శివభుజఙ్గమ్ (40 శ్లోకాలు)

 

---

శివభుజఙ్గమ్ (40 శ్లోకాలు)

ఇది శివుని వివిధ రూపాలను, లీలలను, మహిమలను, గుణగణాలను వివరిస్తూ, ఆయనపై భక్తిని ప్రగాఢంగా వ్యక్తపరుస్తుంది. ఈ స్తోత్రం శివుని పరబ్రహ్మ స్వరూపాన్ని, ఆయన సృష్టి, స్థితి, లయ కారకత్వాన్ని, భక్తులపై ఆయన దయను విశదంగా తెలుపుతుంది.

---

1. గలద్దానగణ్డం మిలద్భృఙ్గషణ్డం

శ్లోకపాఠం:

గలద్దానగణ్డం మిలద్భృఙ్గషణ్డం

చలచ్చారుశుణ్డం జగత్త్రాణశౌణ్డమ్ ;

కనద్దన్తకాణ్డం విపద్భఙ్గచణ్డం

శివప్రేమపిణ్డం భజే వక్రతుణ్డమ్ .

పదవిభాగము:

గలత్ + దానగండం, మిలత్ + భృంగషణ్డం, చలత్ + చారు + శుణ్డం, జగత్ + త్రాణ + శౌండమ్, కనత్ + దంతకాండం, విపత్ + భంగ + చండం, శివ + ప్రేమ + పిండం, భజే, వక్రతుండమ్.

అన్వయము:

అహం గలద్దానగండం, మిలద్భృంగషణ్డం, చలచ్చారుశుణ్డం, జగత్త్రాణశౌండం, కనద్దంతకాండం, విపద్భంగచండం, శివప్రేమపిండం వక్రతుండం భజే.

ప్రతి పదార్థము:

అహం = నేను, గలద్దానగండం = దానం (మదం) కారుతున్న చెక్కిళ్ళు కలవానిని, మిలద్భృంగషణ్డం = (మదం చుట్టూ) గుమిగూడిన తుమ్మెదల సమూహం కలవానిని, చలచ్చారుశుణ్డం = కదలాడే అందమైన తొండం కలవానిని, జగత్త్రాణశౌణ్డమ్ = జగత్తును రక్షించడంలో నిపుణుని (శూరుని), కనద్దన్తకాణ్డం = ప్రకాశించే దంతం (కోర) కలవానిని, విపద్భఙ్గచణ్డం = ఆపదలను నశింపజేయడంలో ఉగ్రమైనవానిని, శివప్రేమపిణ్డం = శివుని ప్రేమకు ప్రతిరూపాన్ని (లేదా శివునిచే అత్యంత ప్రేమించబడినవానిని), వక్రతుణ్డమ్ = వంకర తొండం కలవానిని (వక్రతుండ గణపతిని), భజే = భజిస్తున్నాను.

తాత్పర్యము:

దానం కారుతున్న చెక్కిళ్ళు కల, ఆ మదం చుట్టూ తుమ్మెదల గుంపులు తిరుగుతున్న, కదలాడే అందమైన తొండం కల, జగత్తును రక్షించడంలో శూరుడు, ప్రకాశించే దంతం కల, ఆపదలను నశింపజేయడంలో ఉగ్రమైన, శివుని ప్రేమకు ప్రతిరూపమైన వక్రతుండ (గణపతి)ని నేను భజిస్తున్నాను.

విశేషములు:

ఈ స్తోత్రం శివునిపై భుజంగ ప్రయాత ఛందస్సులో ఉన్నప్పటికీ, మొదటి శ్లోకం విఘ్న నివారకుడైన గణపతిని స్తుతిస్తుంది. ఇది సాధారణంగా ఏదైనా స్తోత్రం ప్రారంభించే ముందు విఘ్నేశ్వరుని పూజించే సంప్రదాయాన్ని పాటిస్తుంది. గణపతికి శివుని కుమారుడిగా, శివునికి ప్రీతిపాత్రుడిగా ఉండటం ఇక్కడ గమనించదగిన విషయం.

---

2. అనాద్యన్తమాద్యం పరం తత్త్వమర్థం

శ్లోకపాఠం:

అనాద్యంతమాద్యం పరం తత్త్వమర్థం

చిదాకారమేకం తురీయం త్వమేయమ్ ;

హరిబ్రహ్మమృగ్యం పరబ్రహ్మరూపం

మనోవాగతీతం మహః శైవమీడే .

పదవిభాగము:

అనంతం + ఆద్యం, పరం, తత్త్వమ్ + అర్థం, చిదాకారం + ఏకం, తురీయం, తు + అమేయమ్, హరి + బ్రహ్మ + మృగ్యం, పరబ్రహ్మరూపం, మనోవాగతీతం (మనస్ + వాక్ + అతీతం), మహః, శైవం + ఈడే.

అన్వయము:

అహం అనాద్యంతం, ఆద్యం, పరం తత్త్వమర్థం, చిదాకారమేకం, తురీయం, అమేయం, హరిబ్రహ్మమృగ్యం, పరబ్రహ్మరూపం, మనోవాగతీతం శైవం మహః ఈడే.

ప్రతి పదార్థము:

అహం = నేను, అనాద్యంతం = ఆది అంతం లేనివానిని, ఆద్యం = ఆదిపురుషుని, పరం = శ్రేష్ఠమైన, తత్త్వమర్థం = తత్త్వం, అర్థం (పరమార్థం) అయినవానిని, చిదాకారమేకం = జ్ఞాన స్వరూపుడు, అద్వితీయుడు అయినవానిని, తురీయం = తురీయావస్థలో ఉన్నవానిని, తు = మరియు, అమేయమ్ = కొలవలేనివానిని, హరిబ్రహ్మమృగ్యం = విష్ణువు, బ్రహ్మచేత కూడా వెతకబడినవానిని, పరబ్రహ్మరూపం = పరబ్రహ్మ స్వరూపుని, మనోవాగతీతం = మనసు, వాక్కులకు అతీతుని, శైవం = శివ సంబంధమైన, మహః = గొప్ప తేజస్సును (శివుని), ఈడే = స్తుతిస్తున్నాను.

తాత్పర్యము:

నేను, ఆది అంతం లేని, ఆదిపురుషుడు, శ్రేష్ఠమైన తత్త్వానికి అర్థమైనవాడు, జ్ఞాన స్వరూపుడు, అద్వితీయుడు, తురీయావస్థలో ఉన్నవాడు, కొలవనలవి కానివాడు, విష్ణువు, బ్రహ్మచేత కూడా వెతకబడినవాడు, పరబ్రహ్మ స్వరూపుడు, మనసు, వాక్కులకు అతీతుడైన ఆ శైవ తేజస్సును (శివుని) స్తుతిస్తున్నాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం శివుని నిర్గుణ, నిరాకార, పరబ్రహ్మ స్వరూపాన్ని వివరిస్తుంది. ఆయన ఆది, అంతం లేనివాడని, జ్ఞాన స్వరూపుడని, త్రిమూర్తులకు కూడా అందనివాడని, మనసు, వాక్కులకు అతీతుడని స్పష్టం చేస్తుంది.

---

3. స్వశక్త్యాదిశక్త్యన్తసింహాసనస్థం

శ్లోకపాఠం:

స్వశక్త్యాదిశక్త్యంతసింహాసనస్థం

మనోహారిసర్వాంగరత్నోరుభూషమ్ ;

జటాహీన్దుగంగాస్థిశమ్యాకమౌలిం

పరాశక్తిమిత్రం నుమః పంచవక్త్రమ్ .

పదవిభాగము:

స్వ + శక్తి + ఆది + శక్తి + అంత + సింహాసనస్థం (స్వశక్తి మొదలుకొని ఇతర శక్తుల వరకు ఉండే సింహాసనంపై ఉన్నవాడు), మనోహారి + సర్వాంగ + రత్న + ఊరు + భూషమ్, జటా + అహి + ఇందు + గంగా + అస్థి + శమ్యాక + మౌలిం, పరాశక్తి + మిత్రం, నుమః, పంచవక్త్రమ్.

అన్వయము:

అహం స్వశక్త్యాదిశక్త్యంతసింహాసనస్థం, మనోహారిసర్వాంగరత్నోరుభూషం, జటాహీన్దుగంగాస్థిశమ్యాకమౌలిం, పరాశక్తిమిత్రం పంచవక్త్రం నుమః.

ప్రతి పదార్థము:

అహం = నేను, స్వశక్త్యాదిశక్త్యంతసింహాసనస్థం = తన శక్తి మొదలుకొని (అన్ని) శక్తుల అంతం వరకు ఉన్న సింహాసనంపై ఆసీనుడైనవానిని, మనోహారిసర్వాంగరత్నోరుభూషమ్ = మనోహరమైన సర్వాంగాలపై రత్నాలతో కూడిన గొప్ప ఆభరణాలు ధరించినవానిని, జటాహీన్దుగంగాస్థిశమ్యాకమౌలిం = జటలు, పాము, చంద్రుడు, గంగ, ఎముక, శమ్యాక (లేదా రుద్రాక్ష) వంటివి శిరస్సున ధరించినవానిని, పరాశక్తిమిత్రం = పరాశక్తి (పార్వతి)కి మిత్రుని (భర్తను), పంచవక్త్రమ్ = ఐదు ముఖాలు కలవానిని, నుమః = నమస్కరిస్తున్నాము (లేదా నమస్కరిస్తున్నాను).

తాత్పర్యము:

తన శక్తి మొదలుకొని సమస్త శక్తుల సింహాసనంపై ఆసీనుడైన, మనోహరమైన సర్వాంగాలపై రత్న ఆభరణాలు ధరించిన, జటలు, పాము, చంద్రుడు, గంగ, ఎముక, శమ్యాక (రుద్రాక్ష) వంటివి శిరస్సున ధరించిన, పరాశక్తికి (పార్వతికి) మిత్రుడైన, ఐదు ముఖాలు కల (పంచవక్త్ర) శివునికి నమస్కరిస్తున్నాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం శివుని సగుణ రూపాన్ని, ఆయన సింహాసనాన్ని, ఆభరణాలను, శిరస్సుపై ఉన్న వస్తువులను వివరిస్తుంది. పంచముఖం, జటాజూటం, నాగులు, చంద్రుడు, గంగ, అస్థులు ఆయన ముఖ్య లక్షణాలు. పరాశక్తిమిత్రం అంటే శక్తితో (పార్వతితో) కూడి ఉన్నవాడు అని అర్థం.

---

4. శివేశానతత్పూరుషాఘోరవామా-

శ్లోకపాఠం:

శివేశానతత్పురుషాఘోరవామా-

దిభిః పంచభిర్హృన్ముఖైః షడ్భిరంగైః ;

అనౌపమ్య షట్త్రింశతం తత్త్వవిద్యా-

మతీతం పరం త్వాం కథం వేత్తి కో వా .

పదవిభాగము:

శివ + ఈశాన + తత్పురుష + అఘోర + వామా + ఆదిభిః, పంచభిః, హృత్ + ముఖైః, షడ్భిః + అంగైః, అనౌపమ్య, షట్త్రింశతం, తత్త్వవిద్యామ్ + అతీతం, పరం, త్వాం, కథం, వేత్తి, కః, వా.

అన్వయము:

శివేశానతత్పురుషాఘోరవామాదిభిః పంచభిర్హృన్ముఖైః, షడ్భిరంగైః (విశిష్టం), అనౌపమ్య, షట్త్రింశతం తత్త్వవిద్యామతీతం పరం త్వాం కః వా కథం వేత్తి?

ప్రతి పదార్థము:

శివేశానతత్పురుషాఘోరవామాదిభిః = శివుడు, ఈశాన, తత్పురుష, అఘోర, వామదేవ మొదలైన, పంచభిః = ఐదు, హృన్ముఖైః = హృదయం, ముఖాలు కలవాడు (పంచబ్రహ్మ స్వరూపుడు), షడ్భిరఙ్గైః = ఆరు అంగాలతో కూడినవాడు (హృదయం, శిరస్సు, శిఖ, కవచం, నేత్రం, అస్త్రం), అనౌపమ్య = పోలిక లేనివాడు, షట్త్రింశతం = ముప్పై ఆరు (తత్త్వాలు), తత్త్వవిద్యామ్ = తత్త్వ విద్యను, అతీతం = దాటినవాడు, పరం = పరమాత్మవైన, త్వాం = నిన్ను, కథం = ఎలా, వేత్తి = తెలుసుకోగలడు, కః = ఎవరు, వా = లేదా.

తాత్పర్యము:

శివుడు, ఈశాన, తత్పురుష, అఘోర, వామదేవ అనే ఐదు హృదయ ముఖాలతో (పంచబ్రహ్మ స్వరూపాలు), ఆరు అంగాలతో కూడినవాడు. అటువంటి పోలిక లేని, ముప్పై ఆరు తత్త్వాలకు, విద్యలకు అతీతుడైన పరమాత్మవైన నిన్ను ఎవరు, ఎలా తెలుసుకోగలరు?

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం శివుని సూక్ష్మ తత్త్వాన్ని, ఆయన జ్ఞాన స్వరూపాన్ని వివరిస్తుంది. శివుని పంచబ్రహ్మ ముఖాలు (ఈశాన, తత్పురుష, అఘోర, వామదేవ, సద్యోజాత) మరియు షణ్ముఖ్యత్వాన్ని (ఆరు అంగాలతో కూడినది) ప్రస్తావిస్తుంది. ముప్పై ఆరు తత్త్వాలకు అతీతుడని చెప్పడం ద్వారా ఆయన నిర్గుణ బ్రహ్మ తత్త్వాన్ని, అగమ్యగోచరత్వాన్ని తెలియజేస్తుంది.

---

5. ప్రవాలప్రవాహప్రభాశోణమర్ధం

శ్లోకపాఠం:

ప్రవాలప్రవాహప్రభాశోణమర్ధం

మరుత్వన్మణిశ్రీమహఃశ్యామమర్ధమ్ ;

గుణస్యూతమేతద్వపుః శైవమన్తః

స్మరామి స్మరాపత్తిసమ్పత్తిహేతుమ్ .

పదవిభాగము:

ప్రవాల + ప్రవాహ + ప్రభా + శోణం + అర్ధం, మరుత్వత్ + మణి + శ్రీ + మహః + శ్యామమ్ + అర్ధమ్, గుణస్యూతమ్ + ఏతత్ + వపుః, శైవమ్ + అంతః, స్మరామి, స్మరాపత్తి + సంపత్తి + హేతుమ్.

అన్వయము:

అహం ప్రవాలప్రవాహప్రభాశోణమర్ధం, మరుత్వన్మణిశ్రీమహఃశ్యామమర్ధం, గుణస్యూతమేతద్వపుః శైవం స్మరాపత్తిసమ్పత్తిహేతుం అంతః స్మరామి.

