతే, ప్రలోభాద్యైరర్థాహరణపరతన్త్రో ధనిగృహే ప్రవేశోద్యుక్తః సన్ బహుధా భ్రమతి. శంకర విభో, ఇమం చేతశ్చోరం ఇహ కథమిహ సహే? తవాధీనం కృత్వా మయి నిరపరాధే కృపామ్ కురు.

ప్రతి పదార్థము:

ప్రలోభాద్యైరర్థాహరణపరతన్త్రో = ప్రలోభాలు మొదలైన వాటిచే ధనాన్ని దొంగిలించడానికి పరాధీనుడైన, ధనిగృహే = ధనికుల ఇంట్లో, ప్రవేశోద్యుక్తః సన్ = ప్రవేశించడానికి ప్రయత్నిస్తూ, భ్రమతి = తిరుగుతాడు, బహుధా = అనేక విధాలుగా, తస్కరపతే = ఓ దొంగలకు అధిపతీ (శివా)! (లేదా శివుడు దొంగలకు అధిపతిగా కవి సంబోధన); ఇమం = ఈ, చేతశ్చోరం = మనస్సు అనే దొంగను, కథమిహ సహే = ఇక్కడ ఎలా సహించగలను?, శఙ్కర = ఓ శంకరా!, విభో = ఓ ప్రభో! తవాధీనం కృత్వా = నీ ఆధీనం చేసి, మయి = నా యందు, నిరపరాధే = అపరాధం లేనివానిగా, కురు కృపామ్ = దయ చూపు.

తాత్పర్యము:

ఓ దొంగలకు అధిపతీ (శివా)! నా మనస్సు అనే దొంగ ప్రలోభాలు మొదలైన వాటిచే ధనాన్ని దొంగిలించడానికి పరాధీనుడై, ధనికుల ఇంట్లో ప్రవేశించడానికి ప్రయత్నిస్తూ అనేక విధాలుగా తిరుగుతాడు. ఓ శంకర! ఓ ప్రభో! ఈ మనస్సు అనే దొంగను నేను ఇక్కడ ఎలా సహించగలను? దీనిని నీ ఆధీనం చేసి, నన్ను అపరాధం లేనివానిగా చేసి, నా యందు దయ చూపు.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం మనస్సును 'దొంగ'తో పోలుస్తుంది, అది లౌకిక వస్తువుల పట్ల ఆశలతో ప్రలోభాలకు లోనై పాపకర్మలకు పురికొల్పుతుందని చెబుతుంది. ఈ మనస్సు అనే దొంగను శివుడు తన ఆధీనంలోకి తీసుకుని, భక్తుడిని పాప రహితుడిగా చేయమని ప్రార్థిస్తాడు.

---

23. కరోమి త్వత్పూజాం సపది సుఖదో మే భవ విభో

శ్లోకపాఠం:

కరోమి త్వత్పూజాం సపది సుఖదో మే భవ విభో

విధిత్వం విష్ణుత్వం దిశసి ఖలు తస్యాఃఫలమితి ;

పునశ్చ త్వాం ద్రష్టుం దివి భువి వహన్ పక్షిమృగతాం

అదృష్ట్వా తత్ఖేదం కథమిహ సహే శఙ్కర విభో . ౨౩ .

పదవిభాగము:

కరోమి, త్వత్ + పూజాం, సపది, సుఖదః, మే, భవ, విభో, విధిత్వం, విష్ణుత్వం, దిశసి, ఖలు, తస్యాః + ఫలం + ఇతి; పునః + చ, త్వాం, ద్రష్టుం, దివి, భువి, వహన్, పక్షి + మృగతాం, అదృష్ట్వా, తత్ + ఖేదం, కథం + ఇహ, సహే, శంకర, విభో.

అన్వయము:

విభో, త్వత్పూజాం కరోమి. సపది మే సుఖదో భవ. విధిత్వం విష్ణుత్వం చ తస్యాః ఫలమితి ఖలు దిశసి. పునశ్చ, త్వాం ద్రష్టుం దివి భువి పక్షిమృగతాం వహన్ అదృష్ట్వా తత్ఖేదం శంకర విభో, ఇహ కథం సహే?

ప్రతి పదార్థము:

కరోమి = చేస్తున్నాను, త్వత్పూజాం = నీ పూజను, సపది = వెంటనే, సుఖదో = సుఖాన్ని ఇచ్చేవాడవు, మే = నాకు, భవ = అగు, విభో = ఓ ప్రభో! విధిత్వం = బ్రహ్మత్వం, విష్ణుత్వం = విష్ణుత్వం, దిశసి = ఇస్తావు, ఖలు = నిశ్చయంగా, తస్యాఃఫలమితి = దాని (పూజ) ఫలం అని; పునశ్చ = తిరిగి కూడా, త్వాం = నిన్ను, ద్రష్టుం = చూడటానికి, దివి = ఆకాశంలో, భువి = భూమిపై, వహన్ = ధరించి, పక్షిమృగతాం = పక్షి మరియు మృగ రూపాలను, అదృష్ట్వా = చూడకుండా, తత్ఖేదం = ఆ బాధను, కథమిహ సహే = ఇక్కడ ఎలా సహించగలను?, శఙ్కర = ఓ శంకరా!, విభో = ఓ ప్రభో!

తాత్పర్యము:

ఓ ప్రభో! నేను నీ పూజను చేస్తున్నాను. వెంటనే నాకు సుఖాన్ని ప్రసాదించు. నీ పూజ ఫలంగా బ్రహ్మత్వాన్ని, విష్ణుత్వాన్ని కూడా ఇస్తావని చెబుతావు. తిరిగి నిన్ను చూడటానికి ఆకాశంలో పక్షి రూపం, భూమిపై మృగ రూపం ధరించి (బ్రహ్మ, విష్ణువులు) చూసినా, నిన్ను చూడలేకపోయిన ఆ బాధను, ఓ శంకరా! ఓ ప్రభో! నేను ఇక్కడ ఎలా సహించగలను?

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం పూజ ఫలం కేవలం లౌకిక ఉన్నతి మాత్రమే కాదని, శివ దర్శనమే నిజమైన లక్ష్యం అని తెలియజేస్తుంది. బ్రహ్మ విష్ణువులు కూడా శివుని దర్శనం కోసం తపించిన కథను (లింగోద్భవ కథ) పరోక్షంగా ప్రస్తావిస్తూ, శివ దర్శనం యొక్క గొప్పతనాన్ని వివరిస్తుంది.

---

24. కదా వా కైలాసే కనకమణిసౌధే సహ గణై-

శ్లోకపాఠం:

కదా వా కైలాసే కనకమణిసౌధే సహ గణై-

ర్వసన్ శమ్భోరగ్రే స్ఫుటఘటితమూర్ధాఞ్జలిపుటః ;

విభో సామ్బ స్వామిన్ పరమశివ పాహీతి నిగద-

న్విధాతౄణాం కల్పాన్ క్షణమివ వినేష్యామి సుఖతః . ౨౪ .

పదవిభాగము:

కదా, వా, కైలాసే, కనక + మణి + సౌధే, సహ, గణైః, వసన్, శంభోః + అగ్రే, స్ఫుట + ఘటిత + మూర్ధ + అంజలి + పుటః; విభో, సాంబ, స్వామిన్, పరమ + శివ, పాహి + ఇతి, నిగదన్, విధాతౄణాం, కల్పాన్, క్షణం + ఇవ, వినేష్యామి, సుఖతః.

అన్వయము:

కదా వా కైలాసే కనకమణిసౌధే గణైః సహ వసన్ శమ్భోరగ్రే స్ఫుటఘటితమూర్ధాఞ్జలిపుటః, "విభో సామ్బ స్వామిన్ పరమశివ పాహి" ఇతి నిగదన్, విధాతౄణాం కల్పాన్ క్షణమివ సుఖతో వినేష్యామి?

ప్రతి పదార్థము:

కదా వా = ఎప్పుడు, కైలాసే = కైలాసంలో, కనకమణిసౌధే = బంగారు, మణిమయ భవనంలో, సహ గణైర్ = గణాలతో సహా, వసన్ = నివసిస్తూ, శమ్భోరగ్రే = శంభుని ముందు, స్ఫుటఘటితమూర్ధాఞ్జలిపుటః = స్పష్టంగా శిరస్సుపై అంజలి ఘటించి; విభో = ఓ ప్రభో!, సామ్బ = ఓ పార్వతీ సహితుడా!, స్వామిన్ = ఓ స్వామి!, పరమశివ = ఓ పరమశివా!, పాహీతి = రక్షించుము అని, నిగదన్ = చెబుతూ, విధాతౄణాం = బ్రహ్మల యొక్క, కల్పాన్ = కల్పాలను, క్షణమివ = క్షణం వలె, వినేష్యామి = గడుపుతాను, సుఖతః = సుఖంగా.

తాత్పర్యము:

ఎప్పుడు నేను కైలాసంలోని బంగారు, మణిమయ భవనంలో గణాలతో సహా నివసిస్తూ, శంభుని ముందు స్పష్టంగా శిరస్సుపై అంజలి ఘటించి, "ఓ ప్రభో! ఓ పార్వతీ సహితుడా! ఓ స్వామి! ఓ పరమశివా! నన్ను రక్షించుము" అని చెబుతూ, బ్రహ్మల కల్పాలను కూడా క్షణం వలె సుఖంగా గడుపుతాను?

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం శివుని దివ్య నివాసమైన కైలాసంపై నివసించాలనే భక్తుని తీవ్రమైన కోరికను వ్యక్తం చేస్తుంది. శివుని సాన్నిధ్యంలో కాలం కూడా క్షణంగా గడిచిపోతుందని, అదియే పరమసుఖమని వర్ణిస్తుంది.

---

25. స్తవైర్బ్రహ్మాదీనాం జయజయవచోభిర్నియమినాం

శ్లోకపాఠం:

స్తవైర్బ్రహ్మాదీనాం జయజయవచోభిర్నియమినాం

గణానాం కేలీభిర్మదకలమహోక్షస్య కకుది ;

స్థితం నీలగ్రీవం త్రినయనముమాశ్లిష్టవపుషం

కదా త్వాం పశ్యేయం కరధృతమృగం ఖణ్డపరశుమ్ . ౨౫ .

పదవిభాగము:

స్తవైః + బ్రహ్మ + ఆదీనాం, జయ + జయ + వచోభిః + నియమినాం, గణానాం, కేలీభిః + మద + కల + మహా + ఉక్షస్య, కకుది; స్థితం, నీల + గ్రీవం, త్రి + నయనం + ఉమా + ఆశ్లిష్ట + వపుషం, కదా, త్వాం, పశ్యేయం, కర + ధృత + మృగం, ఖండ + పరశుమ్.

అన్వయము:

బ్రహ్మాదీనాం స్తవైః, నియమినాం జయజయవచోభిః, గణానాం కేలీభిః (మదకలమహోక్షస్య కకుది స్థితం) నీలగ్రీవం, త్రినయనం, ఉమాశ్లిష్టవపుషం, కరధృతమృగం, ఖణ్డపరశుం త్వాం కదా పశ్యేయం?

ప్రతి పదార్థము:

స్తవైర్బ్రహ్మాదీనాం = బ్రహ్మ మొదలైన వారి స్తోత్రాలతో, జయజయవచోభిర్నియమినాం = నియమవంతుల జయజయ ధ్వానాలతో, గణానాం కేలీభిర్ = గణముల క్రీడలతో, మదకలమహోక్షస్య = మదించిన బలిష్టమైన వృషభం (నంది) యొక్క, కకుది = మూపుపై; స్థితం = ఉన్న, నీలగ్రీవం = నీలకంఠుడిని, త్రినయనం = మూడు కన్నులు కలవాడిని, ఉమాశ్లిష్టవపుషం = ఉమచేత కౌగిలించుకోబడిన శరీరం కలవాడిని, కదా = ఎప్పుడు, త్వాం = నిన్ను, పశ్యేయం = చూడగలను?, కరధృతమృగం = చేతిలో జింకను ధరించినవాడిని, ఖణ్డపరశుమ్ = ఖండించిన గొడ్డలిని ధరించినవాడిని.

తాత్పర్యము:

బ్రహ్మ మొదలైన వారి స్తోత్రాలతో, నియమవంతుల జయజయ ధ్వానాలతో, గణముల క్రీడలతో, మదించిన బలిష్టమైన నంది మూపుపై ఉన్న, నీలకంఠుడిని, మూడు కన్నులు కలవాడిని, ఉమచేత కౌగిలించుకోబడిన శరీరం కలవాడిని, చేతిలో జింకను, ఖండించిన గొడ్డలిని ధరించిన నిన్ను నేను ఎప్పుడు చూడగలను?

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం శివుని దివ్య రూపాన్ని (నీలకంఠ, త్రినయన, ఉమాశ్లిష్టవపుష, మృగధారి, పరశుధారి) వర్ణిస్తుంది. బ్రహ్మాదులు, నియమవంతులు, గణాలచే సేవింపబడే ఆ దివ్య రూపాన్ని దర్శించాలనే భక్తుని తృష్ణను వ్యక్తపరుస్తుంది.

---

26. కదా వా త్వాం దృష్ట్వా గిరిశ తవ భవ్యాఙ్ఘ్రియుగలం

శ్లోకపాఠం:

కదా వా త్వాం దృష్ట్వా గిరిశ తవ భవ్యాఙ్ఘ్రియుగలం

గృహీత్వా హస్తాభ్యాం శిరసి నయనే వక్షసి వహన్ ;

సమాశ్లిష్యాఘ్రాయ స్ఫుటజలజగన్ధాన్ పరిమలా-

నలభ్యాం బ్రహ్మాద్యైర్ముదమనుభవిష్యామి హృదయే . ౨౬ .

పదవిభాగము:

కదా, వా, త్వాం, దృష్ట్వా, గిరిశ, తవ, భవ్య + అంఘ్రి + యుగలం, గృహీత్వా, హస్తాభ్యాం, శిరసి, నయనే, వక్షసి, వహన్; సమాశ్లిష్య + ఆఘ్రాయ, స్ఫుట + జలజ + గంధాన్, పరిమలాన్, అలభ్యాం, బ్రహ్మ + ఆద్యైః + ముదం + అనుభవిష్యామి, హృదయే.

అన్వయము:

గిరిశ, కదా వా త్వాం దృష్ట్వా, హస్తాభ్యాం తవ భవ్యాఙ్ఘ్రియుగలం గృహీత్వా, శిరసి, నయనే, వక్షసి వహన్, స్ఫుటజలజగన్ధాన్ పరిమలాన్ సమాశ్లిష్యాఘ్రాయ, బ్రహ్మాద్యైరలభ్యాం ముదం హృదయే అనుభవిష్యామి?

ప్రతి పదార్థము:

కదా వా = ఎప్పుడు, త్వాం = నిన్ను, దృష్ట్వా = చూసి, గిరిశ = ఓ గిరిశా!, తవ = నీ యొక్క, భవ్యాఙ్ఘ్రియుగలం = శుభకరమైన పాదయుగళాన్ని, గృహీత్వా = పట్టుకొని, హస్తాభ్యాం = రెండు చేతులతో, శిరసి = శిరస్సుపై, నయనే = కళ్ళపై, వక్షసి = వక్షస్థలంపై, వహన్ = ధరించి; సమాశ్లిష్యాఘ్రాయ = కౌగిలించుకొని, ఆఘ్రాణించి, స్ఫుటజలజగన్ధాన్ = వికసించిన పద్మపు వాసన వంటి, పరిమలాన్ = పరిమళాలను, అలభ్యాం = లభించని, బ్రహ్మాద్యైర్ = బ్రహ్మాదులకు కూడా, ముదమనుభవిష్యామి = ఆనందాన్ని అనుభవిస్తాను, హృదయే = హృదయంలో.

తాత్పర్యము:

ఓ గిరిశా! ఎప్పుడు నిన్ను చూసి, నా రెండు చేతులతో నీ శుభకరమైన పాదయుగళాన్ని పట్టుకొని, వాటిని నా శిరస్సుపై, కళ్ళపై, వక్షస్థలంపై ధరించి, వికసించిన పద్మపు వాసన వంటి పరిమళాలను కౌగిలించుకొని, ఆఘ్రాణించి, బ్రహ్మాదులకు కూడా లభించని ఆనందాన్ని నా హృదయంలో అనుభవిస్తాను?

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం శివుని పాదాల పట్ల భక్తుని ప్రగాఢమైన అనురాగాన్ని, స్పర్శను వ్యక్తపరుస్తుంది. శివుని పాదాలు పద్మ గంధంతో పోల్చబడ్డాయి. ఆ పాద స్పర్శ ద్వారా లభించే ఆనందం బ్రహ్మాదులకు కూడా అందనిదని, అదియే పరమసుఖమని తెలుపుతుంది.

---

27. కరస్థే హేమాద్రౌ గిరిశ నికటస్థే ధనపతౌ

శ్లోకపాఠం:

కరస్థే హేమాద్రౌ గిరిశ నికటస్థే ధనపతౌ

గృహస్థే స్వర్భూజామరసురభిచిన్తామణిగణే ;

శిరస్స్థే శీతాంశౌ చరణయుగలస్థే’ఖిలశుభే

కమర్థం దాస్యే’హం భవతు భవదర్థం మమ మనః . ౨౭ .

పదవిభాగము:

కర + స్థే, హేమ + అద్రౌ, గిరిశ, నికట + స్థే, ధన + పతౌ, గృహ + స్థే, స్వర్భూజా + అమర + సురభి + చింతా + మణి + గణే; శిరస్ + స్థే, శీతాంశౌ, చరణ + యుగల + స్థే + అఖిల + శుభే, కమ్ + అర్థం, దాస్యే + అహం, భవతు, భవత్ + అర్థం, మమ, మనః.

అన్వయము:

గిరిశ, హేమాద్రౌ కరస్థే, ధనపతౌ నికటస్థే, స్వర్భూజామరసురభిచిన్తామణిగణే గృహస్థే, శీతాంశౌ శిరస్స్థే, అఖిలశుభే చరణయుగలస్థే (త్వయి సతి), అహం కమర్థం దాస్యే? మమ మనో భవదర్థం భవతు.

ప్రతి పదార్థము:

కరస్థే = చేతిలో ఉన్న, హేమాద్రౌ = సుమేరు పర్వతం కలవాడా, గిరిశ = ఓ గిరిశా!, నికటస్థే = సమీపంలో ఉన్న, ధనపతౌ = కుబేరుడు కలవాడా, గృహస్థే = ఇంట్లో ఉన్న, స్వర్భూజామరసురభిచిన్తామణిగణే = కల్పవృక్షం, కామధేనువు, చింతామణి వంటివి కలవాడా; శిరస్స్థే = శిరస్సుపై ఉన్న, శీతాంశౌ = చంద్రుడు కలవాడా, చరణయుగలస్థే = పాదయుగళంలో ఉన్న, అఖిలశుభే = సమస్త శుభాలను ఇచ్చేవాడా, కమర్థం = ఏ వస్తువును, దాస్యే’హం = నేను ఇవ్వగలను?, భవతు = అగుగాక, భవదర్థం = నీ కొరకు, మమ మనః = నా మనస్సు.

తాత్పర్యము:

ఓ గిరిశా! నీ చేతిలో సుమేరు పర్వతం, నీ సమీపంలో కుబేరుడు, నీ ఇంట్లో కల్పవృక్షం, కామధేనువు, చింతామణి వంటివి, నీ శిరస్సుపై చంద్రుడు, నీ పాదయుగళంలో సమస్త శుభాలు ఉన్న నిన్ను నేను ఏ వస్తువును ఇవ్వగలను? నా మనస్సు నీ కొరకు అగుగాక!

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం శివుని అపార ఐశ్వర్యాన్ని, దాతృత్వాన్ని వివరిస్తుంది. ఆయన సమస్త శుభాలకు మూలం కనుక, భక్తుడు భౌతికంగా ఆయనకు ఏమీ ఇవ్వలేనని, తన మనస్సును మాత్రమే అర్పించగలనని చెబుతాడు. ఇది నిజమైన భక్తికి నిదర్శనం.

---

28. సారూప్యం తవ పూజనే శివ మహాదేవేతి సఙ్కీర్తనే

శ్లోకపాఠం:

సారూప్యం తవ పూజనే శివ మహాదేవేతి సఙ్కీర్తనే

సామీప్యం శివభక్తిధుర్యజనతాసాఙ్గత్యసమ్భాషణే ;

సాలోక్యం చ చరాచరాత్మకతనుధ్యానే భవానీపతే

సాయుజ్యం మమ సిద్ధమత్ర భవతి స్వామిన్కృతార్థో’స్మ్యహమ్ . ౨౮.

పదవిభాగము:

సారూప్యం, తవ, పూజనే, శివ, మహాదేవ + ఇతి, సఙ్కీర్తనే, సామీప్యం, శివ + భక్తి + ధుర్య + జనతా + సాఙ్గత్య + సమ్భాషణే; సాలోక్యం, చ, చరాచర + ఆత్మక + తను + ధ్యానే, భవానీ + పతే, సాయుజ్యం, మమ, సిద్ధం + అత్ర, భవతి, స్వామిన్ + కృతార్థః + అస్మి + అహమ్.

అన్వయము:

శివ, తవ పూజనే సారూప్యం (సిద్ధం భవతి). మహాదేవేతి సఙ్కీర్తనే సామీప్యం (సిద్ధం భవతి). శివభక్తిధుర్యజనతాసాఙ్గత్యసమ్భాషణే (సామీప్యం సిద్ధం భవతి). భవానీపతే, చరాచరాత్మకతనుధ్యానే సాలోక్యం చ (సిద్ధం భవతి). అత్ర మమ సాయుజ్యం సిద్ధం భవతి. స్వామిన్, అహమ్ కృతార్థో’స్మి.

ప్రతి పదార్థము:

సారూప్యం = సారూప్య మోక్షం (నీ రూపాన్ని పొందడం), తవ పూజనే = నీ పూజలో, శివ = ఓ శివా!, మహాదేవేతి సఙ్కీర్తనే = మహాదేవ అని సంకీర్తన చేయడంలో, సామీప్యం = సామీప్య మోక్షం (నీ సమీపంలో ఉండటం), శివభక్తిధుర్యజనతాసాఙ్గత్యసమ్భాషణే = శివభక్తిలో శ్రేష్ఠులైన వారి సాంగత్యం, సంభాషణలో; సాలోక్యం చ = సాలోక్య మోక్షం (నీ లోకంలో ఉండటం) కూడా, చరాచరాత్మకతనుధ్యానే = చరాచర రూపమైన నీ శరీరాన్ని ధ్యానించడంలో, భవానీపతే = ఓ భవానీపతీ! సాయుజ్యం = సాయుజ్య మోక్షం (నీలో ఐక్యం కావడం), మమ = నాకు, సిద్ధమత్ర = ఇక్కడ సిద్ధించింది, భవతి = అవుతుంది, స్వామిన్ = ఓ స్వామి!, కృతార్థో’స్మ్యహమ్ = నేను కృతార్థుడను.

తాత్పర్యము:

ఓ శివా! నీ పూజలో నాకు సారూప్య మోక్షం సిద్ధించును. 'మహాదేవ' అని సంకీర్తన చేయడంలో సామీప్య మోక్షం, శివభక్తిలో శ్రేష్ఠులైన వారి సాంగత్యంలో, సంభాషణలో సామీప్య మోక్షం సిద్ధించును. ఓ భవానీపతీ! చరాచర రూపమైన నీ శరీరాన్ని ధ్యానించడంలో సాలోక్య మోక్షం కూడా సిద్ధించును. ఈ జన్మలోనే నాకు సాయుజ్య మోక్షం సిద్ధించును. ఓ స్వామి! నేను కృతార్థుడనయ్యాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం చతుర్విధ మోక్షాలైన సారూప్య, సామీప్య, సాలోక్య, సాయుజ్య మోక్షాలను శివ భక్తితో ఎలా సాధించవచ్చో వివరిస్తుంది. శివుని పూజ, నామస్మరణ, ధ్యానం, భక్త సాంగత్యం ద్వారా ఈ మోక్షాలు సిద్ధిస్తాయని చెబుతాడు.

---

29. త్వత్పాదామ్బుజమర్చయామి పరమం త్వాం చిన్తయామ్యన్వహం

శ్లోకపాఠం:

త్వత్పాదామ్బుజమర్చయామి పరమం త్వాం చిన్తయామ్యన్వహం

త్వామీశం శరణం వ్రజామి వచసా త్వామేవ యాచే విభో ;

వీక్షాం మే దిశ చాక్షుషీం సకరుణాం దివ్యైశ్చిరం ప్రార్థితాం

శమ్భో లోకగురో మదీయమనసః సౌఖ్యోపదేశం కురు . ౨౯ .

పదవిభాగము:

త్వత్ + పాద + అంబుజం + అర్చయామి, పరమం, త్వాం, చింతయామి + అన్వహం, త్వాం + ఈశం, శరణం, వ్రజామి, వచసా, త్వాం + ఏవ, యాచే, విభో; వీక్షాం, మే, దిశ, చ + ఆక్షుషీం, స + కరుణాం, దివ్యైః + చిరం, ప్రార్థితాం, శంభో, లోక + గురో, మదీయ + మనసః, సౌఖ్య + ఉపదేశం, కురు.

అన్వయము:

అన్వహం త్వత్పాదామ్బుజమర్చయామి. పరమం త్వాం చిన్తయామి. విభో, ఈశం త్వాం శరణం వ్రజామి. వచసా త్వామేవ యాచే. శమ్భో లోకగురో, దివ్యైశ్చిరం ప్రార్థితాం సకరుణాం చాక్షుషీం వీక్షాం మే దిశ. మదీయమనసః సౌఖ్యోపదేశం కురు.

ప్రతి పదార్థము:

త్వత్పాదామ్బుజమర్చయామి = నీ పాదపద్మాలను అర్చిస్తున్నాను, పరమం = గొప్ప, త్వాం = నిన్ను, చిన్తయామ్యన్వహం = ప్రతిరోజూ ధ్యానిస్తున్నాను, త్వామీశం = నిన్ను ఈశ్వరుడిని, శరణం వ్రజామి = శరణు పొందుతున్నాను, వచసా = మాటతో, త్వామేవ = నిన్నే, యాచే = యాచిస్తున్నాను, విభో = ఓ ప్రభో! వీక్షాం = చూపును, మే = నాకు, దిశ = ప్రసాదించు, చాక్షుషీం = కంటి చూపును, సకరుణాం = కరుణతో కూడిన, దివ్యైశ్చిరం ప్రార్థితాం = దేవతలచే చాలా కాలం ప్రార్థించబడిన, శమ్భో = ఓ శంభో!, లోకగురో = ఓ లోకగురువా!, మదీయమనసః = నా మనస్సుకు, సౌఖ్యోపదేశం = సౌఖ్యం (మోక్షం) యొక్క ఉపదేశాన్ని, కురు = చేయుము.

తాత్పర్యము:

ఓ ప్రభో! నేను నీ పాదపద్మాలను అర్చిస్తున్నాను. ప్రతిరోజూ గొప్పవాడవైన నిన్ను ధ్యానిస్తున్నాను. ఈశ్వరుడివైన నిన్ను శరణు పొందుతున్నాను. మాటతో నిన్నే యాచిస్తున్నాను. ఓ శంభో! ఓ లోకగురువా! దేవతలచే చాలా కాలం ప్రార్థించబడిన, కరుణతో కూడిన నీ కంటి చూపును నాకు ప్రసాదించు. నా మనస్సుకు మోక్షం యొక్క ఉపదేశాన్ని చేయుము.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం శివుని పట్ల భక్తుని సర్వస్వ సమర్పణను సూచిస్తుంది. తన సమస్త కర్మలు, ఆలోచనలు, మాటలు శివుడికే అంకితం చేస్తాడు. శివుని కరుణా కటాక్షం, మోక్షానికి మార్గదర్శనం కోసం ప్రార్థిస్తాడు.

---

30. వస్రోద్ధూతవిధౌ సహస్రకరతా పుష్పార్చనే విష్ణుతా

శ్లోకపాఠం:

వస్రోద్ధూతవిధౌ సహస్రకరతా పుష్పార్చనే విష్ణుతా

గన్ధే గన్ధవహాత్మతాన్నపచనే బర్హిర్ముఖాధ్యక్షతా ;

పాత్రే కాఞ్చనగర్భతాస్తి మయి చేద్బాలేన్దుచూడామణే

శుశ్రూషాం కరవాణి తే పశుపతే స్వామింస్త్రిలోకీగురో . ౩౦ .

పదవిభాగము:

వస్త్ర + ఉద్ధూత + విధౌ, సహస్ర + కరతా, పుష్ప + అర్చనే, విష్ణుతా, గంధే, గంధవహ + ఆత్మతా + అన్న + పచనే, బర్హిః + ముఖ + అధ్యక్షతా; పాత్రే, కాంచన + గర్భతా + అస్తి, మయి, చేత్ + బాల + ఇందు + చూడా + మణే, శుశ్రూషాం, కరవాణి, తే, పశుపతే, స్వామిన్ + త్రిలోకీ + గురో.

అన్వయము:

బాలేన్దుచూడామణే, మయి వస్రోద్ధూతవిధౌ సహస్రకరతా, పుష్పార్చనే విష్ణుతా, గన్ధే గన్ధవహాత్మతా, అన్నపచనే బర్హిర్ముఖాధ్యక్షతా, పాత్రే కాఞ్చనగర్భతా అస్తి చేత్, తే శుశ్రూషాం కరవాణి. పశుపతే స్వామిన్ త్రిలోకీగురో.

ప్రతి పదార్థము:

వస్రోద్ధూతవిధౌ = వస్త్రాలను ఊపడంలో, సహస్రకరతా = వెయ్యి చేతులు కలవాడు (ఆదిశేషుడు/వాయువు), పుష్పార్చనే = పుష్పాలతో అర్చించడంలో, విష్ణుతా = విష్ణువు, గన్ధే = సువాసనలో, గన్ధవహాత్మతా = వాయువుతో సమానంగా, అన్నపచనే = అన్నం వండటంలో, బర్హిర్ముఖాధ్యక్షతా = అగ్ని దేవునికి అధ్యక్షుడైన; పాత్రే = పాత్రలో, కాఞ్చనగర్భతాస్తి = బ్రహ్మత్వ లక్షణం ఉన్నది, మయి = నాకు, చేత్ = అయితే, బాలేన్దుచూడామణే = ఓ బాలచంద్రుడిని చూడామణిగా కలవాడా, శుశ్రూషాం = సేవను, కరవాణి = చేస్తాను, తే = నీకు, పశుపతే = ఓ పశుపతీ!, స్వామింస్త్రిలోకీగురో = ఓ స్వామి! మూడు లోకాల గురువా!

తాత్పర్యము:

ఓ బాలచంద్రుడిని చూడామణిగా కలవాడా! ఓ పశుపతీ! ఓ స్వామి! మూడు లోకాల గురువా! ఒకవేళ నాకు వస్త్రాలను ఊపడంలో వెయ్యి చేతులు (ఆదిశేషుడు/వాయువు వలె), పుష్పాలతో అర్చించడంలో విష్ణువు వలె శక్తి, సువాసనలో వాయువుతో సమానమైన సామర్థ్యం, అన్నం వండటంలో అగ్ని దేవుని అధ్యక్షత, పాత్రలో బ్రహ్మత్వ లక్షణం ఉన్నట్లయితే, అప్పుడు నేను నీకు సేవ చేయగలను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకంలో భక్తుడు శివుని సేవ చేయడానికి తన సామర్థ్యం సరిపోదని, మహాశక్తులు కలిగిన దేవతలే శివుని సేవకు తగినవారని వివరిస్తాడు. ఇది శివుని గొప్పదనాన్ని, తన దైన్యాన్ని తెలియజేస్తుంది. తనకున్న పరిమిత సామర్థ్యాలతో శివుడిని ఎలా సేవిస్తానని ప్రశ్నిస్తూ, తన భక్తిని మాత్రమే అర్పించగలనని పరోక్షంగా తెలియజేస్తాడు.

---

31. నాలం వా పరమోపకారకమిదం త్వేకం పశూనాం పతే

శ్లోకపాఠం:

నాలం వా పరమోపకారకమిదం త్వేకం పశూనాం పతే

పశ్యన్కుక్షిగతాంశ్చరాచరగణాన్బాహ్యస్థితాన్ రక్షితుమ్ ;

సర్వామర్త్యపలాయనౌషధమతిజ్వాలాకరం భీకరం

నిక్షిప్తం గరలం గలే న గిలితం నోద్గీర్ణమేవ త్వయా . ౩౧ .

పదవిభాగము:

న + అలం, వా, పరమ + ఉపకారకం + ఇదం, తు + ఏకం, పశూనాం, పతే, పశ్యన్ + కుక్షి + గతాన్ + చర + అచర + గణాన్, బాహ్య + స్థితాన్, రక్షితుమ్; సర్వ + అమర్త్య + పలాయన + ఔషధం + అతి + జ్వాలాకరం, భీకరం, నిక్షిప్తం, గరలం, గలే, న, గిలితం, న + ఉద్గీర్ణం + ఏవ, త్వయా.

