కాశీవిశ్వనాథ స్తోత్రం ( 23 శ్లోకాలు)

శ్రీ శంకరాచార్య స్తోత్ర సర్వస్వమ్ 

    శ్రీ కాశీ విశ్వనాథ స్తోత్రం ( 23 శ్లోకాలు)

(శార్దూల విక్రీడితము)

                          ( పదవిభాగము, అన్వయము, ప్రతి పదార్థము, తాత్పర్యము,విశేషములతో)

                                                                                            -ఆచార్య తాడేపల్లి పతంజలి

 

ఈ కాశీవిశ్వనాథ స్తోత్రం, కాశీ క్షేత్ర మహిమను, విశ్వనాథుని వివిధ స్వరూపాలను, అలాగే ఆ క్షేత్రంలోని పుణ్య తీర్థాలు, దేవతలు, గణపతులు, భైరవుల ప్రాముఖ్యతను వివరిస్తుంది. ఈ స్తోత్రాన్ని పఠించడం ద్వారా సమస్త శుభములు కలుగుతాయని మరియు మోక్ష ప్రాప్తి లభిస్తుందని తెలియజేస్తుంది.

 

శ్లోకం 1

 

కంఠే యస్య లసత్కరాలగరలం గంగాజలం మస్తకే

వామాంగే గిరిరాజరాజతనయా జాయా భవానీ సతీ ।

నందిస్కందగణాధిరాజసహితా శ్రీవిశ్వనాథప్రభుః

కాశీమందిరసంస్థితోఽఖిలగురుర్దేయాత్సదా మంగలమ్ ॥ 1॥

 

 పదవిభాగము:

కంఠే, యస్య, లసత్కరాలగరలం (లసత్ + కరాల + గరలం), గంగాజలం, మస్తకే, వామాంగే, గిరిరాజరాజతనయా, జాయా, భవానీ, సతీ, నందిస్కందగణాధిరాజసహితా (నంది + స్కంద + గణాధిరాజ + సహితా), శ్రీవిశ్వనాథప్రభుః (శ్రీ + విశ్వనాథ + ప్రభుః), కాశీమందిరసంస్థితః (కాశీ + మందిర + సంస్థితః), అఖిలగురుః (అఖిల + గురుః), దేయాత్, సదా, మంగలమ్.

 

 అన్వయము:

యస్య కంఠే లసత్కరాలగరలం, మస్తకే గంగాజలం, వామాంగే గిరిరాజరాజతనయా సతీ భవానీ జాయా, నందిస్కందగణాధిరాజసహితా అఖిలగురుః శ్రీవిశ్వనాథప్రభుః కాశీమందిరసంస్థితః సదా మంగలం దేయాత్.

 

 ప్రతి పదార్థము:

యస్య = ఎవని యొక్క, కంఠే = కంఠమునందు, లసత్కరాలగరలం = ప్రకాశించుచున్న భయంకరమైన విషము, మస్తకే = శిరస్సునందు, గంగాజలం = గంగానది యొక్క జలము, వామాంగే = ఎడమ భాగమున, గిరిరాజరాజతనయా = పర్వతరాజుల రాజైన హిమవంతుని పుత్రికయు, సతీ = పతివ్రతయు, భవానీ = భవానియు, జాయా = భార్యయు, నందిస్కందగణాధిరాజసహితా = నంది, స్కందుడు, గణాధిపతులతో కూడినవాడును, అఖిలగురుః = సమస్త లోకములకు గురువును, కాశీమందిరసంస్థితః = కాశీ ఆలయమునందు నెలకొని ఉన్నట్టి, శ్రీవిశ్వనాథప్రభుః = శ్రీ విశ్వనాథ ప్రభువు, సదా = ఎల్లప్పుడూ, మంగలం = శుభమును, దేయాత్ = ప్రసాదించుగాక.