ప్రతి పదార్థము:

ప్రవాలప్రవాహప్రభాశోణమర్ధం = పగడాల ప్రవాహం వలె కాంతివంతమైన ఎరుపు రంగులో సగం శరీరం కలవానిని (పార్వతి భాగం), మరుత్వన్మణిశ్రీమహఃశ్యామమర్ధమ్ = ఇంద్రనీల మణి కాంతి వలె గొప్ప శ్యామల వర్ణంలో సగం శరీరం కలవానిని (శివుని భాగం), గుణస్యూతమేతద్వపుః = (సత్వ, రజ, తమో) గుణాలతో అల్లబడిన ఈ శరీరం కలవానిని, శైవమ్ = శివ సంబంధమైన (శివుని), అంతః = హృదయంలో, స్మరామి = స్మరిస్తున్నాను, స్మరాపత్తిసమ్పత్తిహేతుమ్ = మన్మథ బాధను (ఆపదను) మరియు సంపదను (మోక్ష సంపదను) కలిగించే కారణమైనవానిని.

తాత్పర్యము:

పగడాల ప్రవాహం వలె కాంతివంతమైన ఎరుపు రంగులో సగం శరీరం కల, ఇంద్రనీల మణి కాంతి వలె గొప్ప శ్యామల వర్ణంలో సగం శరీరం కల (అర్థనారీశ్వర రూపం), గుణాలతో అల్లబడిన ఈ శరీరం కల శివుని, మన్మథ బాధను (సంసార ఆపదను) మరియు సంపదను (మోక్ష సంపదను) కలిగించే కారణమైనవానిని నా హృదయంలో స్మరిస్తున్నాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం శివుని అర్థనారీశ్వర రూపాన్ని వివరిస్తుంది, సగం ఎరుపు (పార్వతి), సగం శ్యామలం (శివుడు). ఇది సృష్టిలో పురుష, ప్రకృతి తత్త్వాల ఏకత్వాన్ని సూచిస్తుంది. ఆయన గుణాలతో కూడి ఉన్నా, మన్మథాపదలను తొలగించి మోక్ష సంపదను ప్రసాదించేవాడు అని తెలియజేస్తుంది.

---

6. స్వసేవాసమాయాతదేవాసురేన్ద్రా –

శ్లోకపాఠం:

స్వసేవాసమాయాతదేవాసురేన్ద్రా –

నమన్మౌలిమన్దారమాలాభిషక్తమ్ ;

నమస్యామి శంభో పదాంభోరుహం తే

భవాంభోధిపోతం భవానీవిభావ్యమ్ .

పదవిభాగము:

స్వ + సేవా + సమాయాత + దేవ + అసుర + ఇంద్ర + నమత్ + మౌలి + మందార + మాలా + అభిషక్తమ్, నమస్యామి, శంభో, పద + అంభోరుహం, తే, భవ + అంభోధి + పోతం, భవానీ + విభావ్యమ్.

అన్వయము:

శంభో! స్వసేవాసమాయాతదేవాసురేంద్రనమన్మౌలిమందారమాలాభిషక్తం, భవాంభోధిపోతం, భవానీవిభావ్యం తే పదాంభోరుహం నమస్యామి.

ప్రతి పదార్థము:

శంభో = ఓ శుభప్రదుడా!, స్వసేవాసమాయాతదేవాసురేన్ద్ర = తనను సేవించడానికి వచ్చిన దేవేంద్రులు, అసురేంద్రులచే, నమన్మౌలిమన్దారమాలాభిషక్తమ్ = నమస్కరించే సమయంలో వారి కిరీటాల నుండి రాలిన మందార పూల మాలలతో అభిషేకించబడిన, తే = నీ, పదామ్భోరుహం = పాదపద్మాలను, నమస్యామి = నమస్కరిస్తున్నాను, భవామ్భోధిపోతం = సంసార సముద్రాన్ని దాటించే ఓడ వంటివి, భవానీవిభావ్యమ్ = భవానిచే (పార్వతిచే) కూడా భావించబడేవి (లేదా ధ్యానించబడేవి).

తాత్పర్యము:

ఓ శంభో! తనను సేవించడానికి వచ్చిన దేవేంద్రులు, అసురేంద్రులచే నమస్కరించే సమయంలో వారి కిరీటాల నుండి రాలిన మందార పూల మాలలతో అభిషేకించబడిన, సంసార సముద్రాన్ని దాటించే ఓడ వంటివి, భవానీదేవిచే కూడా ధ్యానించబడే నీ పాదపద్మాలకు నమస్కరిస్తున్నాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం శివుని పాదపద్మాల మహిమను వివరిస్తుంది. ఆయన పాదాలు దేవతలు, అసురులచే పూజింపబడతాయని, సంసార సాగరాన్ని దాటించే సాధనమని, సాక్షాత్తు పార్వతీదేవిచే కూడా ధ్యానించబడతాయని తెలియజేస్తుంది.

---

7. జగన్నాథ మన్నాథ గౌరీసనాథ

శ్లోకపాఠం:

జగన్నాథ మన్నాథ గౌరీసనాథ

ప్రపన్నానుకమ్పిన్విపన్నార్తిహారిన్ ;

మహఃస్తోమమూర్తే సమస్తైకబంధో

నమస్తే నమస్తే పునస్తే నమో’స్తు .

పదవిభాగము:

జగన్నాథ, మత్ + నాథ, గౌరీసనాథ, ప్రపన్న + అనుకంపిన, విపన్న + ఆర్తి + హారిన్, మహః + స్తోమ + మూర్తే, సమస్త + ఏక + బంధో, నమస్తే, నమస్తే, పునః + తే, నమః + అస్తు.

అన్వయము:

జగన్నాథ, మన్నాథ, గౌరీసనాథ, ప్రపన్నానుకంపిన, విపన్నార్తిహారిన్, మహఃస్తోమమూర్తే, సమస్తైకబంధో! తే నమస్తే నమస్తే, పునః తే నమః అస్తు.

ప్రతి పదార్థము:

జగన్నాథ = ఓ జగత్తుకు నాథుడా!, మన్నాథ = నా నాథుడా!, గౌరీసనాథ = గౌరీదేవితో కూడినవాడా!, ప్రపన్నానుకమ్పిన్ = శరణు పొందినవారిపై దయ కలవాడా!, విపన్నార్తిహారిన్ = ఆపదలో ఉన్నవారి కష్టాలను తీర్చువాడా!, మహఃస్తోమమూర్తే = గొప్ప తేజస్సుల సమూహం స్వరూపంగా కలవాడా!, సమస్తైకబన్ధో = అందరికీ ఏకైక బంధువుడా!, నమస్తే = నీకు నమస్కారం, నమస్తే = నీకు నమస్కారం, పునః = మళ్ళీ, తే = నీకు, నమః + అస్తు = నమస్కారం అగుగాక.

తాత్పర్యము:

ఓ జగన్నాథా! నా నాథా! గౌరీనాథా! శరణు పొందినవారిపై దయ కలవాడా! ఆపదలో ఉన్నవారి కష్టాలను తీర్చువాడా! గొప్ప తేజస్సుల సమూహం స్వరూపంగా కలవాడా! అందరికీ ఏకైక బంధువుడా! నీకు నమస్కారం, నమస్కారం. మళ్ళీ నీకు నమస్కారం అగుగాక.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకంలో భక్తుడు శివుని వివిధ విశేషణాలతో సంబోధిస్తూ, తన శరణాగతిని, ఆయన దయను, సర్వబంధుత్వాన్ని ప్రస్తావిస్తాడు. పునరావృత్త నమస్కారాలు భక్తుని ప్రగాఢ భక్తిని తెలియజేస్తాయి.

---

8. విరూపాక్ష విశ్వేశ విశ్వాదిదేవ

శ్లోకపాఠం:

విరూపాక్ష విశ్వేశ విశ్వాదిదేవ

త్రయీమూల శంభో శివ త్ర్యంబక త్వమ్ ;

ప్రసీద స్మర త్రాహి పశ్యావముక్త్యై

క్షమాం ప్రాప్నుహి త్ర్యక్ష మాం రక్ష మోదాత్ .

పదవిభాగము:

విరూపాక్ష, విశ్వేశ, విశ్వాదిదేవ, త్రయీమూల, శంభో, శివ, త్ర్యంబక, త్వమ్, ప్రసీద, స్మర, త్రాహి, పశ్య + అవముక్త్యై, క్షమాం, ప్రాప్నుహి, త్ర్యక్ష, మాం, రక్ష, మోదాత్.

అన్వయము:

విరూపాక్ష, విశ్వేశ, విశ్వాదిదేవ, త్రయీమూల, శంభో, శివ, త్ర్యంబక త్వమ్ (అసి). ప్రసీద. స్మర. త్రాహి. అవముక్త్యై పశ్య. త్ర్యక్ష! క్షమాం ప్రాప్నుహి. మోదాత్ మాం రక్ష.

ప్రతి పదార్థము:

విరూపాక్ష = ఓ వింతైన కన్నులు కలవాడా!, విశ్వేశ = ఓ విశ్వానికి అధిపతి!, విశ్వాదిదేవ = విశ్వానికి ఆదిదేవా!, త్రయీమూల = మూడు వేదాలకు మూలమైనవాడా!, శంభో = ఓ శుభప్రదుడా!, శివ = ఓ శివా!, త్ర్యంబక = ఓ మూడు కన్నులు కలవాడా!, త్వమ్ = నీవు, ప్రసీద = దయ చూపించు, స్మర = నన్ను స్మరించు (జ్ఞాపకం చేసుకో), త్రాహి = రక్షించుము, పశ్య = చూడుము, అవముక్త్యై = మోక్షం కొరకు, క్షమాం = క్షమను, ప్రాప్నుహి = పొందుము, త్ర్యక్ష = ఓ త్రినేత్రా!, మాం = నన్ను, రక్ష = రక్షించుము, మోదాత్ = సంతోషంగా.

తాత్పర్యము:

ఓ విరూపాక్షా! విశ్వేశ్వరా! విశ్వానికి ఆదిదేవా! వేదాలకు మూలమా! శంభో! శివా! త్రయంబకా! నీవు దయ చూపించు. నన్ను స్మరించు. రక్షించుము. మోక్షం కొరకు నన్ను చూడుము. ఓ త్రినేత్రా! క్షమించుము. సంతోషంగా నన్ను రక్షించుము.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకంలో భక్తుడు శివుని ముఖ్య విశేషణాలతో సంబోధిస్తూ, తనను రక్షించమని, మోక్షం ప్రసాదించమని, క్షమించమని అభ్యర్థిస్తాడు. శివుని కటాక్షం మోక్ష ప్రదమని సూచిస్తుంది.

---

9. మహాదేవ దేవేశ దేవాదిదేవ

శ్లోకపాఠం:

మహాదేవ దేవేశ దేవాదిదేవ

స్మరారే పురారే యమారే హరేతి ;

బ్రువాణః స్మరిష్యామి భక్త్యా భవంతం

తతో మే దయాశీల దేవ ప్రసీద .

పదవిభాగము:

మహాదేవ, దేవేశ, దేవాదిదేవ, స్మరారే, పురారే, యమారే, హర + ఇతి, బ్రువాణః, స్మరిష్యామి, భక్త్యా, భవంతం, తతః, మే, దయాశీల, దేవ, ప్రసీద.

అన్వయము:

మహాదేవ, దేవేశ, దేవాదిదేవ, స్మరారే, పురారే, యమారే, హర ఇతి బ్రువాణః (అహం) భక్త్యా భవంతం స్మరిష్యామి. తతః మే దయాశీల దేవ! ప్రసీద.

ప్రతి పదార్థము:

మహాదేవ = ఓ మహాదేవా!, దేవేశ = దేవతలకు అధిపతి!, దేవాదిదేవ = దేవతలకు కూడా ఆదిదేవా!, స్మరారే = మన్మథుని శత్రువా!, పురారే = త్రిపురాసురులను సంహరించినవాడా!, యమారే = యముని శత్రువా!, హర + ఇతి = "హర" అని, బ్రువాణః = పలుకుతూ (లేదా ఉచ్ఛరిస్తూ), స్మరిష్యామి = స్మరిస్తాను, భక్త్యా = భక్తితో, భవంతం = నిన్ను, తతః = అప్పుడు, మే = నాకు, దయాశీల = దయాగుణం కలవాడా!, దేవ = ఓ దేవా!, ప్రసీద = దయ చూపించు.

తాత్పర్యము:

ఓ మహాదేవా! దేవేశ్వరా! దేవతలకు ఆదిదేవా! మన్మథారీ! త్రిపురారీ! యమారీ! "హర" అని పలుకుతూ, భక్తితో నిన్ను స్మరిస్తాను. అప్పుడు ఓ దయాశీలుడా! దేవా! నాపై దయ చూపించు.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం భక్తుని నామస్మరణ భక్తిని వివరిస్తుంది. శివుని వివిధ నామాలతో సంబోధిస్తూ, నిరంతరం స్మరిస్తానని, తద్వారా ఆయన దయను కోరుతున్నానని తెలియజేస్తుంది. యమారే అనే పదం మార్కండేయుని వలె మృత్యువు నుండి రక్షించే శక్తిని సూచిస్తుంది.

---

10. త్వదన్యః శరణ్యః ప్రపన్నస్య నేతి

శ్లోకపాఠం:

త్వదన్యః శరణ్యః ప్రపన్నస్య నేతి

ప్రసీద స్మరన్నేవ హన్యాస్తు దైన్యమ్ ;

న చేత్తే భవేద్భక్తవాత్సల్యహాని –

స్తతో మే దయాలో సదా సన్నిధేహి .

పదవిభాగము:

త్వత్ + అన్యః, శరణ్యః, ప్రపన్నస్య, న + ఇతి, ప్రసీద, స్మరన్ + ఏవ, హన్యాత్ + తు, దైన్యమ్, న + చేత్ + తే, భవేత్ + భక్తవాత్సల్య + హానిః, తతః, మే, దయాలో, సదా, సన్నిధేహి.

అన్వయము:

ప్రపన్నస్య త్వదన్యః శరణ్యః న ఇతి (మత్వా), ప్రసీద. స్మరన్ ఏవ (త్వం) దైన్యం హన్యాత్ తు. తే భక్తవాత్సల్యహానిః న చేత్ భవేత్, తతః దయాలో! మే సదా సన్నిధేహి.

ప్రతి పదార్థము:

త్వదన్యః = నీవు తప్ప మరొకరు, శరణ్యః = శరణు ఇవ్వదగినవారు, ప్రపన్నస్య = శరణు పొందినవానికి, న + ఇతి = లేరు అని, ప్రసీద = దయ చూపించు, స్మరన్ + ఏవ = స్మరిస్తూనే (నన్ను), హన్యాత్ + తు = నశింపజేయుము, దైన్యమ్ = నా దైన్యాన్ని (దీనత్వాన్ని), న చేత్ = కాకపోతే, తే = నీకు, భవేత్ = కలుగుతుంది, భక్తవాత్సల్యహానిః = భక్తుల పట్ల వాత్సల్యం తగ్గడం, తతః = కావున, మే = నాకు, దయాలో = ఓ దయామయా!, సదా = ఎల్లప్పుడూ, సన్నిధేహి = సమీపంలో ఉండుము.