అన్వయము:

పశూనాం పతే, కుక్షిగతాంశ్చరాచరగణాన్ బాహ్యస్థితాన్ రక్షితుమ్, ఇదం ఏకం పరమోపకారకం నాలం వా? సర్వామర్త్యపలాయనౌషధమతిజ్వాలాకరం భీకరం నిక్షిప్తం గరలం త్వయా గలే న గిలితం, నోద్గీర్ణం ఏవ.

ప్రతి పదార్థము:

నాలం వా = చాలదా ఏమి?, పరమోపకారకమిదం = గొప్ప ఉపకారమైన ఇది, త్వేకం = ఒకటి మాత్రమే, పశూనాం పతే = ఓ పశుపతీ!, పశ్యన్కుక్షిగతాంశ్చరాచరగణాన్ = కడుపులో ఉన్న చరాచర గణాలను చూస్తూ, బాహ్యస్థితాన్ రక్షితుమ్ = బయట ఉన్న వారిని రక్షించడానికి; సర్వామర్త్యపలాయనౌషధమతిజ్వాలాకరం = దేవతలందరినీ పారిపోయేలా చేసే ఔషధం (విషం), గొప్ప జ్వాలలు కలది, భీకరం = భయంకరమైనది, నిక్షిప్తం = ఉంచబడిన, గరలం = విషం, గలే = గొంతులో, న గిలితం = మ్రింగబడలేదు, నోద్గీర్ణమేవ = కక్కివేయబడలేదు, త్వయా = నీచే.

తాత్పర్యము:

ఓ పశుపతీ! నీ కడుపులో ఉన్న చరాచర లోకాలను మరియు బయట ఉన్నవారిని రక్షించడానికి నీవు చేసిన ఈ గొప్ప ఉపకారం ఒకటి చాలదా? దేవతలందరినీ పారిపోయేలా చేసే, గొప్ప జ్వాలలు కల, భయంకరమైన హాలాహల విషాన్ని నీవు నీ గొంతులో ఉంచుకున్నావు కానీ, దానిని మ్రింగనూ లేదు, కక్కివేయనూ లేదు.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం హాలాహల విషాన్ని శివుడు కంఠంలో ధరించి లోకాలను రక్షించిన సంఘటనను ప్రస్తావిస్తుంది. ఇది శివుని పరోపకార గుణానికి, త్యాగానికి, సర్వలోక రక్షకత్వానికి ప్రతీకగా నిలుస్తుంది. ఇది ఆయన అత్యంత గొప్పదైన ఉపకారంగా కీర్తించబడింది.

---

32. జ్వాలోగ్రః సకలామరాతిభయదః క్ష్వేలః కథం వా త్వయా

శ్లోకపాఠం:

జ్వాలోగ్రః సకలామరాతిభయదః క్ష్వేలః కథం వా త్వయా

దృష్టః కిం చ కరే ధృతః కరతలే కిం పక్వజమ్బూఫలమ్ ;

జిహ్వాయాం నిహితశ్చ సిద్ధఘుటికా వా కణ్ఠదేశే భృతః

కిం తే నీలమణిర్విభూషణమయం శమ్భో మహాత్మన్ వద . ౩౨ .

పదవిభాగము:

జ్వాలా + ఉగ్రః, సకల + అమర + అతి + భయదః, క్ష్వేలః, కథం, వా, త్వయా, దృష్టః, కిం, చ, కరే, ధృతః, కర + తలే, కిం, పక్వ + జంబూ + ఫలమ్; జిహ్వాయాం, నిహితః + చ, సిద్ధ + ఘుటికా, వా, కంఠ + దేశే, భృతః, కిం, తే, నీల + మణిః + విభూషణం + అయం, శంభో, మహాత్మన్, వద.

అన్వయము:

మహాత్మన్ శమ్భో, జ్వాలోగ్రః, సకలామరాతిభయదః క్ష్వేలః త్వయా కథం వా దృష్టః? కరే కిం పక్వజమ్బూఫలం ధృతః? జిహ్వాయాం సిద్ధఘుటికా నిహితశ్చ వా? కంఠదేశే తే నీలమణిర్విభూషణం అయం కిం భృతః? వద.

ప్రతి పదార్థము:

జ్వాలోగ్రః = జ్వాలలచే ఉగ్రమైన, సకలామరాతిభయదః = దేవతలందరికీ భయం కలిగించే, క్ష్వేలః = విషం, కథం వా = ఎలాగైతే, త్వయా = నీచే, దృష్టః = చూడబడింది, కిం చ = మరియు ఏమి, కరే ధృతః = చేతిలో పట్టుకోబడింది, కరతలే = అరచేతిలో, కిం పక్వజమ్బూఫలమ్ = పండిన నేరేడు పండు వలె; జిహ్వాయాం = నాలుకపై, నిహితశ్చ = ఉంచబడి, సిద్ధఘుటికా వా = సిద్ధ ఘుటిక వలె, కణ్ఠదేశే = కంఠంలో, భృతః = ధరించబడిన, కిం తే నీలమణిర్విభూషణమయం = నీకు ఇది నీలమణి ఆభరణం వలె, శమ్భో = ఓ శంభో!, మహాత్మన్ = ఓ మహాత్మా!, వద = చెప్పు.

తాత్పర్యము:

ఓ మహాత్మా! ఓ శంభో! జ్వాలలచే ఉగ్రమైన, దేవతలందరికీ భయం కలిగించే ఆ విషాన్ని నీవు ఎలా చూశావు? నీ అరచేతిలో పండిన నేరేడు పండు వలె దాన్ని ఎలా పట్టుకున్నావు? అది నీ నాలుకపై సిద్ధ ఘుటిక వలె ఉంచబడిందా? లేదా నీ కంఠంలో అది నీలమణి ఆభరణం వలె ధరించబడిందా? చెప్పు.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం మునుపటి శ్లోకంలోని విషపాన ఘట్టాన్ని మరింత వివరంగా ప్రశ్నిస్తుంది. విషం యొక్క భయంకరత్వాన్ని, శివుని అద్భుతమైన ధైర్యాన్ని, మరియు అది ఆయనకు ఆభరణంగా మారడాన్ని కవి ఆశ్చర్యంతో వర్ణిస్తాడు.

---

33. నాలం వా సకృదేవ దేవ భవతః సేవా నతిర్వా నుతిః

శ్లోకపాఠం:

నాలం వా సకృదేవ దేవ భవతః సేవా నతిర్వా నుతిః

పూజా వా స్మరణం కథాశ్రవణమప్యాలోకనం మాదృశామ్ ;

స్వామిన్నస్థిరదేవతానుసరణాయాసేన కిం లభ్యతే

కా వా ముక్తిరితః కుతో భవతి చేత్కిం ప్రార్థనీయం తదా . ౩౩ .

పదవిభాగము:

న + అలం, వా, సకృత్ + ఏవ, దేవ, భవతః, సేవా, నతిః + వా, నుతిః, పూజా, వా, స్మరణం, కథా + శ్రవణం + అపి, ఆలోకనం, మాదృశాం; స్వామిన్ + అస్థిర + దేవతా + అనుసరణ + ఆయాసేన, కిం, లభ్యతే, కా, వా, ముక్తిః + ఇతః, కుతః, భవతి, చేత్ + కిం, ప్రార్థనీయం, తదా.

అన్వయము:

దేవ, భవతః సకృదేవ సేవా, నతిర్వా, నుతిః, పూజా వా, స్మరణం, కథాశ్రవణమపి, ఆలోకనం మాదృశాం నాలం వా? స్వామిన్, అస్థిరదేవతానుసరణాయాసేన కిం లభ్యతే? ఇతః కా వా ముక్తిః? కుతో భవతి చేత్, తదా కిం ప్రార్థనీయం?

ప్రతి పదార్థము:

నాలం వా = చాలదా ఏమి?, సకృదేవ = ఒక్కసారి మాత్రమే, దేవ = ఓ దేవా!, భవతః = నీ, సేవా = సేవ, నతిర్వా = నమస్కారం అయినా, నుతిః = స్తుతి, పూజా వా = పూజ అయినా, స్మరణం = స్మరణ, కథాశ్రవణమప్యాలోకనం = కథలు వినడం కూడా, దర్శనం, మాదృశామ్ = నా వంటి వారికి; స్వామిన్నస్థిరదేవతానుసరణాయాసేన = స్వామీ! అస్థిరమైన దేవతలను అనుసరించడం వల్ల కలిగే శ్రమతో, కిం లభ్యతే = ఏమి లభిస్తుంది?, కా వా ముక్తిరితః = దీని నుండి ఏమి మోక్షం?, కుతో భవతి చేత్ = దేని నుండి వస్తుందో అయితే, కిం ప్రార్థనీయం తదా = అప్పుడు ఏమి ప్రార్థించదగినది?

తాత్పర్యము:

ఓ దేవా! నా వంటి వారికి ఒక్కసారి నీ సేవ అయినా, నమస్కారం అయినా, స్తుతి అయినా, పూజ అయినా, స్మరణ అయినా, కథలు వినడం అయినా, లేదా నీ దర్శనం అయినా చాలదా? ఓ స్వామి! అస్థిరమైన దేవతలను అనుసరించడం వల్ల కలిగే శ్రమతో ఏమి లభిస్తుంది? దీని నుండి ఏమి మోక్షం లభిస్తుంది? మోక్షం దేని నుండి వస్తుందో అయితే, అప్పుడు ఇంకేమి ప్రార్థించదగినది? (అంటే శివుడిని తప్ప ఇంకేమీ కోరదగింది లేదు).

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం శివుని భక్తి యొక్క పరాకాష్ఠను వివరిస్తుంది. ఒక్కసారి శివుని సేవ, దర్శనం కూడా మోక్షానికి చాలని, ఇతర దేవతలను ఆశ్రయించడం వ్యర్థమని, శివుడే అంతిమ శరణ్యమని నొక్కి చెబుతుంది.

---

34. కిం బ్రూమస్తవ సాహసం పశుపతే కస్యాస్తి శమ్భో భవ-

శ్లోకపాఠం:

కిం బ్రూమస్తవ సాహసం పశుపతే కస్యాస్తి శమ్భో భవ-

ద్ధైర్యం చేదృశమాత్మనః స్థితిరియం చాన్యైః కథం లభ్యతే ;

భ్రశ్యద్దేవగణం త్రసన్మునిగణం నశ్యత్ప్రపఞ్చం లయం

పశ్యన్నిర్భయ ఏక ఏవ విహరత్యానన్దసాన్ద్రో భవాన్ . ౩౪ .

పదవిభాగము:

కిం, బ్రూమః + తవ, సాహసం, పశుపతే, కస్య + అస్తి, శంభో, భవత్ + ధైర్యం, చ + ఈదృశం + ఆత్మనః, స్థితిః + ఇయం, చ + అన్యైః, కథం, లభ్యతే; భ్రశ్యత్ + దేవ + గణం, త్రసత్ + ముని + గణం, నశ్యత్ + ప్రపఞ్చం, లయం, పశ్యన్ + నిర్భయః, ఏకః + ఏవ, విహరతి + ఆనంద + సాంద్రః, భవాన్.

అన్వయము:

పశుపతే శమ్భో, తవ సాహసం కిం బ్రూమః? భవద్ధైర్యం చేదృశమాత్మనః స్థితిరియం కస్య అస్తి? అన్యైః కథం లభ్యతే? భ్రశ్యద్దేవగణం, త్రసన్మునిగణం, నశ్యత్ప్రపఞ్చం, లయం పశ్యన్, భవాన్ నిర్భయ ఏక ఏవ ఆనందసాంద్రో విహరతి.

ప్రతి పదార్థము:

కిం బ్రూమస్తవ సాహసం = నీ సాహసాన్ని ఏమని చెప్పగలం?, పశుపతే = ఓ పశుపతీ!, కస్యాస్తి = ఎవరికి ఉంది?, శమ్భో = ఓ శంభో!, భవ-ద్ధైర్యం = నీ ధైర్యం, చేదృశమాత్మనః = ఇలాంటి ఆత్మనిష్ఠ, స్థితిరియం = ఈ స్థితి, చాన్యైః = ఇతరులచే, కథం లభ్యతే = ఎలా పొందబడుతుంది?; భ్రశ్యద్దేవగణం = పతనమవుతున్న దేవతా సమూహాన్ని, త్రసన్మునిగణం = భయపడుతున్న ముని సమూహాన్ని, నశ్యత్ప్రపఞ్చం = నశించిపోతున్న ప్రపంచాన్ని, లయం = ప్రళయాన్ని, పశ్యన్నిర్భయ ఏక ఏవ = చూస్తూ నిర్భయంగా ఒక్కడే, విహరతి = విహరిస్తాడు, ఆనందసాన్ద్రో = ఆనందంతో నిండిన, భవాన్ = నీవు.

తాత్పర్యము:

ఓ పశుపతీ! ఓ శంభో! నీ సాహసాన్ని ఏమని చెప్పగలం? ఇలాంటి ఆత్మనిష్ఠతో కూడిన నీ ధైర్యం ఎవరికి ఉంది? ఇతరులచే ఇది ఎలా పొందబడుతుంది? దేవతా సమూహాలు పతనమవుతుండగా, ముని సమూహాలు భయపడుతుండగా, ప్రపంచం నశించిపోతూ ప్రళయం సంభవిస్తున్నప్పుడు, నీవు ఒక్కడివే నిర్భయంగా, ఆనందంతో నిండినవాడవై విహరిస్తావు.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం శివుని ధైర్యం, వైరాగ్యం, మరియు ప్రళయకాలంలోనూ ఆయన ఆనందంగా ఉండే స్వభావాన్ని వివరిస్తుంది. సమస్త సృష్టి లయమవుతున్నా, శివుడు మాత్రం నిర్భయంగా, ఆనందంగా ఉండే ఏకైక పరమాత్మ అని నొక్కి చెబుతుంది.

---

35. యోగక్షేమధురన్ధరస్య సకలశ్రేయఃప్రదోద్యోగినో

శ్లోకపాఠం:

యోగక్షేమధురన్ధరస్య సకలశ్రేయఃప్రదోద్యోగినో

దృష్టాదృష్టమతోపదేశకృతినో బాహ్యాన్తరవ్యాపినః ;

సర్వజ్ఞస్య దయాకరస్య భవతః కిం వేదితవ్యం మయా

శమ్భో త్వం పరమాన్తరఙ్గ ఇతి మే చిత్తే స్మరామ్యన్వహమ్ . ౩౫ .

పదవిభాగము:

యోగక్షేమ + ధురన్ధరస్య, సకల + శ్రేయః + ప్రద + ఉద్యోగినః, దృష్ట + అదృష్ట + మత + ఉపదేశ + కృతినః, బాహ్య + అంతర + వ్యాపినః; సర్వజ్ఞస్య, దయాకరస్య, భవతః, కిం, వేదితవ్యం, మయా, శంభో, త్వం, పరమ + అంతరఙ్గః, ఇతి, మే, చిత్తే, స్మరామి + అన్వహం.

అన్వయము:

శమ్భో, యోగక్షేమధురన్ధరస్య, సకలశ్రేయఃప్రదోద్యోగినః, దృష్టాదృష్టమతోపదేశకృతినః, బాహ్యాన్తరవ్యాపినః, సర్వజ్ఞస్య, దయాకరస్య భవతః మయా కిం వేదితవ్యం? త్వం పరమాన్తరఙ్గ ఇతి అన్వహం మే చిత్తే స్మరామి.

ప్రతి పదార్థము:

యోగక్షేమధురన్ధరస్య = యోగక్షేమాలను చూసుకునేవాడివి, సకలశ్రేయఃప్రదోద్యోగినో = సమస్త శుభాలను ప్రసాదించే ప్రయత్నం కలవాడివి, దృష్టాదృష్టమతోపదేశకృతినో = కనిపించే, కనిపించని విషయాలలో ఉపదేశాలు చేసేవాడివి, బాహ్యాన్తరవ్యాపినః = బయట, లోపల వ్యాపించి ఉన్నవాడివి; సర్వజ్ఞస్య = సర్వజ్ఞుడివి, దయాకరస్య = దయగలవాడివి, భవతః = నీకు, కిం వేదితవ్యం మయా = నేను ఏమి తెలియజేయాలి?, శమ్భో = ఓ శంభో!, త్వం = నీవు, పరమాన్తరఙ్గ ఇతి = అత్యంత ఆంతరంగికుడవు అని, మే = నా, చిత్తే = మనస్సులో, స్మరామ్యన్వహమ్ = ప్రతిరోజూ స్మరిస్తున్నాను.

తాత్పర్యము:

ఓ శంభో! యోగక్షేమాలను చూసుకునేవాడివి, సమస్త శుభాలను ప్రసాదించడానికి కృషి చేసేవాడివి, దృశ్య, అదృశ్య విషయాలలో ఉపదేశాలు చేసేవాడివి, బయట, లోపల వ్యాపించి ఉన్నవాడివి, సర్వజ్ఞుడివి, దయాకరుడివి అయిన నీకు నేను ఏమి తెలియజేయాలి? నీవు నాకు అత్యంత ఆంతరంగికుడివి అని నేను ప్రతిరోజూ నా మనస్సులో స్మరిస్తున్నాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం శివుని సర్వజ్ఞత్వాన్ని, దయను, యోగక్షేమాలను చూసుకునే స్వభావాన్ని వివరిస్తుంది. భక్తుడు శివుడిని తన అత్యంత ఆంతరంగికుడిగా భావిస్తూ, ఆయనకు ఏమీ తెలియజేయవలసిన అవసరం లేదని, ఆయన సర్వం తెలిసినవాడని అంటాడు.

---

36. భక్తో భక్తిగుణావృతే ముదమృతాపూర్ణే ప్రసన్నే మనః-

శ్లోకపాఠం:

భక్తో భక్తిగుణావృతే ముదమృతాపూర్ణే ప్రసన్నే మనః-

కుమ్భే సామ్బ తవాఙ్ఘ్రిపల్లవయుగం సంస్థాప్య సంవిత్ఫలమ్ ;

సత్త్వం మన్త్రముదీరయన్నిజశరీరాగారశుద్ధిం వహ-

న్పుణ్యాహం ప్రకటీకరోమి రుచిరం కల్యాణమాపాదయన్ . ౩౬ .

పదవిభాగము:

భక్తః, భక్తి + గుణ + ఆవృతే, ముద్ + అమృత + ఆపూర్ణే, ప్రసన్నే, మనః + కుంభే, సాంబ, తవ + అంఘ్రి + పల్లవ + యుగం, సంస్థాప్య, సంవిత్ + ఫలం; సత్త్వం, మంత్రం + ఉదీరయన్ + నిజ + శరీర + ఆగార + శుద్ధిం, వహన్, పుణ్య + అహం, ప్రకటీకరోమి, రుచిరం, కల్యాణం + ఆపాదయన్.

అన్వయము:

సామ్బ, భక్తః భక్తిగుణావృతే, ముదమృతాపూర్ణే, ప్రసన్నే మనఃకుమ్భే తవాఙ్ఘ్రిపల్లవయుగం సంస్థాప్య, సంవిత్ఫలం సత్త్వం మంత్రముదీరయన్, నిజశరీరాగారశుద్ధిం వహన్, రుచిరం కల్యాణమాపాదయన్ పుణ్యాహం ప్రకటీకరోమి.

ప్రతి పదార్థము:

భక్తో = భక్తుడనైన నేను, భక్తిగుణావృతే = భక్తి అనే గుణాలతో కప్పబడిన, ముదమృతాపూర్ణే = ఆనందమనే అమృతంతో నిండిన, ప్రసన్నే = ప్రసన్నమైన, మనః-కుమ్భే = మనస్సు అనే కుండలో, సామ్బ = ఓ సామ్బ (పార్వతీసహిత శివా)!, తవాఙ్ఘ్రిపల్లవయుగం = నీ పాదపల్లవయుగళాన్ని, సంస్థాప్య = ఉంచి, సంవిత్ఫలమ్ = జ్ఞానం అనే ఫలాన్ని; సత్త్వం = సత్త్వాన్ని (నిజమైన), మన్త్రముదీరయన్నిజశరీరాగారశుద్ధిం = మంత్రాలను ఉచ్చరిస్తూ నిజ శరీర గృహాన్ని శుద్ధి చేసుకుంటూ, వహన్ = ధరించి, పుణ్యాహం ప్రకటీకరోమి = పుణ్యాహాన్ని ప్రకటిస్తున్నాను, రుచిరం = అందమైన, కల్యాణమాపాదయన్ = శుభాన్ని పొందుతూ.

తాత్పర్యము:

ఓ సాంబ (పార్వతీసహిత శివా)! భక్తుడనైన నేను భక్తి అనే గుణాలతో కప్పబడిన, ఆనందమనే అమృతంతో నిండిన, ప్రసన్నమైన నా మనస్సు అనే కుండలో నీ పాదపల్లవయుగళాన్ని ఉంచి, జ్ఞానం అనే ఫలాన్ని, సత్త్వాన్ని మంత్రంగా ఉచ్చరిస్తూ, నా శరీరం అనే గృహాన్ని శుద్ధి చేసుకుంటూ, అందమైన శుభాన్ని పొందుతూ పుణ్యాహాన్ని ప్రకటిస్తున్నాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం మానస పూజ యొక్క సౌందర్యాన్ని, ఆంతరంగిక శుద్ధిని వివరిస్తుంది. భక్తుడు తన మనస్సునే కుంభంగా, భక్తిని గుణాలుగా, జ్ఞానాన్ని ఫలంగా, శరీరాన్ని గృహంగా భావించి శివుని పాదాలను పూజిస్తున్నానని చెబుతాడు.

---

37. ఆమ్నాయామ్బుధిమాదరేణ సుమనఃసఙ్ఘాః సముద్యన్మనో-

శ్లోకపాఠం:

ఆమ్నాయామ్బుధిమాదరేణ సుమనఃసఙ్ఘాః సముద్యన్మనో-

మన్థానం దృఢభక్తిరజ్జుసహితం కృత్వా మథిత్వా తతః ;

సోమం కల్పతరుం సుపర్వసురభిం చిన్తామణిం ధీమతాం

నిత్యానన్దసుధాం నిరన్తరరమాసౌభాగ్యమాతన్వతే . ౩౭ .

పదవిభాగము:

ఆమ్నాయ + అంబుధిం + ఆదరేణ, సుమనః + సఙ్ఘాః, సముద్యన్ + మనః + మంథానం, దృఢ + భక్తి + రజ్జు + సహితం, కృత్వా, మథిత్వా, తతః; సోమం, కల్పతరుం, సుపర్వ + సురభిం, చింతామణిం, ధీమతాం, నిత్య + ఆనంద + సుధాం, నిరంతర + రమా + సౌభాగ్యం + ఆతన్వతే.

అన్వయము:

సుమనఃసఙ్ఘాః ఆదరేణ ఆమ్నాయామ్బుధిం సముద్యన్మనోమన్థానం దృఢభక్తిరజ్జుసహితం కృత్వా తతో మథిత్వా, ధీమతాం సోమం, కల్పతరుం, సుపర్వసురభిం, చిన్తామణిం, నిత్యానన్దసుధాం, నిరన్తరరమాసౌభాగ్యమాతన్వతే.

ప్రతి పదార్థము:

ఆమ్నాయామ్బుధిమాదరేణ = వేదాలు అనే సముద్రాన్ని ఆదరంతో, సుమనఃసఙ్ఘాః = దేవతల సమూహాలు (మంచి మనస్సు గలవారు), సముద్యన్మనో-మన్థానం = విజృంభిస్తున్న మనస్సు అనే మంథరాద్రిని, దృఢభక్తిరజ్జుసహితం = దృఢమైన భక్తి అనే తాడుతో కలిపి, కృత్వా = చేసి, మథిత్వా = మథించి, తతః = దాని నుండి; సోమం = చంద్రుడిని (ఆనందాన్ని), కల్పతరుం = కల్పవృక్షాన్ని, సుపర్వసురభిం = దేవతల కామధేనువును, చిన్తామణిం = చింతామణిని, ధీమతాం = జ్ఞానులకు, నిత్యానన్దసుధాం = నిత్యానందామృతాన్ని, నిరన్తరరమాసౌభాగ్యమాతన్వతే = నిరంతర సంపద సౌభాగ్యాన్ని ప్రసాదిస్తాయి.

తాత్పర్యము:

జ్ఞానులు (సుమనసః - మంచి మనస్సు గలవారు లేదా దేవతలు) ఆదరంతో వేదాలు అనే సముద్రాన్ని, విజృంభిస్తున్న మనస్సు అనే మంథరాద్రిని, దృఢమైన భక్తి అనే తాడుతో కలిపి మథిస్తే, దాని నుండి చంద్రుడిని (ఆనందాన్ని), కల్పవృక్షాన్ని, దేవతల కామధేనువును, చింతామణిని, నిత్యానందామృతాన్ని, నిరంతర సంపద సౌభాగ్యాన్ని పొందుతారు.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం భక్తి ద్వారా వేద జ్ఞానాన్ని మథించి, నిత్యానందం, ఐశ్వర్యం వంటి దివ్య ఫలాలను పొందవచ్చని వివరిస్తుంది. ఇది జ్ఞానాన్ని, భక్తిని సముద్ర మథనంతో పోలుస్తుంది.

 

 

38. ప్రాక్పుణ్యాచలమార్గదర్శితసుధామూర్తిః ప్రసన్నః శివః

శ్లోకపాఠము:

ప్రాక్పుణ్యాచలమార్గదర్శితసుధామూర్తిః ప్రసన్నః శివః

సోమః సద్గణసేవితో మృగధరః పూర్ణస్తమోమోచకః ;

చేతఃపుష్కరలక్షితో భవతి చేదానన్దపాథోనిధిః

ప్రాగల్భ్యేన విజృమ్భతే సుమనసాం వృత్తిస్తదా జాయతే . ౩౮ .

పదవిభాగము

ప్రాక్ + పుణ్య + అచల + మార్గ + దర్శిత + సుధా + మూర్తిః, ప్రసన్నః, శివః, సోమః, సత్ + గణ + సేవితః, మృగ + ధరః, పూర్ణః, తమః + మోచకః; చేతః + పుష్కర + లక్షితః, భవతి, చేత్ + ఆనంద + పాథః + నిధిః, ప్రాగల్భ్యేన, విజృంభతే, సుమనసాం, వృత్తిః + తదా, జాయతే.

అన్వయము

ప్రాక్పుణ్యాచలమార్గదర్శితసుధామూర్తిః, ప్రసన్నః, సద్గణసేవితః, మృగధరః, పూర్ణః, తమోమోచకః, సోమః శివః చేతఃపుష్కరలక్షితో భవతి చేత్, ఆనందపాథోనిధిః ప్రాగల్భ్యేన విజృమ్భతే. తదా సుమనసాం వృత్తిర్జాయతే.

ప్రతి పదార్థము

ప్రాక్పుణ్యాచలమార్గదర్శితసుధామూర్తిః = పూర్వపుణ్యం అనే పర్వతంపై మార్గాన్ని చూపిన అమృతమయమైన రూపం, ప్రసన్నః = ప్రసన్నుడు, శివః = శివుడు, సోమః = చంద్రుడు (శాంతమూర్తి), సద్గణసేవితః = మంచి గణాలచే సేవింపబడినవాడు, మృగధరః = లేడిని ధరించినవాడు, పూర్ణః = సంపూర్ణుడు, తమోమోచకః = అజ్ఞానాన్ని పోగొట్టేవాడు; చేతఃపుష్కరలక్షితో = మనస్సు అనే పద్మంతో చూడబడినవాడు, భవతి చేత్ = అయితే, ఆనందపాథోనిధిః = ఆనందం అనే సముద్రం, ప్రాగల్భ్యేన = ప్రగల్భంగా, విజృమ్భతే = విస్తరిస్తుంది, సుమనసాం = మంచి మనస్సు గలవారి (జ్ఞానుల) యొక్క, వృత్తిస్తదా జాయతే = అప్పుడు ప్రవృత్తి కలుగుతుంది.

తాత్పర్యము

పూర్వపుణ్యం అనే పర్వతంపై మార్గాన్ని చూపిన అమృతమయమైన రూపం కల, ప్రసన్నుడైన, మంచి గణాలచే సేవింపబడిన, లేడిని ధరించిన, సంపూర్ణుడు, అజ్ఞానాన్ని పోగొట్టే, చంద్రుడి వంటి శివుడు మనస్సు అనే పద్మంతో చూడబడినట్లయితే, అప్పుడు ఆనందం అనే సముద్రం ప్రగల్భంగా విస్తరిస్తుంది. అప్పుడు మంచి మనస్సు గలవారి (జ్ఞానుల) ప్రవృత్తి (శివుని ధ్యానం వైపు) కలుగుతుంది.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం శివుని దర్శనం ద్వారా కలిగే జ్ఞానానందాన్ని వివరిస్తుంది. శివుడు పూర్వపుణ్యాల ఫలమై, అజ్ఞానాన్ని తొలగించి, మనస్సును ప్రకాశింపజేసి, అపరిమితమైన ఆనందాన్ని ప్రసాదిస్తాడని చెబుతుంది.

---

39. ధర్మో మే చతురఙ్ఘ్రికః సుచరితః పాపం వినాశం గతం

శ్లోకపాఠము:

ధర్మో మే చతురఙ్ఘ్రికః సుచరితః పాపం వినాశం గతం

కామక్రోధమదాదయో విగలితాః కాలాః సుఖావిష్కృతః ;

జ్ఞానానన్దమహౌషధిః సుఫలితా కైవల్యనాథే సదా

మాన్యే మానసపుణ్డరీకనగరే రాజావతంసే స్థితే . ౩౯ .

పదవిభాగము

ధర్మః, మే, చతురఙ్ఘ్రికః, సుచరితః, పాపం, వినాశం, గతం, కామ + క్రోధ + మద + ఆదయః, విగలితాః, కాలాః, సుఖ + ఆవిష్కృతః; జ్ఞాన + ఆనంద + మహా + ఓషధిః, సుఫలితా, కైవల్య + నాథే, సదా, మాన్యే, మానస + పుణ్డరీక + నగరే, రాజావతంసే, స్థితే.

అన్వయము

కైవల్యనాథే, సదా మాన్యే, రాజావతంసే మానసపుణ్డరీకనగరే స్థితే (సతి), మే ధర్మో చతురఙ్ఘ్రికః సుచరితః, పాపం వినాశం గతం, కామక్రోధమదాదయో విగలితాః, కాలాః సుఖావిష్కృతః, జ్ఞానానన్దమహౌషధిః సుఫలితా.

ప్రతి పదార్థము

ధర్మో = ధర్మం, మే = నాకు, చతురఙ్ఘ్రికః = నాలుగు పాదాలతో (పరిపూర్ణంగా), సుచరితః = మంచిగా ఆచరింపబడినది, పాపం = పాపం, వినాశం గతం = నాశనమై పోయింది, కామక్రోధమదాదయో = కామం, క్రోధం, మదం మొదలైనవి, విగలితాః = తొలగిపోయాయి, కాలాః = సమయాలు (కష్టాలు), సుఖావిష్కృతః = సుఖంతో ఆవిష్కరించబడ్డాయి; జ్ఞానానన్దమహౌషధిః = జ్ఞానానందం అనే గొప్ప ఔషధం, సుఫలితా = మంచి ఫలాలనిచ్చింది, కైవల్యనాథే = కైవల్యనాథుడు (శివుడు), సదా = ఎల్లప్పుడూ, మాన్యే = పూజింపదగినవాడు, మానసపుణ్డరీకనగరే = మనస్సు అనే పుండరీకం (పద్మం) అనే నగరంలో, రాజావతంసే స్థితే = రాజులకు అధిపతిగా ఉన్నాడు.

తాత్పర్యము

కైవల్యనాథుడు, ఎల్లప్పుడూ పూజింపదగినవాడు, రాజులకు అధిపతి అయిన శివుడు నా మనస్సు అనే పుండరీకం (పద్మం) అనే నగరంలో స్థిరంగా ఉన్నందువలన, నాకు ధర్మం నాలుగు పాదాలతో పరిపూర్ణంగా ఆచరింపబడింది, పాపం నాశనమై పోయింది, కామం, క్రోధం, మదం మొదలైనవి తొలగిపోయాయి, కష్టకాలాలు సుఖాలతో నిండిపోయాయి, జ్ఞానానందం అనే గొప్ప ఔషధం మంచి ఫలాలనిచ్చింది.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం శివుడు మనస్సులో నివసించడం వల్ల కలిగే అద్భుతమైన ఆధ్యాత్మిక ప్రయోజనాలను వివరిస్తుంది. ధర్మం వృద్ధి చెందడం, పాపాలు నశించడం, అరిషడ్వర్గాలు తొలగిపోవడం, కష్టాలు సుఖాలుగా మారడం, జ్ఞానానందం ప్రాప్తించడం వంటివి శివభక్తి ద్వారా సాధ్యమని తెలియజేస్తుంది.