 

 తాత్పర్యము:

కంఠమున భయంకరమైన విషమును ధరించినవాడు, శిరస్సున గంగాజలమును కలిగియున్నవాడు, ఎడమ భాగమున పర్వతరాజు కుమార్తెయైన సతీ భవానిని భార్యగా కలవాడు, నంది, స్కందుడు, ఇతర గణములతో కూడియున్నవాడు, సమస్త లోకములకు గురువైనవాడు, కాశీ మందిరమునందు నెలకొనియున్న శ్రీ విశ్వనాథ ప్రభువు ఎల్లప్పుడూ శుభములను ప్రసాదించుగాక.

 

 విశేషములు:

ఈ శ్లోకము శివుని ప్రాముఖ్యమైన లక్షణాలను వివరిస్తుంది: లోక కళ్యాణము కొరకు విషమును కంఠమునందు ధరించుట (నీలకంఠుడు), గంగాధరుడు, పార్వతీపతి (అర్ధనారీశ్వరుడు), పరివార సమేతుడు (నంది, స్కంద, గణేశాదులు). కాశీలో కొలువై ఉన్న విశ్వనాథుని స్తుతితో స్తోత్రం ప్రారంభమౌతుంది.

 

 

శ్లోకం 2

 

యో దేవైరసురైర్మునీంద్రతనయైర్గంధర్వయక్షోరగై-

ర్నాగైర్భూతలవాసిభిర్ద్విజవరైః సంసేవితః సిద్ధయే ।

యా గంగోత్తరవాహినీ పరిసరే తీర్థేరసంఖ్యైర్వృతా

సా కాశీ త్రిపురారిరాజనగరీ దేయాత్సదా మంగలమ్ ॥ 2॥

 

 

 పదవిభాగము:

యః, దేవైః, అసురైః, మునీంద్రతనయైః, గంధర్వయక్షోరగైః (గంధర్వ + యక్ష + ఉరగైః), నాగైః, భూతలవాసిభిః (భూతల + వాసిభిః), ద్విజవరైః (ద్విజ + వరైః), సంసేవితః, సిద్ధయే, యా, గంగా, ఉత్తరవాహినీ, పరిసరే, తీర్థైః, అసంఖ్యైః (అసంఖ్యైః), వృతా, సా, కాశీ, త్రిపురారిరాజనగరీ (త్రిపురారి + రాజ + నగరీ), దేయాత్, సదా, మంగలమ్.

 

 అన్వయము:

యః దేవైః అసురైః మునీంద్రతనయైః గంధర్వయక్షోరగైః నాగైః భూతలవాసిభిః ద్విజవరైః సిద్ధయే సంసేవితః, యా గంగా ఉత్తరవాహినీ పరిసరే అసంఖ్యైః తీర్థైః వృతా, సా త్రిపురారిరాజనగరీ కాశీ సదా మంగలం దేయాత్.

 

 ప్రతి పదార్థము:

యః = ఏ ప్రదేశమైతే, దేవైః = దేవతలచేత, అసురైః = అసురులచేత, మునీంద్రతనయైః = గొప్ప మునుల పుత్రులచేత, గంధర్వయక్షోరగైః = గంధర్వులు, యక్షులు, ఉరగములచేత, నాగైః = నాగులచేత, భూతలవాసిభిః = భూలోకవాసులచేత, ద్విజవరైః = ఉత్తమ బ్రాహ్మణులచేత, సిద్ధయే = మోక్షసిద్ధికొరకు, సంసేవితః = చక్కగా సేవింపబడుచున్నదో, యా = ఏ, గంగా = గంగానది, ఉత్తరవాహినీ = ఉత్తర దిశగా ప్రవహించుచున్నదో, పరిసరే = దాని పరిసరమున, అసంఖ్యైః = అసంఖ్యాకమైన, తీర్థైః = తీర్థములచేత, వృతా = చుట్టుముట్టబడియున్నదో, సా = ఆ, త్రిపురారిరాజనగరీ = త్రిపురారి (శివుడు) యొక్క రాజధానియైన, కాశీ = కాశీనగరము, సదా = ఎల్లప్పుడూ, మంగలం = శుభమును, దేయాత్ = ప్రసాదించుగాక.