తాత్పర్యము:

శరణు పొందిన నాకు నీవు తప్ప మరొక శరణు లేదని తలచి, దయ చూపించుము. నన్ను స్మరించగానే నా దైన్యాన్ని నశింపజేయుము. నీకు భక్తవాత్సల్యం తగ్గకూడదనుకుంటే, ఓ దయామయా! ఎల్లప్పుడూ నాకు సమీపంలో ఉండుము.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం భక్తుని అచంచలమైన విశ్వాసాన్ని, శరణాగతిని వ్యక్తం చేస్తుంది. శివుడే ఏకైక శరణ్యమని, ఆయన భక్తవాత్సల్యాన్ని కోల్పోకుండా ఉండాలంటే తనను అనుగ్రహించమని ప్రార్థిస్తాడు.

---

11. అయం దానకాలస్త్వహం దానపాత్రం

శ్లోకపాఠం:

అయం దానకాలస్త్వహం దానపాత్రం

భవానేవ దాతా త్వదన్యం న యాచే ;

భవద్భక్తిమేవ స్థిరాం దేహి మహ్యం

కృపాశీల శంభో కృతార్థో’స్మి తస్మాత్ .

పదవిభాగము:

అయం, దానకాలః + తు + అహం, దానపాత్రం, భవాన్ + ఏవ, దాతా, త్వత్ + అన్యం, న, యాచే, భవత్ + భక్తిం + ఏవ, స్థిరాం, దేహి, మహ్యం, కృపాశీల, శంభో, కృతార్థః + అస్మి, తస్మాత్.

అన్వయము:

అయం దానకాలః, తు అహం దానపాత్రం. భవాన్ ఏవ దాతా, త్వదన్యం న యాచే. కృపాశీల శంభో! మహ్యం స్థిరాం భవద్భక్తిం ఏవ దేహి. తస్మాత్ కృతార్థః అస్మి.

ప్రతి పదార్థము:

అయం = ఇది, దానకాలః = దానమిచ్చే సమయం, తు = మరియు, అహం = నేను, దానపాత్రం = దానం స్వీకరించడానికి పాత్రుడను, భవాన్ + ఏవ = నీవే, దాతా = దాతవు, త్వదన్యం = నీవు తప్ప మరొకరిని, న యాచే = యాచించను, భవద్భక్తిమేవ = నీ భక్తిని మాత్రమే, స్థిరాం = స్థిరమైనదిగా, దేహి = ఇవ్వుము, మహ్యం = నాకు, కృపాశీల = ఓ దయామయా!, శంభో = ఓ శుభప్రదుడా!, కృతార్థః + అస్మి = నేను కృతార్థుడను అవుతాను, తస్మాత్ = అందువల్ల.

తాత్పర్యము:

ఇది దానమిచ్చే సమయం, నేను దానం స్వీకరించడానికి పాత్రుడను. నీవే దాతవు, నీవు తప్ప మరొకరిని యాచించను. ఓ దయామయా! శంభో! నాకు స్థిరమైన నీ భక్తిని మాత్రమే ప్రసాదించుము. దానివల్ల నేను కృతార్థుడను అవుతాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం భక్తుని నిస్వార్థ భక్తిని, శివునిపై అతని సంపూర్ణ విశ్వాసాన్ని ప్రదర్శిస్తుంది. భక్తుడు కేవలం భక్తిని మాత్రమే కోరుతాడు, ఇతర భౌతిక వస్తువులను కాదు, శివుని దాతృత్వాన్ని కీర్తిస్తాడు.

---

12. పశుం వేత్సి చేన్మాం తమేవాధిరూఢః

శ్లోకపాఠం:

పశుం వేత్సి చేన్మాం తమేవాధిరూఢః

కలఙ్కీతి వా మూర్ధ్ని ధత్సే తమేవ ;

ద్విజిహ్వః పునః సో’పి తే కణ్ఠభూషా

త్వదఙ్గీకృతాః శర్వ సర్వే’పి ధన్యాః .

పదవిభాగము:

పశుం, వేత్సి, చేత్ + మాం, తం + ఏవ + అధిరూఢః, కలంకీ + ఇతి, వా, మూర్ధ్ని, ధత్సే, తం + ఏవ, ద్విజిహ్వః, పునః, సః + అపి, తే, కంఠ + భూషా, త్వత్ + అంగీకృతాః, శర్వ, సర్వే + అపి, ధన్యాః.

అన్వయము:

శర్వ! మాం పశుం చేత్ వేత్సి, తం ఏవ అధిరూఢః. కలంకీతి వా (చేత్), తం ఏవ మూర్ధ్ని ధత్సే. పునః ద్విజిహ్వః సః అపి తే కంఠభూషా. త్వదంగీకృతాః సర్వే అపి ధన్యాః (భవంతే).

ప్రతి పదార్థము:

శర్వ = ఓ సర్వనాశకుడా (లేదా శివా)!, పశుం = పశువుగా, వేత్సి = తెలుసుకుంటావు, చేత్ = అయితే, మాం = నన్ను, తం + ఏవ = ఆ పశువునే, అధిరూఢః = అధిరోహించినవాడివి (వృషభం రూపంలో), కలంకీ + ఇతి = కలంకి (కళంకం కలవాడు), వా = లేదా, మూర్ధ్ని = శిరస్సుపై, ధత్సే = ధరిస్తావు, తం + ఏవ = ఆ కలంకిని (చంద్రుడిని), ద్విజిహ్వః = రెండు నాలుకలు కలది (పాము), పునః = మళ్ళీ, సః + అపి = అది కూడా, తే = నీ, కణ్ఠభూషా = కంఠాభరణం, త్వదఙ్గీకృతాః = నీచే అంగీకరించబడినవారు, సర్వే + అపి = అందరూ కూడా, ధన్యాః = ధన్యులే.

తాత్పర్యము:

ఓ శర్వా! నన్ను పశువుగా (అజ్ఞానిగా) తెలిసినా, ఆ పశువు (వృషభం)నే వాహనంగా అధిరోహిస్తావు. నన్ను కలంకిగా (పాపిగా) తెలిసినా, ఆ కలంకిని (చంద్రుడిని) శిరస్సున ధరిస్తావు. రెండు నాలుకలు కల పాము కూడా నీ కంఠాభరణమే. నీచే అంగీకరించబడినవారందరూ ధన్యులే.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం శివుని మహా కారుణ్యాన్ని, ఆయన భక్తులను ఏ విధంగా ఆదరిస్తాడో వివరిస్తుంది. భక్తుడు తనను తాను పశువుగా (అజ్ఞానిగా, పాపిగా) భావించుకున్నా, శివుడు అలాంటివారిని కూడా రక్షిస్తాడని, తనతో సమానం చేస్తాడని (పశుపతి, కలంకి చంద్రుడు, ద్విజిహ్వ పాములను ఉదాహరణలుగా చూపుతూ) తెలియజేస్తుంది.

---

13. న శక్నోమి కర్తుం పరద్రోహలేశం

శ్లోకపాఠం:

న శక్నోమి కర్తుం పరద్రోహలేశం

కథం ప్రీయసే త్వం న జానే గిరీశ ;

తథా హి ప్రసన్నో’సి కస్యాపి కాన్తా –

సుతద్రోహిణో వా పితృద్రోహిణో వా .

పదవిభాగము:

న, శక్నోమి, కర్తుం, పరద్రోహలేశం, కథం, ప్రీయసే, త్వం, న, జానే, గిరీశ, తథా, హి, ప్రసన్నః + అసి, కస్య + అపి, కాంతా + సుత + ద్రోహిణః, వా, పితృ + ద్రోహిణః, వా.

అన్వయము:

గిరీశ! అహం పరద్రోహలేశం కర్తుం న శక్నోమి. త్వం కథం ప్రీయసే (ఇతి) న జానే. తథా హి (త్వం) కస్య అపి కాంతాసుతద్రోహిణః వా పితృద్రోహిణః వా ప్రసన్నః అసి.

ప్రతి పదార్థము:

న శక్నోమి = నేను చేయలేను, కర్తుం = చేయడానికి, పరద్రోహలేశం = కొంచెం కూడా ఇతరులకు ద్రోహం, కథం = ఎలా, ప్రీయసే = ప్రీతి చెందుతావు, త్వం = నీవు, న జానే = నాకు తెలియదు, గిరీశ = ఓ పర్వతాలకు అధిపతి (శివా)!, తథా హి = అలాగే, ప్రసన్నః + అసి = ప్రసన్నుడవు అవుతావు, కస్య + అపి = ఎవనికొకనికి, కాంతా – సుతద్రోహిణః = భార్య, కుమారులకు ద్రోహం చేసినవానికి, వా = లేదా, పితృద్రోహిణః = తండ్రికి ద్రోహం చేసినవానికి, వా = లేదా.

తాత్పర్యము:

ఓ గిరీశా! నేను కొంచెం కూడా ఇతరులకు ద్రోహం చేయలేను. మరి నీవు ఎలా ప్రీతి చెందుతావో నాకు తెలియదు. ఎందుకంటే, నీవు భార్యాబిడ్డలకు ద్రోహం చేసినవానిపై, లేదా తండ్రికి ద్రోహం చేసినవానిపై కూడా ప్రసన్నుడవు అవుతావు కదా!

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం భక్తుని అమాయకత్వాన్ని, శివుని లీలావిశేషాలను తెలుపుతుంది. శివుని దయ అందరిపై ఉంటుందని, ఆయన భక్తులను వారి పాపాలతో సంబంధం లేకుండా అనుగ్రహిస్తాడని ఇక్కడ అద్భుతంగా వివరించబడింది. శివుని దయకు ఎలాంటి పరిమితులు లేవని ఇది సూచిస్తుంది.

---

14. స్తుతిం ధ్యానమర్చాం యథావద్విధాతుం

శ్లోకపాఠం:

స్తుతిం ధ్యానమర్చాం యథావద్విధాతుం

భజన్నప్యజానన్మహేశావలంబే ;

త్రసన్తం సుతం త్రాతుమగ్రే మృకణ్డో-

ర్యమప్రాణనిర్వాపణం త్వత్పదాబ్జమ్ .

పదవిభాగము:

స్తుతిం, ధ్యానం + అర్చాం, యథావత్ + విధాతుం, భజన్ + అపి + అజానన్, మహేశా + అవలంబే, త్రసన్తం, సుతం, త్రాతుమ్ + అగ్రే, మృకండోః, యమప్రాణనిర్వాపణం (యమ + ప్రాణ + నిర్వపణం), త్వత్ + పద + అబ్జమ్.

అన్వయము:

అహం స్తుతిం, ధ్యానం, అర్చాం యథావత్ విధాతుం అజానన్ అపి భజన్ మహేశావలంబే. మృకండోః అగ్రే త్రసంతం సుతం త్రాతుం యమప్రాణనిర్వాపణం త్వత్పదాబ్జం (అవలంబే).

ప్రతి పదార్థము:

అహం = నేను, స్తుతిం = స్తుతిని, ధ్యానం = ధ్యానాన్ని, అర్చాం = పూజను, యథావత్ = యథావిధిగా, విధాతుం = చేయడానికి, భజన్ + అపి = భజిస్తున్నప్పటికీ, అజానన్ = తెలియక, మహేశావలంబే = మహేశ్వరుని ఆశ్రయిస్తున్నాను, త్రసన్తం = భయపడుతున్న, సుతం = కుమారుడిని, త్రాతుమ్ = రక్షించడానికి, అగ్రే = ఎదురుగా, మృకణ్డోః = మృకండు మహర్షికి, యమప్రాణనిర్వాపణం = యముని ప్రాణాలను తీసివేసిన (లేదా యముని దర్పం అణచివేసిన), త్వత్పదాబ్జమ్ = నీ పాదపద్మాలను.

తాత్పర్యము:

స్తుతి, ధ్యానం, పూజలను యథావిధిగా ఎలా చేయాలో తెలియకపోయినప్పటికీ, భజిస్తూ మహేశ్వరుని ఆశ్రయిస్తున్నాను. మృకండు మహర్షి ఎదుట భయపడుతున్న కుమారుడైన మార్కండేయుడిని రక్షించడానికి యముని ప్రాణాలను హరించిన (లేదా యముని దర్పం అణచివేసిన) నీ పాదపద్మాలను ఆశ్రయిస్తున్నాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం భక్తుని అజ్ఞానాన్ని అంగీకరిస్తూనే, శివుని రక్షణ శక్తిని నొక్కి చెబుతుంది. మార్కండేయుని వృత్తాంతాన్ని ఉదహరిస్తూ, మృత్యువు నుండి కూడా రక్షించే శివుని దయను గుర్తు చేస్తుంది. భక్తికి ఎలాంటి కర్మకాండల నియమాలు అవసరం లేదని, కేవలం శరణాగతి చాలని సూచిస్తుంది.

---

15. శిరో దృష్టిహృద్రోగశూలప్రమేహ –

శ్లోకపాఠం:

శిరో దృష్టిహృద్రోగశూలప్రమేహ –

జ్వరార్శోజరాయక్ష్మహిక్కావిషార్తాన్ ;

త్వమాద్యో భిషగ్భేషజం భస్మ శంభో

త్వముల్లాఘయాస్మాన్వపుర్లాఘవాయ .

పదవిభాగము:

శిరస్ + దృష్టి + హృత్ + రోగ + శూల + ప్రమేహ + జ్వర + అర్శస్ + జరా + యక్ష్మ + హిక్కా + విష + ఆర్తాన్, త్వమ్ + ఆద్యః, భిషక్ + భేషజం, భస్మ, శంభో, త్వమ్ + ఉల్లాఘయ + అస్మాన్ + వపుర్లాఘవాయ (వపుస్ + లాఘవాయ).

అన్వయము:

శంభో! త్వమ్ ఆద్యో భిషక్, భస్మ భేషజం. శిరోదృష్టిహృద్రోగశూలప్రమేహజ్వరార్శోజరాయక్ష్మహిక్కావిషార్తాన్ అస్మాన్ వపుర్లాఘవాయ త్వమ్ ఉల్లాఘయ.

ప్రతి పదార్థము:

శిరస్ = తల (నొప్పి), దృష్టి = కన్నుల (రోగం), హృత్ = గుండె (రోగం), రోగ = వ్యాధులు, శూల = కడుపు నొప్పి, ప్రమేహ = మధుమేహం, జ్వర = జ్వరం, అర్శస్ = మొలలు, జరా = వృద్ధాప్యం, యక్ష్మ = క్షయ, హిక్కా = ఎక్కిళ్ళు, విష = విషం (లేదా విషాదం), ఆర్తాన్ = బాధపడుతున్నవారిని, త్వమ్ + ఆద్యః = నీవు ఆదిమ వైద్యుడివి, భిషక్ = వైద్యుడు, భేషజం = ఔషధం, భస్మ = భస్మం, శంభో = ఓ శుభప్రదుడా!, త్వమ్ = నీవు, ఉల్లాఘయ = స్వస్థపరచుము, అస్మాన్ = మమ్మల్ని, వపుర్లాఘవాయ = శరీరం తేలిక పడటానికి (ఆరోగ్యం కొరకు).