---

శ్లోకం 40

శ్లోకపాఠం:

ధీయన్త్రేణ వచోఘటేన కవితాకుల్యోపకుల్యాక్రమై-

రానీతైశ్చ సదాశివస్య చరితామ్భోరాశిదివ్యామృతైః ।

హృత్కేదారయుతాశ్చ భక్తికలమాః సాఫల్యమాతన్వతే

దుర్భిక్షాన్మమ సేవకస్య భగవన్విశ్వేశ భీతిః కుతః ॥ ౪౦ ॥

పదవిభాగము

ధీ + యన్త్రేణ, వచః + ఘటేన, కవితా + కుల్య + ఉప + కుల్యా + క్రమైః + ఆనీతైః + చ, సదాశివస్య, చరిత + అంభో + రాశి + దివ్య + అమృతైః; హృత్ + కేదార + యుతాః + చ, భక్తి + కలమాః, సాఫల్యం + ఆతన్వతే, దుర్భిక్షాత్ + మమ, సేవకస్య, భగవన్ + విశ్వేశ, భీతిః, కుతః.

అన్వయము

భగవన్ విశ్వేశ, ధీయన్త్రేణ, వచోఘటేన, కవితాకుల్యోపకుల్యాక్రమైరానితైశ్చ సదాశివస్య చరితామ్భోరాశిదివ్యామృతైః, హృత్కేదారయుతాశ్చ భక్తికలమాః సాఫల్యమాతన్వతే (సతి), మమ సేవకస్య దుర్భిక్షాత్ భీతిః కుతః?

ప్రతి పదార్థము

భగవన్ విశ్వేశ = ఓ భగవంతుడా, విశ్వేశ్వరా!; ధీయన్త్రేణ = బుద్ధి అనే యంత్రంతో; వచోఘటేన = మాట అనే ఘటంతో; కవితాకుల్యోపకుల్యాక్రమైః = కవిత్వం అనే కాలువలు, ఉపకాలువల ద్వారా; ఆనీతైశ్చ = తీసుకురాబడిన; సదాశివస్య = సదాశివుని; చరితామ్భోరాశిదివ్యామృతైః = చరిత్ర అనే సముద్రం నుండి దివ్యమైన అమృతాలతో; హృత్కేదారయుతాః = హృదయం అనే పొలంలో ఉన్న; భక్తికలమాః = భక్తి అనే వరి మొక్కలు; సాఫల్యం ఆతన్వతే = ఫలాలను ఇస్తున్నాయి; మమ సేవకస్య = నీ సేవకుడైన నాకు; దుర్భిక్షాత్ = కరువు నుండి; భీతిః కుతః = భయం ఎందుకు?

తాత్పర్యము

ఓ భగవంతుడా, విశ్వేశ్వరా! బుద్ధి అనే యంత్రంతో, మాట అనే ఘటంతో, కవిత్వం అనే కాలువలు, ఉపకాలువల ద్వారా సదాశివుని చరిత్ర అనే సముద్రం నుండి తీసుకురాబడిన దివ్యమైన అమృతాలతో నా హృదయం అనే పొలంలో నాటిన భక్తి అనే వరి మొక్కలు ఫలాలను ఇస్తున్నప్పుడు, నీ సేవకుడైన నాకు కరువు నుండి భయం ఎందుకు?

విశేషములు

ఈ శ్లోకం శివ చరిత్ర శ్రవణం, కీర్తనం వల్ల కలిగే ఆధ్యాత్మిక ఫలాలను వ్యవసాయంతో పోలుస్తుంది. శివనామ స్మరణ, కథాశ్రవణం కరువును (జ్ఞాన కరువు, భక్తి కరువు) తొలగించి, భక్తిని పెంపొందించి, మోక్షాన్ని ప్రసాదిస్తాయని వివరిస్తుంది.

---

శ్లోకం 41

శ్లోకపాఠం:

పాపోత్పాతవిమోచనాయ రుచిరైశ్వర్యాయ మృత్యుఞ్జయ

స్తోత్రధ్యాననతిప్రదక్షిణసపర్యాలోకనాకర్ణనే ।

జిహ్వాచిత్తశిరోఙ్ఘ్రిహస్తనయనశ్రోత్రైరహం ప్రార్థితో

మామాజ్ఞాపయ తన్నిరూపయ ముహుర్మామేవ మా మే’వచః ॥ ౪౧ ॥

పదవిభాగము

పాప + ఉత్పాత + విమోచనాయ, రుచిర + ఐశ్వర్యాయ, మృత్యుంజయ, స్తోత్ర + ధ్యాన + నతి + ప్రదక్షిణ + సపర్యా + ఆలోకన + ఆకర్ణనే; జిహ్వా + చిత్త + శిరః + అంఘ్రి + హస్త + నయన + శ్రోత్రైః + అహం, ప్రార్థితః, మాం + ఆజ్ఞాపయ, తత్ + నిరూపయ, ముహుః + మాం + ఏవ, మా మే + అవచః.

అన్వయము

మృత్యుంజయ, పాపోత్పాతవిమోచనాయ, రుచిరైశ్వర్యాయ (చ), స్తోత్రధ్యాననతిప్రదక్షిణసపర్యాలోకనాకర్ణనే జిహ్వాచిత్తశిరోఙ్ఘ్రిహస్తనయనశ్రోత్రైరహం ప్రార్థితః (అస్మి). మామాజ్ఞాపయ. తన్నిరూపయ. ముహుర్మామేవ (కురు), మా మే’వచః.

ప్రతి పదార్థము

మృత్యుఞ్జయ = ఓ మృత్యుంజయా!; పాపోత్పాతవిమోచనాయ = పాపాల, ఉత్పాతాల (కష్టాల) నుండి విముక్తి కోసం; రుచిరైశ్వర్యాయ = అందమైన ఐశ్వర్యం కోసం; స్తోత్రధ్యాననతిప్రదక్షిణసపర్యాలోకనాకర్ణనే = స్తోత్రం చేయడం, ధ్యానించడం, నమస్కరించడం, ప్రదక్షిణ చేయడం, పూజించడం, చూడటం, వినడం; జిహ్వాచిత్తశిరోఙ్ఘ్రిహస్తనయనశ్రోత్రైరహం = నాలుక, మనస్సు, తల, కాళ్ళు, చేతులు, కళ్ళు, చెవులతో నేను; ప్రార్థితః = ప్రార్థించబడ్డాను; మామాజ్ఞాపయ = నాకు ఆజ్ఞాపించు; తన్నిరూపయ = దాన్ని నిర్ణయించు; ముహుర్మామేవ = మళ్ళీ నన్నే; మా మే’వచః = నాకు వద్దు అని అనకు.

తాత్పర్యము

ఓ మృత్యుంజయా! పాపాల, ఉత్పాతాల నుండి విముక్తి కోసం, అందమైన ఐశ్వర్యం కోసం, నా నాలుక (స్తోత్రం చేయడానికి), మనస్సు (ధ్యానించడానికి), తల (నమస్కరించడానికి), కాళ్ళు (ప్రదక్షిణ చేయడానికి), చేతులు (పూజించడానికి), కళ్ళు (చూడటానికి), చెవులు (వినడానికి) నీ సేవలో నిమగ్నం కావాలని ప్రార్థిస్తున్నాను. నాకు ఆజ్ఞాపించు. దాన్ని నిర్ణయించు. మళ్ళీ నన్నే కాదూ అని అనకు.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం మోక్షం మరియు ఐశ్వర్యం రెండింటినీ కోరుతూ, తన సమస్త ఇంద్రియాలను శివుని సేవలో వినియోగించాలనే భక్తుని కోరికను వ్యక్తపరుస్తుంది. శివుడు తనను ఎన్నటికీ తిరస్కరించకుండా, తన సేవను స్వీకరించమని ప్రార్థిస్తాడు.

---

శ్లోకం 42

శ్లోకపాఠం:

గామ్భీర్యం పరిఖాపదం ఘనధృతిః ప్రాకార ఉద్యద్గుణ-

స్తోమశ్చాప్తబలం ఘనేన్ద్రియచయో ద్వారాణి దేహే స్థితః ।

విద్యా వస్తుసమృద్ధిరిత్యఖిలసామగ్రీసమేతే సదా

దుర్గాతిప్రియదేవ మామకమనోదుర్గే నివాసం కురు ॥ ౪౨ ॥

పదవిభాగము

గాంభీర్యం, పరిఖా + పదం, ఘన + ధృతిః, ప్రాకారః, ఉద్యత్ + గుణ + స్తోమః + చ + ఆప్త + బలం, ఘన + ఇంద్రియ + చయః, ద్వారాణి, దేహే, స్థితః; విద్యా, వస్తు + సమృద్ధిః + ఇతి + అఖిల + సామగ్రీ + సమేతే, సదా, దుర్గ + అతి + ప్రియ + దేవ, మామక + మనః + దుర్గే, నివాసం, కురు.

అన్వయము

దుర్గాతిప్రియదేవ, గామ్భీర్యం పరిఖాపదం, ఘనధృతిః ప్రాకారః, ఉద్యద్గుణస్తోమశ్చాప్తబలం, ఘనేన్ద్రియచయో దేహే ద్వారాణి స్థితః, విద్యా వస్తుసమృద్ధిరితి అఖిలసామగ్రీసమేతే మామకమనోదుర్గే సదా నివాసం కురు.

ప్రతి పదార్థము

దుర్గాతిప్రియదేవ = దుర్గకు (పార్వతికి) అత్యంత ప్రియమైన దేవా (శివా!); గామ్భీర్యం = గాంభీర్యం; పరిఖాపదం = కందక స్థానం (కోట చుట్టూ ఉండే కాలువ); ఘనధృతిః = గొప్ప ధైర్యం; ప్రాకారః = కోటగోడ; ఉద్యద్గుణస్తోమః = ఉద్భవించే గుణ సమూహం; ఆప్తబలం = నమ్మకమైన శక్తి; ఘనేన్ద్రియచయో = ఇంద్రియ సమూహం; దేహే ద్వారాణి స్థితః = శరీరంలో ద్వారాలుగా ఉన్నవి; విద్యా = విద్య; వస్తుసమృద్ధిరిత్యఖిలసామగ్రీసమేతే = వస్తు సంపద అనే సమస్త సామగ్రి కల; మామకమనోదుర్గే = నా మనస్సు అనే దుర్గంలో (కోటలో); సదా నివాసం కురు = ఎల్లప్పుడూ నివసించుము.

తాత్పర్యము

ఓ దుర్గకు అత్యంత ప్రియమైన దేవా (శివా)! గాంభీర్యం కందక స్థానంగా, గొప్ప ధైర్యం కోటగోడగా, ఉద్భవించే గుణ సమూహం మరియు నమ్మకమైన శక్తి, ఇంద్రియ సమూహం శరీరంలో ద్వారాలుగా, విద్య మరియు వస్తు సంపద సమస్త సామగ్రిగా ఉన్న నా మనస్సు అనే దుర్గంలో నీవు ఎల్లప్పుడూ నివసించుము.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం మనస్సును ఒక దుర్గంతో (కోటతో) పోలుస్తుంది. గాంభీర్యం, ధైర్యం, సద్గుణాలు, ఇంద్రియాలు, విద్య వంటి లక్షణాలు ఆ దుర్గం యొక్క వివిధ భాగాలుగా వర్ణించబడ్డాయి. శివుడిని ఆ మనస్సు అనే దుర్గంలో నివసించమని ప్రార్థిస్తాడు.

---

శ్లోకం 43

శ్లోకపాఠం:

మా గచ్ఛ త్వమితస్తతో గిరిశ భో మయ్యేవ వాసం కురు

స్వామిన్నాదికిరాత మామకమనఃకాన్తారసీమాన్తరే ।

వర్తన్తే బహుశో మృగా మదజుషో మాత్సర్యమోహాదయ-

స్తాన్హత్వా మృగయావినోదరుచితాలాభం చ సమ్ప్రాప్స్యసి ॥ ౪౩ ॥

పదవిభాగము

మా, గచ్ఛ, త్వం + ఇతః + తతః, గిరిశ, భో, మయి + ఏవ, వాసం, కురు, స్వామిన్ + ఆది + కిరాత, మామక + మనః + కాన్తార + సీమా + అంతరే; వర్తంతే, బహుశః, మృగాః, మద + జుషః, మాత్సర్య + మోహ + ఆదయః, తాన్ + హత్వా, మృగయా + వినోద + రుచితా + లాభం, చ, సంప్రాప్స్యసి.

అన్వయము

గిరిశ భో స్వామిన్ ఆదికిరాత, త్వం ఇతస్తతో మా గచ్ఛ. మయ్యేవ వాసం కురు. మామకమనఃకాన్తారసీమాన్తరే బహుశో మదజుషో మృగా మాత్సర్యమోహాదయః వర్తన్తే. తాన్ హత్వా మృగయావినోదరుచితాలాభం చ సంప్రాప్స్యసి.

ప్రతి పదార్థము

గిరిశ భో = ఓ గిరిశా!; స్వామిన్ ఆదికిరాత = ఓ స్వామి! ఆది కిరాతుడా! (బోయవాడా!); త్వం ఇతస్తతో మా గచ్ఛ = నీవు అటూ ఇటూ వెళ్ళకు; మయ్యేవ వాసం కురు = నాలోనే నివాసం చేయుము; మామకమనఃకాన్తారసీమాన్తరే = నా మనస్సు అనే అడవి సరిహద్దులో; బహుశో = చాలా; మదజుషో మృగాః = మదంతో కూడిన జింకలు; మాత్సర్యమోహాదయః = మాత్సర్యం (అసూయ), మోహం మొదలైనవి; వర్తన్తే = ఉన్నాయి; తాన్ హత్వా = వాటిని చంపి; మృగయావినోదరుచితాలాభం చ = వేట వినోదం యొక్క ఆనందాన్ని కూడా; సమ్ప్రాప్స్యసి = పొందుతావు.

తాత్పర్యము

ఓ గిరిశా! ఓ ఆది కిరాతుడా! నీవు అటూ ఇటూ తిరగకుండా నాలోనే నివాసం చేయుము. నా మనస్సు అనే అడవి సరిహద్దులో మదంతో కూడిన మాత్సర్యం, మోహం మొదలైన అనేక జింకలు ఉన్నాయి. వాటిని చంపి, నీవు వేట వినోదం యొక్క ఆనందాన్ని కూడా పొందుతావు.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం శివుడిని 'ఆది కిరాతుడు'గా (బోయవాడిగా) వర్ణిస్తూ, మనస్సును అడవిగా, దుర్గుణాలను (మాత్సర్యం, మోహం వంటివి) జింకలుగా పోలుస్తుంది. శివుడు తన మనస్సులో నివసించి, ఈ దుర్గుణాలను నాశనం చేయాలని, తద్వారా అది శివుడికి ఒక వినోదంగా మారాలని కోరుతాడు.

---

శ్లోకం 44

శ్లోకపాఠం:

కరలగ్నమృగః కరీన్ద్రభఙ్గో ఘనశార్దూలవిఖణ్డనో’స్తజన్తుః ।

గిరిశో విశదాకృతిశ్చ చేతః- కుహరే పఞ్చముఖో’స్తి మే కుతో భీః ॥ ౪౪ ॥

పదవిభాగము

కర + లగ్న + మృగః, కరీన్ద్ర + భంగః, ఘన + శార్దూల + విఖండనః + అస్త + జంతుః; గిరిశః, విశద + ఆకృతిః + చ, చేతః + కుహరే, పంచ + ముఖః + అస్తి, మే, కుతః, భీః.

అన్వయము

కరలగ్నమృగః, కరీన్ద్రభఙ్గః, ఘనశార్దూలవిఖణ్డనో’స్తజన్తుః, విశదాకృతిశ్చ గిరిశః పంచముఖో మే చేతఃకుహరే అస్తి (యతః), కుతో భీః?

ప్రతి పదార్థము

కరలగ్నమృగః = చేతిలో జింకను పట్టుకున్నవాడు; కరీన్ద్రభఙ్గః = ఏనుగుల రాజును (గజాసురుడిని) సంహరించినవాడు; ఘనశార్దూలవిఖణ్డనః = గొప్ప పులులను చంపినవాడు; అస్తజంతుః = జీవులకు అంతం లేనివాడు; విశదాకృతిః = నిర్మలమైన రూపం కలవాడు; గిరిశః = గిరిశుడు (శివుడు); పంచముఖః = ఐదు ముఖాలు కలవాడు (పంచముఖ శివుడు); మే చేతః- కుహరే అస్తి = నా మనస్సు అనే గుహలో ఉన్నాడు; కుతో భీః = ఎందుకు భయం?

తాత్పర్యము

చేతిలో జింకను పట్టుకున్నవాడు, ఏనుగుల రాజును (గజాసురుడిని) సంహరించినవాడు, గొప్ప పులులను చంపినవాడు, జీవులకు అంతం లేనివాడు, నిర్మలమైన రూపం కలవాడు, ఐదు ముఖాలు కల గిరిశుడు (శివుడు) నా మనస్సు అనే గుహలో ఉన్నప్పుడు, నాకు భయం ఎందుకు?

విశేషములు

ఈ శ్లోకం శివుని భీకర మరియు రక్షక రూపాలను వర్ణిస్తుంది. శివుడు తన మనస్సులో ఉన్నప్పుడు భక్తుడికి ఎటువంటి భయం ఉండదని, ఎందుకంటే శివుడు సమస్త భయాలను పోగొట్టేవాడు, పరాక్రమవంతుడు అని తెలియజేస్తుంది.

---

శ్లోకం 45

శ్లోకపాఠం:

ఛన్దఃశాఖిశిఖాన్వితైర్ద్విజవరైః సంసేవితే శాశ్వతే

సౌఖ్యాపాదిని ఖేదభేదిని సుధాసారైః ఫలైర్దీపితే ।

చేతఃపక్షిశిఖామణే త్యజ వృథాసఞ్చారమన్యైరలం

నిత్యం శఙ్కరపాదపద్మయుగలీనీడే విహారం కురు ॥ ౪౫ ॥

పదవిభాగము

ఛందః + శాఖి + శిఖా + అన్వితైః + ద్విజ + వరైః, సంసేవితే, శాశ్వతే, సౌఖ్య + ఆపాదిని, ఖేద + భేదిని, సుధా + సారైః, ఫలైః + దీపితే; చేతః + పక్షి + శిఖా + మణే, త్యజ, వృథా + సంచారం + అన్యైః + అలం, నిత్యం, శంకర + పాద + పద్మ + యుగలీ + నీడే, విహారం, కురు.

అన్వయము

చేతఃపక్షిశిఖామణే, వృథాసఞ్చారమన్యైరలం త్యజ. ఛన్దఃశాఖిశిఖాన్వితైర్ద్విజవరైః సంసేవితే, శాశ్వతే, సౌఖ్యాపాదిని, ఖేదభేదిని, సుధాసారైః ఫలైర్దీపితే శఙ్కరపాదపద్మయుగలీనీడే నిత్యం విహారం కురు.

ప్రతి పదార్థము

చేతఃపక్షిశిఖామణే = మనస్సు అనే పక్షుల రాజు (అత్యంత శ్రేష్ఠమైనది)!; వృథాసఞ్చారమన్యైరలం త్యజ = ఇతరుల వద్ద వ్యర్థ సంచారాన్ని వదులు; ఛన్దఃశాఖిశిఖాన్వితైర్ద్విజవరైః = వేదాలు అనే చెట్టు కొమ్మల కొనలతో కూడిన బ్రాహ్మణ శ్రేష్ఠులచే; సంసేవితే = బాగా సేవింపబడే; శాశ్వతే = శాశ్వతమైన; సౌఖ్యాపాదిని = సుఖాన్ని కలిగించే; ఖేదభేదిని = దుఃఖాన్ని దూరం చేసే; సుధాసారైః ఫలైర్దీపితే = అమృత రసం వంటి ఫలాలతో ప్రకాశింపబడే; శఙ్కరపాదపద్మయుగలీనీడే = శంకరుని పాదపద్మ యుగళం అనే గూటిలో; నిత్యం విహారం కురు = ఎల్లప్పుడూ విహరించు.

తాత్పర్యము

ఓ మనస్సు అనే పక్షుల రాజా! వేదాలు అనే చెట్టు కొమ్మల కొనలతో కూడిన బ్రాహ్మణ శ్రేష్ఠులచే బాగా సేవింపబడే, శాశ్వతమైన, సుఖాన్ని కలిగించే, దుఃఖాన్ని దూరం చేసే, అమృత రసం వంటి ఫలాలతో ప్రకాశింపబడే శంకరుని పాదపద్మ యుగళం అనే గూటిలో ఎల్లప్పుడూ విహరించు. ఇతరుల వద్ద వ్యర్థమైన సంచారాన్ని వదులు.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం మనస్సును పక్షుల రాజుతో పోలుస్తుంది మరియు అది శివుని పాదపద్మాలు అనే గూటిలో నివసించడం వల్ల శాశ్వతమైన సుఖాన్ని, జ్ఞానాన్ని పొందుతుందని చెబుతుంది. ఇతర ఆశ్రయాలు వ్యర్థమని, శివుని పాదాలే అంతిమ ఆశ్రయమని బోధిస్తుంది.

---

శ్లోకం 46

శ్లోకపాఠం:

ఆకీర్ణే నఖరాజికాన్తివిభవైరుద్యత్సుధావైభవై-

రాధౌతే’పి చ పద్మరాగలలితే హంసవ్రజైరాశ్రితే ।

నిత్యం భక్తివధూగణైశ్చ రహసి స్వేచ్ఛావిహారం కురు

స్థిత్వా మానసరాజహంస గిరిజానాథాఙ్ఘ్రిసౌధాన్తరే ॥ ౪౬ ॥

పదవిభాగము

ఆకీర్ణే, నఖ + రాజి + కాంతి + విభవైః + ఉద్యత్ + సుధా + వైభవైః + ఆధౌతే + అపి, చ, పద్మరాగ + లలితే, హంస + వ్రజైః + ఆశ్రితే; నిత్యం, భక్తి + వధూ + గణైః + చ, రహసి, స్వ + ఇచ్ఛా + విహారం, కురు, స్థిత్వా, మానస + రాజహంస, గిరిజా + నాథ + అంఘ్రి + సౌధ + అంతరే.

అన్వయము

మానసరాజహంస, ఆకీర్ణే నఖరాజికాన్తివిభవైరుద్యత్సుధావైభవైరాధౌతే’పి, పద్మరాగలలితే, హంసవ్రజైరాశ్రితే గిరిజానాథాఙ్ఘ్రిసౌధాన్తరే స్థిత్వా, నిత్యం భక్తివధూగణైశ్చ రహసి స్వేచ్ఛావిహారం కురు.

ప్రతి పదార్థము

మానసరాజహంస = ఓ మనస్సు అనే రాజహంసా!; ఆకీర్ణే = నిండిన; నఖరాజికాన్తివిభవైరుద్యత్సుధావైభవైః = గోళ్ళ కాంతి సమూహాల వైభవంతో, ఉద్భవించే అమృత వైభవంతో; ఆధౌతే’పి = కడగబడిన; పద్మరాగలలితే = పద్మరాగమణులతో అందమైన; హంసవ్రజైరాశ్రితే = హంసల సమూహంచే ఆశ్రయించబడిన; గిరిజానాథాఙ్ఘ్రిసౌధాన్తరే = గిరిజాపతి (శివుని) పాదాలు అనే సౌధంలో; స్థిత్వా = ఉండి; నిత్యం = ఎల్లప్పుడూ; భక్తివధూగణైశ్చ = భక్తి అనే వధువుల సమూహంతో కూడా; రహసి స్వేచ్ఛావిహారం కురు = రహస్యంగా స్వేచ్ఛగా విహరించుము.

తాత్పర్యము

ఓ మనస్సు అనే రాజహంసా! గోళ్ళ కాంతి సమూహాల వైభవంతో, ఉద్భవించే అమృత వైభవంతో కడగబడిన, పద్మరాగమణులతో అందమైన, హంసల సమూహంచే ఆశ్రయించబడిన గిరిజాపతి (శివుని) పాదాలు అనే సౌధంలో నిలిచి, ఎల్లప్పుడూ భక్తి అనే వధువుల సమూహంతో రహస్యంగా స్వేచ్ఛగా విహరించుము.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం శివుని పాదపద్మాలను ఒక సౌధంగా పోలుస్తుంది. మనస్సును రాజహంసగా, భక్తిని వధువుల సమూహంగా వర్ణించి, శివుని పాదాల వద్ద లభించే ఆనందాన్ని, ప్రశాంతతను తెలియజేస్తుంది.

---

శ్లోకం 47

శ్లోకపాఠం:

శమ్భుధ్యానవసన్తసఙ్గిని హృదారామే’ఘజీర్ణచ్ఛదాః

స్రస్తా భక్తిలతాచ్ఛటా విలసితాః పుణ్యప్రవాలశ్రితాః ।

దీప్యన్తే గుణకోరకా జపవచఃపుష్పాణి సద్వాసనా-

జ్ఞానానన్దసుధామరన్దలహరీ సంవిత్ఫలాభ్యున్నతిః ॥ ౪౭ ॥

పదవిభాగము

శంభు + ధ్యాన + వసంత + సఙ్గిని, హృద + ఆరామే + అఘ + జీర్ణ + ఛదాః, స్రస్తాః, భక్తి + లతా + ఛటాః, విలసితాః, పుణ్య + ప్రవాల + ఆశ్రితాః; దీప్యంతే, గుణ + కోరకాః, జప + వచః + పుష్పాణి, సత్ + వాసనా- జ్ఞాన + ఆనంద + సుధా + మరంద + లహరీ, సంవిత్ + ఫల + అభ్యున్నతిః.

అన్వయము

శమ్భుధ్యానవసన్తసఙ్గిని హృదారామే, అఘజీర్ణచ్ఛదాః స్రస్తాః. పుణ్యప్రవాలశ్రితా భక్తిలతాచ్ఛటా విలసితాః. గుణకోరకా దీప్యన్తే. జపవచఃపుష్పాణి, సద్వాసనా-జ్ఞానానన్దసుధామరన్దలహరీ, సంవిత్ఫలాభ్యున్నతిః (జాయతే).

ప్రతి పదార్థము

శమ్భుధ్యానవసన్తసఙ్గిని హృదారామే = శంభుడి ధ్యానం అనే వసంతంతో కూడిన హృదయం అనే ఉద్యానవనంలో; అఘజీర్ణచ్ఛదాః స్రస్తాః = పాపాలు అనే పాత ఆకులు రాలిపోయాయి; పుణ్యప్రవాలశ్రితా భక్తిలతాచ్ఛటా విలసితాః = పుణ్యం అనే చిగురుటాకులతో కూడిన భక్తి అనే తీగల సమూహం ప్రకాశిస్తున్నాయి; గుణకోరకా దీప్యన్తే = గుణాలు అనే మొగ్గలు ప్రకాశిస్తున్నాయి; జపవచఃపుష్పాణి = జపం, మాటలు అనే పుష్పాలు (ప్రకాశిస్తున్నాయి); సద్వాసనా-జ్ఞానానన్దసుధామరన్దలహరీ = సద్వాసన, జ్ఞానం, ఆనందం అనే అమృత మకరంద ప్రవాహం; సంవిత్ఫలాభ్యున్నతిః = జ్ఞానం అనే పండు వృద్ధి చెందుతుంది.

తాత్పర్యము

శంభుడి ధ్యానం అనే వసంతంతో కూడిన హృదయం అనే ఉద్యానవనంలో, పాపాలు అనే పాత ఆకులు రాలిపోయాయి. పుణ్యం అనే చిగురుటాకులతో కూడిన భక్తి అనే తీగల సమూహం ప్రకాశిస్తున్నాయి. గుణాలు అనే మొగ్గలు, జపం, మాటలు అనే పుష్పాలు ప్రకాశిస్తున్నాయి. సద్వాసన, జ్ఞానం, ఆనందం అనే అమృత మకరంద ప్రవాహం కలుగుతుంది, జ్ఞానం అనే పండు వృద్ధి చెందుతుంది.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం హృదయాన్ని ఉద్యానవనంగా, శివ ధ్యానాన్ని వసంతంగా పోలుస్తుంది. ఈ వసంతంలో పాపాలు రాలిపోయి, పుణ్యాలు చిగురించి, భక్తి అనే తీగలు వికసించి, జపం, గుణాలు పుష్పాలుగా, జ్ఞానానందం మకరందంగా మారి, జ్ఞానం అనే ఫలం వృద్ధి చెందుతుందని వివరిస్తుంది.

---

శ్లోకం 48

శ్లోకపాఠం:

నిత్యానన్దరసాలయం సురమునిస్వాన్తామ్బుజాతాశ్రయం

స్వచ్ఛం సద్ద్విజసేవితం కలుషహృత్సద్వాసనావిష్కృతమ్ ।

శమ్భుధ్యానసరోవరం వ్రజ మనోహంసావతంస స్థిరం

కిం క్షుద్రాశ్రయపల్వలభ్రమణసఞ్జాతశ్రమం ప్రాప్స్యసి ॥ ౪౮ ॥

పదవిభాగము

నిత్య + ఆనంద + రస + ఆలయం, సుర + ముని + స్వాంత + అంబుజాత + ఆశ్రయం, స్వచ్ఛం, సద్ + ద్విజ + సేవితం, కలుష + హృత్ + సద్ + వాసనా + ఆవిష్కృతమ్; శంభు + ధ్యాన + సరోవరం, వ్రజ, మనః + హంస + అవతంస, స్థిరం, కిం, క్షుద్ర + ఆశ్రయ + పల్వల + భ్రమణ + సఞ్జాత + శ్రమం, ప్రాప్స్యసి.

అన్వయము

మనోహంసావతంస, నిత్యానన్దరసాలయం, సురమునిస్వాన్తామ్బుజాతాశ్రయం, స్వచ్ఛం, సద్ద్విజసేవితం, కలుషహృత్సద్వాసనావిష్కృతం శమ్భుధ్యానసరోవరం స్థిరం వ్రజ. క్షుద్రాశ్రయపల్వలభ్రమణసఞ్జాతశ్రమం కిం ప్రాప్స్యసి?

ప్రతి పదార్థము

మనోహంసావతంస = ఓ మనస్సు అనే రాజహంసా!; నిత్యానన్దరసాలయం = నిత్యానంద రసానికి నిలయం; సురమునిస్వాన్తామ్బుజాతాశ్రయం = దేవతలు, మునుల మనస్సు అనే పద్మాలకు ఆశ్రయం; స్వచ్ఛం = స్వచ్ఛమైనది; సద్ద్విజసేవితం = మంచి బ్రాహ్మణులచే సేవింపబడినది; కలుషహృత్సద్వాసనావిష్కృతమ్ = పాపపు మనస్సులలో సద్వాసనలను ఆవిష్కరించేది; శమ్భుధ్యానసరోవరం = శంభు ధ్యానం అనే సరోవరం; స్థిరం వ్రజ = స్థిరంగా వెళ్ళు; కిం క్షుద్రాశ్రయపల్వలభ్రమణసఞ్జాతశ్రమం ప్రాప్స్యసి = చిన్నపాటి ఆశ్రయం (చెరువు)లో తిరగడం వల్ల కలిగే శ్రమను ఎందుకు పొందుతావు?

తాత్పర్యము

ఓ మనస్సు అనే రాజహంసా! నిత్యానంద రసానికి నిలయమైన, దేవతలు, మునుల మనస్సు అనే పద్మాలకు ఆశ్రయమైన, స్వచ్ఛమైన, మంచి బ్రాహ్మణులచే సేవింపబడిన, పాపపు మనస్సులలో సద్వాసనలను ఆవిష్కరించే శంభు ధ్యానం అనే సరోవరంలో స్థిరంగా విహరించు. చిన్నపాటి ఆశ్రయం (లౌకిక విషయాలు) అనే చిన్న చెరువులో తిరగడం వల్ల కలిగే శ్రమను ఎందుకు పొందుతావు?

విశేషములు

ఈ శ్లోకం శివ ధ్యానాన్ని ఒక గొప్ప సరోవరంగా పోలుస్తుంది. మనస్సును రాజహంసగా వర్ణించి, ఈ సరోవరంలో నివసించడం వల్ల నిత్యానందం లభిస్తుందని, లౌకిక విషయాలు కేవలం చిన్నపాటి పల్వలాలు (కుంటలు) అని, వాటిలో తిరగడం వల్ల కేవలం శ్రమ మాత్రమే లభిస్తుందని హెచ్చరిస్తుంది.

---

శ్లోకం 49

శ్లోకపాఠం:

ఆనన్దామృతపూరితా హరపదామ్భోజాలవాలోద్యతా

స్థైర్యోపఘ్నముపేత్య భక్తిలతికా శాఖోపశాఖాన్వితా ।

ఉచ్చైర్మానసకాయమానపటలీమాక్రమ్య నిష్కల్మషా

నిత్యాభీష్టఫలప్రదా భవతు మే సత్కర్మసంవర్ధితా ॥ ౪౯ ॥

పదవిభాగము

ఆనంద + అమృత + పూరితా, హర + పాద + అంభోజ + ఆలవాల + ఉద్యతా, స్థైర్య + ఉపఘ్నం + ఉపేత్య, భక్తి + లతికా, శాఖా + ఉపశాఖ + అన్వితా; ఉచ్చైః + మానస + కాయమాన + పటలీం + ఆక్రమ్య, నిష్కల్మషా, నిత్య + అభీష్ట + ఫల + ప్రదా, భవతు, మే, సత్కర్మ + సంవర్ధితా.