 

 తాత్పర్యము:

దేవతలు, అసురులు, మునిపుత్రులు, గంధర్వులు, యక్షులు, నాగులు, భూలోకవాసులు, ఉత్తమ బ్రాహ్మణులచే మోక్షప్రాప్తి కొరకు సేవింపబడుచున్నది, మరియు ఉత్తరవాహినియైన గంగానది పరిసరాలలో అసంఖ్యాకమైన తీర్థములతో కూడిన శివుని రాజధానియైన ఆ కాశీనగరము ఎల్లప్పుడూ శుభములను ప్రసాదించుగాక.

 

 విశేషములు:

ఈ శ్లోకం కాశీనగరం యొక్క మహిమను వర్ణిస్తుంది, అది సర్వలోకముల ప్రజలచే మోక్షము కొరకు సేవింపబడుతుందని, మరియు ఉత్తరవాహినియైన గంగానది తీరంలో అసంఖ్యాక తీర్థములను కలిగి ఉందని వివరిస్తుంది. కాశీ శివుని నివాస స్థలంగా, మోక్షపురిగా ప్రసిద్ధి.

 

 

 

శ్లోకం 3

 

తీర్థానాం ప్రవరా మనోరథకరీ సంసారపారాపరా-

నందా నందిగణేశ్వరైరుపహితా దేవైరశేషైః స్తుతా ।

యా శంభోర్మణికుండలైకకణికా విష్ణోస్తపోదీర్ఘికా

సేయం శ్రీమణికర్ణికా భగవతీ దేయాత్సదా మంగలమ్ ॥ 3॥

 

 

 

 పదవిభాగము:

తీర్థానాం, ప్రవరా, మనోరథకరీ, సంసారపారాపరానందా (సంసార + పారాపరా + ఆనందా), నందిగణేశ్వరైః (నంది + గణేశ్వరైః), ఉపహితా, దేవైః, అశేషైః, స్తుతా, యా, శంభోః, మణికుండలైకకణికా (మణికుండల + ఏక + కణికా), విష్ణోః, తపోదీర్ఘికా (తపః + దీర్ఘికా), సా, ఇయం, శ్రీమణికర్ణికా, భగవతీ, దేయాత్, సదా, మంగలమ్.

 

 అన్వయము:

యా తీర్థానాం ప్రవరా, మనోరథకరీ, సంసారపారాపరానందా, నందిగణేశ్వరైః అశేషైః దేవైః ఉపహితా స్తుతా, శంభోః మణికుండలైకకణికా, విష్ణోః తపోదీర్ఘికా, సా ఇయం భగవతీ శ్రీమణికర్ణికా సదా మంగలం దేయాత్.

 

 ప్రతి పదార్థము:

యా = ఏ (మణికర్ణికా తీర్థమైతే), తీర్థానాం = తీర్థములలో, ప్రవరా = శ్రేష్ఠమైనదో, మనోరథకరీ = కోరికలను తీర్చునదో, సంసారపారాపరానందా = సంసార సాగరమును దాటించునట్టి ఆనందమును కలిగించునదో, నందిగణేశ్వరైః = నంది మరియు గణేశ్వరులచేత, అశేషైః = సమస్తమైన, దేవైః = దేవతలచేత, ఉపహితా = కూడియున్నది, స్తుతా = స్తుతింపబడినదో, శంభోః = శివుని యొక్క, మణికుండలైకకణికా = మణికుండలము నుండి జారిన ఒక రత్న కణము వంటిదో, విష్ణోః = విష్ణువు యొక్క, తపోదీర్ఘికా = తపస్సు చేసిన కోనేరు వంటిదో, సా = ఆ, ఇయం = ఈ, భగవతీ = పూజ్యురాలైన, శ్రీమణికర్ణికా = శ్రీ మణికర్ణికా తీర్థము, సదా = ఎల్లప్పుడూ, మంగలం = శుభమును, దేయాత్ = ప్రసాదించుగాక.