తాత్పర్యము:

ఓ శంభో! తల, కన్నులు, గుండె రోగాలు, శూల, ప్రమేహం, జ్వరం, మొలలు, వృద్ధాప్యం, క్షయ, ఎక్కిళ్ళు, విషం (లేదా విషాదం) వంటి వాటితో బాధపడుతున్న మమ్మల్ని, నీవు ఆదిమ వైద్యుడివి, భస్మమే ఔషధం కాబట్టి, మా శరీరం తేలిక పడటానికి (ఆరోగ్యం కొరకు) స్వస్థపరచుము.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం శివుని వైద్యునిగా, భస్మాన్ని ఔషధంగా కీర్తిస్తుంది. అనేక రోగాల నుండి విముక్తిని, శారీరక ఆరోగ్యాన్ని ప్రసాదించమని భక్తుడు ప్రార్థిస్తాడు. శివుని వైద్యేశ్వర రూపం ఇక్కడ ప్రస్తావించబడింది.

---

16. దరిద్రో’స్మ్యభద్రో’స్మి భగ్నో’స్మి దూయే

శ్లోకపాఠం:

దరిద్రో’స్మ్యభద్రో’స్మి భగ్నో’స్మి దూయే

విషణ్ణో’స్మి సన్నో’స్మి ఖిన్నో’స్మి చాహమ్ ;

భవాన్ప్రాణినామన్తరాత్మాసి శంభో

మమాధిం న వేత్సి ప్రభో రక్ష మాం త్వమ్ .

పదవిభాగము:

దరిద్రః + అస్మి + అభద్రః + అస్మి, భగ్నః + అస్మి, దూయే, విషణ్ణః + అస్మి, సన్నః + అస్మి, ఖిన్నః + అస్మి, చ + అహం, భవాన్, ప్రాణినామ్ + అంతరాత్మా + అసి, శంభో, మమ + అధిం, న, వేత్సి, ప్రభో, రక్ష, మాం, త్వమ్.

అన్వయము:

అహం దరిద్రో’స్మి, అభద్రో’స్మి, భగ్నో’స్మి, దూయే, విషణ్ణో’స్మి, సన్నో’స్మి, ఖిన్నో’స్మి చ. శంభో! భవాన్ ప్రాణినాం అంతరాత్మాసి. ప్రభో! త్వమ్ మాం రక్ష. మమ అధిం న వేత్సి (కిమ్)?

ప్రతి పదార్థము:

దరిద్రః + అస్మి = నేను దరిద్రుడను, అభద్రః + అస్మి = అశుభవంతుడను, భగ్నః + అస్మి = భగ్నమైనవాడను (నిరాశ చెందినవాడను), దూయే = దుఃఖిస్తున్నాను, విషణ్ణః + అస్మి = విచారంగా ఉన్నాను, సన్నః + అస్మి = అలసిపోయాను, ఖిన్నః + అస్మి = బాధపడుతున్నాను, చ = మరియు, అహం = నేను, భవాన్ = నీవు, ప్రాణినామ్ = ప్రాణులందరికీ, అంతరాత్మా + అసి = అంతరాత్మవు, శంభో = ఓ శుభప్రదుడా!, మమ = నా, అధిం = బాధను, న వేత్సి = తెలియదా?, ప్రభో = ఓ ప్రభూ!, రక్ష = రక్షించుము, మాం = నన్ను, త్వమ్ = నీవు.

తాత్పర్యము:

నేను దరిద్రుడను, అశుభవంతుడను, నిరాశ చెందినవాడను, దుఃఖిస్తున్నాను, విచారంగా ఉన్నాను, అలసిపోయాను, బాధపడుతున్నాను. ఓ శంభో! నీవు ప్రాణులందరికీ అంతరాత్మవు. ఓ ప్రభూ! నా బాధ నీకు తెలియదా? నన్ను రక్షించుము.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం భక్తుని అలమట, దైన్యం వెల్లడి చేస్తుంది. తనలోని దుఃఖాలను, బాధలను శివునికి వివరిస్తూ, అంతరాత్మగా అన్ని తెలిసిన ఆయన తనను రక్షించాలని వేడుకుంటాడు.

---

17. త్వదక్ష్ణోః కటాక్షః పతేత్త్ర్యక్ష యత్ర

శ్లోకపాఠం:

త్వదక్ష్ణోః కటాక్షః పతేత్త్ర్యక్ష యత్ర

క్షణం క్షమా చ లక్ష్మీః స్వయం తం వృణాతే ;

కిరీటస్ఫురచ్చామరచ్ఛత్రమాలా –

కలాచీగజక్షౌమభూషావిశేషైః .

పదవిభాగము:

త్వత్ + అక్ష్ణోః, కటాక్షః, పతేత్ + త్ర్యక్ష, యత్ర, క్షణం, క్ష్మా, చ, లక్ష్మీః, స్వయం, తం, వృణాతే, కిరీట + స్ఫురత్ + చామర + ఛత్ర + మాలా + కలాచీ + గజ + క్షౌమ + భూషా + విశేషైః.

అన్వయము:

త్ర్యక్ష! యత్ర త్వదక్ష్ణోః కటాక్షః పతేత్, తం క్షణం క్ష్మా చ లక్ష్మీః కిరీటస్ఫురచ్చామరచ్ఛత్రమాలాకలాచీగజక్షౌమభూషావిశేషైః స్వయం వృణాతే.

ప్రతి పదార్థము:

త్ర్యక్ష = ఓ మూడు కన్నులు కలవాడా!, యత్ర = ఎక్కడైతే, త్వదక్ష్ణోః = నీ కన్నుల నుండి, కటాక్షః = కటాక్షం, పతేత్ = పడుతుందో, తం = ఆ వ్యక్తిని, క్షణం = తక్షణమే, క్ష్మా = భూమి (రాజ్యం), చ = మరియు, లక్ష్మీః = సంపద, స్వయం = స్వయంగా, వృణాతే = వరిస్తాయి, కిరీట = కిరీటం, స్ఫురచ్చామర = ప్రకాశించే చామరాలు, ఛత్ర = ఛత్రం, మాలా = దండలు, కలాచీ = నడుముపట్టీలు, గజ = ఏనుగులు, క్షౌమ = పట్టు వస్త్రాలు, భూషావిశేషైః = ప్రత్యేక ఆభరణాలతో (ఆ వ్యక్తిని అలంకరించి వరిస్తాయి).

తాత్పర్యము:

ఓ త్రినేత్రా! ఎక్కడైతే నీ కన్నుల కటాక్షం పడుతుందో, తక్షణమే ఆ వ్యక్తిని భూమి (రాజ్యం) మరియు లక్ష్మీదేవి కిరీటం, ప్రకాశించే చామరాలు, ఛత్రం, దండలు, నడుముపట్టీలు, ఏనుగులు, పట్టు వస్త్రాలు, ప్రత్యేక ఆభరణాలతో స్వయంగా వరిస్తాయి.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం శివుని కటాక్ష మహిమను, ఆయన అనుగ్రహం వల్ల లభించే సంపదలను, ఐశ్వర్యాన్ని వివరిస్తుంది. శివుని చూపుతోనే ఒక వ్యక్తి చక్రవర్తి కాగలడని తెలియజేస్తుంది.

---

18. భవాన్యై భవాయాపి మాత్రే చ పిత్రే

శ్లోకపాఠం:

భవాన్యై భవాయాపి మాత్రే చ పిత్రే

మృడాన్యై మృడాయాప్యఘఘ్న్యై మఖఘ్నే ;

శివాంగ్యై శివాంగాయ కుర్మః శివాయై

శివాయాంబికాయై నమస్త్రంంబకాయ .

పదవిభాగము:

భవాని + ఐ, భవాయ + అపి, మాత్రే, చ, పిత్రే, మృడాని + ఐ, మృడాయ + అపి + అఘఘ్న్యై, మఖఘ్నే, శివ + అంగ్యై, శివ + అంగాయ, కుర్మః, శివాయై, శివాయ + అంబికాయై, నమః + త్రయంబకాయ.

అన్వయము:

భవాన్యై అపి, భవాయ చ మాత్రే, పిత్రే, మృడాన్యై అపి, మృడాయ, అఘఘ్న్యై, మఖఘ్నే, శివాంగ్యై, శివాంగాయ శివాయై, శివాయ, అంబికాయై, త్రయంబకాయ నమః కుర్మః.

ప్రతి పదార్థము:

భవాన్యై = భవానిదేవికి, భవాయ + అపి = భవునికి (శివునికి) కూడా, మాత్రే = తల్లికి, చ = మరియు, పిత్రే = తండ్రికి, మృడాన్యై = మృడాణిదేవికి (పార్వతికి), మృడాయ + అపి = మృడునికి (శివునికి) కూడా, అఘఘ్న్యై = పాపాలను నశింపజేయునది, మఖఘ్నే = యజ్ఞాలను నశింపజేయువానికి (దక్షయజ్ఞ నాశకుడికి), శివాంగ్యై = శివుని అర్థభాగంగా ఉన్నామెకు (పార్వతికి), శివాంగాయ = శివుని శరీరానికి, కుర్మః = మేము నమస్కరిస్తున్నాము, శివాయై = శివునికి, శివాయ = శివునికి, అంబికాయై = అంబికకు, నమః + త్రయంబకాయ = త్రయంబకునికి నమస్కారం.

తాత్పర్యము:

భవాని, భవులకు (తల్లిదండ్రులకు), మృడాణి, మృడులకు, పాపాలను నశింపజేయునది, యజ్ఞాలను నశింపజేయువానికి, శివుని అర్థాంగికి, శివుని శరీరానికి, శివ, శివ, అంబిక, త్రయంబకులకు మేము నమస్కరిస్తున్నాము.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం శివ-పార్వతుల అభేదత్వాన్ని, వారిని జగన్మాతృ-పితృ స్వరూపాలుగా కీర్తిస్తుంది. వారిద్దరికీ ఏకకాలంలో నమస్కరిస్తూ, వారి పాపనాశక శక్తిని ప్రస్తావిస్తుంది. "కుర్మః" అనే పదం బహువచనం భక్తుల సమూహం తరపున నమస్కారాలను సూచిస్తుంది.

---

19. భవద్గౌరవం మల్లఘుత్వం విదిత్వా

శ్లోకపాఠం:

భవద్గౌరవం మల్లఘుత్వం విదిత్వా

ప్రభో రక్ష కారుణ్యదృష్ట్యానుగం మామ్ ;

శివాత్మానుభావస్తుతావక్షమో’హం

స్వశక్త్యా కృతం మే’పరాధం క్షమస్వ .

పదవిభాగము:

భవత్ + గౌరవం, మత్ + లఘుత్వం, విదిత్వా, ప్రభో, రక్ష, కారుణ్య + దృష్ట్యా + అనుగం, మామ్, శివ + ఆత్మ + అనుభావ + స్తుతౌ + అక్షమః + అహం, స్వ + శక్త్యా, కృతం, మే + అపరాధం, క్షమస్వ.

అన్వయము:

ప్రభో! భవద్గౌరవం, మల్లఘుత్వం విదిత్వా, కారుణ్యదృష్ట్యా అనుగం మాం రక్ష. అహం శివాత్మానుభావస్తుతౌ అక్షమః. స్వశక్త్యా కృతం మే అపరాధం క్షమస్వ.

ప్రతి పదార్థము:

భవద్గౌరవం = నీ గొప్పదనాన్ని, మల్లఘుత్వం = నా అల్పత్వాన్ని, విదిత్వా = తెలుసుకొని, ప్రభో = ఓ ప్రభూ!, రక్ష = రక్షించుము, కారుణ్యదృష్ట్యా = దయతో కూడిన చూపుతో, అనుగం = అనుసరించేవానిని (భక్తుని), మామ్ = నన్ను, శివాత్మానుభావస్తుతౌ = శివుని ఆత్మను, ఆయన అనుభవాన్ని స్తుతించడంలో, అక్షమః = అసమర్థుడను, అహం = నేను, స్వశక్త్యా = నా శక్తి మేరకు, కృతం = చేసిన, మే = నా, అపరాధం = అపరాధాన్ని, క్షమస్వ = క్షమించుము.

తాత్పర్యము:

ఓ ప్రభూ! నీ గొప్పదనాన్ని, నా అల్పత్వాన్ని తెలుసుకొని, దయతో కూడిన చూపుతో నన్ను రక్షించుము. శివుని ఆత్మను, ఆయన అనుభవాన్ని స్తుతించడంలో నేను అసమర్థుడను. నా శక్తి మేరకు చేసిన నా అపరాధాన్ని క్షమించుము.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం భక్తుని దీనత్వాన్ని, తన అజ్ఞానాన్ని అంగీకరిస్తూ, శివుని గొప్పదనాన్ని, దయను ప్రార్థిస్తుంది. తాను శివుని మహిమను పూర్తిగా స్తుతించలేనని వినయంగా తెలియజేసి, చేసిన అపరాధాలను క్షమించమని వేడుకుంటాడు.

---

20. యదా కర్ణరన్ధ్రం వ్రజేత్కాలవాహ-

శ్లోకపాఠం:

యదా కర్ణరన్ధ్రం వ్రజేత్కాలవాహ-

ద్విషత్కణ్ఠఘణ్టాఘణాత్కారనాదః ;

వృషాధీశమారుహ్య దేవౌపవాహ్యం

తదా వత్స మా భీరితి ప్రీణయ త్వమ్ .

పదవిభాగము:

యదా, కర్ణరన్ధ్రం, వ్రజేత్, కాలవాహ + ద్విషత్ + కంఠ + ఘంటా + ఘణాత్కార + నాదః, వృషాధీశమ్ + ఆరుహ్య, దేవ + ఔపవాహ్యం, తదా, వత్స, మా, భీః + ఇతి, ప్రీణయ, త్వమ్.

అన్వయము:

యదా కర్ణరన్ధ్రం కాలవాహద్విషత్కంఠఘంటాఘణాత్కారనాదః వ్రజేత్, తదా త్వం దేవౌపవాహ్యం వృషాధీశమారుహ్య (మాం ఉద్దేశ్య) వత్స, మా భీః ఇతి ప్రీణయ.