అన్వయము

ఆనన్దామృతపూరితా, హరపదామ్భోజాలవాలోద్యతా, స్థైర్యోపఘ్నముపేత్య, శాఖోపశాఖాన్వితా, ఉచ్చైర్మానసకాయమానపటలీమాక్రమ్య, నిష్కల్మషా, సత్కర్మసంవర్ధితా మే భక్తిలతికా నిత్యాభీష్టఫలప్రదా భవతు.

ప్రతి పదార్థము

ఆనన్దామృతపూరితా = ఆనందం అనే అమృతంతో నిండిన; హరపదామ్భోజాలవాలోద్యతా = శివుని పాదపద్మాలు అనే పాదు (పంటకు నీరు పట్టే కాలువ) నుండి ఉద్భవించిన; స్థైర్యోపఘ్నముపేత్య = స్థైర్యం అనే ఊత కర్రను పొంది; శాఖోపశాఖాన్వితా = శాఖలు, ఉపశాఖలతో కూడిన; ఉచ్చైర్మానసకాయమానపటలీమాక్రమ్య = ఉన్నతమైన మనస్సు అనే శరీరం (గృహం) పైకి ప్రాకిన; నిష్కల్మషా = నిర్మలమైన; సత్కర్మసంవర్ధితా = సత్కర్మలచే పెంచబడిన; మే భక్తిలతికా = నా భక్తి అనే లత; నిత్యాభీష్టఫలప్రదా భవతు = ఎల్లప్పుడూ కోరిన ఫలాలను ప్రసాదించుగాక.

తాత్పర్యము

ఆనందం అనే అమృతంతో నిండిన, శివుని పాదపద్మాలు అనే పాదు నుండి ఉద్భవించిన, స్థైర్యం అనే ఊత కర్రను పొంది, శాఖలు, ఉపశాఖలతో కూడిన, ఉన్నతమైన మనస్సు అనే శరీరం (గృహం) పైకి ప్రాకిన, నిర్మలమైన, సత్కర్మలచే పెంచబడిన నా భక్తి అనే లత, ఎల్లప్పుడూ కోరిన ఫలాలను ప్రసాదించుగాక.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం భక్తిని ఒక లతతో పోలుస్తుంది. శివుని పాదాలు పాదుగా, స్థైర్యం ఊత కర్రగా, సత్కర్మలు పోషణగా వర్ణించబడ్డాయి. ఈ భక్తి లత పెరిగి, మనస్సును ఆవరించి, నిర్మలమై, నిత్యమైన, కోరిన ఫలాలను (మోక్షం) ప్రసాదించాలని భక్తుడు ఆశిస్తాడు.

---

శ్లోకం 50

శ్లోకపాఠం:

సన్ధ్యారమ్భవిజృమ్భితం శ్రుతిశిరఃస్థానాన్తరాధిష్ఠితం

సప్రేమభ్రమరాభిరామమసకృత్సద్వాసనాశోభితమ్ ।

భోగీన్ద్రాభరణం సమస్తసుమనఃపూజ్యం గుణావిష్కృతం

సేవే శ్రీగిరిమల్లికార్జునమహాలిఙ్గం శివాలిఙ్గితమ్ ॥ ౫౦ ॥

పదవిభాగము

సంధ్యా + ఆరంభ + విజృంభితం, శ్రుతి + శిరః + స్థాన + అంతర + అధిష్ఠితం, స + ప్రేమ + భ్రమర + అభిరామం + అసకృత్ + సద్వాసనా + శోభితం; భోగి + ఇంద్ర + ఆభరణం, సమస్త + సుమనః + పూజ్యం, గుణావిష్కృతం, సేవే, శ్రీగిరి + మల్లికార్జున + మహా + లింగం, శివ + ఆలింగితం.

అన్వయము

సన్ధ్యారమ్భవిజృమ్భితం, శ్రుతిశిరఃస్థానాన్తరాధిష్ఠితం, సప్రేమభ్రమరాభిరామం, అసకృత్సద్వాసనాశోభితం, భోగీన్ద్రాభరణం, సమస్తసుమనఃపూజ్యం, గుణావిష్కృతం, శివాలిఙ్గితం శ్రీగిరిమల్లికార్జునమహాలిఙ్గం సేవే.

ప్రతి పదార్థము

సన్ధ్యారమ్భవిజృమ్భితం = సంధ్యా సమయంలో విజృంభించేది; శ్రుతిశిరఃస్థానాన్తరాధిష్ఠితం = ఉపనిషత్తుల సారం (శిరస్సు)లో స్థిరంగా ఉండేది; సప్రేమభ్రమరాభిరామమ్ = ప్రేమతో కూడిన తుమ్మెదలచే (భక్తులచే) మనోహరమైనది; అసకృత్సద్వాసనాశోభితమ్ = ఎల్లప్పుడూ మంచి వాసనలతో ప్రకాశించేది; భోగీన్ద్రాభరణం = సర్పరాజైన వాసుకిని ఆభరణంగా కలది; సమస్తసుమనఃపూజ్యం = దేవతలందరిచే పూజింపదగినది; గుణావిష్కృతం = గుణాలను ప్రదర్శించేది; శివాలిఙ్గితమ్ = శివునిచే ఆలింగనం చేసుకోబడినది; శ్రీగిరిమల్లికార్జునమహాలిఙ్గం సేవే = శ్రీశైల మల్లికార్జున మహా లింగాన్ని నేను సేవిస్తున్నాను.

తాత్పర్యము

సంధ్యా సమయంలో విజృంభించే, ఉపనిషత్తుల సారం (శిరస్సు)లో స్థిరంగా ఉండే, ప్రేమతో కూడిన తుమ్మెదలచే (భక్తులచే) మనోహరమైన, ఎల్లప్పుడూ సద్వాసనలతో ప్రకాశించే, సర్పరాజైన వాసుకిని ఆభరణంగా కల, దేవతలందరిచే పూజింపదగిన, గుణాలను ప్రదర్శించే, శివునిచే ఆలింగనం చేసుకోబడిన శ్రీశైల మల్లికార్జున మహా లింగాన్ని నేను సేవిస్తున్నాను.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం శ్రీశైలం మల్లికార్జున జ్యోతిర్లింగాన్ని స్తుతిస్తుంది. అది సంధ్యాసమయ ఆరాధనల వైభవాన్ని, ఉపనిషత్తుల సారాన్ని, భక్తుల ప్రేమను, సద్గుణాలను, మరియు శివుని ఆలింగనాన్ని ప్రతిబింబిస్తుందని వివరిస్తుంది. ఇది స్థల విశిష్టతను కూడా తెలియజేస్తుంది.

---

శ్లోకం 51

శ్లోకపాఠం:

భృఙ్గీచ్ఛానటనోత్కటః కరిమదగ్రాహీ స్ఫురన్మాధవా-

హ్లాదో నాదయుతో మహాసితవపుః పఞ్చేషుణా చాదృతః ।

సత్పక్షః సుమనోవనేషు స పునః సాక్షాన్మదీయే మనో-

రాజీవే భ్రమరాధిపో విహరతాం శ్రీశైలవాసీ విభుః ॥ ౫౧ ॥

పదవిభాగము

భృంగీ + ఇచ్ఛా + నటన + ఉత్కటః, కరి + మద + గ్రాహీ, స్ఫురన్ + మాధవ + ఆహ్లాదః, నాద + యుతః, మహా + అసిత + వపుః, పంచ + ఇషుణా + చ + ఆదృతః; సత్ + పక్షః, సుమనః + వనేషు, సః + పునః, సాక్షాత్ + మదీయే, మనః + రాజీవే, భ్రమర + అధిపః, విహరతాం, శ్రీశైల + వాసీ, విభుః.

అన్వయము

భృఙ్గీచ్ఛానటనోత్కటః, కరిమదగ్రాహీ, స్ఫురన్మాధవాహ్లాదః, నాదయుతః, మహాసితవపుః, పఞ్చేషుణా చాదృతః, సత్పక్షః సుమనోవనేషు (విహరన్), స పునః శ్రీశైలవాసీ విభుః భ్రమరాధిపో మదీయే మనోరాజీవే సాక్షాత్ విహరతాం.

ప్రతి పదార్థము

భృఙ్గీచ్ఛానటనోత్కటః = భృంగి కోరికపై నాట్యమాడేవాడు; కరిమదగ్రాహీ = గజాసురుడి మదాన్ని హరించినవాడు; స్ఫురన్మాధవాహ్లాదః = ప్రకాశించే మాధవుడు (విష్ణువు) లేదా వసంతకాలం ఆహ్లాదాన్ని కలిగించేవాడు; నాదయుతః = నాదంతో కూడినవాడు; మహాసితవపుః = గొప్ప నీలవర్ణ శరీరం కలవాడు; పఞ్చేషుణా చాదృతః = మన్మథునిచే కూడా ఆదరింపబడినవాడు; సత్పక్షః = మంచి పక్షాలు కలవాడు (లేదా మంచి వైపు ఉన్నవాడు); సుమనోవనేషు = పువ్వుల వనాల్లో (లేదా దేవతల సమూహాల్లో); స పునః = అట్టివాడు మళ్ళీ; శ్రీశైలవాసీ విభుః = శ్రీశైలంలో నివసించే ప్రభువు; భ్రమరాధిపో = తుమ్మెదల రాజు వలె; మదీయే మనోరాజీవే సాక్షాత్ విహరతాం = నా మనస్సు అనే పద్మంలో సాక్షాత్తు విహరించుగాక.

తాత్పర్యము

భృంగి కోరికపై నాట్యమాడేవాడు, గజాసురుడి మదాన్ని హరించినవాడు, ప్రకాశించే వసంతకాలానికి ఆహ్లాదాన్ని కలిగించే (లేదా విష్ణువుకు ఆహ్లాదాన్ని కలిగించే), నాదంతో కూడిన, గొప్ప నీలవర్ణ శరీరం కలవాడు, మన్మథునిచే కూడా ఆదరింపబడినవాడు, మంచి పక్షాలు కలిగి పువ్వుల వనాల్లో (లేదా దేవతల సమూహాల్లో) విహరించే శ్రీశైలవాసియైన ఆ విభువు (శివుడు) తుమ్మెదల రాజు వలె సాక్షాత్తు నా మనస్సు అనే పద్మంలో విహరించుగాక.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం శివుడిని ఒక తుమ్మెద రాజుతో పోలుస్తుంది. శివుని వివిధ లక్షణాలను, ఆయన లీలలను, శ్రీశైలవాసిగా ఆయన స్థానాన్ని వర్ణిస్తూ, ఆయన తన మనస్సు అనే పద్మంలో నివసించమని భక్తుడు ప్రార్థిస్తాడు. శ్లేషాలంకారంతో శివునికి, తుమ్మెదకు పోలికలు చెప్పబడ్డాయి.

---

శ్లోకం 52

శ్లోకపాఠం:

కారుణ్యామృతవర్షిణం ఘనవిపద్గ్రీష్మచ్ఛిదాకర్మఠం

విద్యాసస్యఫలోదయాయ సుమనఃసంసేవ్యమిచ్ఛాకృతిమ్ ।

నృత్యద్భక్తమయూరమద్రినిలయం చఞ్చజ్జటామణ్డలం

శమ్భో వాఞ్ఛతి నీలకన్ధర సదా త్వాం మే మనశ్చాతకః ॥ ౫౨ ॥

పదవిభాగము

కారుణ్య + అమృత + వర్షిణం, ఘన + విపత్ + గ్రీష్మ + ఛిదా + కర్మఠం, విద్యా + సస్య + ఫల + ఉదయాయ, సుమనః + సంసేవ్యం + ఇచ్ఛా + ఆకృతిమ్; నృత్యత్ + భక్త + మయూరం + అద్రి + నిలయం, చంచత్ + జటా + మండలం, శంభో, వాంఛతి, నీల + కంధర, సదా, త్వాం, మే, మనః + చాతకః.

అన్వయము

శమ్భో, నీలకన్ధర, కారుణ్యామృతవర్షిణం, ఘనవిపద్గ్రీష్మచ్ఛిదాకర్మఠం, విద్యాసస్యఫలోదయాయ సుమనఃసంసేవ్యమిచ్ఛాకృతిం, నృత్యద్భక్తమయూరం, చఞ్చజ్జటామణ్డలం అద్రినిలయం త్వాం మే మనశ్చాతకః సదా వాఞ్ఛతి.

ప్రతి పదార్థము

శమ్భో నీలకన్ధర = ఓ శంభో, నీలకంఠా!; కారుణ్యామృతవర్షిణం = కారుణ్యమనే అమృతాన్ని వర్షించేవాడివి; ఘనవిపద్గ్రీష్మచ్ఛిదాకర్మఠం = గొప్ప కష్టాలనే వేసవిని ఛేదించడంలో సమర్థుడివి; విద్యాసస్యఫలోదయాయ = విద్య అనే పంట ఫలించడానికి; సుమనఃసంసేవ్యమిచ్ఛాకృతిమ్ = మంచి మనస్సు గలవారలచే సేవింపబడిన కోరిక రూపం కలవాడివి; నృత్యద్భక్తమయూరం = నాట్యమాడే భక్తులు అనే నెమళ్ళు కలవాడివి; అద్రినిలయం = పర్వతంపై నివసించేవాడివి; చఞ్చజ్జటామణ్డలం = కదిలే జటాజూటం కలవాడివి; మే మనశ్చాతకః = నా మనస్సు అనే చాతక పక్షి; సదా త్వాం వాఞ్ఛతి = ఎల్లప్పుడూ నిన్ను కోరుకుంటుంది.

తాత్పర్యము

ఓ శంభో! ఓ నీలకంఠా! కారుణ్యమనే అమృతాన్ని వర్షించే, గొప్ప కష్టాలనే వేసవిని ఛేదించడంలో సమర్థుడివైన, విద్య అనే పంట ఫలించడానికి మంచి మనస్సు గలవారలచే సేవింపబడిన కోరిక రూపం కల, నాట్యమాడే భక్తులు అనే నెమళ్ళు కల, కదిలే జటాజూటం కల, పర్వతంపై నివసించే నిన్ను నా మనస్సు అనే చాతక పక్షి ఎల్లప్పుడూ కోరుకుంటుంది.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం మనస్సును చాతక పక్షితో పోలుస్తుంది. శివుని కరుణ, జ్ఞాన ప్రదాతృత్వం, కష్టాలను తొలగించే శక్తిని వర్ణిస్తూ, చాతక పక్షి వర్షం కోసం ఎదురుచూసినట్లుగా, మనస్సు శివుని కోసం ఎదురుచూస్తుందని తెలియజేస్తుంది.

---

శ్లోకం 53

శ్లోకపాఠం:

ఆకాశేన శిఖీ సమస్తఫణినాం నేత్రా కలాపీ నతా-

నుగ్రాహిప్రణవోపదేశనినదైః కేకీతి యో గీయతే ।

శ్యామాం శైలసముద్భవాం ఘనరుచిం దృష్ట్వా నటన్తం ముదా

వేదాన్తోపవనే విహారరసికం తం నీలకణ్ఠం భజే ॥ ౫౩ ॥

పదవిభాగము

ఆకాశేన, శిఖీ, సమస్త + ఫణినాం, నేత్రా, కలాపీ, నతా + అనుగ్రాహి + ప్రణవ + ఉపదేశ + నినదైః, కేకీ + ఇతి, యః, గీయతే; శ్యామాం, శైల + సముద్భవాం, ఘన + రుచిం, దృష్ట్వా, నటన్తం, ముదా, వేదాంత + ఉపవనే, విహార + రసికం, తం, నీలకణ్ఠం, భజే.

అన్వయము

యః ఆకాశేన శిఖీ, సమస్తఫణినాం నేత్రా కలాపీ, నతానుగ్రాహిప్రణవోపదేశనినదైః కేకీతి గీయతే, శ్యామాం శైలసముద్భవాం ఘనరుచిం దృష్ట్వా ముదా నటన్తం, వేదాన్తోపవనే విహారరసికం తం నీలకణ్ఠం భజే.

ప్రతి పదార్థము

యః = ఎవడైతే; ఆకాశేన శిఖీ = ఆకాశంతో నెమలి శిఖను కలవాడో; సమస్తఫణినాం నేత్రా = సమస్త సర్పాలకు అధిపతి; కలాపీ = పించం కలవాడు (శోభ కలవాడు); నతానుగ్రాహిప్రణవోపదేశనినదైః = నమస్కరించిన వారికి అనుగ్రహించే ప్రణవం (ఓంకారం) యొక్క ఉపదేశ ధ్వనులతో; కేకీతి గీయతే = నెమలి వలె కీర్తింపబడతాడో; శ్యామాం = నల్లని (పార్వతిని); శైలసముద్భవాం = పర్వతం నుండి పుట్టిన (పార్వతిని); ఘనరుచిం దృష్ట్వా = గొప్ప కాంతిని చూసి; ముదా నటన్తం = ఆనందంతో నాట్యమాడేవాడు; వేదాన్తోపవనే = వేదాంతమనే ఉపవనంలో; విహారరసికం = విహార ప్రియుడైన; తం నీలకణ్ఠం భజే = ఆ నీలకంఠుడిని నేను సేవిస్తున్నాను.

తాత్పర్యము

ఆకాశంతో శిఖను కలవాడు, సమస్త సర్పాలకు అధిపతి, పించం కలవాడు (లేదా శోభ కలవాడు), నమస్కరించిన వారికి అనుగ్రహించే ప్రణవం (ఓంకారం) యొక్క ఉపదేశ ధ్వనులతో నెమలి వలె ఎవడైతే కీర్తింపబడతాడో, నల్లని (లేదా చీకటిని పోగొట్టే) పార్వతిని, గొప్ప కాంతిని చూసి ఆనందంతో నాట్యమాడే, వేదాంతమనే ఉపవనంలో విహార ప్రియుడైన ఆ నీలకంఠుడిని నేను సేవిస్తున్నాను.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం శివుడిని నెమలితో పోలుస్తుంది. ఆకాశం శిఖగా, సర్పాలు ఆభరణాలుగా, ఓంకారం నెమలి కూతగా, పార్వతిని చూసి నాట్యమాడటం, వేదాంత వనంలో విహరించడం వంటి శివుని లక్షణాలను వర్ణిస్తుంది. ఇది శివుని అనంత రూపాలను తెలియజేస్తుంది.

---

శ్లోకం 54

శ్లోకపాఠం:

సన్ధ్యా ఘర్మదినాత్యయో హరికరాఘాతప్రభూతానక-

ధ్వానో వారిదగర్జితం దివిషదాం దృష్టిచ్ఛటా చఞ్చలా ।

భక్తానాం పరితోషబాష్పవితతిర్వృష్టిర్మయూరీ శివా

యస్మిన్నుజ్జ్వలతాణ్డవం విజయతే తం నీలకణ్ఠం భజే ॥ ౫౪ ॥

పదవిభాగము

సంధ్యా, ఘర్మ + దిన + అత్యయః, హరి + కర + ఆఘాత + ప్రభూత + ఆనక + ధ్వానః, వారిద + గర్జితం, దివిషదాం, దృష్టి + ఛటా, చంచలా; భక్తానాం, పరితోష + బాష్ప + వితతిః, వృష్టిః + మయూరీ, శివా, యస్మిన్ + ఉజ్జ్వల + తాండవం, విజయతే, తం, నీలకణ్ఠం, భజే.

అన్వయము

యస్మిన్ (తాణ్డవే) సన్ధ్యా ఘర్మదినాత్యయః, హరికరాఘాతప్రభూతానకధ్వానో వారిదగర్జితం, దివిషదాం చఞ్చలా దృష్టిచ్ఛటా (విద్యుత్), భక్తానాం పరితోషబాష్పవితతిర్వృష్టిః, శివా మయూరీ (చ), ఉజ్జ్వలతాణ్డవం విజయతే, తం నీలకణ్ఠం భజే.

ప్రతి పదార్థము

యస్మిన్ = దేనిలో (తాండవంలో); సన్ధ్యా = సంధ్యా సమయం; ఘర్మదినాత్యయో = వేసవి రోజు చివరి (వర్షాకాల ఆరంభ సూచన); హరికరాఘాతప్రభూతానకధ్వానో = విష్ణువు చేతి తాకిడి వల్ల ఉత్పన్నమైన ఢక్క (అనక) యొక్క ధ్వని; వారిదగర్జితం = మేఘ గర్జన వలె; దివిషదాం దృష్టిచ్ఛటా = దేవతల యొక్క దృష్టి సమూహం; చఞ్చలా = చంచలమైనది (మెరుపు); భక్తానాం పరితోషబాష్పవితతిః = భక్తుల సంతృప్తి కన్నీటి సమూహం; వృష్టిః = వర్షం వలె; శివా = పార్వతి; మయూరీ = నెమలి వలె; ఉజ్జ్వలతాణ్డవం విజయతే = ప్రకాశవంతమైన తాండవం విజయం సాధిస్తుందో; తం నీలకణ్ఠం భజే = ఆ నీలకంఠుడిని నేను సేవిస్తున్నాను.

తాత్పర్యము

సంధ్యా సమయంలో వేసవి రోజు చివరిభాగం (వర్షాకాల ఆరంభ సూచన), విష్ణువు చేతి తాకిడి వల్ల ఉత్పన్నమైన ఢక్క ధ్వని మేఘ గర్జన వలె, దేవతల చంచలమైన దృష్టి సమూహం మెరుపు వలె, భక్తుల సంతృప్తి కన్నీటి సమూహం వర్షం వలె, పార్వతి నెమలి వలె, దేనిలో ప్రకాశవంతమైన తాండవం విజయం సాధిస్తుందో, ఆ నీలకంఠుడిని నేను సేవిస్తున్నాను.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం శివుని తాండవ నృత్యాన్ని ప్రకృతిలోని వివిధ అంశాలతో పోలుస్తుంది. సంధ్య, మేఘ గర్జన, మెరుపు, వర్షం, నెమలి - ఇవన్నీ శివుని తాండవం యొక్క మహిమను, అద్భుతత్వాన్ని తెలియజేస్తాయి. శివుని తాండవం సమస్త సృష్టికి మూలం అని సూచిస్తుంది.

---

శ్లోకం 55

శ్లోకపాఠం:

ఆద్యాయామితతేజసే శ్రుతిపదైర్వేద్యాయ సాధ్యాయ తే

విద్యానన్దమయాత్మనే త్రిజగతః సంరక్షణోద్యోగినే ।

ధ్యేయాయాఖిలయోగిభిః సురగణైర్గేయాయ మాయావినే

సమ్యక్తాణ్డవసమ్భ్రమాయ జటినే సేయం నతిః శమ్భవే ॥ ౫౫ ॥

పదవిభాగము

ఆద్యాయ, అమిత + తేజసే, శ్రుతి + పదైః + వేద్యాయ, సాధ్యాయ, తే, విద్యా + ఆనంద + మయ + ఆత్మనే, త్రి + జగతః, సంరక్షణ + ఉద్యోగినే; ధ్యేయాయ + అఖిల + యోగిభిః, సుర + గణైః + గేయాయ, మాయావినే, సమ్యక్ + తాండవ + సంభ్రమాయ, జటినే, సా + ఇయం, నతిః, శంభవే.

అన్వయము

ఆద్యాయ, అమితతేజసే, శ్రుతిపదైర్వేద్యాయ, సాధ్యాయ, విద్యానన్దమయాత్మనే, త్రిజగతః సంరక్షణోద్యోగినే, అఖిలయోగిభిర్ధ్యేయాయ, సురగణైర్గేయాయ, మాయావినే, సమ్యక్తాణ్డవసమ్భ్రమాయ జటినే తే శమ్భవే సేయం నతిః.

ప్రతి పదార్థము

ఆద్యాయ = ఆది పురుషుడికి; అమితతేజసే = అపరిమిత తేజస్సు కలవాడికి; శ్రుతిపదైర్వేద్యాయ = వేదాలచే తెలియదగినవాడికి; సాధ్యాయ = సాధించదగినవాడికి; విద్యానన్దమయాత్మనే = విద్య, ఆనందమయమైన ఆత్మ కలవాడికి; త్రిజగతః సంరక్షణోద్యోగినే = మూడు లోకాల సంరక్షణలో నిమగ్నమైనవాడికి; అఖిలయోగిభిర్ధ్యేయాయ = యోగులందరిచే ధ్యానించదగినవాడికి; సురగణైర్గేయాయ = దేవతలచే స్తుతింపదగినవాడికి; మాయావినే = మాయావికి; సమ్యక్తాణ్డవసమ్భ్రమాయ = మంచి తాండవ నృత్య ఉత్సాహం కలవాడికి; జటినే = జటలు కలవాడికి; తే శమ్భవే = ఆ శంభుడికి; సేయం నతిః = ఈ నమస్కారం.

తాత్పర్యము

ఆది పురుషుడికి, అపరిమిత తేజస్సు కలవాడికి, వేదాలచే తెలియదగినవాడికి, సాధించదగినవాడికి, విద్య, ఆనందమయమైన ఆత్మ కలవాడికి, మూడు లోకాల సంరక్షణలో నిమగ్నమైనవాడికి, యోగులందరిచే ధ్యానించదగినవాడికి, దేవతలచే స్తుతింపదగినవాడికి, మాయావికి, మంచి తాండవ నృత్య ఉత్సాహం కలవాడికి, జటలు కల ఆ శంభుడికి ఈ నమస్కారం.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం శివుని అనంతమైన గుణాలను, ఆయన సర్వవ్యాపకత్వాన్ని, సృష్టి, స్థితి, లయ కారకత్వాన్ని, మరియు ఆయన యోగులకు, దేవతలకు పూజనీయుడని వివరిస్తుంది. శివుని తాండవ నృత్యాన్ని కూడా ప్రస్తావిస్తుంది.

---

శ్లోకం 56

శ్లోకపాఠం:

నిత్యాయ త్రిగుణాత్మనే పురజితే కాత్యాయనీశ్రేయసే

సత్యాయాదికుటుమ్బినే మునిమనఃప్రత్యక్షచిన్మూర్తయే ।

మాయాసృష్టజగత్త్రయాయ సకలామ్నాయాన్తసఞ్చారిణే

సాయన్తాణ్డవసమ్భ్రమాయ జటినే సేయం నతిః శమ్భవే ॥ ౫౬ ॥

పదవిభాగము

నిత్యాయ, త్రిగుణ + ఆత్మనే, పురజితే, కాత్యాయనీ + శ్రేయసే, సత్యాయ + ఆది + కుటుంబినే, ముని + మనః + ప్రత్యక్ష + చిత్ + మూర్తయే; మాయా + సృష్ట + జగత్ + త్రయాయ, సకల + ఆమ్నాయ + అంత + సంచారిణే, సాయన్ + తాండవ + సంభ్రమాయ, జటినే, సా + ఇయం, నతిః, శంభవే.

అన్వయము

నిత్యాయ, త్రిగుణాత్మనే, పురజితే, కాత్యాయనీశ్రేయసే, సత్యాయ, ఆదికుటుమ్బినే, మునిమనఃప్రత్యక్షచిన్మూర్తయే, మాయాసృష్టజగత్త్రయాయ, సకలామ్నాయాన్తసఞ్చారిణే, సాయన్తాణ్డవసమ్భ్రమాయ జటినే శమ్భవే సేయం నతిః.

ప్రతి పదార్థము

నిత్యాయ = నిత్యుడికి; త్రిగుణాత్మనే = సత్వ, రజ, తమో గుణాల ఆత్మ కలవాడికి; పురజితే = త్రిపురాసురులను జయించినవాడికి; కాత్యాయనీశ్రేయసే = కాత్యాయనికి (పార్వతికి) శుభం కలిగించేవాడికి; సత్యాయాదికుటుమ్బినే = సత్యమైనవాడికి, ఆది కుటుంబీకుడికి; మునిమనఃప్రత్యక్షచిన్మూర్తయే = మునుల మనస్సులలో ప్రత్యక్షమయ్యే జ్ఞానమూర్తికి; మాయాసృష్టజగత్త్రయాయ = మాయచే మూడు లోకాలను సృష్టించినవాడికి; సకలామ్నాయాన్తసఞ్చారిణే = సమస్త వేదాల అంతర్గతార్థాలలో సంచరించేవాడికి; సాయన్తాణ్డవసమ్భ్రమాయ = సాయంత్రపు తాండవ నృత్య ఉత్సాహం కలవాడికి; జటినే = జటలు కలవాడికి; శమ్భవే = ఆ శంభుడికి; సేయం నతిః = ఈ నమస్కారం.

తాత్పర్యము

నిత్యుడికి, త్రిగుణాత్మకుడికి, త్రిపురాసురులను జయించినవాడికి, కాత్యాయనికి (పార్వతికి) శుభం కలిగించేవాడికి, సత్యమైనవాడికి, ఆది కుటుంబీకుడికి, మునుల మనస్సులలో ప్రత్యక్షమయ్యే జ్ఞానమూర్తికి, మాయచే మూడు లోకాలను సృష్టించినవాడికి, సమస్త వేదాల అంతర్గతార్థాలలో సంచరించేవాడికి, సాయంత్రపు తాండవ నృత్య ఉత్సాహం కలవాడికి, జటలు కల ఆ శంభుడికి ఈ నమస్కారం.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం కూడా శివుని బహుముఖ గుణాలను, ఆయన నిత్యత్వాన్ని, సత్యత్వాన్ని, విశ్వ సృష్టిని, వేద స్వరూపత్వాన్ని వివరిస్తుంది. ఆయన పార్వతితో ఉన్న సంబంధాన్ని, మునులకు జ్ఞానమూర్తిగా కనిపించడాన్ని, సాయంకాల తాండవాన్ని ప్రస్తావిస్తుంది.

---

శ్లోకం 57

శ్లోకపాఠం:

నిత్యం స్వోదరపూరణాయ సకలానుద్దిశ్య విత్తాశయా

వ్యర్థం పర్యటనం కరోమి భవతః సేవాం న జానే విభో ।

మజ్జన్మాన్తరపుణ్యపాకబలతస్త్వం శర్వ సర్వాన్తర-

స్తిష్ఠస్యేవ హి తేన వా పశుపతే తే రక్షణీయో’స్మ్యహమ్ ॥ ౫౭ ॥

పదవిభాగము

నిత్యం, స్వ + ఉదర + పూరణాయ, సకలాన్ + ఉద్దిశ్య, విత్త + ఆశయా, వ్యర్థం, పర్యటనం, కరోమి, భవతః, సేవాం, న, జానే, విభో; మత్ + జన్మ + అంతర + పుణ్య + పాక + బలతః + త్వం, శర్వ, సర్వ + అంతరః, తిష్ఠసి + ఏవ, హి, తేన, వా, పశుపతే, తే, రక్షణీయః + అస్మి + అహం.

అన్వయము

విభో, నిత్యం స్వోదరపూరణాయ విత్తాశయా సకలానుద్దిశ్య వ్యర్థం పర్యటనం కరోమి. భవతః సేవాం న జానే. శర్వ పశుపతే, మజ్జన్మాన్తరపుణ్యపాకబలతస్త్వం సర్వాన్తరస్తిష్ఠస్యేవ హి. తేన వా అహం తే రక్షణీయో’స్మి.

ప్రతి పదార్థము

విభో = ఓ ప్రభూ!; నిత్యం స్వోదరపూరణాయ = నిత్యం నా కడుపు నింపుకోవడానికి; విత్తాశయా = ధనాశతో; సకలానుద్దిశ్య = అందరినీ ఉద్దేశించి; వ్యర్థం పర్యటనం కరోమి = వ్యర్థమైన సంచారాన్ని చేస్తున్నాను; భవతః సేవాం న జానే = నీ సేవను నాకు తెలియదు; శర్వ పశుపతే = ఓ శర్వా, పశుపతీ!; మజ్జన్మాన్తరపుణ్యపాకబలతః = నా పూర్వ జన్మ పుణ్యఫలం యొక్క శక్తి వల్ల; త్వం సర్వాన్తరస్తిష్ఠసి ఏవ హి = నీవు అందరిలో ఉన్నవాడివి కదా; తేన వా = దాని వల్ల కూడా; అహం తే రక్షణీయః అస్మి = నేను నీచే రక్షించదగినవాడిని.

తాత్పర్యము

ఓ ప్రభూ! నిత్యం నా కడుపు నింపుకోవడానికి, ధనాశతో అందరినీ ఉద్దేశించి వ్యర్థమైన సంచారాన్ని చేస్తున్నాను. నీ సేవను నాకు తెలియదు. ఓ శర్వా! ఓ పశుపతీ! నా పూర్వ జన్మ పుణ్యఫలం యొక్క శక్తి వల్ల నీవు అందరిలో ఉన్నవాడివి కదా. దాని వల్ల కూడా నేను నీచే రక్షించదగినవాడిని.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం భక్తుడి వినయంతో కూడిన ఆత్మ నివేదనను తెలియజేస్తుంది. తాను లౌకిక ఆశలతో జీవిస్తున్నానని, శివుని సేవ తెలియదని ఒప్పుకుంటూనే, తన పూర్వపుణ్యం వల్ల శివుడు తనలో ఉన్నాడని, కాబట్టి తనను రక్షించడం శివుని బాధ్యత అని ప్రార్థిస్తాడు.