ప్రతి పదార్థము:

యదా = ఎప్పుడైతే, కర్ణరన్ధ్రం = చెవి రంధ్రంలో, వ్రజేత్ = ప్రవేశిస్తుందో, కాలవాహద్విషత్ = యముని వాహనం (దున్నపోతు) యొక్క శత్రువు (శివుని వృషభం) యొక్క, కంఠఘంటాఘణాత్కారనాదః = కంఠంలోని గంటల ఘణాత్కార శబ్దం, వృషాధీశమారుహ్య = వృషభ రాజును అధిరోహించి, దేవౌపవాహ్యం = దేవతలకు వాహనం, తదా = అప్పుడు, వత్స = ఓ నాయనా (బిడ్డా)!, మా భీః = భయపడకుము, ఇతి = అని, ప్రీణయ = సంతోషపరచుము, త్వమ్ = నీవు.

తాత్పర్యము:

ఎప్పుడైతే (మరణ సమయంలో) యముని వాహన శత్రువు (శివుని వృషభం) కంఠంలోని గంటల ఘణాత్కార శబ్దం నా చెవులలోకి ప్రవేశిస్తుందో, అప్పుడు నీవు దేవతలకు వాహనమైన వృషభరాజును అధిరోహించి వచ్చి, "ఓ నాయనా (బిడ్డా), భయపడకుము" అని నన్ను సంతోషపరచుము.

విశేషములు:

ఈ చివరి శ్లోకం మోక్ష ప్రాప్తికి, మరణ సమయంలో శివుని అనుగ్రహానికి ప్రార్థన. యమభయం నుండి విముక్తి ప్రసాదించి, స్వయంగా దర్శనమిచ్చి, అభయం ప్రసాదించమని భక్తుడు శివుని వేడుకుంటాడు. ఇది శివ భక్తి యొక్క అంతిమ లక్ష్యాన్ని సూచిస్తుంది.

---

మీరు అందించిన శివభుజఙ్గమ్ లోని తదుపరి శ్లోకాలకు శ్లోకపాఠం, పదవిభాగం, అన్వయం, ప్రతి పదార్థం, తాత్పర్యం మరియు విశేషాలను అందిస్తున్నాను.

---

21. యదా దారుణాభాషణా భీషణా మే

శ్లోకపాఠం:

యదా దారుణాభాషణా భీషణా మే

భవిష్యన్త్యుపాన్తే కృతాన్తస్య దూతాః ;

తదా మన్మనస్త్వత్పదామ్భోరుహస్థం

కథం నిశ్చలం స్యాన్నమస్తే’స్తు శంభో .

పదవిభాగము:

యదా, దారుణాభాషణాః, భీషణాః, మే, భవిష్యంతి, ఉపాంతే, కృతాంతస్య, దూతాః, తదా, మత్ + మనః + త్వత్ + పద + అంభోరుహ + స్థం, కథం, నిశ్చలం, స్యాత్, నమః + తే + అస్తు, శంభో.

అన్వయము:

శంభో! యదా దారుణాభాషణాః, భీషణాః కృతాంతస్య దూతాః మే ఉపాంతే భవిష్యంతి, తదా మన్మనః త్వత్పదాంభోరుహస్థం కథం నిశ్చలం స్యాత్? తే నమః అస్తు.

ప్రతి పదార్థము:

యదా = ఎప్పుడు, దారుణాభాషణాః = కఠినంగా మాట్లాడేవారు, భీషణాః = భయంకరమైనవారు, మే = నా, భవిష్యంతి = అవుతారో (వస్తారో), ఉపాంతే = సమీపంలో, కృతాంతస్య = యముని యొక్క, దూతాః = దూతలు, తదా = అప్పుడు, మత్ + మనః = నా మనస్సు, త్వత్పదామ్భోరుహస్థం = నీ పాదపద్మాలపై నిలిచినదిగా, కథం = ఎలా, నిశ్చలం = చలించకుండా, స్యాత్ = ఉంటుందో (ఉండాలి?), నమః + తే + అస్తు = నీకు నమస్కారం అగుగాక, శంభో = ఓ శుభప్రదుడా!

తాత్పర్యము:

ఓ శంభో! ఎప్పుడు భయంకరంగా, కఠినంగా మాట్లాడే యమదూతలు నా సమీపానికి వస్తారో, అప్పుడు నా మనస్సు నీ పాదపద్మాలపై ఎలా నిశ్చలంగా నిలబడుతుంది? నీకు నమస్కారం అగుగాక!

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం మరణభీతిని, యమదూతల దర్శనంతో కలిగే భయాన్ని వివరిస్తుంది. ఆ భయంకరమైన సమయంలో కూడా తన మనస్సు శివుని పాదాలపై నిలవాలని భక్తుడు ఆకాంక్షిస్తాడు, తద్వారా భయం తొలగిపోతుందని పరోక్షంగా సూచిస్తాడు.

---

22. యదా దుర్నివారవ్యథో’హం శయానో

శ్లోకపాఠం:

యదా దుర్నివారవ్యథో’హం శయానో

లుఠన్నిఃశ్వసన్నిఃసృతావ్యక్తవాణిః ;

తదా జహ్నుకన్యాజలాలఙ్కృతం తే

జటామణ్డలం మన్మనోమన్దిరం స్యాత్ .

పదవిభాగము:

యదా, దుర్నివార + వ్యథః + అహం, శయానః, లుఠన్ + నిఃశ్వసన్ + నిఃసృతా + అవ్యక్త + వాణిః, తదా, జహ్నుకన్యా + జల + అలంకృతం, తే, జటా + మండలం, మత్ + మనః + మందిరం, స్యాత్.

అన్వయము:

యదా అహం దుర్నివారవ్యథః, శయానః, లుఠన్, నిఃశ్వసన్, నిఃసృతావ్యక్తవాణిః భవేయం, తదా తే జహ్నుకన్యాజలాలంకృతం జటామండలం మన్మనోమందిరం స్యాత్.

ప్రతి పదార్థము:

యదా = ఎప్పుడు, దుర్నివారవ్యథో’హం = నివారించలేని బాధ కలవాడనై నేను, శయానః = పడుకొని, లుఠన్ = పొర్లుతూ, నిఃశ్వసన్ = నిట్టూర్పులు విడుస్తూ, నిఃసృతావ్యక్తవాణిః = అస్పష్టమైన మాటలు బయటకు వస్తూ (మూలుగుతూ), తదా = అప్పుడు, జహ్నుకన్యాజలాలఙ్కృతం = జహ్ను మహర్షి కుమార్తెయైన గంగానది జలంతో అలంకరించబడిన, తే = నీ, జటామణ్డలం = జటాజూటం, మన్మనోమన్దిరం = నా మనస్సుకు ఆలయం, స్యాత్ = అగుగాక.

తాత్పర్యము:

ఎప్పుడు నేను నివారించలేని బాధతో పడుకొని, పొర్లుతూ, నిట్టూర్పులు విడుస్తూ, అస్పష్టమైన మాటలు మూలుగుతూ ఉంటానో, అప్పుడు గంగాజలంతో అలంకరించబడిన నీ జటాజూటమే నా మనస్సుకు ఆలయం అగుగాక.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం మరణశయ్యపై పడి ఉన్నప్పుడు కలిగే శారీరక బాధను, మానసిక వేదనను వివరిస్తుంది. ఆ సమయంలో భక్తుడు తన మనస్సును శివుని జటాజూటంపై (గంగానది ప్రవహించే చోట) కేంద్రీకరించాలని కోరుకుంటాడు, తద్వారా పవిత్రతను, శాంతిని పొందుతాడు.

---

23. యదా పుత్రమిత్రాదయో మత్సకాశే

శ్లోకపాఠం:

యదా పుత్రమిత్రాదయో మత్సకాశే

రుదన్త్యస్య హా కీదృశీయం దశేతి ;

తదా దేవదేవేశ గౌరీశ శంభో

నమస్తే శివాయేత్యజస్రం బ్రవాణి .

పదవిభాగము:

యదా, పుత్ర + మిత్ర + ఆదయః, మత్ + సకాశే, రుదంతి + అస్య, హా, కీదృశీ + ఇయం, దశ + ఇతి, తదా, దేవదేవేశ, గౌరీశ, శంభో, నమస్తే, శివాయ + ఇతి + అజస్రం, బ్రవాణి.

అన్వయము:

యదా పుత్రమిత్రాదయః అస్య (మమ) సకాశే "హా ఇయం కీదృశీ దశ" ఇతి రుదంతి, తదా దేవదేవేశ, గౌరీశ, శంభో! అజస్రం "నమస్తే శివాయ" ఇతి బ్రవాణి.

ప్రతి పదార్థము:

యదా = ఎప్పుడు, పుత్రమిత్రాదయః = కొడుకులు, స్నేహితులు మొదలైనవారు, మత్సకాశే = నా సమీపంలో, రుదంతి = ఏడుస్తారో, అస్య = వీని (నా) యొక్క, హా = అయ్యో!, కీదృశీ = ఎలాంటిది, ఇయం = ఈ, దశ + ఇతి = పరిస్థితి అని, తదా = అప్పుడు, దేవదేవేశ = ఓ దేవతలకు దేవుడా!, గౌరీశ = ఓ గౌరీదేవికి అధిపతి!, శంభో = ఓ శుభప్రదుడా!, నమస్తే = నీకు నమస్కారం, శివాయ + ఇతి = "శివాయ" అని, అజస్రం = నిరంతరం, బ్రవాణి = నేను పలకగలను.

తాత్పర్యము:

ఎప్పుడు కొడుకులు, స్నేహితులు మొదలైనవారు నా సమీపంలో "అయ్యో! ఇతని పరిస్థితి ఎలాంటిది" అని ఏడుస్తారో, అప్పుడు ఓ దేవదేవేశా! గౌరీశా! శంభో! నేను నిరంతరం "నమస్తే శివాయ" అని పలకగలను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం మరణించిన వ్యక్తి చుట్టూ బంధువులు దుఃఖించే దృశ్యాన్ని వర్ణిస్తుంది. ఆ సమయంలో కూడా భక్తుడు తన పూర్తి స్పృహలో "నమస్తే శివాయ" అనే మంత్రాన్ని నిరంతరం జపించాలని కోరుకుంటాడు. ఇది లౌకిక బంధాల నుండి విముక్తిని, ఆధ్యాత్మిక ఏకాగ్రతను సూచిస్తుంది.

---

24. యదా పశ్యతాం మామసౌ వేత్తి నాస్మా-

శ్లోకపాఠం:

యదా పశ్యతాం మామసౌ వేత్తి నాస్మా-

నయం శ్వాస ఏవేతి వాచో భవేయుః ;

తదా భూతిభూషం భుజఙ్గావనద్ధం

పురారే భవన్తం స్ఫుటం భావయేయమ్ .

పదవిభాగము:

యదా, పశ్యతాం, మాం + అసౌ, వేత్తి, న + అస్మాన్, అయం, శ్వాసః + ఏవ + ఇతి, వాచః, భవేయుః, తదా, భూతిభూషం, భుజంగావనద్ధం, పురారే, భవంతం, స్ఫుటం, భావయేయమ్.

అన్వయము:

యదా పశ్యతాం మాం (జనానాం) "అసౌ అస్మాన్ న వేత్తి, అయం శ్వాసః ఏవ" ఇతి వాచః భవేయుః, తదా పురారే! భూతిభూషం, భుజంగావనద్ధం భవంతం స్ఫుటం భావయేయమ్.

ప్రతి పదార్థము:

యదా = ఎప్పుడు, పశ్యతాం = చూస్తున్నవారికి, మామ్ = నన్ను, అసౌ = ఇతను, వేత్తి = తెలుసుకోలేడు, న + అస్మాన్ = మనలను, అయం = ఇది, శ్వాసః + ఏవ + ఇతి = కేవలం శ్వాసే అని, వాచః = మాటలు, భవేయుః = అవుతాయో (అంటారు), తదా = అప్పుడు, భూతిభూషం = భస్మమే అలంకారంగా కలవానిని, భుజఙ్గావనద్ధం = పాములతో చుట్టబడినవానిని, పురారే = ఓ త్రిపురాసుర సంహారకా!, భవన్తం = నిన్ను, స్ఫుటం = స్పష్టంగా, భావయేయమ్ = ధ్యానించగలను.

తాత్పర్యము:

ఎప్పుడు చూస్తున్నవారు "ఇతను మనల్ని తెలుసుకోలేడు, ఇది కేవలం శ్వాస మాత్రమే" అని అంటారో (అంటే నేను స్పృహ కోల్పోయినప్పుడు), అప్పుడు ఓ పురారీ! భస్మమే అలంకారంగా కల, పాములతో చుట్టబడిన నిన్ను నేను స్పష్టంగా ధ్యానించగలను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం మరణానికి దగ్గరైనప్పుడు స్పృహ కోల్పోయిన స్థితిని వర్ణిస్తుంది. శరీరం అచేతనంగా మారినప్పుడు కూడా తన మనస్సు శివుని రూపంపై కేంద్రీకరించాలని భక్తుడు ప్రార్థిస్తాడు. శివుని దివ్య రూపాన్ని (భస్మలేపనం, సర్పభూషణాలు) ధ్యానించడం ద్వారా భయం తొలగిపోయి మోక్షం లభిస్తుందని నమ్మకం.

---

25. యదా యాతనాదేహసన్దేహవాహీ

శ్లోకపాఠం:

యదా యాతనాదేహసందేహవాహీ

భవేదాత్మదేహే న మోహో మహాన్మే ;

తదా కాశశీతాంశుసంగాశమీశ

స్మరారే వపుస్తే నమస్తే స్మరాణి .

పదవిభాగము:

యదా, యాతనా + దేహ + సందేహ + వాహీ, భవేత్ + ఆత్మ + దేహే, న, మోహః, మహాన్ + మే, తదా, కాశశీతాంశు + సంగకాశమ్ + ఈశ, స్మరారే, వపుః + తే, నమః + తే, స్మరాణి.

అన్వయము:

యదా మే ఆత్మదేహే యాతనాదేహసందేహవాహీ మహాన్ మోహః న భవేత్, తదా ఈశ! స్మరారే! తే కాశశీతాంశుసంగాశం వపుః నమస్తే స్మరాణి.

ప్రతి పదార్థము:

యదా = ఎప్పుడు, యాతనాదేహసన్దేహవాహీ = యాతనాదేహం (నరకంలో శిక్షల కొరకు ఏర్పడే శరీరం) గురించి సందేహం కలిగించేవాడు, భవేత్ = అవుతాడో, ఆత్మదేహే = నా దేహంలో, న మోహో = మోహం ఉండదు, మహాన్ = గొప్ప, మే = నాకు, తదా = అప్పుడు, కాశశీతాంశుసఙ్కాశమీశ = కాశీ నగరంలోని చంద్రుని వలె ప్రకాశించే ఓ ఈశా!, స్మరారే = ఓ మన్మథ సంహారకా!, వపుస్తే = నీ శరీరాన్ని, నమస్తే = నీకు నమస్కరిస్తూ, స్మరాణి = స్మరిస్తాను.

తాత్పర్యము:

ఎప్పుడు యాతనాదేహం గురించి నాకు సందేహం కలగకుండా, నా దేహంపై గొప్ప మోహం లేకుండునో, అప్పుడు ఓ ఈశా! మన్మథారీ! కాశీ నగరంలోని చంద్రుని వలె ప్రకాశించే నీ శరీరాన్ని నీకు నమస్కరిస్తూ స్మరిస్తాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం మరణానంతరం ఏర్పడే యాతనాదేహం, నరక భయం నుండి విముక్తిని కోరుతుంది. ఆ సమయంలో శరీరంపై వ్యామోహం లేకుండా, శివుని తేజోమయ రూపాన్ని (కాశీలో చంద్రుని వలె ప్రకాశించేది) స్మరించడం ద్వారా మోక్షం లభిస్తుందని భక్తుడు ఆశిస్తాడు. కాశీలో మరణించడం మోక్షానికి దారితీస్తుందనే నమ్మకాన్ని ఇది ప్రతిబింబిస్తుంది.

---

26. యదాపారమచ్ఛాయమస్థానమద్భి-

శ్లోకపాఠం:

యదాపారమచ్ఛాయమస్థానమద్భి-

ర్జనైర్వా విహీనం గమిష్యామి మార్గమ్ ;

తదా తం నిరుంధన్కృతాంతస్య మార్గం

మహాదేవ మహ్యం మనోజ్ఞం ప్రయచ్ఛ .

పదవిభాగము:

యదా, అపారం + అచ్ఛాయం + అస్థానం + అద్భిః + జనైః + వా + విహీనం, గమిష్యామి, మార్గమ్, తదా, తం, నిరుంధన్ + కృతాంతస్య, మార్గం, మహాదేవ, మహ్యం, మనోజ్ఞం, ప్రయచ్ఛ.

అన్వయము:

యదా అహం అపారం, అచ్ఛాయం, అస్థానం, అద్భిర్వా జనైర్విహీనం మార్గం గమిష్యామి, తదా మహాదేవ! తం కృతాంతస్య మార్గం నిరుంధన్ మహ్యం మనోజ్ఞం ప్రయచ్ఛ.

ప్రతి పదార్థము:

యదా = ఎప్పుడు, అపారం = అంతులేని, అచ్ఛాయం = నీడలేని, అస్థానం = స్థానం లేని, అద్భిః = నీరు లేని, జనైర్వా = లేదా ప్రజలు లేని, విహీనం = లేని, గమిష్యామి = వెళ్తానో, మార్గమ్ = మార్గంలో, తదా = అప్పుడు, తం = ఆ, నిరుంధన్ = అడ్డుకుంటూ, కృతాంతస్య = యముని యొక్క, మార్గం = మార్గాన్ని, మహాదేవ = ఓ మహాదేవా!, మహ్యం = నాకు, మనోజ్ఞం = మనోహరమైన మార్గాన్ని, ప్రయచ్ఛ = ప్రసాదించుము.

తాత్పర్యము:

ఎప్పుడు నేను అంతులేని, నీడలేని, నివాసం లేని, నీరు లేని, జనసంచారం లేని మార్గంలో (మరణానంతరం వెళ్లే చీకటి మార్గం) వెళ్తానో, అప్పుడు ఓ మహాదేవా! ఆ యముని మార్గాన్ని అడ్డుకొని నాకు మనోహరమైన మార్గాన్ని ప్రసాదించుము.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం మరణానంతరం ఆత్మ ప్రయాణించే చీకటి, భయంకరమైన మార్గాన్ని వర్ణిస్తుంది. ఆ మార్గంలో యముని అడ్డుకొని, భక్తుడికి మోక్ష మార్గాన్ని సుగమం చేయమని శివుని ప్రార్థిస్తాడు. శివుని మార్గదర్శకత్వం, రక్షణ ఈ ప్రయాణంలో అత్యవసరమని తెలియజేస్తుంది.

---

27. యదా రౌరవాది స్మరన్నేవ భీత్యా

శ్లోకపాఠం:

యదా రౌరవాది స్మరన్నేవ భీత్యా

వ్రజామ్యత్ర మోహం మహాదేవ ఘోరమ్ ;

తదా మామహో నాథ కస్తారయిష్య-

త్యనాథం పరాధీనమర్ధేన్దుమౌలే .

పదవిభాగము:

యదా, రౌరవ + ఆది, స్మరన్ + ఏవ, భీత్యా, వ్రజామి + అత్ర, మోహం, మహాదేవ, ఘోరమ్, తదా, మాం + అహో, నాథ, కః, తారయిష్యతి, అనాథం, పరాధీనం, అర్ధేందుమౌలే.

అన్వయము:

అర్ధేందుమౌలే! యదా రౌరవాది స్మరన్ ఏవ భీత్యా అత్ర ఘోరం మోహం వ్రజామి, తదా అహో నాథ! అనాథం, పరాధీనం మాం కః తారయిష్యతి?

ప్రతి పదార్థము:

యదా = ఎప్పుడు, రౌరవ + ఆది = రౌరవం మొదలైన నరకాలను, స్మరన్ + ఏవ = స్మరిస్తూనే, భీత్యా = భయంతో, వ్రజామి = పొందుతానో, అత్ర = ఇక్కడ, మోహం = మోహాన్ని (మూర్ఛను), మహాదేవ = ఓ మహాదేవా!, ఘోరమ్ = భయంకరమైన, తదా = అప్పుడు, మామ్ + అహో = నన్ను అయ్యో!, నాథ = ఓ నాథా!, కః = ఎవరు, తారయిష్యతి = దాటిస్తారు, అనాథం = అనాథుడిని, పరాధీనం = పరాధీనుడిని, అర్ధేన్దుమౌలే = సగం చంద్రుడిని శిరస్సున ధరించినవాడా!

తాత్పర్యము:

ఓ అర్ధేందుమౌలే! ఎప్పుడు రౌరవం మొదలైన నరకాలను స్మరిస్తూనే భయంతో ఇక్కడ భయంకరమైన మూర్ఛను పొందుతానో, అప్పుడు అయ్యో! నాథా! అనాథుడిని, పరాధీనుడిని అయిన నన్ను ఎవరు దాటిస్తారు?

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం నరక లోకాల భయం, మరణానంతరం ఏర్పడే నిస్సహాయ స్థితిని వివరిస్తుంది. ఆత్మ అనాథగా, పరాధీనంగా మారినప్పుడు శివుడే ఏకైక రక్షకుడని, ఆ భయంకరమైన స్థితి నుండి తరింపజేయగలడని భక్తుడు ఆర్తిగా ప్రార్థిస్తాడు.

---

28. యదా’శ్వేతపత్రాయతాలఙ్ఘ్యశక్తేః

శ్లోకపాఠం:

యదా’శ్వేతపత్రాయతాలఙ్ఘ్యశక్తేః

కృతాన్తాద్భయం భక్తవాత్సల్యభావాత్ ;

తదా పాహి మాం పార్వతీవల్లభాన్యం

న పశ్యామి పాతారమేతాదృశం మే .

పదవిభాగము:

యదా + అశ్వేతపత్రాయత + అలఙ్ఘ్య + శక్తేః, కృతాంతాత్ + భయం, భక్తవాత్సల్య + భావాత్, తదా, పాహి, మాం, పార్వతీవల్లభ + అన్యం, న, పశ్యామి, పాతారం + ఏతాదృశం, మే.

అన్వయము:

యదా అశ్వేతపత్రాయతాలఙ్ఘ్యశక్తేః కృతాంతాత్ భయం (భవేత్), తదా భక్తవాత్సల్యభావాత్ మాం పాహి. మే ఏతాదృశం పార్వతీవల్లభాదన్యం పాతారం న పశ్యామి.

ప్రతి పదార్థము:

యదా = ఎప్పుడు, అశ్వేతపత్రాయతాలఙ్ఘ్యశక్తేః = తెల్లని జెండా (పత్రం) కలవాడు, అతిక్రమించలేని శక్తి కలవాడైన, కృతాన్తాత్ = యముని నుండి, భయం = భయం, భక్తవాత్సల్యభావాత్ = భక్తుల పట్ల వాత్సల్యం అనే భావంతో, తదా = అప్పుడు, పాహి = రక్షించుము, మాం = నన్ను, పార్వతీవల్లభాత్ + అన్యం = పార్వతీదేవి ప్రియుడివి (నీవు) తప్ప మరొకరిని, న పశ్యామి = నేను చూడలేను, పాతారమేతాదృశం = అటువంటి రక్షకుడిని, మే = నాకు.

తాత్పర్యము:

ఎప్పుడు తెల్లని జెండా కలవాడు, అతిక్రమించలేని శక్తి కలవాడైన యముని నుండి భయం కలుగుతుందో, అప్పుడు భక్తుల పట్ల వాత్సల్యం అనే భావంతో నన్ను రక్షించుము. ఓ పార్వతీవల్లభా! నాకు నీవు తప్ప ఇంతటి రక్షకుడిని మరొకరిని చూడలేను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం యముని శక్తిని, అతని నుండి కలిగే భయాన్ని వివరిస్తుంది. భక్తుడు శివుని భక్తవాత్సల్యాన్ని స్మరించి, ఆయనొక్కడే ఆపద నుండి రక్షించగలడని, అంతటి రక్షకుడు మరొకరు లేరని తన విశ్వాసాన్ని వ్యక్తం చేస్తాడు.

---

29. ఇదానీమిదానీం మృతిర్మే భవిత్రీ-

శ్లోకపాఠం:

ఇదానీమిదానీం మృతిర్మే భవిత్రీ-

త్యహో సంతతం చింతయా పీడితో’స్మి ;

కథం నామ మా భూన్మృతౌ భీతిరేషా

నమస్తే గతీనాం గతే నీలకణ్ఠ .

పదవిభాగము:

ఇదానీం + ఇదానీం, మృతిః + మే, భవిత్రీ + ఇతి + అహో, సంతతం, చింతయా, పీడితః + అస్మి, కథం, నామ, మా, భూత్ + మృతౌ, భీతిః + ఏషా, నమః + తే, గతీనాం, గతే, నీలకణ్ఠ.

అన్వయము:

అహో! "ఇదానీమిదానీం మే మృతిః భవిత్రీ" ఇతి సంతతం చింతయా పీడితః అస్మి. నామ మృతౌ ఏషా భీతిః కథం మా భూత్? గతీనాం గతే! నీలకణ్ఠ! తే నమః.

ప్రతి పదార్థము:

ఇదానీమిదానీం = ఇప్పుడే, ఇప్పుడే, మృతిః = మృత్యువు, మే = నాకు, భవిత్రీ = కలుగుతుంది, ఇతి + అహో = అని అయ్యో!, సంతతం = నిరంతరం, చింతయా = చింతతో, పీడితః + అస్మి = పీడింపబడుతున్నాను, కథం = ఎలా, నామ = నిజంగా, మా భూత్ = కలుగకుండా, మృతౌ = మరణంలో, భీతిః = భయం, ఏషా = ఈ, నమః + తే = నీకు నమస్కారం, గతీనాం = గతులలో (శరణులలో), గతే = గతి (శరణు), నీలకణ్ఠ = ఓ నీలకంఠా!

తాత్పర్యము:

అయ్యో! "ఇప్పుడే, ఇప్పుడే నాకు మృత్యువు కలుగుతుంది" అని నిరంతరం చింతతో పీడింపబడుతున్నాను. మరణ సమయంలో ఈ భయం నాకు ఎలా కలుగకుండా ఉంటుంది? ఓ గతులకు గతి (శరణులకు శరణు) అయిన నీలకంఠా! నీకు నమస్కారం.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం భక్తుని నిరంతర మరణభయాన్ని, దాని వల్ల కలిగే ఆందోళనను స్పష్టంగా వెల్లడిస్తుంది. మృత్యువుపై ఉన్న భయాన్ని తొలగించమని, శివుడే అంతిమ శరణ్యమని ప్రార్థిస్తాడు.

---

30. అమర్యాదమేవాహమాబాలవృద్ధం

శ్లోకపాఠం:

అమర్యాదమేవాహమాబాలవృద్ధం

హరన్తం కృతాన్తం సమీక్ష్యాస్మి భీతః ;

మృతౌ తావకాంఘ్ర్యబ్జదివ్యప్రసాదా-

ద్భవానీపతే నిర్భయో’హం భవాని .

పదవిభాగము:

అమర్యాదమ్ + ఏవ + అహం + ఆబాలవృద్ధం, హరంతం, కృతాంతం, సమీక్ష్య + అస్మి + భీతః, మృతౌ, తావక + అంఘ్రి + అబ్జ + దివ్య + ప్రసాదాత్, భవానీపతే, నిర్భయః + అహం, భవాని.

అన్వయము:

అహం అమర్యాదం, ఆబాలవృద్ధం హరంతం కృతాంతం సమీక్ష్య ఏవ భీతః అస్మి. భవానీపతే! మృతౌ తావకాంఘ్ర్యబ్జదివ్యప్రసాదాత్ అహం నిర్భయః భవాని.

ప్రతి పదార్థము:

అమర్యాదమ్ = మర్యాద లేనివాడు (క్రూరమైనవాడు), ఏవ = మాత్రమే, అహం = నేను, ఆబాలవృద్ధం = పిల్లల నుండి వృద్ధుల వరకు, హరన్తం = హరించే, కృతాన్తం = యముడిని, సమీక్ష్య = చూసి, అస్మి = ఉన్నాను, భీతః = భయపడినవాడను, మృతౌ = మరణంలో, తావకాఙ్ఘ్ర్యబ్జదివ్యప్రసాదాత్ = నీ పాదపద్మాల దివ్యమైన అనుగ్రహం వల్ల, భవానీపతే = ఓ భవాని ప్రియుడా!, నిర్భయః + అహం = నేను నిర్భయుడను, భవాని = అగుదును.

తాత్పర్యము:

పిల్లల నుండి వృద్ధుల వరకు అందరినీ క్రూరంగా హరించే యముడిని చూసి నేను భయపడి ఉన్నాను. ఓ భవానీపతే! మరణ సమయంలో నీ పాదపద్మాల దివ్యమైన అనుగ్రహం వల్ల నేను నిర్భయుడను అగుదును.

విశేషములు:

ఈ ముగింపు శ్లోకం శివుని పరమ రక్షకుడిని, భయనాశకుడిని గా కీర్తిస్తుంది. యముడిని చూసి కలిగే భయాన్ని వ్యక్తం చేస్తూ, శివుని పాదపద్మాల అనుగ్రహం వల్ల మరణ సమయంలో నిర్భయంగా ఉండాలని ప్రార్థిస్తాడు. శివుని పాదాలపై శరణాగతి మృత్యుభయాన్ని కూడా తొలగిస్తుందని ఇది స్పష్టం చేస్తుంది.