---

58. ఏకో వారిజబాన్ధవః క్షితినభోవ్యాప్తం తమోమణ్డలం

శ్లోకపాఠం:

ఏకో వారిజబాన్ధవః క్షితినభోవ్యాప్తం తమోమణ్డలం |

భిత్త్వా లోచనగోచరో’పి భవతి త్వం కోటిసూర్యప్రభః ;

వేద్యః కిం న భవస్యహో ఘనతరం కీదృగ్భవేన్మత్తమ- |

స్తత్సర్వం వ్యపనీయ మే పశుపతే సాక్షాత్ప్రసన్నో భవ . ౫౮ .

పదవిభాగము:

ఏకః, వారిజ + బాంధవః, క్షితి + నభః + వ్యాప్తం, తమః + మండలం, భిత్త్వా, లోచన + గోచరః + అపి, భవతి, త్వం, కోటి + సూర్య + ప్రభః; వేద్యః, కిం, న, భవసి + అహో, ఘన + తరం, కీదృక్ + భవేత్ + మత్ + తమః, తత్ + సర్వం, వ్యపనీయ, మే, పశుపతే, సాక్షాత్ + ప్రసన్నః, భవ.

అన్వయము:

పశుపతే, ఏకో వారిజబాన్ధవః క్షితి నభోవ్యాప్తం తమోమణ్డలం భిత్త్వా లోచనగోచరో’పి భవతి. త్వం కోటిసూర్యప్రభః. అహో, వేద్యః కిం న భవసి? మత్తమః కీదృగ్ఘనతరం భవేత్? తత్సర్వం వ్యపనీయ మే సాక్షాత్ప్రసన్నో భవ.

ప్రతి పదార్థము:

ఏకో వారిజబాన్ధవః = ఒక్క సూర్యుడు, క్షితి = భూమి, నభః = ఆకాశం, వ్యాప్తం = వ్యాపించిన, తమోమణ్డలం = అజ్ఞానమనే చీకటిని, భిత్త్వా = ఛేదించి, లోచనగోచరో’పి భవతి = కంటికి కనిపించేవాడు కూడా అవుతాడు, త్వం = నీవు, కోటిసూర్యప్రభః = కోటి సూర్యుల కాంతితో సమానమైనవాడివి; వేద్యః కిం న భవస్యహో = తెలియదగినవాడివి కాదా, ఓహో!, ఘనతరం = చాలా దట్టమైన, కీదృగ్భవేన్మత్తమః = ఎంతగా ఉందో నా అజ్ఞానం, తత్సర్వం = ఆ అంతటిని, వ్యపనీయ = తొలగించి, మే = నాకు, పశుపతే = ఓ పశుపతీ!, సాక్షాత్ప్రసన్నో భవ = ప్రత్యక్షమై ప్రసన్నుడవు అగుము.

తాత్పర్యము:

ఓ పశుపతీ! ఒక్క సూర్యుడు భూమి, ఆకాశం అంతా వ్యాపించిన అజ్ఞానమనే చీకటిని ఛేదించి కంటికి కనిపించేవాడు అవుతాడు. నీవు కోటి సూర్యుల కాంతితో సమానమైనవాడివి. ఓహో! నీవు తెలియదగినవాడివి కాదా? నా అజ్ఞానం ఎంతగా దట్టంగా ఉందో! ఆ అంతటిని తొలగించి నాకు ప్రత్యక్షమై ప్రసన్నుడవు అగుము.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం శివుడిని అజ్ఞానమనే చీకటిని తొలగించే జ్యోతిగా వర్ణిస్తుంది. సూర్యుడు బాహ్య చీకటిని తొలగించినట్లుగా, శివుడు అంతర్గత అజ్ఞానాన్ని తొలగించి, ప్రత్యక్షమై ప్రసన్నుడు కావాలని భక్తుడు ప్రార్థిస్తాడు.

---

59. హంసః పద్మవనం సమిచ్ఛతి యథా నీలామ్బుదం చాతకః

శ్లోకపాఠం:

హంసః పద్మవనం సమిచ్ఛతి యథా నీలామ్బుదం చాతకః |

కోకః కోకనదప్రియం ప్రతిదినం చన్ద్రం చకోరస్తథా ;

చేతో వాఞ్ఛతి మామకం పశుపతే చిన్మార్గమృగ్యం విభో |

గౌరీనాథ భవత్పదాబ్జయుగలం కైవల్యసౌఖ్యప్రదమ్ . ౫౯ .

పదవిభాగము:

హంసః, పద్మవనం, సమిచ్ఛతి, యథా, నీల + అంబుదం, చాతకః, కోకః, కోకనద + ప్రియం, ప్రతిదినం, చంద్రం, చకోరః + తథా; చేతః, వాంఛతి, మామకం, పశుపతే, చిత్ + మార్గ + మృగ్యం, విభో, గౌరీనాథ, భవత్ + పద + అబ్జ + యుగలం, కైవల్య + సౌఖ్య + ప్రదమ్.

అన్వయము:

పశుపతే విభో గౌరీనాథ, యథా హంసః పద్మవనం సమిచ్ఛతి, చాతకః నీలామ్బుదం, కోకః కోకనదప్రియం, చకోరస్తథా ప్రతిదినం చన్ద్రం, తథా మామకం చేతః చిన్మార్గమృగ్యం కైవల్యసౌఖ్యప్రదం భవత్పదాబ్జయుగలం వాఞ్ఛతి.

ప్రతి పదార్థము:

హంసః = హంస, పద్మవనం = పద్మవనాన్ని, సమిచ్ఛతి యథా = కోరుకుంటుందో ఎలాగైతే, నీలామ్బుదం = నల్లని మేఘాన్ని, చాతకః = చాతక పక్షి, కోకః = చక్రవాకం, కోకనదప్రియం = పద్మప్రియుడిని (సూర్యుడిని), ప్రతిదినం = ప్రతిరోజూ, చన్ద్రం = చంద్రుడిని, చకోరస్తథా = చకోర పక్షి వలె; చేతో = మనస్సు, వాఞ్ఛతి = కోరుకుంటుంది, మామకం = నా యొక్క, పశుపతే = ఓ పశుపతీ!, చిన్మార్గమృగ్యం = జ్ఞానమార్గంలో అన్వేషించదగినది, విభో = ఓ ప్రభూ!, గౌరీనాథ = ఓ గౌరీనాథా!, భవత్పదాబ్జయుగలం = నీ పాదపద్మ యుగళాన్ని, కైవల్యసౌఖ్యప్రదమ్ = మోక్ష సౌఖ్యాన్ని ప్రసాదించేది.

తాత్పర్యము:

ఓ పశుపతీ! ఓ ప్రభూ! ఓ గౌరీనాథా! హంస పద్మవనాన్ని కోరుకున్నట్లుగా, చాతక పక్షి నల్లని మేఘాన్ని కోరుకున్నట్లుగా, చక్రవాకం పద్మప్రియుడిని (సూర్యుడిని) కోరుకున్నట్లుగా, చకోర పక్షి ప్రతిరోజూ చంద్రుడిని కోరుకున్నట్లుగా, నా మనస్సు జ్ఞానమార్గంలో అన్వేషించదగిన, మోక్ష సౌఖ్యాన్ని ప్రసాదించే నీ పాదపద్మ యుగళాన్ని కోరుకుంటుంది.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం భక్తుడి మనస్సు శివుని పాదాల కోసం ఉన్న ఆకాంక్షను వివిధ ఉపమానాలతో వివరిస్తుంది. హంసకు పద్మాలు, చాతకానికి మేఘం, చక్రవాకానికి సూర్యుడు, చకోరానికి చంద్రుడు ఎంత ప్రియమో, అంతకంటే ఎక్కువగా తన మనస్సుకు శివుని పాదాలు ప్రియమని, అవి మోక్షాన్ని ప్రసాదిస్తాయని చెబుతాడు.

---

60. రోధస్తోయహృతః శ్రమేణ పథికశ్ఛాయాం తరోర్వృష్టితో

శ్లోకపాఠం:

రోధస్తోయహృతః శ్రమేణ పథికశ్ఛాయాం తరోర్వృష్టితో |

భీతః స్వస్థగృహం గృహస్థమతిథిర్దీనః ప్రభుం ధార్మికమ్ ;

దీపం సన్తమసాకులశ్చ శిఖినం శీతావృతస్త్వం తథా |

చేతః సర్వభయాపహం వ్రజ సుఖం శమ్భోః పదామ్భోరుహమ్ . ౬౦ .

పదవిభాగము:

రోధస్ + తోయ + హృతః, శ్రమేణ, పథికః + ఛాయాం, తరోః + వృష్టితః, భీతః, స్వస్థ + గృహం, గృహస్థం + అతిథిః, దీనః, ప్రభుం, ధార్మికమ్; దీపం, సంతమసాకులః + చ, శిఖినం, శీత + ఆవృతః + త్వం, తథా, చేతః, సర్వ + భయ + అపహం, వ్రజ, సుఖం, శంభోః, పద + అంభోరుహం.

అన్వయము:

చేతః, రోధస్తోయహృతః పథికః శ్రమేణ తరోశ్ఛాయాం, వృష్టితో భీతః స్వస్థగృహం, గృహస్థమతిథిర్దీనః ధార్మికం ప్రభుం, సంతమసాకులశ్చ దీపం, శీతావృతస్త్వం శిఖినం (వాఞ్ఛతి) తథా, సర్వభయాపహం శమ్భోః పదామ్భోరుహం సుఖం వ్రజ.

ప్రతి పదార్థము:

రోధస్తోయహృతః = ప్రవాహం నీటిచే కొట్టుకుపోయిన, శ్రమేణ = అలసటతో, పథికశ్ఛాయాం = బాటసారి చెట్టు నీడను, తరోర్వృష్టితో = వర్షం నుండి, భీతః = భయపడినవాడు, స్వస్థగృహం = తన ఇంటిని, గృహస్థమతిథిర్దీనః = ఇంటి యజమానిని ఆతిథ్యమిచ్చేవాడిగా, దీనః ప్రభుం ధార్మికమ్ = దీనుడైనవాడు ధార్మిక ప్రభువును; దీపం = దీపాన్ని, సన్తమసాకులశ్చ = చీకటితో నిండినవాడు, శిఖినం = అగ్నిని, శీతావృతస్త్వం = చలితో కప్పబడినవాడు, తథా = అలాగే, చేతః = మనస్సు, సర్వభయాపహం = అన్ని భయాలను పోగొట్టే, వ్రజ = వెళ్ళుము, సుఖం = సుఖంగా, శమ్భోః పదామ్భోరుహమ్ = శంభుని పాదపద్మాన్ని.

తాత్పర్యము:

ఓ మనస్సు! నది ప్రవాహంలో కొట్టుకుపోయిన బాటసారి అలసటతో చెట్టు నీడను కోరుకున్నట్లుగా, వర్షం నుండి భయపడినవాడు తన ఇంటిని ఆశ్రయించినట్లుగా, దీనుడైన అతిథి ధార్మిక ప్రభువును ఆశ్రయించినట్లుగా, చీకటితో నిండినవాడు దీపాన్ని, చలితో కప్పబడినవాడు అగ్నిని ఆశ్రయించినట్లుగా, నీవు కూడా అన్ని భయాలను పోగొట్టే శంభుని పాదపద్మాన్ని సుఖంగా ఆశ్రయించుము.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం శివుని పాదపద్మాలను అంతిమ ఆశ్రయంగా పోలుస్తుంది. అలసట, భయం, దీనత్వం, చీకటి, చలి వంటి వివిధ బాధలలో మనుషులు ఆశ్రయం కోరినట్లుగా, మనస్సు అన్ని భయాల నుండి విముక్తి పొందేందుకు శివుని పాదాలను ఆశ్రయించాలని ఉపదేశిస్తుంది.

---

61. అఙ్కోలం నిజబీజసన్తతిరయస్కాన్తోపలం సూచికా

శ్లోకపాఠం:

అఙ్కోలం నిజబీజసన్తతిరయస్కాన్తోపలం సూచికా |

సాధ్వీ నైజవిభుం లతా క్షితిరుహం సిన్ధుః సరిద్వల్లభమ్ ;

ప్రాప్నోతీహ యథా తథా పశుపతేః పాదారవిన్దద్వయం |

చేతోవృత్తిరుపేత్య తిష్ఠతి సదా సా భక్తిరిత్యుచ్యతే . ౬౧ .

పదవిభాగము:

అంకోలం, నిజ + బీజ + సంతతిః + అయస్కాంత + ఉపలం, సూచికా, సాధ్వీ, నైజ + విభుం, లతా, క్షితి + రుహం, సింధుః, సరిత్ + వల్లభమ్; ప్రాప్నోతి + ఇహ, యథా, తథా, పశుపతేః, పాద + అరవింద + ద్వయం, చేతః + వృత్తిః + ఉపేత్య, తిష్ఠతి, సదా, సా, భక్తిః + ఇతి + ఉచ్యతే.

అన్వయము:

ఇహ యథా అఙ్కోలం నిజబీజసన్తతిః, అయస్కాన్తోపలం సూచికా, సాధ్వీ నైజవిభుం, లతా క్షితిరుహం, సిన్ధుః సరిద్వల్లభం ప్రాప్నోతి, తథా పశుపతేః పాదారవిన్దద్వయం సదా చేతోవృత్తిరుపేత్య తిష్ఠతి. సా భక్తిరిత్యుచ్యతే.

ప్రతి పదార్థము:

అఙ్కోలం = అంకోల వృక్షం, నిజబీజసన్తతిరయస్కాన్తోపలం = తన విత్తన సమూహం, అయస్కాంత రాయి, సూచికా = సూది, సాధ్వీ = సాధ్వి, నైజవిభుం = తన భర్తను, లతా = లత, క్షితిరుహం = చెట్టును, సిన్ధుః = నది, సరిద్వల్లభమ్ = సముద్రాన్ని (నదులకు ప్రియమైనది); ప్రాప్నోతీహ యథా = ఎలాగైతే పొందుతుందో, తథా = అలాగే, పశుపతేః = పశుపతి యొక్క, పాదారవిన్దద్వయం = పాదపద్మ యుగళాన్ని, చేతోవృత్తిరుపేత్య = మనస్సు యొక్క ప్రవృత్తి పొంది, తిష్ఠతి సదా = ఎల్లప్పుడూ నిలుస్తుందో, సా = అది, భక్తిరిత్యుచ్యతే = భక్తి అని చెప్పబడుతుంది.

తాత్పర్యము:

ఈ లోకంలో అంకోల వృక్షం తన విత్తనాలను (అవి మొలకెత్తడానికి), అయస్కాంత రాయి సూదిని, సాధ్వి తన భర్తను, లత చెట్టును, నది సముద్రాన్ని ఎలాగైతే పొందుతుందో, అలాగే పశుపతి యొక్క పాదపద్మ యుగళాన్ని మనస్సు యొక్క ప్రవృత్తి పొంది ఎల్లప్పుడూ నిలుస్తుందో, అది భక్తి అని చెప్పబడుతుంది.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం నిరంతర, నిశ్చలమైన భక్తిని వివిధ ఉదాహరణలతో వివరిస్తుంది. అంకోల బీజం, సూది, సాధ్వి, లత, నది - ఇవన్నీ తమ తమ లక్ష్యాలను ఎలా సహజంగా చేరుకుంటాయో, అలాగే మనస్సు శివుని పాదాలపై నిరంతరం లగ్నమై ఉండటమే నిజమైన భక్తి అని స్పష్టం చేస్తుంది.

---

62. ఆనన్దాశ్రుభిరాతనోతి పులకం నైర్మల్యతశ్ఛాదనం

శ్లోకపాఠం:

ఆనన్దాశ్రుభిరాతనోతి పులకం నైర్మల్యతశ్ఛాదనం |

వాచాశఙ్ఖముఖే స్థితైశ్చ జఠరాపూర్తిం చరిత్రామృతైః ;

రుద్రాక్షైర్భసితేన దేవ వపుషో రక్షాం భవద్భావనా- |

పర్యఙ్కే వినివేశ్య భక్తిజననీ భక్తార్భకం రక్షతి . ౬౨ .

పదవిభాగము:

ఆనంద + అశ్రుభిః + ఆతనోతి, పులకం, నైర్మల్యతః + ఛాదనం, వాచా + శంఖ + ముఖే, స్థితైః + చ, జఠర + ఆపూర్తిం, చరిత్ర + అమృతైః; రుద్రాక్షైః + భసితేన, దేవ, వపుషః, రక్షాం, భవత్ + భావనా + పర్యఙ్కే, వినివేశ్య, భక్తి + జననీ, భక్త + అర్భకం, రక్షతి.

అన్వయము:

దేవ, భక్తిజననీ భక్తార్భకం (యథా) ఆనన్దాశ్రుభిః పులకమాతనోతి (తథా), నైర్మల్యతశ్ఛాదనం (చ), వాచాశఙ్ఖముఖే స్థితైశ్చ చరిత్రామృతైః జఠరాపూర్తిం (చ), రుద్రాక్షైర్భసితేన వపుషో రక్షాం (చ), భవద్భావనాపర్యఙ్కే వినివేశ్య రక్షతి.

ప్రతి పదార్థము:

ఆనన్దాశ్రుభిరాతనోతి = ఆనంద బాష్పాలతో కలిగిస్తుంది, పులకం = పులకరింత, నైర్మల్యతశ్ఛాదనం = నిర్మలత్వం అనే కవచం, వాచాశఙ్ఖముఖే స్థితైశ్చ = మాటల శంఖం నుండి వెలువడిన, జఠరాపూర్తిం = కడుపు నింపుకోవడాన్ని, చరిత్రామృతైః = చరిత్ర అనే అమృతాలతో; రుద్రాక్షైర్భసితేన = రుద్రాక్షలతో, భస్మంతో, దేవ = ఓ దేవా!, వపుషో రక్షాం = శరీరం రక్షణను, భవద్భావనా = నీ భావన అనే, పర్యఙ్కే = మంచంపై, వినివేశ్య = ఉంచి, భక్తిజననీ = భక్తి అనే తల్లి, భక్తార్భకం = భక్తుడనే శిశువును, రక్షతి = రక్షిస్తుంది.

తాత్పర్యము:

ఓ దేవా! భక్తి అనే తల్లి భక్తుడనే శిశువును ఆనంద బాష్పాలతో పులకరింపజేస్తుంది, నిర్మలత్వం అనే కవచాన్ని ధరింపజేస్తుంది, మాటల శంఖం నుండి వెలువడిన నీ చరిత్ర అనే అమృతాలతో కడుపు నింపుతుంది, రుద్రాక్షలతో, భస్మంతో శరీరాన్ని రక్షిస్తుంది, మరియు నీ భావన అనే మంచంపై ఉంచి రక్షిస్తుంది.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం భక్తిని తల్లితో పోలుస్తుంది. ఈ భక్తి అనే తల్లి తన భక్తుడనే బిడ్డను ఎలా రక్షిస్తుందో, పోషిస్తుందో, సంరక్షిస్తుందో వివరిస్తుంది. ఇది భక్తి యొక్క రక్షకత్వాన్ని, పోషకత్వాన్ని నొక్కి చెబుతుంది.

---

63. మార్గావర్తితపాదుకా పశుపతేరఙ్గస్య కూర్చాయతే

శ్లోకపాఠం:

మార్గావర్తితపాదుకా పశుపతేరఙ్గస్య కూర్చాయతే |

గణ్డూషామ్బునిషేచనం పురరిపోర్దివ్యాభిషేకాయతే ;

కిఞ్చిద్భక్షితమాంసశేషకబలం నవ్యోపహారాయతే |

భక్తిః కిం న కరోత్యహో వనచరో భక్తావతంసాయతే . ౬౩ .

పదవిభాగము:

మార్గ + ఆవర్తిత + పాదుకా, పశుపతేః + అంగస్య, కూర్చాయతే, గండూష + అంబు + నిషేచనం, పుర + రిపోః + దివ్య + అభిషేకాయతే; కించిత్ + భక్షిత + మాంస + శేష + కబలం, నవ్య + ఉపహారాయతే, భక్తిః, కిం, న, కరోతి + అహో, వన + చరః, భక్త + అవతంసాయతే.

అన్వయము:

అహో, భక్తిః కిం న కరోతి? పశుపతేర్మార్గావర్తితపాదుకా అఙ్గస్య కూర్చాయతే. పురరిపోర్గణ్డూషామ్బునిషేచనం దివ్యాభిషేకాయతే. కించిద్భక్షితమాంసశేషకబలం నవ్యోపహారాయతే. వనచరో (అపి) భక్తావతంసాయతే.

ప్రతి పదార్థము:

మార్గావర్తితపాదుకా = మార్గంలో తగిలిన పాదుక, పశుపతేరఙ్గస్య = పశుపతి శరీరానికి, కూర్చాయతే = బ్రష్ లా అవుతుంది, గణ్డూషామ్బునిషేచనం = పుక్కిలించిన నీటిని చల్లడం, పురరిపోర్దివ్యాభిషేకాయతే = త్రిపురాసురుల శత్రువు (శివుడు) కి దివ్యాభిషేకం వలె అవుతుంది; కిఞ్చిద్భక్షితమాంసశేషకబలం = కొద్దిగా తిన్న మాంసం మిగిలిన ముద్ద, నవ్యోపహారాయతే = నూతన నైవేద్యం వలె అవుతుంది, భక్తిః కిం న కరోత్యహో = భక్తి ఏమి చేయదు, ఓహో!, వనచరో = బోయవాడు (కన్నప్ప), భక్తావతంసాయతే = భక్తులలో శ్రేష్ఠుడు అవుతాడు.

తాత్పర్యము:

ఓహో! భక్తి ఏమి చేయదు? పశుపతికి మార్గంలో తగిలిన పాదుక ఆయన శరీరానికి బ్రష్ వలె అవుతుంది (పాపాలను తొలగిస్తుంది). త్రిపురాసురుల శత్రువు (శివుడికి) పుక్కిలించిన నీటిని చల్లడం దివ్యాభిషేకం వలె అవుతుంది. కొద్దిగా తిన్న మాంసం మిగిలిన ముద్ద నూతన నైవేద్యం వలె అవుతుంది. బోయవాడు (కన్నప్ప) కూడా భక్తులలో శ్రేష్ఠుడు అవుతాడు.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం భక్తి యొక్క అద్భుత శక్తిని వివరిస్తుంది. భక్తితో చేసిన చిన్న కార్యాలు కూడా శివుడికి గొప్పవిగా అగుపడతాయని, కన్నప్ప వంటి భక్తుల ఉదాహరణలతో భక్తి మార్గం యొక్క గొప్పతనాన్ని నొక్కి చెబుతుంది. (కన్నప్ప కథను స్మరిస్తుంది).

---

64. వక్షస్తాడనమన్తకస్య కఠినాపస్మారసమ్మర్దనం

శ్లోకపాఠం:

వక్షస్తాడనమన్తకస్య కఠినాపస్మారసమ్మర్దనం |

భూభృత్పర్యటనం నమత్సురశిరఃకోటీరసఙ్ఘర్షణమ్ ;

కర్మేదం మృదులస్య తావకపదద్వన్ద్వస్య కిం వోచితం |

మచ్చేతోమణిపాదుకావిహరణం శమ్భో సదాఙ్గీకురు . ౬౪ .

పదవిభాగము:

వక్షస్ + తాడనం + అంతకస్య, కఠిన + అపస్మార + సమ్మర్దనం, భూభృత్ + పర్యటనం, నమత్ + సుర + శిరః + కోటీర + సంఘర్షణమ్; కర్మ + ఇదం, మృదులస్య, తావక + పద + ద్వంద్వస్య, కిం, వా + ఉచితం, మత్ + చేతః + మణి + పాదుకా + విహరణం, శంభో, సదా + అంగీకురు.

అన్వయము:

శమ్భో, అంతకస్య వక్షస్తాడనం, కఠినాపస్మారసమ్మర్దనం, భూభృత్పర్యటనం, నమత్సురశిరఃకోటీరసఙ్ఘర్షణం ఇదం కర్మ మృదులస్య తావకపదద్వన్ద్వస్య కిం వోచితం? మచ్చేతోమణిపాదుకావిహరణం సదా అఙ్గీకురు.

ప్రతి పదార్థము:

వక్షస్తాడనమన్తకస్య = యముని వక్షస్థలాన్ని తన్నడం, కఠినాపస్మారసమ్మర్దనం = కఠినమైన అపస్మారం (మూర్ఛ) ను అణచివేయడం, భూభృత్పర్యటనం = పర్వతాలపై తిరగడం, నమత్సురశిరఃకోటీరసఙ్ఘర్షణమ్ = నమస్కరించే దేవతల కిరీటాలతో ఒరుసుకుపోవడం; కర్మేదం = ఈ పని, మృదులస్య = సున్నితమైన, తావకపదద్వన్ద్వస్య = నీ పాదయుగళానికి, కిం వోచితం = తగినదా ఏమి?, మచ్చేతోమణిపాదుకావిహరణం = నా మనస్సు అనే మణి పాదుకలో విహరించడం, శమ్భో = ఓ శంభో!, సదాఙ్గీకురు = ఎల్లప్పుడూ అంగీకరించు.

తాత్పర్యము:

ఓ శంభో! యముని వక్షస్థలాన్ని తన్నడం, కఠినమైన అపస్మారం (మూర్ఛ) ను అణచివేయడం, పర్వతాలపై తిరగడం, నమస్కరించే దేవతల కిరీటాలతో ఒరుసుకుపోవడం వంటి ఈ పనులు నీ సున్నితమైన పాదయుగళానికి తగినవా ఏమి? దయచేసి నా మనస్సు అనే మణి పాదుకలో విహరించడాన్ని ఎల్లప్పుడూ అంగీకరించు.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం శివుని పాదాల సున్నితత్వాన్ని నొక్కి చెబుతుంది. యముని సంహారం, అపస్మార రాక్షసుడిని అణచడం, పర్వతాలపై సంచరించడం వంటి కఠిన కార్యాలు శివుని సున్నితమైన పాదాలకు సరిపోవని, భక్తుడి మనస్సు అనే మణి పాదుకలో విహరించడం ఆయనకు తగినదని ప్రార్థిస్తాడు.

---

65. వక్షస్తాడనశఙ్కయా విచలితో వైవస్వతో నిర్జరాః

శ్లోకపాఠం:

వక్షస్తాడనశఙ్కయా విచలితో వైవస్వతో నిర్జరాః |

కోటీరోజ్జ్వలరత్నదీపకలికానీరాజనం కుర్వతే ;

దృష్ట్వా ముక్తివధూస్తనోతి నిభృతాశ్లేషం భవానీపతే |

యచ్చేతస్తవ పాదపద్మభజనం తస్యేహ కిం దుర్లభమ్ . ౬౫ .

పదవిభాగము:

వక్షస్ + తాడన + శంకయా, విచలితః, వైవస్వతః, నిర్జరాః, కోటీర + ఉజ్జ్వల + రత్న + దీప + కలికా + నీరాజనం, కుర్వతే; దృష్ట్వా, ముక్తి + వధూః + తనోతి, నిభృత + ఆశ్లేషం, భవానీ + పతే, యత్ + చేతః + తవ, పాద + పద్మ + భజనం, తస్య + ఇహ, కిం, దుర్లభమ్.

అన్వయము:

భవానీపతే, వక్షస్తాడనశఙ్కయా వైవస్వతో విచలితః. నిర్జరాః కోటీరోజ్జ్వలరత్నదీపకలికానీరాజనం కుర్వతే. ముక్తివధూః దృష్ట్వా నిభృతాశ్లేషం తనోతి. యచ్చేతస్తవ పాదపద్మభజనం (కరోతి), తస్యేహ కిం దుర్లభమ్?

ప్రతి పదార్థము:

వక్షస్తాడనశఙ్కయా = వక్షస్థలాన్ని తన్నగలడని శంకించి, విచలితో = కలత చెందిన, వైవస్వతో = యముడు, నిర్జరాః = దేవతలు, కోటీరోజ్జ్వలరత్నదీపకలికానీరాజనం = కిరీటాలలోని ఉజ్జ్వల రత్నాల దీపాల వెలుగుతో హారతులు, కుర్వతే = చేస్తున్నారు; దృష్ట్వా = చూసి, ముక్తివధూస్తనోతి = మోక్షం అనే వధువు చేస్తుంది, నిభృతాశ్లేషం = నిశ్శబ్ద కౌగిలి, భవానీపతే = ఓ భవానీపతీ!, యచ్చేతస్తవ = ఏ మనస్సు నీ, పాదపద్మభజనం = పాదపద్మ పూజను, తస్యేహ = అతనికి ఈ లోకంలో, కిం దుర్లభమ్ = ఏమి దుర్లభం?

తాత్పర్యము:

ఓ భవానీపతీ! (శివుడా)! యముడు నీ వక్షస్థలాన్ని తన్నగలనని శంకించి కలత చెందగా, దేవతలు తమ కిరీటాలలోని ఉజ్జ్వల రత్నాల దీపాల వెలుగుతో నీకు హారతులు చేస్తున్నారు. మోక్షం అనే వధువు నీ భక్తులను చూసి నిశ్శబ్దంగా ఆలింగనం చేసుకుంటుంది. ఏ మనస్సు నీ పాదపద్మాలను భజిస్తుందో, అతనికి ఈ లోకంలో ఏమి దుర్లభం?

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం శివుని పాదభక్తి యొక్క అద్భుతమైన ఫలాలను వివరిస్తుంది. యముడు కూడా శివుని పాదాల ముందు వణుకుతాడని, దేవతలు ఆయనకు హారతులు ఇస్తారని, మోక్షం ఆయన భక్తులకు సులభంగా లభిస్తుందని తెలియజేస్తుంది. శివ భక్తి సర్వసిద్ధిదాయకమని నొక్కి చెబుతుంది.

---

66. క్రీడార్థం సృజసి ప్రపఞ్చమఖిలం క్రీడామృగాస్తే జనా

శ్లోకపాఠం:

క్రీడార్థం సృజసి ప్రపఞ్చమఖిలం క్రీడామృగాస్తే జనా |

యత్కర్మాచరితం మయా చ భవతః ప్రీత్యై భవత్యేవ తత్ ;

శమ్భో స్వస్య కుతూహలస్య కరణం మచ్చేష్టితం నిశ్చితం |

తస్మాన్మామకరక్షణం పశుపతే కర్తవ్యమేవ త్వయా . ౬౬ .

పదవిభాగము:

క్రీడా + అర్థం, సృజసి, ప్రపఞ్చం + అఖిలం, క్రీడా + మృగాః + తే, జనాః, యత్ + కర్మ + ఆచరితం, మయా, చ, భవతః, ప్రీత్యై, భవతి + ఏవ, తత్; శంభో, స్వస్య, కుతూహలస్య, కరణం, మత్ + చేష్టితం, నిశ్చితం, తస్మాత్ + మామక + రక్షణం, పశుపతే, కర్తవ్యం + ఏవ, త్వయా.

అన్వయము:

శమ్భో పశుపతే, త్వం క్రీడార్థం అఖిలం ప్రపఞ్చం సృజసి. తే జనాః క్రీడామృగాః. మయా చ యత్కర్మాచరితం, తత్ భవతః ప్రీత్యై భవత్యేవ. స్వస్య కుతూహలస్య కరణం మచ్చేష్టితం నిశ్చితం. తస్మాత్ మామకరక్షణం త్వయా కర్తవ్యమేవ.

ప్రతి పదార్థము:

క్రీడార్థం = ఆట కోసం, సృజసి = సృష్టిస్తావు, ప్రపఞ్చమఖిలం = సమస్త ప్రపంచాన్ని, క్రీడామృగాస్తే జనా = ఆట బొమ్మలు నీ ప్రజలు, యత్కర్మాచరితం = ఏ పని చేయబడిందో, మయా చ = నాచే కూడా, భవతః = నీ, ప్రీత్యై = ప్రీతి కోసం, భవత్యేవ తత్ = అవుతుంది కదా; శమ్భో = ఓ శంభో!, స్వస్య = నీ యొక్క, కుతూహలస్య = కుతూహలం యొక్క, కరణం = కారణం, మచ్చేష్టితం = నా ప్రవర్తన, నిశ్చితం = నిశ్చయం, తస్మాన్మామకరక్షణం = కాబట్టి నా రక్షణ, పశుపతే = ఓ పశుపతీ!, కర్తవ్యమేవ త్వయా = నీచే చేయదగినదే.

తాత్పర్యము:

ఓ శంభో! ఓ పశుపతీ! నీవు ఆట కోసం సమస్త ప్రపంచాన్ని సృష్టిస్తావు. ప్రజలు నీ ఆట బొమ్మలు. నాచే ఏ పని చేయబడినా, అది నీ ప్రీతి కోసమే అవుతుంది. నా ప్రవర్తన నీ కుతూహలానికి కారణం కావడం నిశ్చయం. కాబట్టి నా రక్షణ నీచే చేయదగినదే.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం శివుని సృష్టిని ఒక ఆటగా వివరిస్తుంది. ప్రజలు ఆయన ఆట బొమ్మలని, భక్తుడు చేసే ప్రతి పని శివుని ప్రీతి కోసమేనని, కాబట్టి శివుడు తనను రక్షించడం సహజంగా ఆయన బాధ్యత అని ప్రార్థిస్తాడు.