---

31. జరాజన్మగర్భాధివాసాదిదుఃఖా-

శ్లోకపాఠం: జరాజన్మగర్భాధివాసాదిదుఃఖా- న్యసహ్యాని జహ్యాం జగన్నాథ దేవ ; భవన్తం వినా మే గతిర్నైవ శమ్భో దయాలో న జాగర్తి కిం వా దయా తే .

పదవిభాగము: జరా + జన్మ + గర్భాధివాస + ఆది + దుఃఖాని, అసహ్యాని, జహ్యాం, జగన్నాథ, దేవ, భవంతం, వినా, మే, గతిః + న + ఏవ, శంభో, దయాలో, న, జాగర్తి, కిం, వా, దయా, తే.

అన్వయము: జగన్నాథ దేవ! అసహ్యాని జరాజన్మగర్భాధివాసాదిదుఃఖాని జహ్యాం. శంభో! భవంతం వినా మే గతిః న ఏవ. దయాలో! తే దయా న జాగర్తి కిం వా?

ప్రతి పదార్థము: జరా = ముసలితనం, జన్మ = జననం, గర్భాధివాస = గర్భంలో నివసించడం, ఆది = మొదలైన, దుఃఖాని = దుఃఖాలను, అసహ్యాని = భరించలేని, జహ్యాం = నేను విడిచిపెట్టగలను (వదిలించుకోగలను), జగన్నాథ = ఓ జగత్తుకు నాథుడా!, దేవ = ఓ దేవా!, భవంతం = నిన్ను, వినా = లేకుండా, మే = నాకు, గతిః = గతి, న + ఏవ = లేదు, శంభో = ఓ శుభప్రదుడా!, దయాలో = ఓ దయామయా!, న జాగర్తి = మేల్కొనలేదా?, కిం = ఏమిటి, వా = లేదా, దయా = దయ, తే = నీ.

తాత్పర్యము: ఓ జగన్నాథా! దేవా! భరించలేని ముసలితనం, జననం, గర్భంలో నివసించడం వంటి దుఃఖాలను నేను వదిలించుకోవాలి. ఓ శంభో! నీవు తప్ప నాకు వేరే గతి లేదు. ఓ దయామయా! నీ దయ మేల్కొనలేదా?

విశేషములు: ఈ శ్లోకం సంసారంలోని దుఃఖాల (జరా, జన్మ, గర్భవాసం వంటివి) నుండి విముక్తిని కోరుతుంది. శివుడే ఏకైక గతి అని, ఆయన దయ తనకు లేకుంటే ఎలా అని భక్తుడు ఆర్తిగా ప్రశ్నిస్తాడు. శివుని కరుణ కోసం పరితపించడం ఇందులో స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది.

---

32. శివాయేతి శబ్దో నమఃపూర్వ ఏష

శ్లోకపాఠం: శివాయేతి శబ్దో నమఃపూర్వ ఏష స్మరన్ముక్తికృన్మృత్యుహా తత్త్వవాచీ ; మహేశాన మా గాన్మనస్తో వచస్తః సదా మహ్యమేతత్ప్రదానం ప్రయచ్ఛ .

పదవిభాగము: శివాయ + ఇతి, శబ్దః, నమః + పూర్వః, ఏషః, స్మరన్ + ముక్తి + కృత్ + మృత్యుహా, తత్త్వవాచీ, మహేశాన, మా, గాత్ + మనసః + తు + వచసః, సదా, మహ్యం + ఏతత్ + ప్రదానం, ప్రయచ్ఛ.

అన్వయము: మహేశాన! నమఃపూర్వః ఏషః శివాయేతి శబ్దః స్మరన్ ముక్తికృన్మృత్యుహా, తత్త్వవాచీ (అస్తి). ఏతత్ ప్రదానం సదా మహ్యం మనసః తు వచసః మా గాత్, ప్రయచ్ఛ.

ప్రతి పదార్థము: శివాయ + ఇతి = "శివాయ" అని, శబ్దః = శబ్దం (మంత్రం), నమఃపూర్వః = "నమః" ముందు ఉన్న, ఏషః = ఇది, స్మరన్ = స్మరిస్తే, ముక్తికృత్ = ముక్తిని ఇస్తుంది, మృత్యుహా = మృత్యువును నాశనం చేస్తుంది, తత్త్వవాచీ = తత్త్వాన్ని తెలియజేస్తుంది, మహేశాన = ఓ మహేశ్వరా!, మా గాత్ = వెళ్ళకుండా ఉండుగాక, మనసః = మనస్సు నుండి, తు = మరియు, వచసః = వాక్కు నుండి, సదా = ఎల్లప్పుడూ, మహ్యం = నాకు, ఏతత్ప్రదానం = ఈ ప్రదానం (మంత్ర స్మరణ), ప్రయచ్ఛ = ప్రసాదించుము.

తాత్పర్యము: ఓ మహేశ్వరా! 'నమః' అనే పదం ముందు ఉన్న 'శివాయ' అనే ఈ శబ్దం (మంత్రం) స్మరిస్తే ముక్తిని ప్రసాదిస్తుంది, మృత్యువును నశింపజేస్తుంది, తత్త్వాన్ని తెలియజేస్తుంది. ఈ మంత్ర స్మరణ నా మనస్సు నుండి, వాక్కు నుండి ఎల్లప్పుడూ వెళ్ళకుండా ఉండేలా ప్రసాదించుము.

విశేషములు: ఈ శ్లోకం "నమః శివాయ" అనే పంచాక్షరీ మంత్రం యొక్క ప్రాధాన్యతను వివరిస్తుంది. ఈ మంత్రం ముక్తిని, మృత్యువుపై విజయాన్ని ప్రసాదిస్తుందని, శివతత్త్వాన్ని తెలియజేస్తుందని చెబుతుంది. ఈ మంత్రం ఎల్లప్పుడూ తన మనస్సులో, వాక్కులో ఉండాలని భక్తుడు ప్రార్థిస్తాడు.

---

33. త్వమప్యమ్బ మాం పశ్య శీతాంశుమౌలి-

శ్లోకపాఠం: త్వమప్యంబ మాం పశ్య శీతాంశుమౌలి- ప్రియే భేషజం త్వం భవవ్యాధిశాంతౌ ; బహుక్లేశభాజం పదాంభోజపోతే భవాబ్ధౌ నిమగ్నం నయస్వాద్య పారమ్ .

పదవిభాగము: త్వం + అపి + అంబ, మాం, పశ్య, శీతాంశుమౌలిప్రియే, భేషజం, త్వం, భవవ్యాధిశాంతౌ, బహుక్లేశభాజం, పద + అంభోజ + పోతే, భవ + అబ్ధౌ, నిమగ్నం, నయస్వ + అద్య, పారమ్.

అన్వయము: అంబ! శీతాంశుమౌలిప్రియే! త్వమపి మాం పశ్య. భవవ్యాధిశాంతౌ త్వం భేషజం. బహుక్లేశభాజం, భవాబ్ధౌ నిమగ్నం (మాం) తే పదాంభోజపోతే అద్య పారం నయస్వ.

ప్రతి పదార్థము: త్వం + అపి = నీవు కూడా, అంబ = ఓ అమ్మా!, మాం = నన్ను, పశ్య = చూడుము, శీతాంశుమౌలిప్రియే = చంద్రుని శిరస్సున ధరించినవానికి (శివునికి) ప్రియురాలా!, భేషజం = ఔషధం, త్వం = నీవు, భవవ్యాధిశాంతౌ = సంసార వ్యాధిని శాంతపరచడానికి, బహుక్లేశభాజం = అనేక కష్టాలు అనుభవించేవానిని, పద + అంభోజ + పోతే = పాదపద్మమనే ఓడతో, భవ + అబ్ధౌ = సంసార సముద్రంలో, నిమగ్నం = మునిగిపోయినవానిని, నయస్వ = తీసుకువెళ్ళుము, అద్య = ఇప్పుడు, పారమ్ = అవతలి తీరానికి.

తాత్పర్యము: ఓ అమ్మా! చంద్రుని శిరస్సున ధరించిన శివునికి ప్రియురాలా (పార్వతీదేవీ)! నీవు కూడా నన్ను చూడుము. సంసార వ్యాధిని శాంతపరచడానికి నీవే ఔషధం. అనేక కష్టాలు అనుభవిస్తూ, సంసార సముద్రంలో మునిగిపోయిన నన్ను నీ పాదపద్మమనే ఓడతో ఇప్పుడే అవతలి తీరానికి చేర్చుము.

విశేషములు: ఈ శ్లోకం పార్వతీదేవి (అంబిక)ని ప్రార్థిస్తుంది, శివునితో పాటు ఆమె అనుగ్రహాన్ని కోరుతుంది. సంసార జీవితాన్ని ఒక వ్యాధిగా, సంసార సముద్రాన్ని దాటడానికి పార్వతీదేవి పాదపద్మాలను ఓడగా వర్ణిస్తుంది. భవబంధాల నుండి విముక్తి కోసం పార్వతీదేవి సహాయాన్ని కోరుతుంది.

---

34. అనుద్యల్లలాటాక్షివహ్నిప్రరోహై-

శ్లోకపాఠం: అనుద్యల్లలాటాక్షివహ్నిప్రరోహై- రవామస్ఫురచ్చారువామోరుశోభైః ; అనఙ్గభ్రమద్భోగిభూషావిశేషై- రచన్ద్రార్ధచూడైరలం దైవతైర్నః .

పదవిభాగము: అనుద్యత్ + లలాట + అక్షి + వహ్ని + ప్రరోహైః, అవామస్ఫురత్ + చారు + వామ + ఊరు + శోభైః, అనంగభ్రమత్ + భోగి + భూషా + విశేషైః, అచంద్రార్ధచూడైః + అలం + దైవతైః + నః.

అన్వయము: అనుద్యల్లలాటాక్షివహ్నిప్రరోహైః, అవామస్ఫురచ్చారువామోరుశోభైః, అనంగభ్రమద్భోగిభూషావిశేషైః, అచంద్రార్ధచూడైః దైవతైః నః అలం.

ప్రతి పదార్థము: అనుద్యల్లలాటాక్షివహ్నిప్రరోహైః = (శివుని వలె) నుదుట నుండి అగ్నిని వెలిగించలేని కన్నులు కలవారు, అవామస్ఫురచ్చారువామోరుశోభైః = వామ భాగంలో అందమైన తొడల కాంతి ప్రకాశించనివారు (అంటే పార్వతీదేవిని అర్థభాగంగా కలిగి ఉండనివారు), అనఙ్గభ్రమద్భోగిభూషావిశేషైః = దేహంపై భ్రమించే సర్పాల అలంకరణ విశేషాలు లేనివారు, అచన్ద్రార్ధచూడైః = చంద్రుని అర్ధభాగం శిరస్సున ధరించనివారు అయిన, దైవతైః = దేవతలతో, నః = మాకు, అలం = చాలు (వద్దు).

తాత్పర్యము: నుదుట నుండి అగ్నిని వెలిగించలేని కన్నులు కలవారు, ఎడమ భాగంలో అందమైన తొడల కాంతి ప్రకాశించనివారు (పార్వతీదేవిని అర్థభాగంగా కలిగి ఉండనివారు), దేహంపై భ్రమించే సర్పాల అలంకరణ విశేషాలు లేనివారు, చంద్రుని అర్ధభాగం శిరస్సున ధరించనివారు అయిన ఇతర దేవతలతో మాకు వద్దు.

విశేషములు: ఈ శ్లోకం శివుని అద్వితీయత్వాన్ని, ఇతర దేవతల నుండి ఆయన విభిన్నతను తెలియజేస్తుంది. శివుని ముఖ్య లక్షణాలైన త్రినేత్రం (అగ్ని), అర్థనారీశ్వర రూపం (పార్వతితో కూడి ఉండటం), సర్పభూషణాలు, చంద్రశేఖరత్వం లేని ఏ దేవత కూడా తనకు అవసరం లేదని భక్తుడు స్పష్టం చేస్తాడు. శివుడే సర్వోన్నతుడని, ఏకైక దైవమని ఇది తెలియజేస్తుంది.

---

35. అకణ్ఠేకలఙ్కాదనఙ్గేభుజఙ్గా-

శ్లోకపాఠం: అకణ్ఠేకలఙ్కాదనఙ్గేభుజఙ్గా- దపాణౌకపాలాదఫాలేనలాక్షాత్ ; అమౌLఔశశాఙ్కాదవామేకలత్రా – దహం దేవమన్యం న మన్యే న మన్యే .

పదవిభాగము: అకంఠే + కలంకాత్, అనంగే + భుజంగాత్, అపాణౌ + కపాలాత్, అఫాలే + నలాక్షాత్, అమౌలౌ + శశాంకాత్, అవామే + కలత్రాత్, అహం, దేవమ్ + అన్యం, న, మన్యే, న, మన్యే.

అన్వయము: అకంఠేకలంకాత్, అనంగేభుజంగాత్, అపాణౌకపాలాత్, అఫాలేనలాక్షాత్, అమౌలౌశశాంకాత్, అవామేకలత్రాత్ (భిన్నం) అన్యం దేవం అహం న మన్యే న మన్యే.

ప్రతి పదార్థము: అకంఠేకలఙ్కాత్ = కంఠంలో నలుపు లేనివాని కంటే, అనఙ్గేభుజఙ్గాత్ = దేహంపై పాములు లేనివాని కంటే, అపాణౌకపాలాత్ = చేతిలో కపాలాన్ని ధరించనివాని కంటే, అఫాలేనలాక్షాత్ = నుదుట అగ్ని నేత్రం లేనివాని కంటే, అమౌలౌశశాఙ్కాత్ = శిరస్సుపై చంద్రుడు లేనివాని కంటే, అవామేకలత్రాత్ = ఎడమ భాగంలో భార్య (పార్వతి) లేనివాని కంటే (భిన్నంగా), అహం = నేను, దేవమన్యం = ఇతర దేవతను, న మన్యే = నమ్మను, న మన్యే = అస్సలు నమ్మను.

తాత్పర్యము: కంఠంలో నలుపు (విషం) లేనివాని కంటే, దేహంపై పాములు లేనివాని కంటే, చేతిలో కపాలం ధరించనివాని కంటే, నుదుట అగ్ని నేత్రం లేనివాని కంటే, శిరస్సుపై చంద్రుడు లేనివాని కంటే, ఎడమ భాగంలో భార్య (పార్వతి) లేనివాని కంటే భిన్నమైన ఏ ఇతర దేవతను నేను నమ్మను, అస్సలు నమ్మను.

విశేషములు: ఈ శ్లోకం శివుని అనన్య సామాన్యమైన లక్షణాలను తిరిగి నొక్కి చెబుతుంది. నీలకంఠత్వం, సర్పభూషణం, కపాలధారణ, త్రినేత్రత్వం, చంద్రశేఖరత్వం, అర్థనారీశ్వరత్వం వంటి లక్షణాలు లేని ఏ దేవతనూ తాను ఆరాధించనని భక్తుడు ప్రగాఢంగా ప్రకటిస్తాడు. శివునిపై ఏకైక శ్రద్ధను, భక్తిని ఇది తెలియజేస్తుంది.