---

67. బహువిధపరితోషబాష్పపూర-

శ్లోకపాఠం:

బహువిధపరితోషబాష్పపూర- |

స్ఫుటపులకాఙ్కితచారుభోగభూమిమ్ ;

చిరపదఫలకాఙ్క్షిసేవ్యమానాం |

పరమసదాశివభావనాం ప్రపద్యే . ౬౭ .

పదవిభాగము:

బహు + విధ + పరితోష + బాష్ప + పూర- స్ఫుట + పులక + అంకిత + చారు + భోగ + భూమిమ్; చిర + పద + ఫల + ఆకాంక్షి + సేవ్యమానాం, పరమ + సదాశివ + భావనాం, ప్రపద్యే.

అన్వయము:

బహువిధపరితోషబాష్పపూరస్ఫుటపులకాఙ్కితచారుభోగభూమిం, చిరపదఫలకాఙ్క్షిసేవ్యమానాం, పరమసదాశివభావనాం ప్రపద్యే.

ప్రతి పదార్థము:

బహువిధపరితోషబాష్పపూరః = అనేక రకాల సంతృప్తి బాష్ప ప్రవాహాలతో, స్ఫుటపులకాఙ్కితచారుభోగభూమిమ్ = స్పష్టమైన పులకరింతలతో అలంకరించబడిన అందమైన భోగభూమిని; చిరపదఫలకాఙ్క్షిసేవ్యమానాం = శాశ్వతమైన పదవి (మోక్షం) కోరుకునేవారిచే సేవింపబడే, పరమసదాశివభావనాం = పరమ సదాశివ భావనను, ప్రపద్యే = ఆశ్రయిస్తున్నాను.

తాత్పర్యము:

అనేక రకాల సంతృప్తి బాష్ప ప్రవాహాలతో, స్పష్టమైన పులకరింతలతో అలంకరించబడిన అందమైన భోగభూమి వంటి, శాశ్వతమైన పదవి (మోక్షం) కోరుకునేవారిచే సేవింపబడే ఆ పరమ సదాశివ భావనను నేను ఆశ్రయిస్తున్నాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం పరమ సదాశివ భావనను (శివుని పరమ రూప ధ్యానాన్ని) వర్ణిస్తుంది. ఇది భక్తులకు ఆనందాన్ని, పులకరింతను, శాశ్వత పదవిని ప్రసాదిస్తుందని, భోగభూమి వలె ఉంటుందని తెలియజేస్తుంది.

---

68. అమితముదమృతం ముహుర్దుహన్తీం

శ్లోకపాఠం:

అమితముదమృతం ముహుర్దుహన్తీం |

విమలభవత్పదగోష్ఠమావసన్తీమ్ ;

సదయ పశుపతే సుపుణ్యపాకాం |

మమ పరిపాలయ భక్తిధేనుమేకామ్ . ౬౮ .

పదవిభాగము:

అమిత + ముద్ + అమృతం, ముహుః + దుహన్తీం, విమల + భవత్ + పద + గోష్ఠం + ఆవసన్తీమ్; సదయ, పశుపతే, సుపుణ్య + పాకాం, మమ, పరిపాలయ, భక్తి + ధేనుం + ఏకామ్.

అన్వయము:

సదయ పశుపతే, అమితముదమృతం ముహుర్దుహన్తీం, విమలభవత్పదగోష్ఠమావసన్తీం, సుపుణ్యపాకాం మమ ఏకాం భక్తిధేనుం పరిపాలయ.

ప్రతి పదార్థము:

అమితముదమృతం = అపరిమిత ఆనందమనే అమృతాన్ని, ముహుర్దుహన్తీం = మాటిమాటికి ఇచ్చేది, విమలభవత్పదగోష్ఠమావసన్తీమ్ = నిర్మలమైన నీ పాదాలు అనే గోష్ఠంలో నివసించేది; సదయ = దయగల, పశుపతే = ఓ పశుపతీ!, సుపుణ్యపాకాం = మంచి పుణ్యఫలాలు కల, మమ = నా యొక్క, పరిపాలయ = రక్షించుము, భక్తిధేనుమేకామ్ = భక్తి అనే ఒక ఆవును.

తాత్పర్యము:

ఓ దయగల పశుపతీ! అపరిమిత ఆనందమనే అమృతాన్ని మాటిమాటికి ఇచ్చే, నిర్మలమైన నీ పాదాలు అనే గోష్ఠంలో నివసించే, మంచి పుణ్యఫలాలు కల నా భక్తి అనే ఒక ఆవును రక్షించుము.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం భక్తిని ఒక ఆవుతో పోలుస్తుంది. ఆ భక్తి అనే ఆవు నిత్యానందమనే అమృతాన్ని ఇస్తుందని, శివుని పాదాలు అనే కొట్టంలో నివసిస్తుందని, పుణ్యఫలాలను ప్రసాదిస్తుందని, కాబట్టి శివుడు దానిని రక్షించాలని ప్రార్థిస్తాడు.

---

 

69. జడతా పశుతా కలఙ్కితా

శ్లోకపాఠం:

జడతా పశుతా కలఙ్కితా కుటిలచరత్వం చ నాస్తి మయి దేవ |

అస్తి యది రాజమౌలే భవదాభరణస్య నాస్మి కిం పాత్రమ్ . ౬౯ .

పదవిభాగము:

జడతా, పశుతా, కలంకితా, కుటిల + చరత్వం, చ, న + అస్తి, మయి, దేవ; అస్తి, యది, రాజ + మౌలే, భవత్ + ఆభరణస్య, న + అస్మి, కిం, పాత్రమ్.

అన్వయము:

దేవ రాజమౌలే, మయి జడతా పశుతా కలఙ్కితా, కుటిలచరత్వం చ నాస్తి. యది (అస్తి), భవదాభరణస్య కిం పాత్రం నాస్మి?

ప్రతి పదార్థము:

జడతా = అజ్ఞానం, పశుతా = పశుత్వం, కలఙ్కితా = కల్మషం, కుటిలచరత్వం చ = మరియు కుటిలత్వం, నాస్తి మయి దేవ = నాలో లేవు, ఓ దేవా!; అస్తి యది = ఒకవేళ ఉన్నట్లయితే, రాజమౌలే = ఓ రాజమౌలీ (రాజుల కిరీట ధారీ శివా)! భవదాభరణస్య = నీ ఆభరణానికి, నాస్మి కిం పాత్రమ్ = నేను పాత్రుడిని కాదా ఏమి?

తాత్పర్యము:

ఓ దేవా! ఓ రాజమౌలీ (శివా)! నాలో అజ్ఞానం, పశుత్వం, కల్మషం, మరియు కుటిలత్వం లేవు. ఒకవేళ ఉన్నట్లయితే, నీ ఆభరణానికి (నీకు అలంకారంగా ఉండటానికి) నేను పాత్రుడిని కాదా ఏమి? (అంటే, నేను ఈ లోపాలతో ఉన్నా, నీవు వాటిని తొలగించి నన్ను ఆభరణంగా స్వీకరించాలి).

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం శివుడిని ఆశ్రయించిన వారికి ఎటువంటి లోపాలు ఉన్నా వాటిని తొలగించి, వారిని తన ఆభరణంగా స్వీకరిస్తాడని తెలియజేస్తుంది. భక్తుడు తనలో ఉన్న లోపాలను అంగీకరిస్తూనే, శివుని కరుణను ప్రార్థిస్తాడు.

---

70. అరహసి రహసి స్వతన్త్రబుద్ధ్యా

శ్లోకపాఠం:

అరహసి రహసి స్వతన్త్రబుద్ధ్యా వరివసితుం సులభః ప్రసన్నమూర్తిః ;

అగణితఫలదాయకః ప్రభుర్మే జగదధికో హృది రాజశేఖరో’స్తి . ౭౦ .

పదవిభాగము:

అరహసి, రహసి, స్వతంత్ర + బుద్ధ్యా, వరివసితుం, సులభః, ప్రసన్న + మూర్తిః; అగణిత + ఫల + దాయకః, ప్రభుః + మే, జగత్ + అధికః, హృది, రాజ + శేఖరః + అస్తి.

అన్వయము:

మే హృది అరహసి రహసి స్వతన్త్రబుద్ధ్యా వరివసితుం సులభః, ప్రసన్నమూర్తిః, అగణితఫలదాయకః, జగదధికో రాజశేఖరః ప్రభురస్తి.

ప్రతి పదార్థము:

అరహసి = బహిరంగంగా, రహసి = రహస్యంగా, స్వతన్త్రబుద్ధ్యా = స్వతంత్ర బుద్ధితో, వరివసితుం = సేవించడానికి, సులభః = సులభమైనవాడు, ప్రసన్నమూర్తిః = ప్రసన్నమైన రూపం కలవాడు; అగణితఫలదాయకః = లెక్కలేని ఫలాలను ఇచ్చేవాడు, ప్రభుర్మే = నా ప్రభువు, జగదధికో = ప్రపంచం కంటే గొప్పవాడు, హృది = హృదయంలో, రాజశేఖరో’స్తి = రాజశేఖరుడు (శివుడు) ఉన్నాడు.

తాత్పర్యము:

బహిరంగంగా, రహస్యంగా స్వతంత్ర బుద్ధితో సేవించడానికి సులభమైనవాడు, ప్రసన్నమైన రూపం కలవాడు, లెక్కలేని ఫలాలను ఇచ్చేవాడు, ప్రపంచం కంటే గొప్పవాడు అయిన రాజశేఖరుడు (శివుడు) నా హృదయంలో ప్రభువుగా ఉన్నాడు.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం శివుని సేవ సులభం అని, ఆయన భక్తులకు లెక్కలేనన్ని ఫలాలను ప్రసాదిస్తాడని తెలియజేస్తుంది. శివుడు తన హృదయంలోనే కొలువై ఉన్నాడని, బహిరంగంగా, రహస్యంగా ఎలాగైనా ఆయనను సేవించవచ్చని భక్తుడు తెలియజేస్తాడు.

---

71. ఆరూఢభక్తిగుణకుఞ్చితభావచాప-

శ్లోకపాఠం:

ఆరూఢభక్తిగుణకుఞ్చితభావచాప- |

యుక్తైః శివస్మరణబాణగణైరమోఘైః ;

నిర్జిత్య కిల్బిషరిపూన్విజయీ సుధీన్ద్రః |

సానన్దమావహతి సుస్థిరరాజలక్ష్మీమ్ . ౭౧ .

పదవిభాగము:

ఆరూఢ + భక్తి + గుణ + కుంచిత + భావ + చాప + యుక్తైః, శివ + స్మరణ + బాణ + గణైః + అమోఘైః; నిర్జిత్య, కిల్బిష + రిపూన్, విజయీ, సుధీంద్రః, స + ఆనందం + ఆవహతి, సుస్థిర + రాజ + లక్ష్మీమ్.

అన్వయము:

సుధీన్ద్రః ఆరూఢభక్తిగుణకుఞ్చితభావచాపయుక్తైః అమోఘైః శివస్మరణబాణగణైః కిల్బిషరిపూన్ నిర్జిత్య విజయీ సానన్దం సుస్థిరరాజలక్ష్మీమావహతి.

ప్రతి పదార్థము:

ఆరూఢభక్తిగుణకుఞ్చితభావచాప = ఆరోపించిన భక్తి అనే దారంతో వంచబడిన భావం అనే ధనుస్సుతో, యుక్తైః = కూడిన, శివస్మరణబాణగణైరమోఘైః = శివస్మరణ అనే అమోఘమైన బాణాల సమూహాలతో; నిర్జిత్య = జయించి, కిల్బిషరిపూన్ = పాపములనే శత్రువులను, విజయీ = విజయుడైన, సుధీన్ద్రః = గొప్ప జ్ఞాని, సానన్దమావహతి = ఆనందంతో పొందుతాడు, సుస్థిరరాజలక్ష్మీమ్ = సుస్థిరమైన రాజలక్ష్మిని (మోక్షం).

తాత్పర్యము:

గొప్ప జ్ఞాని, భక్తి అనే దారంతో వంచబడిన భావం అనే ధనుస్సును ధరించి, శివస్మరణ అనే అమోఘమైన బాణాల సమూహాలతో పాపములనే శత్రువులను జయించి, విజయుడై ఆనందంతో సుస్థిరమైన రాజలక్ష్మిని (మోక్షాన్ని) పొందుతాడు.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం భక్తిని ఆయుధంతో పోలుస్తుంది. భక్తిని దారంగా, భావనను ధనుస్సుగా, శివస్మరణను బాణాలుగా ఉపయోగిస్తే, పాపాలు అనే శత్రువులను జయించి, మోక్షమనే శాశ్వత సంపదను పొందవచ్చని వివరిస్తుంది.

---

72. ధ్యానాఞ్జనేన సమవేక్ష్య తమఃప్రదేశం

శ్లోకపాఠం:

ధ్యానాఞ్జనేన సమవేక్ష్య తమఃప్రదేశం |

భిత్త్వా మహాబలిభిరీశ్వరనామమన్త్రైః ;

దివ్యాశ్రితం భుజగభూషణముద్వహన్తి యే |

పాదపద్మమిహ తే శివ తే కృతార్థాః . ౭౨ .

పదవిభాగము:

ధ్యాన + అంజనేన, సమవేక్ష్య, తమః + ప్రదేశం, భిత్త్వా, మహా + బలిభిః + ఈశ్వర + నామ + మంత్రైః; దివ్య + ఆశ్రితం, భుజగ + భూషణం + ఉద్వహంతి, యే, పాద + పద్మం + ఇహ, తే, శివ, తే, కృత + అర్థాః.

అన్వయము:

శివ, యే ఇహ ధ్యానాఞ్జనేన తమఃప్రదేశం సమవేక్ష్య, మహాబలిభిరీశ్వరనామమన్త్రైః భిత్త్వా, దివ్యాశ్రితం భుజగభూషణం పాదపద్మముద్వహంతి, తే కృతార్థాః.

ప్రతి పదార్థము:

ధ్యానాఞ్జనేన = ధ్యానమనే కాటుకతో, సమవేక్ష్య = చక్కగా చూసి, తమఃప్రదేశం = అజ్ఞానమనే చీకటి ప్రాంతాన్ని, భిత్త్వా = ఛేదించి, మహాబలిభిరీశ్వరనామమన్త్రైః = మహాబలవంతులైన ఈశ్వర నామ మంత్రాలతో; దివ్యాశ్రితం = దివ్యంగా ఆశ్రయించబడిన, భుజగభూషణం = సర్పాలను ఆభరణాలుగా కలవాడిని, ఉద్వహన్తి = ధరిస్తారు (ఆశ్రయిస్తారు), యే = ఎవరైతే, పాదపద్మమిహ = ఇక్కడ పాదపద్మాన్ని, తే = వారు, శివ = ఓ శివా!, తే కృతార్థాః = వారు కృతార్థులు.

తాత్పర్యము:

ఓ శివా! ఎవరైతే ఈ లోకంలో ధ్యానమనే కాటుకతో అజ్ఞానమనే చీకటి ప్రాంతాన్ని చక్కగా చూసి, మహాబలవంతులైన ఈశ్వర నామ మంత్రాలతో దాన్ని ఛేదించి, దివ్యంగా ఆశ్రయించబడిన, సర్పాలను ఆభరణాలుగా కల నీ పాదపద్మాన్ని ధరిస్తారో (ఆశ్రయిస్తారో), వారే కృతార్థులు.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం జ్ఞానమార్గంలో శివుని ప్రాధాన్యతను తెలియజేస్తుంది. ధ్యానం అజ్ఞానాన్ని తొలగించే అంజనంగా, ఈశ్వర మంత్రాలు అజ్ఞానాన్ని ఛేదించే సాధనాలుగా వర్ణించబడ్డాయి. శివుని పాదపద్మాలను ఆశ్రయించిన వారే మోక్షాన్ని పొందుతారని నొక్కి చెబుతుంది.

---

73. భూదారతాముదవహద్యదపేక్షయా శ్రీ-

శ్లోకపాఠం:

భూదారతాముదవహద్యదపేక్షయా శ్రీ- |

భూదార ఏవ కిమతః సుమతే లభస్వ ;

కేదారమాకలితముక్తిమహౌషధీనాం |

పాదారవిన్దభజనం పరమేశ్వరస్య . ౭౩ .

పదవిభాగము:

భూదారతాం + ఉదవహత్ + యత్ + అపేక్షయా, శ్రీ + భూదారః + ఏవ, కిమ్ + అతః, సుమతే, లభస్వ; కేదారం + ఆకలిత + ముక్తి + మహౌషధీనాం, పాద + అరవింద + భజనం, పరమేశ్వరస్య.

అన్వయము:

యదపేక్షయా శ్రీభూదార ఏవ భూదారతాముదవహత్, అతః సుమతే, కేదారమాకలితముక్తిమహౌషధీనాం పరమేశ్వరస్య పాదారవిన్దభజనం లభస్వ కిమ్?

ప్రతి పదార్థము:

భూదారతాముదవహత్ = భూమిని ధరించే స్వభావాన్ని పొందాడు, యదపేక్షయా = దేని ఆశతో, శ్రీ- భూదార ఏవ = లక్ష్మీ, విష్ణువు కూడా, కిమతః = దీనికంటే ఇంకేమి?, సుమతే = ఓ మంచి మనస్సు కలవాడా!, లభస్వ = పొందుము; కేదారమాకలితముక్తిమహౌషధీనాం = మోక్షమనే గొప్ప ఔషధాలను పండించే కేదారం (పొలం) వంటి, పాదారవిన్దభజనం = పాదపద్మ పూజను, పరమేశ్వరస్య = పరమేశ్వరుడి.

తాత్పర్యము:

దేని ఆశతో విష్ణువు కూడా భూమిని ధరించే స్వభావాన్ని పొందాడు? కాబట్టి, ఓ మంచి మనస్సు కలవాడా! మోక్షమనే గొప్ప ఔషధాలను పండించే పొలం వంటి పరమేశ్వరుడి పాదపద్మ పూజను పొందుము. దీనికంటే ఇంకేమి (కావాలి)?

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం శివ పాదభజనం మోక్షానికి మూలమని నొక్కి చెబుతుంది. విష్ణువు కూడా భూమిని ధరించడానికి శివుని అనుగ్రహం కోరాడని సూచిస్తూ, శివుని పాదాలు మోక్షమనే ఔషధాలను పండించే పొలం వంటివని, వాటిని భజించడం ద్వారా మోక్షం లభిస్తుందని వివరిస్తుంది.

---

74. ఆశాపాశక్లేశదుర్వాసనాది-

శ్లోకపాఠం:

ఆశాపాశక్లేశదుర్వాసనాది- |

భేదోద్యుక్తైర్దివ్యగన్ధైరమన్దైః ;

ఆశాశాటీకస్య పాదారవిన్దం |

చేతఃపేటీం వాసితాం మే తనోతు . ౭౪ .

పదవిభాగము:

ఆశా + పాశ + క్లేశ + దుర్వాసన + ఆది- భేద + ఉద్యుక్తైః + దివ్య + గంధైః + అమందైః; ఆశా + శాటీకస్య, పాద + అరవిందం, చేతః + పేటీం, వాసితాం, మే, తనోతు.

అన్వయము:

ఆశాపాశక్లేశదుర్వాసనాదిభేదోద్యుక్తైః అమన్దైః దివ్యగన్ధైః ఆశాశాటీకస్య పాదారవిందం మే చేతఃపేటీం వాసితాం తనోతు.

ప్రతి పదార్థము:

ఆశాపాశక్లేశదుర్వాసనాది- = ఆశలనే పాశాలు, క్లేశాలు, దుర్వాసనలు మొదలైన వాటిని, భేదోద్యుక్తైర్దివ్యగన్ధైరమన్దైః = ఛేదించడానికి పూనుకున్న గొప్ప దివ్య సుగంధాలతో; ఆశాశాటీకస్య = దిగంబరుడైన (శివుని) యొక్క, పాదారవిందం = పాదపద్మం, చేతఃపేటీం = మనస్సు అనే పెట్టెను, వాసితాం = సువాసనతో కూడినదిగా, మే = నా యొక్క, తనోతు = చేయుగాక.

తాత్పర్యము:

ఆశలనే పాశాలు, క్లేశాలు, దుర్వాసనలు మొదలైన వాటిని ఛేదించడానికి పూనుకున్న గొప్ప దివ్య సుగంధాలతో, దిగంబరుడైన శివుని పాదపద్మం నా మనస్సు అనే పెట్టెను సువాసనతో కూడినదిగా చేయుగాక.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం శివుని పాదభక్తిని సుగంధంతో పోలుస్తుంది. శివుని పాదభక్తి ద్వారా మనస్సులో పేరుకున్న దుర్వాసనలు, ఆశలు, క్లేశాలు తొలగిపోయి, మనస్సు శుద్ధమై, దివ్యమైన సుగంధంతో నిండిపోతుందని తెలియజేస్తుంది.

---

75. కల్యాణినం సరసచిత్రగతిం సవేగం

శ్లోకపాఠం:

కల్యాణినం సరసచిత్రగతిం సవేగం |

సర్వేఙ్గితజ్ఞమనఘం ధ్రువలక్షణాఢ్యమ్ ;

చేతస్తురఙ్గమధిరుహ్య చర స్మరారే |

నేతః సమస్తజగతాం వృషభాధిరూఢ . ౭౫ .

పదవిభాగము:

కల్యాణినం, సరస + చిత్ర + గతిం, స + వేగం, సర్వ + ఇంగిత + జ్ఞం + అనఘం, ధ్రువ + లక్షణ + ఆఢ్యమ్; చేతః + తురంగం + అధిరుహ్య, చర, స్మర + అరే, నేతః, సమస్త + జగతాం, వృషభ + అధిరూఢ.

అన్వయము:

స్మరారే, సమస్తజగతాం నేతః, వృషభాధిరూఢ, కల్యాణినం, సరసచిత్రగతిం, సవేగం, సర్వేఙ్గితజ్ఞమనఘం, ధ్రువలక్షణాఢ్యం చేతస్తురఙ్గమధిరుహ్య చర.

ప్రతి పదార్థము:

కల్యాణినం = శుభాలను కలిగించేది, సరసచిత్రగతిం = రసవంతమైన, విచిత్రమైన నడక కలది, సవేగం = వేగంతో కూడినది, సర్వేఙ్గితజ్ఞమనఘం = అన్ని సంజ్ఞలను తెలిసినది, పాపరహితమైనది, ధ్రువలక్షణాఢ్యమ్ = స్థిరమైన లక్షణాలతో నిండినది; చేతస్తురఙ్గమధిరుహ్య = మనస్సు అనే గుర్రాన్ని అధిరోహించి, చర = సంచరించు, స్మరారే = ఓ మన్మథ శత్రువా (శివా)! నేతః = నాయకా!, సమస్తజగతాం = సమస్త లోకాలకు, వృషభాధిరూఢ = వృషభాన్ని అధిరోహించినవాడా!

తాత్పర్యము:

ఓ మన్మథ శత్రువా (శివా)! సమస్త లోకాలకు నాయకా! వృషభాన్ని అధిరోహించినవాడా! శుభాలను కలిగించే, రసవంతమైన, విచిత్రమైన నడక కల, వేగంతో కూడిన, అన్ని సంజ్ఞలను తెలిసిన, పాపరహితమైన, స్థిరమైన లక్షణాలతో నిండిన నా మనస్సు అనే గుర్రాన్ని అధిరోహించి సంచరించు.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం మనస్సును ఒక గుర్రంతో పోలుస్తుంది. శివుడు తన మనస్సు అనే గుర్రాన్ని అధిరోహించి అందులో నివసించమని, దానిని నడిపించమని భక్తుడు ప్రార్థిస్తాడు.

---

76. భక్తిర్మహేశపదపుష్కరమావసన్తీ

శ్లోకపాఠం:

భక్తిర్మహేశపదపుష్కరమావసన్తీ |

కాదమ్బినీవ కురుతే పరితోషవర్షమ్ ;

సమ్పూరితో భవతి యస్య మనస్తటాక- |

స్తజ్జన్మసస్యమఖిలం సఫలం చ నాన్యత్ . ౭౬ .

పదవిభాగము:

భక్తిః + మహేశ + పద + పుష్కరం + ఆవసన్తీ, కాదంబినీ + ఇవ, కురుతే, పరితోష + వర్షమ్; సంపూరితః, భవతి, యస్య, మనః + తటాకః, తత్ + జన్మ + సస్యం + అఖిలం, సఫలం, చ, న + అన్యత్.

అన్వయము:

మహేశపదపుష్కరమావసన్తీ భక్తిః కాదమ్బినీవ పరితోషవర్షం కురుతే. యస్య మనస్తటాకః సమ్పూరితో భవతి, తజ్జన్మసస్యమఖిలం సఫలం చ (భవతి), నాన్యత్.

ప్రతి పదార్థము:

భక్తిర్మహేశపదపుష్కరమావసన్తీ = మహేశ్వరుని పాదపద్మంలో నివసించే భక్తి, కాదమ్బినీవ = మేఘం వలె, కురుతే = చేస్తుంది, పరిత్రోషవర్షమ్ = సంతృప్తి అనే వర్షాన్ని; సమ్పూరితో భవతి యస్య = ఎవడి మనస్సు నిండిపోతుందో, మనస్తటాకః = మనస్సు అనే చెరువు, తజ్జన్మసస్యమఖిలం = అతని జన్మ అనే పంట అంతా, సఫలం చ నాన్యత్ = సఫలమవుతుంది, వేరేది కాదు.

తాత్పర్యము:

మహేశ్వరుని పాదపద్మంలో నివసించే భక్తి మేఘం వలె సంతృప్తి అనే వర్షాన్ని కురిపిస్తుంది. ఎవడి మనస్సు అనే చెరువు నిండిపోతుందో, అతని జన్మ అనే పంట అంతా సఫలమవుతుంది, వేరేది కాదు.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం భక్తిని మేఘంతో, మనస్సును చెరువుతో, జీవితాన్ని పంటతో పోలుస్తుంది. శివుని పాదాల యందు భక్తి ఉంటే, అది సంతృప్తిని, ఆనందాన్ని ఇస్తుందని, ఆ ఆనందంతో జీవితం సఫలమవుతుందని వివరిస్తుంది.

---

77. బుద్ధిః స్థిరా భవితుమీశ్వరపాదపద్మ-

శ్లోకపాఠం:

బుద్ధిః స్థిరా భవితుమీశ్వరపాదపద్మ- |

సక్తా వధూర్విరహిణీవ సదా స్మరన్తీ ;

సద్భావనాస్మరణదర్శనకీర్తనాది |

సమ్మోహితేవ శివమన్త్రజపేన విన్త్తే . ౭౭ .

పదవిభాగము:

బుద్ధిః, స్థిరా, భవితుం + ఈశ్వర + పాద + పద్మ- సక్తా, వధూః + విరహిణీ + ఇవ, సదా, స్మరన్తీ; సత్ + భావనా + స్మరణ + దర్శన + కీర్తన + ఆది, సమ్మోహితా + ఇవ, శివ + మంత్ర + జపేన, విందతే.

అన్వయము:

ఈశ్వరపాదపద్మసక్తా బుద్ధిః విరహిణీ వధూరివ సదా స్మరన్తీ స్థిరా భవితుం, సద్భావనాస్మరణదర్శనకీర్తనాది శివమన్త్రజపేన సమ్మోహితేవ విందతే.

ప్రతి పదార్థము:

బుద్ధిః = బుద్ధి, స్థిరా భవితుం = స్థిరంగా ఉండటానికి, ఈశ్వరపాదపద్మ- = ఈశ్వరుడి పాదపద్మాన్ని, సక్తా = ఆశ్రయించిన, వధూర్విరహిణీవ = విరహిణి వధువు వలె, సదా స్మరన్తీ = ఎల్లప్పుడూ స్మరిస్తూ; సద్భావనాస్మరణదర్శనకీర్తనాది = మంచి భావన, స్మరణ, దర్శనం, కీర్తన మొదలైన వాటితో, సమ్మోహితేవ = మంత్రముగ్ధమైన దాని వలె, శివమన్త్రజపేన = శివ మంత్ర జపంతో, విన్త్తే = పొందుతుంది.

తాత్పర్యము:

ఈశ్వరుడి పాదపద్మాన్ని ఆశ్రయించిన బుద్ధి, విరహిణి వధువు వలె ఎల్లప్పుడూ ఆయనను స్మరిస్తూ స్థిరంగా ఉండటానికి, మంచి భావన, స్మరణ, దర్శనం, కీర్తన మొదలైన వాటితో మంత్రముగ్ధమైన దాని వలె శివ మంత్ర జపంతో (ఆ స్థిరత్వాన్ని) పొందుతుంది.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం బుద్ధిని విరహిణి వధువుతో పోలుస్తుంది. ఎలాగైతే విరహిణి తన భర్తను నిరంతరం స్మరిస్తుందో, అలాగే బుద్ధి శివుని పాదపద్మాలను నిరంతరం స్మరిస్తూ, శివ మంత్ర జపంతో స్థిరత్వాన్ని పొందుతుందని వివరిస్తుంది.

---

78. సదుపచారవిధిష్వనుబోధితాం

శ్లోకపాఠం:

సదుపచారవిధిష్వనుబోధితాం |

సవినయాం సుహృదం సముపాశ్రితామ్ ;

మమ సముద్ధర బుద్ధిమిమాం ప్రభో |

వరగుణేన నవోఢవధూమివ . ౭౮ .

పదవిభాగము:

సత్ + ఉపచార + విధిషు + అనుబోధితాం, సవినయాం, సుహృదం, సముపాశ్రితామ్; మమ, సముద్ధర, బుద్ధిం + ఇమాం, ప్రభో, వర + గుణేన, నవ + ఊఢ + వధూం + ఇవ.

అన్వయము:

ప్రభో, సదుపచారవిధిష్వనుబోధితాం, సవినయాం, సుహృదం, సముపాశ్రితామిమాం మమ బుద్ధిం వరగుణేన నవోఢవధూమివ సముద్ధర.

ప్రతి పదార్థము:

సదుపచారవిధిష్వనుబోధితాం = మంచి ఉపచార విధానాలలో నేర్పింపబడిన, సవినయాం = వినయం గల, సుహృదం = స్నేహపూర్వకమైన, సముపాశ్రితామ్ = చక్కగా ఆశ్రయించబడినది; మమ = నా యొక్క, సముద్ధర = ఉద్ధరించుము, బుద్ధిమిమాం = ఈ బుద్ధిని, ప్రభో = ఓ ప్రభూ!, వరగుణేన = ఉత్తమ గుణంతో, నవోఢవధూమివ = కొత్తగా పెళ్ళైన వధువు వలె.

తాత్పర్యము:

ఓ ప్రభూ! మంచి ఉపచార విధానాలలో నేర్పింపబడిన, వినయం గల, స్నేహపూర్వకమైన, చక్కగా నిన్ను ఆశ్రయించిన నా ఈ బుద్ధిని ఉత్తమ గుణాలతో కొత్తగా పెళ్ళైన వధువు వలె ఉద్ధరించుము.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం బుద్ధిని నవోఢ వధువుతో పోలుస్తుంది. ఎలాగైతే నవోఢ వధువుకు తండ్రి ఆమెను అన్ని విధాలా సిద్ధం చేసి అత్తవారింటికి పంపుతాడో, అలాగే శివుడు తన బుద్ధిని శివ సేవకు అనుగుణంగా తీర్చిదిద్దాలని, దానిని ఉద్ధరించాలని భక్తుడు ప్రార్థిస్తాడు.

---

79. నిత్యం యోగిమనఃసరోజదలసఞ్చారక్షమస్త్వత్క్రమః

శ్లోకపాఠం:

నిత్యం యోగిమనఃసరోజదలసఞ్చారక్షమస్త్వత్క్రమః |

శమ్భో తేన కథం కఠోరయమరాడ్వక్షఃకవాటక్షతిః ;

అత్యన్తం మృదులం త్వదఙ్ఘ్రియుగలం హా మే మనశ్చిన్తయ- |

త్యేతల్లోచనగోచరం కురు విభో హస్తేన సంవాహయే . ౭౯ .

పదవిభాగము:

నిత్యం, యోగి + మనః + సరోజ + దల + సంచార + క్షమః + త్వత్ + క్రమః, శంభో, తేన, కథం, కఠోర + యమరాట్ + వక్షః + కవాట + క్షతిః; అత్యంతం, మృదులం, త్వత్ + అంఘ్రి + యుగలం, హా, మే, మనః + చింతయతి- ఏతత్ + లోచన + గోచరం, కురు, విభో, హస్తేన, సంవాహయే.