---

36. మహాదేవ శమ్భో గిరీశ త్రిశూలిం-

శ్లోకపాఠం: మహాదేవ శంభో గిరీశ త్రిశూలిం- స్త్వదీయం సమస్తం విభాతీతి యస్మాత్ ; శివాదన్యథా దైవతం నాభిజానే శివో’హం శివో’హం శివో’హం శివో’హమ్ .

పదవిభాగము: మహాదేవ, శంభో, గిరీశ, త్రిశూలిన్, త్వదీయం, సమస్తం, విభాతీతి, యస్మాత్, శివాత్ + అన్యథా, దైవతం, న + అభిజానే, శివః + అహం, శివః + అహం, శివః + అహం, శివః + అహం.

అన్వయము: మహాదేవ, శంభో, గిరీశ, త్రిశూలిన్! యస్మాత్ సమస్తం త్వదీయం విభాతీతి (అతః) శివాత్ అన్యథా దైవతం న అభిజానే. అహం శివః, అహం శివః, అహం శివః, అహం శివః.

ప్రతి పదార్థము: మహాదేవ = ఓ మహాదేవా!, శంభో = ఓ శుభప్రదుడా!, గిరీశ = ఓ పర్వతాలకు అధిపతి!, త్రిశూలిన్ = ఓ త్రిశూలాన్ని ధరించినవాడా!, త్వదీయం = నీది, సమస్తం = అంతా, విభాతీతి = ప్రకాశిస్తుంది, యస్మాత్ = ఎందుకంటే, శివాత్ + అన్యథా = శివుని కంటే భిన్నమైన, దైవతం = దైవాన్ని, న + అభిజానే = నేను ఎరుగను, శివః + అహం = నేను శివుడను, శివః + అహం = నేను శివుడను, శివః + అహం = నేను శివుడను, శివః + అహం = నేను శివుడను.

తాత్పర్యము: ఓ మహాదేవా! శంభో! గిరీశా! త్రిశూలీ! సమస్తం నీదే, నీవల్లే ప్రకాశిస్తుంది కాబట్టి శివుని కంటే భిన్నమైన దైవాన్ని నేను ఎరుగను. నేను శివుడను, నేను శివుడను, నేను శివుడను, నేను శివుడను.

విశేషములు: ఈ శ్లోకం శివుని సర్వవ్యాపకత్వాన్ని, సర్వశక్తిమత్తతను వివరిస్తుంది. అంతిమంగా, భక్తుడు తాను శివునితో అభేదుడని, తానే శివుడని 'శివోహం' అనే అద్వైత భావనను నాలుగు సార్లు పునరుద్ఘాటించి చాటుతాడు. ఇది భక్తుని ఆత్మానుభూతిని, పరమాత్మతో ఏకత్వాన్ని తెలియజేస్తుంది.

---

37. యతో’జాయతేదం ప్రపఞ్చం విచిత్రం

శ్లోకపాఠం: యతో’జాయతేదం ప్రపఞ్చం విచిత్రం స్థితిం యాతి యస్మిన్యదేవాన్తమన్తే ; స కర్మాదిహీనః స్వయఞ్జ్యోతిరాత్మా శివో’హం శివో’హం శివో’హం శివో’హమ్ .

పదవిభాగము: యతః + అజాయత + ఇదం, ప్రపఞ్చం, విచిత్రం, స్థితిం, యాతి, యస్మిన్ + యదా + ఏవ + అంతమ్ + అంతే, సః, కర్మ + ఆది + హీనః, స్వయం + జ్యోతిః + ఆత్మా, శివః + అహం, శివః + అహం, శివః + అహం, శివః + అహం.

అన్వయము: యతః ఇదం విచిత్రం ప్రపఞ్చం అజాయత, యస్మిన్ స్థితిం యాతి, యదా ఏవ అంతే అంతం (యాతి), సః కర్మాదిహీనః, స్వయంజ్యోతిరాత్మా. అహం శివః, అహం శివః, అహం శివః, అహం శివః.

ప్రతి పదార్థము: యతః = ఎక్కడ నుండి, అజాయత = పుట్టిందో, ఇదం = ఈ, ప్రపఞ్చం = ప్రపంచం, విచిత్రం = విచిత్రమైన, స్థితిం = స్థితిని, యాతి = పొందుతుందో, యస్మిన్ = ఎక్కడైతే, యదా = ఎప్పుడైతే, ఏవ = మాత్రమే, అంతమ్ = అంతం, అంతే = చివర, సః = అతడు, కర్మ + ఆది + హీనః = కర్మలు మొదలైన వాటికి అతీతుడు, స్వయం + జ్యోతిః + ఆత్మా = స్వయం ప్రకాశించే ఆత్మ, శివః + అహం = నేను శివుడను, శివః + అహం = నేను శివుడను, శివః + అహం = నేను శివుడను, శివః + అహం = నేను శివుడను.

తాత్పర్యము: ఎక్కడ నుండి ఈ విచిత్రమైన ప్రపంచం పుట్టిందో, ఎక్కడైతే స్థితిని పొందుతుందో, ఎప్పుడైతే చివరగా అంతం అవుతుందో, ఆ కర్మలు మొదలైన వాటికి అతీతుడైన, స్వయం ప్రకాశించే ఆత్మ నేనే. నేను శివుడను, నేను శివుడను, నేను శివుడను, నేను శివుడను.

విశేషములు: ఈ శ్లోకం శివుని సృష్టి, స్థితి, లయ కారకత్వాన్ని, ఆయన నిర్గుణ తత్త్వాన్ని వివరిస్తుంది. ఆయన కర్మలకు అతీతుడని, స్వయం ప్రకాశమానుడైన ఆత్మ అని చెబుతూ, మళ్ళీ 'శివోహం' అనే అద్వైత భావనను పునరుద్ఘాటిస్తుంది. ఇది భక్తుడు శివునితో తాదాత్మ్యం చెందే ఉన్నత స్థితిని సూచిస్తుంది.

---

38. కిరీటే నిశేశో లలాటే హుతాశో

శ్లోకపాఠం: కిరీటే నిశేశో లలాటే హుతాశో భుజే భోగిరాజో గలే కాలిమా చ ; తనౌ కామినీ యస్య తత్తుల్యదేవం న జానే న జానే న జానే న జానే .

పదవిభాగము: కిరీటే, నిశేశః, లలాటే, హుతాశః, భుజే, భోగిరాజః, గలే, కాలిమా, చ, తనౌ, కామినీ, యస్య, తత్ + తుల్య + దేవం, న, జానే, న, జానే, న, జానే, న, జానే.

అన్వయము: యస్య కిరీటే నిశేశః, లలాటే హుతాశః, భుజే భోగిరాజః, గలే కాలిమా చ, తనౌ కామినీ (అస్తి), తత్తుల్యదేవం న జానే న జానే న జానే న జానే.

ప్రతి పదార్థము: కిరీటే = కిరీటంలో, నిశేశః = చంద్రుడు, లలాటే = నుదుట, హుతాశః = అగ్ని, భుజే = చేతిలో, భోగిరాజః = పాముల రాజు, గలే = గొంతులో, కాలిమా = నలుపు (విషం వల్ల), చ = మరియు, తనౌ = శరీరంలో, కామినీ = ప్రియురాలు (పార్వతి), యస్య = ఎవరికైతే ఉన్నారో, తత్తుల్యదేవం = ఆయనతో సమానమైన దేవుడిని, న జానే = నేను ఎరుగను, న జానే = నేను ఎరుగను, న జానే = నేను ఎరుగను, న జానే = నేను ఎరుగను.

తాత్పర్యము: ఎవరి కిరీటంలో చంద్రుడు, నుదుట అగ్ని, చేతిలో పాముల రాజు (వాసుకి), గొంతులో నలుపు (విషం వల్ల), శరీరంలో ప్రియురాలు (పార్వతి) ఉన్నారో, ఆయనతో సమానమైన దేవుడిని నేను ఎరుగను, ఎరుగను, ఎరుగను, ఎరుగను.

విశేషములు: ఈ శ్లోకం శివుని అద్భుతమైన, విలక్షణమైన రూపాన్ని, ఆయన గొప్పదనాన్ని మళ్ళీ నొక్కి చెబుతుంది. ఆయన ప్రత్యేక లక్షణాలు (చంద్రుడు, అగ్ని, పాము, నీలకంఠం, అర్థనారీశ్వర రూపం) ఆయనకు సమానమైన మరొక దైవం లేదని నాలుగు సార్లు పునరుద్ఘాటిస్తూ, ఆయన అనన్యత్వాన్ని తెలియజేస్తుంది.

---

39. అనేన స్తవేనాదరాదమ్బికేశం

శ్లోకపాఠం: అనేన స్తవేనాదరాదంబికేశం పరాం భక్తిమాసాద్య యం యే నమన్తి ; మృతౌ నిర్భయాస్తే జనాస్తం భజన్తే హృదంభోజమధ్యే సదాసీనమీశమ్ .

పదవిభాగము: అనేన, స్తవేన + ఆదరాత్ + అంబికేశం, పరాం, భక్తిమ్ + ఆసాద్య, యం, యే, నమన్తి, మృతౌ, నిర్భయాః + తే, జనాః + తం, భజంతే, హృత్ + అంభోజ + మధ్యే, సదా + ఆసీనం + ఈశమ్.

అన్వయము: యే అనేన స్తవేన ఆదరాత్ అంబికేశం (నంత్వా) పరాం భక్తిమాసాద్య నమన్తి, తే జనాః మృతౌ నిర్భయాః సదా హృదంభోజమధ్యే ఆసీనం తం ఈశం భజంతే.

ప్రతి పదార్థము: అనేన = ఈ, స్తవేన = స్తోత్రంతో, ఆదరాత్ = ఆదరంతో, అంబికేశం = అంబికకు (పార్వతికి) అధిపతి అయిన శివుడిని, పరాం = గొప్ప, భక్తిమ్ = భక్తిని, ఆసాద్య = పొంది, యం = ఎవరిని, యే = ఎవరైతే, నమన్తి = నమస్కరిస్తారో, మృతౌ = మరణంలో, నిర్భయాః = నిర్భయులై, తే = ఆ, జనాః = ప్రజలు, తం = ఆ, భజంతే = భజిస్తారు, హృదమ్భోజమధ్యే = హృదయపద్మం మధ్యలో, సదాసీనమీశమ్ = ఎల్లప్పుడూ ఆసీనుడైన ఈశ్వరుడిని.

తాత్పర్యము: ఎవరైతే ఈ స్తోత్రంతో ఆదరంతో అంబికేశ్వరుని (శివుని) గొప్ప భక్తితో నమస్కరిస్తారో, ఆ ప్రజలు మరణంలో నిర్భయులై, తమ హృదయపద్మం మధ్యలో ఎల్లప్పుడూ ఆసీనుడైన ఆ ఈశ్వరుడిని భజిస్తారు.

విశేషములు: ఈ శ్లోకం శివభుజంగ స్తోత్రం పఠించడం వల్ల కలిగే తక్షణ ఫలాన్ని వివరిస్తుంది. ఈ స్తోత్రం పఠించిన వారికి శివునిపై గొప్ప భక్తి కలుగుతుందని, మరణ భయం తొలగిపోయి, శివుడు వారి హృదయంలోనే నిరంతరం నివసిస్తాడని తెలియజేస్తుంది.

---

40. భుజఙ్గప్రియాకల్ప శమ్భో మయైవం

శ్లోకపాఠం: భుజఙ్గప్రియాకల్ప శంభో మయైవం భుజఙ్గప్రయాతేన వృత్తేన కౢప్తమ్ ; నరః స్తోత్రమేతత్పఠిత్వోరుభక్త్యా సుపుత్రాయురారోగ్యమైశ్వర్యమేతి .

పదవిభాగము: భుజంగప్రియ + అకల్ప, శంభో, మయా + ఏవం, భుజంగప్రయాతేన, వృత్తేన, కౢప్తమ్, నరః, స్తోత్రమ్ + ఏతత్ + పఠిత్వా + ఊరు + భక్త్యా, సుపుత్ర + ఆయుః + ఆరోగ్యం + ఐశ్వర్యమ్ + ఏతి.

అన్వయము: భుజంగప్రియాకల్ప! శంభో! మయా ఏవం భుజంగప్రయాతేన వృత్తేన కౢప్తం ఏతత్ స్తోత్రం నరః ఊరుభక్త్యా పఠిత్వా సుపుత్రాయురారోగ్యమైశ్వర్యమేతి.

ప్రతి పదార్థము: భుజఙ్గప్రియ = పాములకు ప్రీతిపాత్రుడా (పాములను ఆభరణంగా ధరించినవాడా), అకల్ప = (అల్ప) కల్పనలు లేనివాడా (నిరాకారుడా), శంభో = ఓ శుభప్రదుడా!, మయా = నాచే, ఏవం = ఈ విధంగా, భుజఙ్గప్రయాతేన = భుజంగప్రయాతమనే, వృత్తేన = ఛందస్సుతో, కౢప్తమ్ = రచించబడిన, నరః = మనిషి, స్తోత్రమ్ + ఏతత్ = ఈ స్తోత్రాన్ని, పఠిత్వా = పఠించి, ఊరుభక్త్యా = గొప్ప భక్తితో, సుపుత్ర = మంచి కుమారులను, ఆయుః = దీర్ఘాయువును, ఆరోగ్యం = ఆరోగ్యాన్ని, ఐశ్వర్యమ్ = ఐశ్వర్యాన్ని, ఏతి = పొందుతాడు.

తాత్పర్యము: ఓ పాములకు ప్రీతిపాత్రుడా (పాములను ఆభరణంగా ధరించినవాడా)! నిరాకారుడా! శంభో! నాచే ఈ విధంగా భుజంగప్రయాతమనే ఛందస్సుతో రచించబడిన ఈ స్తోత్రాన్ని మనిషి గొప్ప భక్తితో పఠిస్తే మంచి కుమారులను, దీర్ఘాయువును, ఆరోగ్యాన్ని, ఐశ్వర్యాన్ని పొందుతాడు.

విశేషములు: ఈ చివరి శ్లోకం ఫలశ్రుతిని (స్తోత్రం పఠించడం వల్ల కలిగే ఫలితం) తెలియజేస్తుంది. ఈ స్తోత్రాన్ని భుజంగప్రయాత ఛందస్సులో రచించినట్లు చెబుతూ, దీనిని భక్తితో పఠించిన వారికి మంచి సంతానం, దీర్ఘాయువు, ఆరోగ్యం మరియు ఐశ్వర్యం లభిస్తాయని ప్రకటిస్తుంది. ఇది స్తోత్ర పఠనం యొక్క ప్రాముఖ్యతను, దాని ప్రయోజనాలను నొక్కి చెబుతుంది.