అన్వయము:

శమ్భో, నిత్యం యోగిమనఃసరోజదలసఞ్చారక్షమస్త్వత్క్రమః తేన కఠోరయమరాడ్వక్షఃకవాటక్షతిః కథం? హా, అత్యన్తం మృదులం త్వదఙ్ఘ్రియుగలం మే మనశ్చిన్తయతి. విభో, ఏతల్లోచనగోచరం కురు, (యథా) హస్తేన సంవాహయే.

ప్రతి పదార్థము:

నిత్యం = నిత్యం, యోగిమనఃసరోజదలసఞ్చారక్షమస్త్వత్క్రమః = యోగుల మనస్సు అనే పద్మ దళాలపై సంచరించడానికి సమర్థమైన నీ పాదగతులు, శమ్భో = ఓ శంభో!, తేన = దానితో, కథం = ఎలా?, కఠోరయమరాడ్వక్షఃకవాటక్షతిః = కఠినమైన యముని వక్షస్థలం అనే కవాటాన్ని ఛేదించడం?; అత్యన్తం మృదులం = చాలా సున్నితమైన, త్వదఙ్ఘ్రియుగలం = నీ పాదయుగళం, హా = ఆహా!, మే = నా, మనశ్చిన్తయతి = మనస్సు చింతిస్తుంది- యేతల్లోచనగోచరం కురు = దీనిని కంటికి కనిపించేలా చేయుము, విభో = ఓ ప్రభూ!, హస్తేన సంవాహయే = చేతితో నలుపుతాను (సేవిస్తాను).

తాత్పర్యము:

ఓ శంభో! యోగుల మనస్సు అనే పద్మ దళాలపై సంచరించడానికి సమర్థమైన నీ పాదగతులతో కఠినమైన యముని వక్షస్థలం అనే కవాటాన్ని ఛేదించడం ఎలా సాధ్యం? ఆహా! నీ అత్యంత సున్నితమైన పాదయుగళం గురించి నా మనస్సు చింతిస్తుంది. ఓ ప్రభూ! దీనిని నా కంటికి కనిపించేలా చేయుము, అప్పుడు నేను వాటిని చేతితో నలుపుతాను (సేవిస్తాను).

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం శివుని పాదాల సున్నితత్వాన్ని మరోసారి నొక్కి చెబుతుంది. యముని వంటి కఠినమైన వారిని సంహరించడానికి శివుని మృదుల పాదాలు ఎలా సరిపోతాయని భక్తుడు ఆశ్చర్యపోతూ, తన పాదాలను ప్రత్యక్షంగా చూపమని, వాటిని సేవిస్తానని ప్రార్థిస్తాడు.

---

80. ఏష్యత్యేష జనిం మనో’స్య కఠినం తస్మిన్నటానీతి మ-

శ్లోకపాఠం:

ఏష్యత్యేష జనిం మనో’స్య కఠినం తస్మిన్నటానీతి మ- |

ద్రక్షాయై గిరిసీమ్ని కోమలపదన్యాసః పురాభ్యాసితః ;

నో చేద్దివ్యగృహాన్తరేషు సుమనస్తల్పేషు వేద్యాదిషు |

ప్రాయః సత్సు శిలాతలేషు నటనం శమ్భో కిమర్థం తవ . ౮౦ .

పదవిభాగము:

ఏష్యతి + ఏషః, జనిం, మనః + అస్య, కఠినం, తస్మిన్ + నటాని + ఇతి + మత్ + రక్షాయై, గిరి + సీమ్ని, కోమల + పద + న్యాసః, పురా + అభ్యాసితః; నో చేత్ + దివ్య + గృహ + అంతరేషు, సుమనః + తల్పేషు, వేది + ఆదిషు, ప్రాయః, సత్సు, శిలా + తలేషు, నటనమ్, శంభో, కిమ్ + అర్థం, తవ.

అన్వయము:

శమ్భో, ఏష జనిమేష్యతి, అస్య మనః కఠినం, తస్మిన్నటానీతి మద్రక్షాయై గిరిసీమ్ని కోమలపదన్యాసః పురాభ్యాసితః (త్వితి మన్యే). నో చేత్, దివ్యగృహాన్తరేషు, సుమనస్తల్పేషు, వేద్యాదిషు సత్సు, ప్రాయః శిలాతలేషు తవ నటనం కిమర్థం?

ప్రతి పదార్థము:

ఏష్యత్యేష జనిం = ఇతడు జన్మిస్తాడు, మనో’స్య కఠినం = ఇతడి మనస్సు కఠినమైనది, తస్మిన్నటానీతి మ- = దానిలో నాట్యం చేయాలని నా, ద్రక్షాయై = రక్షణ కోసం, గిరిసీమ్ని = పర్వత ప్రాంతంలో, కోమలపదన్యాసః = సున్నితమైన పాదాలను ఉంచడం, పురాభ్యాసితః = పూర్వం అభ్యసించబడింది; నో చేత్ = లేకపోతే, దివ్యగృహాన్తరేషు = దివ్యమైన గృహాల లోపల, సుమనస్తల్పేషు = పువ్వుల పడకలపై, వేద్యాదిషు = వేదికల మొదలైన వాటిపై, ప్రాయః సత్సు = సాధారణంగా ఉండగా, శిలాతలేషు = రాతి ఉపరితలాలపై, నటనం = నాట్యం, శమ్భో = ఓ శంభో!, కిమర్థం తవ = నీకు ఎందుకు?

తాత్పర్యము:

ఓ శంభో! ఈ భక్తుడు (నేను) జన్మిస్తాడు, ఇతడి మనస్సు కఠినమైనది, దానిలో నాట్యం చేయాలని నా రక్షణ కోసం పర్వత ప్రాంతంలో సున్నితమైన పాదాలను ఉంచడం పూర్వం నుంచే అభ్యసించావు (అని నేను భావిస్తున్నాను). లేకపోతే, దివ్యమైన గృహాల లోపల, పువ్వుల పడకలపై, వేదికల మొదలైన వాటిపై నాట్యం చేయగా, సాధారణంగా రాతి ఉపరితలాలపై నీ నాట్యం ఎందుకు?

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం శివుని కరుణను, భక్తుడిపై ఆయనకున్న ప్రేమను వివరిస్తుంది. భక్తుడి కఠినమైన మనస్సులో నివసించడానికి, ఆయనను రక్షించడానికి శివుడు కఠినమైన పర్వత ప్రాంతాలపై నాట్యం చేశాడని, లేకపోతే ఆయనకు దివ్యమైన ప్రదేశాలు ఉండగా, ఎందుకు రాతిపై నాట్యం చేయాలి అని ప్రశ్నిస్తాడు. ఇది శివుని సర్వవ్యాపకత్వాన్ని, భక్త సులభత్వాన్ని తెలియజేస్తుంది.

 

 

81. కఞ్చిత్కాలముమామహేశ భవతః పాదారవిన్దార్చనైః

శ్లోకపాఠం:

కఞ్చిత్కాలముమామహేశ భవతః పాదారవిన్దార్చనైః

కఞ్చిద్ధ్యానసమాధిభిశ్చ నతిభిః కఞ్చిత్కథాకర్ణనైః ;

కఞ్చిత్కఞ్చిదవేక్షణైశ్చ నుతిభిః కఞ్చిద్దశామీదృశీం

యః ప్రాప్నోతి ముదా త్వదర్పితమనా జీవన్స ముక్తః ఖలు . ౮౧ .

పదవిభాగము:

కించిత్ + కాలం + ఉమా + మహేశ, భవతః, పాద + అరవింద + అర్చనైః, కించిత్ + ధ్యాన + సమాధిభిః + చ, నతిభిః, కించిత్ + కథా + ఆకర్ణనైః; కించిత్ + కించిత్ + అవేక్షణైః + చ, నుతిభిః, కించిత్ + దశామ్ + ఈదృశీం, యః, ప్రాప్నోతి, ముదా, త్వత్ + అర్పిత + మనాః, జీవన్ + సః, ముక్తః + ఖలు.

అన్వయము:

ఉమామహేశ, యః త్వదర్పితమనాః కఞ్చిత్కాలం భవతః పాదారవిన్దార్చనైః, కఞ్చిద్ధ్యానసమాధిభిశ్చ, కఞ్చిన్నతిభిః, కఞ్చిత్కథాకర్ణనైః, కఞ్చిత్కఞ్చిదవేక్షణైశ్చ, కఞ్చిన్నుతిభిః, ఈదృశీం దశాం ముదా ప్రాప్నోతి, స జీవన్ ఖలు ముక్తః.

ప్రతి పదార్థము:

కఞ్చిత్కాలముమామహేశ = కొంత కాలం ఓ ఉమామహేశ్వరా!, భవతః = నీ, పాదారవిన్దార్చనైః = పాదపద్మ పూజలతో, కఞ్చిద్ధ్యానసమాధిభిశ్చ = కొంత ధ్యాన సమాధులతో, నతిభిః = నమస్కారాలతో, కఞ్చిత్కథాకర్ణనైః = కొంత నీ కథలు వినడంతో; కఞ్చిత్కఞ్చిదవేక్షణైశ్చ = కొంత నీ దర్శనాలతో, నుతిభిః = స్తుతులతో, కఞ్చిద్దశామీదృశీం = కొంత ఈ స్థితిని, యః ప్రాప్నోతి ముదా = ఎవడైతే ఆనందంగా పొందుతాడో, త్వదర్పితమనా = నీకు అర్పించిన మనస్సు కలవాడు, జీవన్స ముక్తః ఖలు = వాడు జీవించే ముక్తుడు కదా.

తాత్పర్యము:

ఓ ఉమామహేశ్వరా! ఎవడైతే నీకు అర్పించిన మనస్సుతో కొంత కాలం నీ పాదపద్మ పూజలతో, కొంత ధ్యాన సమాధులతో, నమస్కారాలతో, కొంత నీ కథలు వినడంతో, కొంత నీ దర్శనాలతో, కొంత స్తుతులతో ఈ విధమైన స్థితిని ఆనందంగా పొందుతాడో, వాడు జీవించే ముక్తుడు కదా.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం జీవన్ముక్తిని వివరిస్తుంది. శివునిపై మనస్సును లగ్నం చేసి, వివిధ భక్తి మార్గాలైన పూజ, ధ్యానం, నమస్కారం, కథా శ్రవణం, దర్శనం, స్తుతి వంటి వాటి ద్వారా ఆనందాన్ని పొందేవాడు ఈ లోకంలో జీవించే ముక్తుడని చెబుతుంది.

---

82. బాణత్వం వృషభత్వమర్ధవపుషా భార్యాత్వమార్యాపతే

శ్లోకపాఠం:

బాణత్వం వృషభత్వమర్ధవపుషా భార్యాత్వమార్యాపతే

ఘోణిత్వం సఖితా మృదఙ్గవహతా చేత్యాది రూపం దధౌ ;

త్వత్పాదే నయనార్పణం చ కృతవాంస్త్వద్దేహభాగో హరిః

పూజ్యాత్పూజ్యతరః స ఏవ హి న చేత్కో వా తదన్యో’ధికః . ౮౨.

పదవిభాగము:

బాణత్వం, వృషభత్వం, అర్ధ + వపుషా, భార్యాత్వం + ఆర్య + అపతే, ఘోణిత్వం, సఖితా, మృదంగ + వహతా, చ + ఇతి + ఆది, రూపం, దధౌ; త్వత్ + పాదే, నయన + అర్పణం, చ, కృతవాన్ + త్వత్ + దేహ + భాగః, హరిః, పూజ్యాత్ + పూజ్యతరః, సః + ఏవ, హి, న + చేత్ + కః, వా, తత్ + అన్యః + అధికః.

అన్వయము:

ఆర్యాపతే, బాణత్వం, వృషభత్వమర్ధవపుషా, భార్యాత్వం, ఘోణిత్వం, సఖితా, మృదఙ్గవహతా చేత్యాది రూపం దధౌ. త్వద్దేహభాగో హరిః త్వత్పాదే నయనార్పణం చ కృతవాన్. స ఏవ హి పూజ్యాత్పూజ్యతరః. న చేత్ తదన్యో కో వా అధికః?

ప్రతి పదార్థము:

బాణత్వం = బాణంగా ఉండటం, వృషభత్వం = వృషభంగా ఉండటం, అర్ధవపుషా = అర్ధ శరీరంతో, భార్యాత్వం = భార్యగా ఉండటం, ఆర్యాపతే = ఓ ఆర్యులకు పతీ!, ఘోణిత్వం = వరాహంగా ఉండటం, సఖితా = స్నేహితుడిగా ఉండటం, మృదఙ్గవహతా = మృదంగాన్ని వాయించడం, చేత్యాది రూపం = మొదలైన రూపాలను, దధౌ = ధరించాడు; త్వత్పాదే = నీ పాదాలపై, నయనార్పణం చ కృతవాన్ = కన్నులను అర్పించాడు కూడా, త్వద్దేహభాగో హరిః = నీ శరీరంలో భాగమైన విష్ణువు, పూజ్యాత్పూజ్యతరః = పూజింపదగిన వారిలో పూజింపదగినవాడు, స ఏవ హి = అతడే కదా, న చేత్కో వా తదన్యో’ధికః = కాకపోతే, అతనికంటే గొప్పవాడు ఎవరున్నారు?

తాత్పర్యము:

ఓ ఆర్యులకు పతీ! (శివా)! (శివుని భక్తులు) బాణంగా ఉండటం, వృషభంగా ఉండటం, అర్ధ శరీరంతో భార్యగా ఉండటం (పార్వతి), వరాహంగా ఉండటం (విష్ణువు), స్నేహితుడిగా ఉండటం (కుబేరుడు), మృదంగాన్ని వాయించడం మొదలైన రూపాలను ధరించారు. నీ శరీరంలో భాగమైన విష్ణువు నీ పాదాలపై కన్నులను అర్పించాడు కూడా. అతడే కదా పూజింపదగిన వారిలో పూజింపదగినవాడు. కాకపోతే, అతనికంటే గొప్పవాడు ఎవరున్నారు?

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం శివుని భక్తులుగా, ఆయన సేవకులుగా వివిధ దేవతలు, జీవులు పొందిన ఉన్నత స్థానాన్ని వివరిస్తుంది. శివుని పాదభక్తి ద్వారానే ఎవరైనా అత్యున్నత స్థాయిని పొందగలరని నొక్కి చెబుతుంది. (బాణుడు, నంది, పార్వతి, విష్ణువు (వరాహరూపం), కుబేరుడు, నంది (మృదంగం వాయించినవాడు) వంటి వారి ప్రస్తావన ఉంది. విష్ణువు నేత్రం అర్పించిన లీల కూడా ప్రస్తావించబడింది.)

---

83. జననమృతియుతానాం సేవయా దేవతానాం

శ్లోకపాఠం:

జననమృతియుతానాం సేవయా దేవతానాం

న భవతి సుఖలేశః సంశయో నాస్తి తత్ర ;

అజనిమమృతరూపం సామ్బమీశం భజన్తే

య ఇహ పరమసౌఖ్యం తే హి ధన్యా లభన్తే . ౮౩ .

పదవిభాగము:

జనన + మృతి + యుతానాం, సేవయా, దేవతానాం, న, భవతి, సుఖ + లేశః, సంశయః, న + అస్తి, తత్ర; అజనిం + అమృత + రూపం, సాంబం + ఈశం, భజన్తే, యే, ఇహ, పరమ + సౌఖ్యం, తే, హి, ధన్యాః, లభన్తే.

అన్వయము:

జననమృతియుతానాం దేవతానాం సేవయా సుఖలేశో న భవతి, తత్ర సంశయో నాస్తి. యే ఇహ అజనిమమృతరూపం సామ్బమీశం భజన్తే, తే హి పరమసౌఖ్యం లభన్తే, ధన్యాః.

ప్రతి పదార్థము:

జననమృతియుతానాం = జనన మరణాలు కల, సేవయా దేవతానాం = దేవతలను సేవించడం వల్ల, న భవతి సుఖలేశః = కనీసం కొద్దిపాటి సుఖం కూడా లభించదు, సంశయో నాస్తి తత్ర = అందులో సందేహం లేదు; అజనిమమృతరూపం = జన్మ లేనివాడు, అమర రూపం కలవాడు అయిన, సామ్బమీశం = సాంబమూర్తిని (శివుడిని), భజన్తే = భజిస్తారు, య ఇహ = ఎవడైతే ఈ లోకంలో, పరమసౌఖ్యం = పరమ సుఖాన్ని, తే హి ధన్యా లభన్తే = వారే ధన్యులు పొందుతారు.

తాత్పర్యము:

జనన మరణాలు కల దేవతలను సేవించడం వల్ల కనీసం కొద్దిపాటి సుఖం కూడా లభించదు, అందులో సందేహం లేదు. ఎవరైతే ఈ లోకంలో జన్మ లేనివాడు, అమర రూపం కలవాడు అయిన సాంబమూర్తిని (శివుడిని) భజిస్తారో, వారే పరమ సుఖాన్ని పొందుతారు, వారే ధన్యులు.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం శివుని అనంతత్వాన్ని, జనన మరణ రహితత్వాన్ని నొక్కి చెబుతూ, ఇతర దేవతలను పూజించడం ద్వారా లభించే సుఖం అశాశ్వతమని, శివుని భజించడం ద్వారానే శాశ్వతమైన పరమానందం లభిస్తుందని వివరిస్తుంది.

---

84. శివ తవ పరిచర్యాసన్నిధానాయ గౌర్యా

శ్లోకపాఠం:

శివ తవ పరిచర్యాసన్నిధానాయ గౌర్యా

భవ మమ గుణధుర్యాం బుద్ధికన్యాం ప్రదాస్యే ;

సకలభువనబన్ధో సచ్చిదానన్దసిన్ధో

సదయ హృదయగేహే సర్వదా సంవస త్వమ్ . ౮౪ .

పదవిభాగము:

శివ, తవ, పరిచర్య + సన్నిధానాయ, గౌర్యా, భవ, మమ, గుణ + ధుర్యాం, బుద్ధి + కన్యాం, ప్రదాస్యే; సకల + భువన + బంధో, సత్ + చిత్ + ఆనంద + సింధో, సదయ, హృదయ + గేహే, సర్వదా, సం + వస, త్వమ్.

అన్వయము:

శివ, గౌర్యా (సహితం) తవ పరిచర్యాసన్నిధానాయ మమ గుణధుర్యాం బుద్ధికన్యాం ప్రదాస్యే భవ. సకలభువనబన్ధో, సచ్చిదానన్దసిన్ధో, సదయ, త్వం మమ హృదయగేహే సర్వదా సంవస.

ప్రతి పదార్థము:

శివ = ఓ శివా!, తవ = నీ, పరిచర్యాసన్నిధానాయ = సేవకు సన్నిహితంగా ఉండటానికి, గౌర్యా = పార్వతికి, భవ = అగుము, మమ = నా యొక్క, గుణధుర్యాం = గుణములలో శ్రేష్ఠమైన, బుద్ధికన్యాం = బుద్ధి అనే కన్యను, ప్రదాస్యే = ఇస్తాను; సకలభువనబన్ధో = సమస్త లోకాలకు బంధువా!, సచ్చిదానన్దసిన్ధో = సచ్చిదానంద సముద్రుడా!, సదయ = దయగలవాడా!, హృదయగేహే = హృదయ మందిరంలో, సర్వదా = ఎల్లప్పుడూ, సంవస త్వమ్ = నీవు నివసించు.

తాత్పర్యము:

ఓ శివా! పార్వతికి (సహితంగా) నీ సేవకు సన్నిహితంగా ఉండటానికి నా గుణములలో శ్రేష్ఠమైన బుద్ధి అనే కన్యను ఇస్తాను. సమస్త లోకాలకు బంధువా! సచ్చిదానంద సముద్రుడా! దయగలవాడా! నీవు నా హృదయ మందిరంలో ఎల్లప్పుడూ నివసించు.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం శివుడికి బుద్ధిని కన్యగా అర్పించడాన్ని వివరిస్తుంది. భక్తుడు తన ఉత్తమ గుణాలతో కూడిన బుద్ధిని శివునికి అర్పిస్తానని, ఆయన తన హృదయ మందిరంలో నివసించమని ప్రార్థిస్తాడు.

---

85. జలధిమథనదక్షో నైవ పాతాలభేదీ

శ్లోకపాఠం:

జలధిమథనదక్షో నైవ పాతాలభేదీ

న చ వనమృగయాయాం నైవ లుబ్ధః ప్రవీణః ;

అశనకుసుమభూషావస్త్రముఖ్యాం సపర్యాం

కథయ కథమహం తే కల్పయానీన్దుమౌలే . ౮౫ .

పదవిభాగము:

జలధి + మథన + దక్షః, న + ఏవ, పాతాల + భేదీ, న, చ, వన + మృగయాయాం, న + ఏవ, లుబ్ధః + ప్రవీణః; అశన + కుసుమ + భూషా + వస్త్ర + ముఖ్యాం, సపర్యాం, కథయ, కథం + అహం, తే, కల్పయాని + ఇందు + మౌలే.

అన్వయము:

ఇన్దుమౌలే, అహం నైవ జలధిమథనదక్షో, నైవ పాతాలభేదీ, న చ వనమృగయాయాం నైవ లుబ్ధః ప్రవీణః. అశనకుసుమభూషావస్త్రముఖ్యాం తే సపర్యాం కథమహం కల్పయాని, కథయ.

ప్రతి పదార్థము:

జలధిమథనదక్షో = సముద్రాన్ని మథించడంలో నిపుణుడు, నైవ పాతాలభేదీ = పాతాళాన్ని ఛేదించినవాడు కాదు, న చ వనమృగయాయాం = అడవి వేటలో కాదు, నైవ లుబ్ధః ప్రవీణః = వేటగాడిగా నిపుణుడు కాదు; అశనకుసుమభూషావస్త్రముఖ్యాం = ఆహారం, పువ్వులు, ఆభరణాలు, వస్త్రాలు మొదలైన, సపర్యాం = పూజా వస్తువులను, కథయ = చెప్పుము, కథమహం = ఎలా నేను, తే = నీకు, కల్పయానీన్దుమౌలే = సమర్పించగలను ఓ చంద్రమౌళీ!

తాత్పర్యము:

ఓ చంద్రమౌళీ! నేను సముద్రాన్ని మథించడంలో నిపుణుడిని కాదు, పాతాళాన్ని ఛేదించినవాడిని కాదు, అడవి వేటలో నిపుణుడైన వేటగాడిని కూడా కాదు. ఆహారం, పువ్వులు, ఆభరణాలు, వస్త్రాలు మొదలైన పూజా వస్తువులను నీకు ఎలా సమర్పించగలను, చెప్పుము?

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం భక్తుడి దైన్యాన్ని, నిస్సహాయతను వ్యక్తం చేస్తుంది. తాను గొప్ప కార్యాలు చేయలేదని, శివుడికి గొప్ప పూజా వస్తువులను సమర్పించలేనని వినయంగా ఒప్పుకుంటూ, శివునికి ఎలా సేవ చేయగలడో అడుగుతాడు.

---

86. పూజాద్రవ్యసమృద్ధయో విరచితాః పూజాం కథం కుర్మహే

శ్లోకపాఠం:

పూజాద్రవ్యసమృద్ధయో విరచితాః పూజాం కథం కుర్మహే

పక్షిత్వం న చ వా కిటిత్వమపి న ప్రాప్తం మయా దుర్లభమ్ ;

జానే మస్తకమఙ్ఘ్రిపల్లవముమాజానే న తే’హం విభో

న జ్ఞాతం హి పితామహేన హరిణా తత్త్వేన తద్రూపిణా . ౮౬ .

పదవిభాగము:

పూజా + ద్రవ్య + సమృద్ధయః, విరచితాః, పూజాం, కథం, కుర్మహే, పక్షిత్వం, న, చ, వా, కిటిత్వం + అపి, న, ప్రాప్తం, మయా, దుర్లభమ్; జానే, మస్తకం + అంఘ్రి + పల్లవం + ఉమా + జానే, న, తే + అహం, విభో, న, జ్ఞాతం, హి, పితామహేన, హరిణా, తత్త్వేన, తత్ + రూపిణా.

అన్వయము:

విభో ఉమాజానే, పూజాద్రవ్యసమృద్ధయో విరచితాః (సంతి). కథం పూజాం కుర్మహే? మయా పక్షిత్వం న చ వా కిటిత్వమపి దుర్లభం న ప్రాప్తం. తే మస్తకమఙ్ఘ్రిపల్లవముమాజానే అహం న జానే. హి తత్త్వేన తద్రూపిణా పితామహేన హరిణా న జ్ఞాతం.

ప్రతి పదార్థము:

పూజాద్రవ్యసమృద్ధయో = పూజా ద్రవ్యాల సమృద్ధి, విరచితాః = తయారుచేయబడింది, పూజాం కథం కుర్మహే = పూజను ఎలా చేయగలను, పక్షిత్వం = పక్షిగా ఉండటం, న చ వా = కాదు, కిటిత్వమపి = వరాహంగా ఉండటం కూడా, న ప్రాప్తం మయా దుర్లభమ్ = నాకు లభించలేదు దుర్లభం; జానే మస్తకమఙ్ఘ్రిపల్లవముమాజానే న తే’హం = నాకు నీ తల, పాదాలను తెలియవు ఓ ఉమాపతీ!, విభో = ఓ ప్రభూ!, న జ్ఞాతం హి = తెలియదు కదా, పితామహేన = బ్రహ్మకు, హరిణా = విష్ణువుకు, తత్త్వేన = నిజంగా, తద్రూపిణా = ఆ రూపంలో.

తాత్పర్యము:

ఓ ప్రభూ! ఓ ఉమాపతీ! పూజా ద్రవ్యాల సమృద్ధి ఉన్నప్పటికీ, నేను పూజను ఎలా చేయగలను? నాకు పక్షిగా ఉండటం (బ్రహ్మ వలె), వరాహంగా ఉండటం (విష్ణువు వలె) అనే దుర్లభమైనవి లభించలేదు కదా. నీ తల, పాదాలు నాకు తెలియవు. నిజానికి బ్రహ్మకు, విష్ణువుకు కూడా ఆ రూపంలో నీ తల, పాదాలు తెలియలేదు కదా.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం శివుని అనంత రూపాన్ని, బ్రహ్మ విష్ణువులకు కూడా ఆయన ఆది అంతాలు తెలియవనే ప్రసిద్ధ కథను ప్రస్తావిస్తుంది. భక్తుడు తాను శివుని రూపాన్ని పూర్తిగా తెలుసుకోలేనని, కాబట్టి ఎలా పూజించాలో తెలియదని వినయంగా విన్నవించుకుంటాడు.

---

87. అశనం గరలం ఫణీ కలాపో

శ్లోకపాఠం:

అశనం గరలం ఫణీ కలాపో

వసనం చర్మ చ వాహనం మహోక్షః ;

మమ దాస్యసి కిం కిమస్తి శమ్భో

తవ పాదామ్బుజభక్తిమేవ దేహి . ౮౭ .

పదవిభాగము:

అశనం, గరలం, ఫణీ, కలాపః, వసనం, చర్మ, చ, వాహనం, మహా + ఉక్షః; మమ, దాస్యసి, కిం, కిమ్ + అస్తి, శంభో, తవ, పాద + అంబుజ + భక్తిం + ఏవ, దేహి.

అన్వయము:

శమ్భో, తవ అశనం గరలం, కలాపో ఫణీ, వసనం చర్మ, వాహనం చ మహోక్షః. మమ కిం దాస్యసి? కిమస్తి? తవ పాదామ్బుజభక్తిమేవ దేహి.

ప్రతి పదార్థము:

అశనం = ఆహారం, గరలం = విషం, ఫణీ = పాము, కలాపో = ఆభరణం, వసనం = వస్త్రం, చర్మ చ = చర్మం (ఏనుగు చర్మం), వాహనం = వాహనం, మహోక్షః = పెద్ద ఎద్దు (నంది); మమ దాస్యసి కిం = నాకు ఏమి ఇస్తావు?, కిమస్తి = ఏమి ఉంది?, శమ్భో = ఓ శంభో!, తవ పాదామ్బుజభక్తిమేవ దేహి = నీ పాదపద్మ భక్తిని మాత్రమే ఇవ్వు.

తాత్పర్యము:

ఓ శంభో! నీ ఆహారం విషం, నీ ఆభరణం పాము, నీ వస్త్రం చర్మం, నీ వాహనం పెద్ద ఎద్దు (నంది). నాకు ఏమి ఇస్తావు? నీ వద్ద ఏముంది? నాకు నీ పాదపద్మ భక్తిని మాత్రమే ఇవ్వు.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం శివుడిని నిస్వార్థంగా, భౌతిక ఆకర్షణలకు అతీతంగా పూజించే భావనను వ్యక్తం చేస్తుంది. భక్తుడు శివుడి వద్ద భౌతిక సంపదలు కోరడం లేదు, ఆయనకు తన పాదాలపై నిష్ఠ గల భక్తి మాత్రమే కావాలని కోరుకుంటాడు.

---

88. యదా కృతామ్భోనిధిసేతుబన్ధనః

శ్లోకపాఠం:

యదా కృతామ్భోనిధిసేతుబన్ధనః

కరస్థలాధఃకృతపర్వతాధిపః;

భవాని తే లఙ్ఘితపద్మసమ్భవ-

స్తదా శివార్చాస్తవభావనక్షమః . ౮౮ .

పదవిభాగము:

యదా, కృత + అంభోనిధి + సేతు + బంధనః, కర + స్థల + అధః + కృత + పర్వత + అధిపః; భవాని, తే, లంఘిత + పద్మ + సంభవః, తదా, శివ + అర్చా + స్తవ + భావన + క్షమః.

అన్వయము:

భవాని, యదా (అహం) కృతామ్భోనిధిసేతుబన్ధనః, కరస్థలాధఃకృతపర్వతాధిపః, తే లఙ్ఘితపద్మసమ్భవః (భవామి), తదా శివార్చాస్తవభావనక్షమః (భవామి).

ప్రతి పదార్థము:

యదా = ఎప్పుడు, కృతామ్భోనిధిసేతుబన్ధనః = సముద్రంపై వంతెన కట్టినవాడు, కరస్థలాధఃకృతపర్వతాధిపః = చేతి అరచేతి కింద పర్వతాలను ఉంచినవాడు; భవాని = ఓ భవానీ!, తే = నీ, లఙ్ఘితపద్మసమ్భవః = బ్రహ్మను అధిగమించినవాడు, తదా = అప్పుడు, శివార్చాస్తవభావనక్షమః = శివుని పూజించడానికి, స్తుతించడానికి, భావించడానికి సమర్థుడవు.

తాత్పర్యము:

ఓ భవానీపతీ! (శివా)! ఎప్పుడు నేను సముద్రంపై వంతెన కట్టినవాడనవుతానో (రాముడు వలె), చేతి అరచేతి కింద పర్వతాలను ఉంచినవాడనవుతానో (రావణుడు వలె), బ్రహ్మను అధిగమించినవాడనవుతానో (విష్ణువు వలె), అప్పుడు నిన్ను పూజించడానికి, స్తుతించడానికి, భావించడానికి సమర్థుడనవుతాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం భక్తుడి వినయాన్ని, అసాధ్యమైన కోరికను వ్యక్తం చేస్తుంది. శివుని పూజించడానికి, స్తుతించడానికి తానెంత అసమర్థుడనని, గొప్ప కార్యాలు చేసిన రాముడు, రావణుడు, బ్రహ్మ, విష్ణువులకు కూడా సాధ్యం కానిదని, అలాంటిది తాను శివుడిని ఎలా పూజించగలనని ప్రశ్నిస్తాడు.

---

89. నతిభిర్నుతిభిస్త్వమీశ పూజా-

శ్లోకపాఠం:

నతిభిర్నుతిభిస్త్వమీశ పూజా-

విధిభిర్ధ్యానసమాధిభిర్న తుష్టః ;

ధనుషా ముసలేన చాశ్మభిర్వా

వద తే ప్రీతికరం తథా కరోమి . ౮౯ .

పదవిభాగము:

నతిభిః + నుతిభిః + త్వం + ఈశ, పూజా- విధిభిః + ధ్యాన + సమాధిభిః + న, తుష్టః; ధనుషా, ముసలేన, చ + అశ్మభిః + వా, వద, తే, ప్రీతి + కరం, తథా, కరోమి.

అన్వయము:

ఈశ, త్వం నతిభిర్నుతిభిః పూజావిధిభిర్ధ్యానసమాధిభిర్న తుష్టః. ధనుషా, ముసలేన, అశ్మభిర్వా తే ప్రీతికరం వద, తథా కరోమి.

ప్రతి పదార్థము:

నతిభిర్నుతిభిస్త్వమీశ = నమస్కారాలతో, స్తుతులతో నీవు ఓ ఈశా!, పూజా- విధిభిర్ధ్యానసమాధిభిర్న తుష్టః = పూజా విధానాలతో, ధ్యాన సమాధులతో సంతృప్తి చెందవు; ధనుషా = ధనుస్సుతో, ముసలేన = ముసలంతో, చాశ్మభిర్వా = లేదా రాళ్లతో, వద = చెప్పుము, తే ప్రీతికరం = నీకు సంతోషం కలిగించేది, తథా కరోమి = అలా చేస్తాను.

తాత్పర్యము:

ఓ ఈశా! నీవు నమస్కారాలతో, స్తుతులతో, పూజా విధానాలతో, ధ్యాన సమాధులతో సంతృప్తి చెందవు కదా. (అలా అయితే) ధనుస్సుతో (బాణాన్ని సంధించడం), ముసలంతో (కొట్టడం), లేదా రాళ్లతో (విసరడం) నీకు సంతోషం కలిగించేదేదో చెప్పుము, అలాగే చేస్తాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం శివుని విచిత్రమైన, అనూహ్యమైన స్వభావాన్ని తెలియజేస్తుంది. సాధారణ పూజా పద్ధతులు ఆయనకు సంతృప్తిని కలిగించకపోవచ్చని, కన్నప్ప వలె అసాధారణ భక్తిని, లేదా యుద్ధ రంగంలో రాముడు, అర్జునుడు వలె ఆయనకు ప్రీతికరమైన చర్యలు తీసుకోవడానికి తాను సిద్ధమని వ్యక్తపరుస్తాడు.

---

90. వచసా చరితం వదామి శమ్భో-

శ్లోకపాఠం:

వచసా చరితం వదామి శమ్భో-

రహముద్యోగవిధాసు తే’ప్రసక్తః ;

మనసాకృతిమీశ్వరస్య సేవే

శిరసా చైవ సదాశివం నమామి . ౯౦ .

పదవిభాగము:

వచసా, చరితం, వదామి, శంభోః- అహం + ఉద్యోగ + విధాసు, తే + అప్రసక్తః; మనసా + ఆకృతిం + ఈశ్వరస్య, సేవే, శిరసా, చ + ఏవ, సదాశివం, నమామి.

అన్వయము:

అహం తే ఉద్యోగవిధాసు అప్రసక్తః (సన్ అపి) వచసా శమ్భోశ్చరితం వదామి. మనసా ఈశ్వరస్యాకృతిం సేవే. శిరసా చైవ సదాశివం నమామి.

ప్రతి పదార్థము:

వచసా = మాటతో, చరితం = చరిత్రను, వదామి = చెబుతున్నాను, శమ్భోః- = శంభుడి, అహముద్యోగవిధాసు = నేను విధులలో, తే’ప్రసక్తః = నీకు అంకితమైనవాడిని కాదు; మనసాకృతిమీశ్వరస్య = మనస్సుతో ఈశ్వరుని ఆకారాన్ని, సేవే = సేవిస్తున్నాను, శిరసా చైవ = తలతో కూడా, సదాశివం = సదాశివుడికి, నమామి = నమస్కరిస్తున్నాను.

తాత్పర్యము:

నేను నీ విధులలో అంకితమైనవాడిని కాకపోయినా, మాటతో శంభుడి చరిత్రను చెబుతున్నాను. మనస్సుతో ఈశ్వరుని ఆకారాన్ని సేవిస్తున్నాను. తలతో కూడా సదాశివుడికి నమస్కరిస్తున్నాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం త్రివిధ కరణాలతో (కాయ, వాక్, మనస్సులు) శివునికి సేవ చేయడాన్ని వివరిస్తుంది. మాటతో ఆయన చరిత్రను కీర్తించడం, మనస్సుతో ఆయన రూపాన్ని ధ్యానించడం, తలతో ఆయనకు నమస్కరించడం ద్వారా శివునికి సేవ చేయవచ్చని తెలియజేస్తుంది.

భగవత్ స్తోత్రమైన శివానంద లహరిలోని 91 నుండి 100వ శ్లోకాలను మీరు అందించిన విధంగా విభజించి, వాటి అర్థాలను స్పష్టంగా వివరిస్తున్నాను. ప్రతి శ్లోకాన్ని నాలుగు పాదాలుగా విభజించి, పదవిభాగము, అన్వయము, ప్రతి పదార్థము, తాత్పర్యము, మరియు విశేషములు విడివిడిగా ఇవ్వబడ్డాయి.

---

91. ఆద్యావిద్యా హృద్గతా నిర్గతాసీ-

శ్లోకపాఠం:

ఆద్యావిద్యా హృద్గతా నిర్గతాసీ-

ద్విద్యా హృద్యా హృద్గతా త్వత్ప్రసాదాత్ ;

సేవే నిత్యం శ్రీకరం త్వత్పదాబ్జం

భావే ముక్తేర్భాజనం రాజమౌలే . ౯౧ .

పదవిభాగము:

ఆద్యా + అవిద్యా, హృత్ + గతా, నిర్గతా + ఆసీత్- విద్యా, హృద్యా, హృత్ + గతా, త్వత్ + ప్రసాదాత్; సేవే, నిత్యం, శ్రీ + కరం, త్వత్ + పద + అబ్జం, భావే, ముక్తేః + భాజనం, రాజమౌలే.

అన్వయము:

రాజమౌలే, త్వత్ప్రసాదాదాద్యావిద్యా హృద్గతా నిర్గతాసీత్, హృద్యా విద్యా హృద్గతా (చ). అహం నిత్యం శ్రీకరం, ముక్తేర్భాజనం త్వత్పదాబ్జం భావే సేవే.

ప్రతి పదార్థము:

ఆద్యావిద్యా = అనాది అవిద్య (అజ్ఞానం), హృద్గతా = హృదయంలో ఉన్నది, నిర్గతాసీత్ = తొలగిపోయింది, విద్యా = జ్ఞానం, హృద్యా = మనోహరమైన, హృద్గతా = హృదయంలో చేరింది, త్వత్ప్రసాదాత్ = నీ అనుగ్రహం వల్ల; సేవే = సేవిస్తున్నాను, నిత్యం = నిత్యం, శ్రీకరం = శుభాలను కలిగించే, త్వత్పదాబ్జం = నీ పాదపద్మాన్ని, భావే = మనస్సులో, ముక్తేర్భాజనం = మోక్షానికి సాధనమైన, రాజమౌలే = రాజులకు శిఖామణి వంటివాడా (శివా)!

తాత్పర్యము:

ఓ రాజులకు శిఖామణి వంటివాడా (శివా)! నీ అనుగ్రహం వల్ల నా హృదయంలో ఉన్న అనాది అవిద్య (అజ్ఞానం) తొలగిపోయింది, మనోహరమైన జ్ఞానం హృదయంలో చేరింది. నేను నిత్యం శుభాలను కలిగించే, మోక్షానికి సాధనమైన నీ పాదపద్మాన్ని మనస్సులో సేవిస్తున్నాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం శివ అనుగ్రహం ద్వారా అజ్ఞానం తొలగి, జ్ఞానం ప్రాప్తించడం మరియు తద్వారా మోక్షం లభించడం అనే విషయాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది. శివుని పాదపద్మాలను నిరంతరం స్మరించడం వల్ల ఈ మార్పు సాధ్యమవుతుందని తెలియజేస్తుంది.

---

92. దూరీకృతాని దురితాని దురక్షరాణి

శ్లోకపాఠం:

దూరీకృతాని దురితాని దురక్షరాణి

దౌర్భాగ్యదుఃఖదురహఙ్కృతిదుర్వచాంసి ;

సారం త్వదీయచరితం నితరాం పిబన్తం

గౌరీశ మామిహ సముద్ధర సత్కటాక్షైః . ౯౨ .

పదవిభాగము:

దూరీకృతాని, దురితాని, దుర్ + అక్షరాణి, దౌర్భాగ్య + దుఃఖ + దుర్ + అహంకృతి + దుర్ + వచాంసి; సారం, త్వదీయ + చరితం, నితరాం, పిబంతం, గౌరీశ, మాం + ఇహ, సముద్ధర, సత్ + కటాక్షైః.

అన్వయము:

గౌరీశ, త్వదీయచరితం నితరాం పిబంతం మామిహ సత్కటాక్షైః సముద్ధర. (యేన మమ) దురితాని, దురక్షరాణి, దౌర్భాగ్యదుఃఖదురహఙ్కృతిదుర్వచాంసి దూరీకృతాని (భవేయుః).

ప్రతి పదార్థము:

దూరీకృతాని = దూరంగా చేయబడినవి, దురితాని = పాపాలు, దురక్షరాణి = దుర్గుణాలు, దౌర్భాగ్యదుఃఖదురహఙ్కృతిదుర్వచాంసి = దౌర్భాగ్యం, దుఃఖం, దురహంకారం, దుష్ట మాటలు; సారం = సారవంతమైన, త్వదీయచరితం = నీ చరిత్రను, నితరాం పిబంతం = నిరంతరం త్రాగుతున్న (ధ్యానంతో అనుభవిస్తున్న), గౌరీశ = ఓ గౌరీశా!, మామిహ = నన్ను ఇక్కడ, సముద్ధర = ఉద్ధరించుము, సత్కటాక్షైః = మంచి కటాక్షాలతో.

తాత్పర్యము:

ఓ గౌరీశా! నీ సారవంతమైన చరిత్రను నిరంతరం త్రాగుతున్న (ధ్యానంతో అనుభవిస్తున్న) నన్ను ఇక్కడ నీ మంచి కటాక్షాలతో ఉద్ధరించుము. (నీ అనుగ్రహం వల్ల) నా పాపాలు, దుర్గుణాలు, దౌర్భాగ్యం, దుఃఖం, దురహంకారం, దుష్ట మాటలు అన్నీ దూరంగా చేయబడతాయి.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం శివుని కరుణ యొక్క శక్తిని వివరిస్తుంది. శివుని చరిత్రను నిరంతరం స్మరించడం ద్వారా భక్తుని పాపాలు, దుర్గుణాలు, దుఃఖాలు తొలగిపోతాయని, ఆయన కటాక్షం మోక్షానికి దారి తీస్తుందని తెలియజేస్తుంది.

---

93. సోమకలాధరమౌలౌ

శ్లోకపాఠం:

సోమకలాధరమౌలౌ కోమలఘనకన్ధరే మహామహసి ;

స్వామిని గిరిజానాథే మామకహృదయం నిరన్తరం రమతామ్ . ౯౩ .

పదవిభాగము:

సోమ + కలా + ధర + మౌలౌ, కోమల + ఘన + కంధరే, మహా + మహసి; స్వామిని, గిరిజా + నాథే, మామక + హృదయం, నిరంతరం, రమతాం.

అన్వయము:

సోమకలాధరమౌలౌ, కోమలఘనకన్ధరే, మహామహసి, స్వామిని, గిరిజానాథే (త్వితి) మామకహృదయం నిరన్తరం రమతామ్.

ప్రతి పదార్థము:

సోమకలాధరమౌలౌ = చంద్రకళను ధరించిన శిరస్సు కలవాడు, కోమలఘనకన్ధరే = కోమలమైన, గొప్ప కంఠం కలవాడు (నీలకంఠుడు), మహామహసి = గొప్ప తేజస్సు కలవాడు; స్వామిని = స్వామియైన, గిరిజానాథే = పార్వతీనాథుడైన, మామకహృదయం = నా హృదయం, నిరన్తరం = నిరంతరం, రమతామ్ = రమించుగాక.

తాత్పర్యము:

చంద్రకళను ధరించిన శిరస్సు కలవాడు, కోమలమైన, గొప్ప కంఠం కలవాడు (నీలకంఠుడు), గొప్ప తేజస్సు కలవాడు, స్వామియైన, పార్వతీనాథుడైన (శివుని యందు) నా హృదయం నిరంతరం రమించుగాక.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం శివుని దివ్య రూపాలను కీర్తిస్తూ, భక్తుని హృదయం శివుని యందు నిరంతరం లీనమవ్వాలని కోరుకుంటుంది.

---

94. సా రసనా తే నయనే

శ్లోకపాఠం:

సా రసనా తే నయనే తావేవ కరౌ స ఏవ కృతకృత్యః ;

యా యే యౌ యో భర్గం వదతీక్షేతే సదార్చతః స్మరతి . ౯౪ .

పదవిభాగము:

సా, రసనా, తే, నయనే, తౌ + ఏవ, కరౌ, సః + ఏవ, కృత + కృత్యః; యా, యే, యౌ, యః, భర్గం, వదతి + ఈక్షేతే, సదా + అర్చతః, స్మరతి.

అన్వయము:

యా రసనా భర్గం వదతి సా (శ్రేష్ఠా). యే నయనే భర్గమీక్షేతే తే (శ్రేష్ఠే). యౌ కరౌ భర్గం సదార్చతః తౌ ఏవ (శ్రేష్ఠౌ). యో భర్గం స్మరతి స ఏవ కృతకృత్యః.

ప్రతి పదార్థము:

సా రసనా = ఆ నాలుక, తే నయనే = ఆ రెండు కళ్ళు, తావేవ కరౌ = ఆ రెండు చేతులు మాత్రమే, స ఏవ కృతకృత్యః = అతడే కృతార్థుడు; యా = ఏది (నాలుక), యే = ఏవి (కళ్ళు), యౌ = ఏవి (చేతులు), యో = ఎవడైతే, భర్గం = శివుడిని, వదతి = మాట్లాడుతుందో, ఈక్షేతే = చూస్తాయో, సదార్చతః = ఎల్లప్పుడూ పూజిస్తాయో, స్మరతి = స్మరిస్తాడో.

తాత్పర్యము:

ఏ నాలుక శివుని గురించి మాట్లాడుతుందో, అవే నాలుకలు (శ్రేష్ఠమైనవి). ఏ రెండు కళ్ళు శివుడిని చూస్తాయో, అవే కళ్ళు (శ్రేష్ఠమైనవి). ఏ రెండు చేతులు శివుడిని ఎల్లప్పుడూ పూజిస్తాయో, అవే చేతులు (శ్రేష్ఠమైనవి). ఎవడైతే శివుడిని స్మరిస్తాడో, అతడే కృతార్థుడు.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం శివ భక్తిలో ఇంద్రియాల వినియోగాన్ని వివరిస్తుంది. శివుని కీర్తించడానికి, చూడటానికి, పూజించడానికి, స్మరించడానికి ఉపయోగించే ఇంద్రియాలు మాత్రమే నిజంగా ప్రయోజనకరమైనవని, ఆ విధంగా శివుని సేవించేవాడే కృతార్థుడని నొక్కి చెబుతుంది.

---

95. అతిమృదులౌ మమ చరణా-

శ్లోకపాఠం:

అతిమృదులౌ మమ చరణా- వతికఠినం తే మనో భవానీశ ;

ఇతి విచికిత్సాం సన్త్యజ శివ కథమాసీద్గిరౌ తథా వేశః . ౯౫ .

పదవిభాగము:

అతి + మృదులౌ, మమ, చరణౌ- అతి + కఠినం, తే, మనః, భవాని + ఈశ; ఇతి, విచికిత్సాం, సన్త్యజ, శివ, కథం + ఆసీత్ + గిరౌ, తథా, వేశః.

అన్వయము:

భవానిశ, మమ చరణా అతిమృదులౌ, తే మనో’తికఠినం. ఇతి విచికిత్సాం సన్త్యజ. శివ, గిరౌ తథా వేశః కథమాసీత్?

ప్రతి పదార్థము:

అతిమృదులౌ = చాలా సున్నితమైన, మమ చరణౌ = నా పాదాలు- అతికఠినం = చాలా కఠినమైనది, తే మనో = నీ మనస్సు, భవానీశ = ఓ భవానీశా!; ఇతి విచికిత్సాం = ఈ సందేహాన్ని, సన్త్యజ = విడిచిపెట్టుము, శివ = ఓ శివా!, కథమాసీద్గిరౌ = పర్వతంపై అలా ఎలా నివసించావు, తథా వేశః = అలా ప్రవేశం.

తాత్పర్యము:

ఓ భవానీశా! నా పాదాలు చాలా సున్నితమైనవి, నీ మనస్సు చాలా కఠినమైనది. ఈ సందేహాన్ని విడిచిపెట్టుము. ఓ శివా! (అంత కఠినమైన మనస్సుతో) పర్వతంపై అలా ఎలా నివసించావు? (అంటే, నా పాదాలు సున్నితమైనవి కాబట్టి నీ కఠినమైన మనస్సులోకి నేను ప్రవేశించలేనేమో అనే సందేహాన్ని వదిలిపెట్టుము, నీవు అంత కఠినమైన పర్వతాలపైనే నివసించావు కదా, నా సున్నితమైన మనస్సులోకి ప్రవేశించడం నీకు కష్టం కాదనే భావం).

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం భక్తుడి మనస్సును శివుడికి ప్రవేశద్వారంగా చిత్రీకరిస్తుంది. భక్తుడు తన పాదాలు సున్నితమైనవి, శివుని మనస్సు కఠినమైనది అని భావించి, శివుడు తన హృదయంలోకి ప్రవేశించలేడేమోనని సందేహపడతాడు. అయితే, శివుడు కఠినమైన పర్వతాలపై నివసించినప్పుడు తన పాదాలకు నొప్పి కలగనప్పుడు, తన సున్నితమైన మనస్సులోకి ప్రవేశించడం కష్టం కాదని నొక్కి చెబుతాడు. ఇది శివుని సర్వవ్యాపకత్వాన్ని, భక్త సులభత్వాన్ని సూచిస్తుంది.

---

96. ధైర్యాఙ్కుశేన నిభృతం

శ్లోకపాఠం:

ధైర్యాఙ్కుశేన నిభృతం రభసాదాకృష్య భక్తిశృఙ్ఖలయా ;

పురహర చరణాలానే హృదయమదేభం బధాన చిద్యన్త్రైః . ౯౬ .

పదవిభాగము:

ధైర్య + అంకుశేన, నిభృతం, రభసాత్ + ఆకృష్య, భక్తి + శృంఖలయా; పురహర, చరణ + అలానే, హృదయ + మద + ఇభం, బధాన, చిత్ + యంత్రైః.

అన్వయము:

పురహర, ధైర్యాఙ్కుశేన నిభృతం రభసాదాకృష్య, భక్తిశృఙ్ఖలయా హృదయమదేభం చిద్యన్త్రైః చరణాలానే బధాన.

ప్రతి పదార్థము:

ధైర్యాఙ్కుశేన = ధైర్యం అనే అంకుశంతో, నిభృతం = నిశ్చలంగా, రభసాదాకృష్య = వేగంగా ఆకర్షించి, భక్తిశృఙ్ఖలయా = భక్తి అనే సంకెళ్ళతో; పురహర = ఓ త్రిపురాంతకా!, చరణాలానే = పాదాలనే కట్టివేసే స్తంభానికి, హృదయమదేభం = హృదయం అనే మదపుటేనుగును, బధాన = కట్టివేయుము, చిద్యన్త్రైః = జ్ఞానమనే సాధనాలతో.

తాత్పర్యము:

ఓ త్రిపురాంతకా! ధైర్యం అనే అంకుశంతో నిశ్చలంగా, వేగంగా ఆకర్షించి, భక్తి అనే సంకెళ్ళతో నా హృదయం అనే మదపుటేనుగును జ్ఞానమనే సాధనాలతో నీ పాదాలనే కట్టివేసే స్తంభానికి కట్టివేయుము.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం మనస్సును మదించిన ఏనుగుతో పోలుస్తుంది. అదుపులేని మనస్సును ధైర్యం అనే అంకుశంతో అదుపులోకి తెచ్చి, భక్తి అనే సంకెళ్ళతో శివుని పాదాలనే స్తంభానికి కట్టివేయాలని భక్తుడు ప్రార్థిస్తాడు.

---

97. ప్రచరత్యభితః ప్రగల్భవృత్త్యా

శ్లోకపాఠం:

ప్రచరత్యభితః ప్రగల్భవృత్త్యా మదవానేష మనఃకరీ గరీయాన్ ;

పరిగృహ్య నయేన భక్తిరజ్జ్వా పరమ స్థాణు పదం దృఢం నయాముమ్ . ౯౭ .

పదవిభాగము:

ప్రచరతి + అభితః, ప్రగల్భ + వృత్త్యా, మదవాన్ + ఏషః, మనః + కరీ, గరీయాన్; పరిగృహ్య, నయేన, భక్తి + రజ్జ్వా, పరమ, స్థాణు, పదం, దృఢం, నయ + అముమ్.

అన్వయము:

పరమ స్థాణు, ప్రగల్భవృత్త్యా ప్రచరత్యభితః మదవాన్ ఏష గరీయాన్ మనఃకరీ. నయేన భక్తిరజ్జ్వా పరిగృహ్య అముం దృఢం పదం నయ.

ప్రతి పదార్థము:

ప్రచరత్యభితః = చుట్టూ తిరుగుతున్నది, ప్రగల్భవృత్త్యా = నిర్భయమైన ప్రవర్తనతో, మదవానేష = మదించినది ఈ, మనఃకరీ = మనస్సు అనే ఏనుగు, గరీయాన్ = గొప్పది; పరిగృహ్య = పట్టుకొని, నయేన = నీతితో, భక్తిరజ్జ్వా = భక్తి అనే తాడుతో, పరమ స్థాణు = ఓ గొప్ప స్థాణువా (శివా)!, పదం = స్థానానికి, దృఢం = దృఢంగా, నయాముమ్ = దానిని నడిపించు.

తాత్పర్యము:

ఓ గొప్ప స్థాణువా (శివా)! నిర్భయమైన ప్రవర్తనతో చుట్టూ తిరుగుతున్న ఈ గొప్ప, మదించిన మనస్సు అనే ఏనుగును, నీతితో భక్తి అనే తాడుతో పట్టుకొని, దృఢంగా నీ స్థానానికి నడిపించు.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం కూడా మనస్సును మదించిన ఏనుగుతో పోలుస్తుంది. శివుడు తన మనస్సు అనే మదపుటేనుగును భక్తి అనే తాడుతో తన వైపు లాగి, మోక్షానికి దారి చూపమని ప్రార్థిస్తాడు.

---

98. సర్వాలఙ్కారయుక్తాం సరలపదయుతాం సాధువృత్తాం సువర్ణాం

శ్లోకపాఠం:

సర్వాలఙ్కారయుక్తాం సరలపదయుతాం సాధువృత్తాం సువర్ణాం

సద్భిః సంస్తూయమానాం సరసగుణయుతాం లక్షితాం లక్షణాఢ్యామ్ ;

ఉద్యద్భూషావిశేషాముపగతవినయాం ద్యోతమానార్థరేఖాం

కల్యాణీం దేవ గౌరీప్రియ మమ కవితాకన్యకాం త్వం గృహాణ . ౯౮.

పదవిభాగము:

సర్వ + అలంకార + యుక్తాం, సరల + పద + యుతాం, సాధు + వృత్తాం, సు + వర్ణాం, సద్భిః + సంస్తూయమానాం, సరస + గుణ + యుతాం, లక్షితాం, లక్షణ + ఆఢ్యామ్; ఉద్యత్ + భూషా + విశేషామ్ + ఉపగత + వినయాం, ద్యోతమాన + అర్థ + రేఖాం, కల్యాణీం, దేవ, గౌరీ + ప్రియ, మమ, కవితా + కన్యకాం, త్వం, గృహాణ.

అన్వయము:

దేవ గౌరీప్రియ, సర్వాలఙ్కారయుక్తాం, సరలపదయుతాం, సాధువృత్తాం, సువర్ణాం, సద్భిః సంస్తూయమానాం, సరసగుణయుతాం, లక్షితాం, లక్షణాఢ్యాం, ఉద్యద్భూషావిశేషాముపగతవినయాం, ద్యోతమానార్థరేఖాం కల్యాణీం మమ కవితాకన్యకాం త్వం గృహాణ.

ప్రతి పదార్థము:

సర్వాలఙ్కారయుక్తాం = అన్ని అలంకారాలతో కూడినది, సరలపదయుతాం = సరళమైన పదాలతో కూడినది, సాధువృత్తాం = మంచి నడవడిక కలది, సువర్ణాం = మంచి అక్షరాలు కలది, సద్భిః సంస్తూయమానాం = సత్పురుషులచే ప్రశంసింపబడినది, సరసగుణయుతాం = రసవంతమైన గుణాలతో కూడినది, లక్షితాం = గుర్తించబడినది, లక్షణాఢ్యామ్ = శుభలక్షణాలతో కూడినది; ఉద్యద్భూషావిశేషాముపగతవినయాం = ప్రకాశించే ఆభరణాల విశేషాలతో, వినయంతో కూడినది, ద్యోతమానార్థరేఖాం = ప్రకాశించే అర్థాలు కలిగిన, కల్యాణీం = శుభకరమైన, దేవ = ఓ దేవా!, గౌరీప్రియ = గౌరీప్రియా!, మమ కవితాకన్యకాం = నా కవిత అనే కన్యను, త్వం గృహాణ = నీవు స్వీకరించుము.

తాత్పర్యము:

ఓ దేవా! ఓ గౌరీప్రియా! అన్ని అలంకారాలతో కూడిన, సరళమైన పదాలతో కూడిన, మంచి నడవడిక కల, మంచి అక్షరాలు కల, సత్పురుషులచే ప్రశంసింపబడిన, రసవంతమైన గుణాలతో కూడిన, గుర్తించబడిన, శుభలక్షణాలతో కూడిన, ప్రకాశించే ఆభరణాల విశేషాలతో, వినయంతో కూడిన, ప్రకాశించే అర్థాలు కలిగిన, శుభకరమైన నా కవిత అనే కన్యను నీవు స్వీకరించుము.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం కవితను కన్యగా పోలుస్తుంది. భక్తుడు తాను రచించిన స్తోత్రాన్ని (కవితను) శివుడికి కన్యగా అర్పిస్తాడు. ఈ కవిత అన్ని రకాలుగా పరిపూర్ణమైనదని, శివుడు దానిని స్వీకరించాలని ప్రార్థిస్తాడు.

---

99. ఇదం తే యుక్తం వా పరమశివ కారుణ్యజలధే

శ్లోకపాఠం:

ఇదం తే యుక్తం వా పరమశివ కారుణ్యజలధే

గతౌ తిర్యగ్రూపం తవ పదశిరోదర్శనధియా ;

హరిబ్రహ్మాణౌ తౌ దివి భువి చరన్తౌ శ్రమయుతౌ

కథం శమ్భో స్వామిన్కథయ మమ వేద్యో’సి పురతః . ౯౯ .

పదవిభాగము:

ఇదం, తే, యుక్తం, వా, పరమ + శివ, కారుణ్య + జలధే, గతౌ, తిర్యక్ + రూపం, తవ, పద + శిరః + దర్శన + ధియా; హరి + బ్రహ్మాణౌ, తౌ, దివి, భువి, చరంతౌ, శ్రమ + యుతౌ, కథం, శంభో, స్వామిన్, కథయ, మమ, వేద్యః + అసి, పురతః.

అన్వయము:

పరమశివ, కారుణ్యజలధే, తవ పదశిరోదర్శనధియా తిర్యగ్రూపం గతౌ తౌ హరిబ్రహ్మాణౌ దివి భువి చరంతౌ శ్రమయుతౌ (అభావన్). ఇదం తే యుక్తం వా? శమ్భో, స్వామిన్, కథయ, మమ పురతః కథం వేద్యో’సి?

ప్రతి పదార్థము:

ఇదం తే యుక్తం వా = ఇది నీకు తగునా?, పరమశివ = ఓ పరమశివా!, కారుణ్యజలధే = కరుణా సముద్రుడా!, గతౌ తిర్యగ్రూపం = అడ్డ రూపాలు ధరించారు, తవ పదశిరోదర్శనధియా = నీ పాదాలను, శిరస్సును చూసే ఉద్దేశ్యంతో; హరిబ్రహ్మాణౌ = విష్ణువు, బ్రహ్మ, తౌ = వారు, దివి = ఆకాశంలో, భువి = భూమిపై, చరన్తౌ = తిరుగుతూ, శ్రమయుతౌ = అలసిపోయారు, కథం శమ్భో = ఎలా ఓ శంభో!, స్వామిన్ = ఓ స్వామీ!, కథయ = చెప్పుము, మమ వేద్యో’సి పురతః = నాకు ముందుగా తెలియబడుదువు.

తాత్పర్యము:

ఓ పరమశివా! ఓ కరుణా సముద్రుడా! నీ పాదాలను, శిరస్సును చూసే ఉద్దేశ్యంతో విష్ణువు, బ్రహ్మలు అడ్డ రూపాలు ధరించి, ఆకాశంలో, భూమిపై తిరుగుతూ అలసిపోయారు. ఇది నీకు తగునా? ఓ శంభో! ఓ స్వామీ! (అలాంటి నీవు) నాకు ముందుగా ఎలా తెలియబడుదువు? చెప్పుము.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం శివుని అపారమైన రూపాన్ని, ఆయనను తెలుసుకోవడం ఎంత కష్టమో వివరిస్తుంది. బ్రహ్మ విష్ణువులకు కూడా శివుని ఆది అంతాలు తెలియలేదని ప్రసిద్ధ కథను ప్రస్తావిస్తూ, అలాంటి శివుడిని తాను ఎలా తెలుసుకోగలనని భక్తుడు ఆశ్చర్యపడతాడు.

---

100. స్తోత్రేణాలమహం ప్రవచ్మి న మృషా దేవా విరిఞ్చాదయః

శ్లోకపాఠం:

స్తోత్రేణాలమహం ప్రవచ్మి న మృషా దేవా విరిఞ్చాదయః

స్తుత్యానాం గణనాప్రసఙ్గసమయే త్వామగ్రగణ్యం విదుః ;

మాహాత్మ్యాగ్రవిచారణప్రకరణే ధానాతుషస్తోమవ-

ద్ధూతాస్త్వాం విదురుత్తమోత్తమఫలం శమ్భో భవత్సేవకాః . ౧౦౦ .

. శివానన్దలహరీ సమ్పూర్ణా .

పదవిభాగము:

స్తోత్రేణ + అలం + అహం, ప్రవచ్మి, న, మృషా, దేవాః, విరిఞ్చ + ఆదాయః, స్తుత్యానాం, గణనా + ప్రసంగ + సమయే, త్వాం + అగ్రగణ్యం, విదుః; మాహాత్మ్య + అగ్ర + విచారణ + ప్రకరణే, ధానా + తుష + స్తోమ + వత్- ధూతాః + త్వాం, విదుః + ఉత్తమ + ఉత్తమ + ఫలం, శంభో, భవత్ + సేవకాః.

అన్వయము:

శమ్భో, అహం స్తోత్రేణాలం ప్రవచ్మి, న మృషా. విరిఞ్చాదయో దేవాః స్తుత్యానాం గణనాప్రసఙ్గసమయే త్వామగ్రగణ్యం విదుః. మాహాత్మ్యాగ్రవిచారణప్రకరణే ధానాతుషస్తోమవద్ధూతాః (భవన్తి). భవత్సేవకాస్త్వాముత్తమోత్తమఫలం విదుః.

ప్రతి పదార్థము:

స్తోత్రేణాలమహం ప్రవచ్మి = ఈ స్తోత్రంతో నేను సరిపోతున్నాను (ఇదే చాలు), న మృషా = అబద్ధం కాదు, దేవా విరిఞ్చాదయః = బ్రహ్మ మొదలైన దేవతలు, స్తుత్యానాం గణనాప్రసఙ్గసమయే = స్తుతింపదగిన వారిని లెక్కించే సందర్భంలో, త్వామగ్రగణ్యం విదుః = నిన్ను మొదటిగా లెక్కించారు; మాహాత్మ్యాగ్రవిచారణప్రకరణే = గొప్పదనాన్ని పరిశీలించే సందర్భంలో, ధానాతుషస్తోమవత్- = ధాన్యం యొక్క పొట్టు గుట్టల వలె, ధూతాస్త్వాం = (వారు) తూలగొట్టబడగా, విదురుత్తమోత్తమఫలం = ఉత్తమోత్తమ ఫలితాన్ని పొందినవారుగా తెలుసుకుంటారు, శమ్భో = ఓ శంభో!, భవత్సేవకాః = నీ సేవకులు.

తాత్పర్యము:

ఓ శంభో! ఈ స్తోత్రంతో (నిన్ను స్తుతించడం) నాకు సరిపోతుంది, ఇది అబద్ధం కాదు. బ్రహ్మ మొదలైన దేవతలు స్తుతింపదగిన వారిని లెక్కించే సందర్భంలో నిన్ను మొదటిగా లెక్కించారు. నీ గొప్పదనాన్ని పరిశీలించే సందర్భంలో (ఇతరులు) ధాన్యం యొక్క పొట్టు గుట్టల వలె తూలగొట్టబడగా, నీ సేవకులు నిన్ను ఉత్తమోత్తమ ఫలితాన్ని పొందినవారుగా తెలుసుకుంటారు.

విశేషములు:

ఈ చివరి శ్లోకం శివానంద లహరి స్తోత్రం యొక్క ముగింపును, శివుని సర్వోత్కృష్టతను నొక్కి చెబుతుంది. బ్రహ్మ మొదలైన దేవతలు కూడా శివుని గొప్పదనాన్ని అంగీకరించారని, ఆయన సేవకులు మాత్రమే నిజమైన, ఉత్తమోత్తమమైన ఫలితాన్ని పొందుతారని వివరిస్తుంది. ఈ స్తోత్ర పారాయణం ద్వారా భక్తుడు పరమానందాన్ని పొందుతాడని సూచిస్తుంది.