 

 తాత్పర్యము:

తీర్థములలోకెల్లా శ్రేష్ఠమైనది, కోరికలను నెరవేర్చునది, సంసారమును దాటించి ఆనందమును ప్రసాదించునది, నంది, గణేశ్వరులతో సహా సమస్త దేవతలచే స్తుతింపబడునది, శివుని మణికుండలము నుండి జారిన ఒక రత్న బిందువు వంటిది, విష్ణువు యొక్క తపోదీర్ఘిక వంటిది ఐన భగవతీ శ్రీ మణికర్ణికా తీర్థము ఎల్లప్పుడూ శుభములను ప్రసాదించుగాక.

 

 విశేషములు:

ఈ శ్లోకం కాశీలోని అతి పవిత్రమైన మణికర్ణికా తీర్థం యొక్క మహిమను వివరిస్తుంది. ఇది మోక్షప్రదాయకమని, దేవతలచే పూజింపబడుతుందని, శివ విష్ణువుల అనుగ్రహంతో ఏర్పడిందని ప్రస్తావించబడింది.

 

 

 

శ్లోకం 4

 

ఏషా ధర్మపతాకినీ తటరుహాసేవావసన్నాకినీ

పశ్యన్పాతకినీ భగీరథతపఃసాఫల్యదేవాకినీ ।

ప్రేమారూఢపతాకినీ గిరిసుతా సా కేకరాస్వాకినీ

కాశ్యాముత్తరవాహినీ సురనదీ దేయాత్సదా మంగలమ్ ॥ 4॥

 

 

 

 పదవిభాగము:

ఏషా, ధర్మపతాకినీ, తటరుహాసేవావసన్నాకినీ (తట + రుహా + ఆసేవా + అవసన్నాకినీ), పశ్యన్, పాతకినీ, భగీరథతపఃసాఫల్యదేవాకినీ (భగీరథ + తపః + సాఫల్య + దేవాకినీ), ప్రేమారూఢపతాకినీ (ప్రేమా + ఆరూఢ + పతాకినీ), గిరిసుతా, సా, కేకరాస్వాకినీ (కేకరా + ఆస్వాకినీ), కాశ్యామ్, ఉత్తరవాహినీ, సురనదీ, దేయాత్, సదా, మంగలమ్.

 

 అన్వయము:

ఏషా ధర్మపతాకినీ, తటరుహాసేవావసన్నాకినీ, పశ్యన్ పాతకినీ, భగీరథతపఃసాఫల్యదేవాకినీ, ప్రేమారూఢపతాకినీ, గిరిసుతా సా కేకరాస్వాకినీ, కాశ్యాం ఉత్తరవాహినీ సురనదీ సదా మంగలం దేయాత్.

 

 ప్రతి పదార్థము:

ఏషా = ఈ (గంగానది), ధర్మపతాకినీ = ధర్మానికి పతాకం వంటిది, తటరుహాసేవావసన్నాకినీ = తన తీరములలో నివసించి సేవించువారికి దుఃఖమును తొలగించునది, పశ్యన్ = చూచుచున్నంతనే, పాతకినీ = పాపములను తొలగించునది, భగీరథతపఃసాఫల్యదేవాకినీ = భగీరథుని తపస్సుకు సఫలమును ఇచ్చిన దేవనది, ప్రేమారూఢపతాకినీ = ప్రేమతో ఆరోహించినవారికి పతాకం వంటిది, గిరిసుతా = పర్వత పుత్రిక (పార్వతి), సా = ఆ, కేకరాస్వాకినీ = కటాక్షవీక్షణములు కలది (లేదా శివ దృష్టికి లోబడినది), కాశ్యామ్ = కాశీనగరమునందు, ఉత్తరవాహినీ = ఉత్తర దిశగా ప్రవహించునది, సురనదీ = దేవనది, సదా = ఎల్లప్పుడూ, మంగలం = శుభమును, దేయాత్ = ప్రసాదించుగాక.

 

 తాత్పర్యము:

ధర్మానికి పతాకం వంటిది, తన తీరవాసుల దుఃఖాలను పోగొట్టేది, చూచినంతనే పాపాలను తొలగించేది, భగీరథుని తపస్సుకు ఫలమైనది, ప్రేమతో కూడిన పతాకము వంటిది, కటాక్షములు కల పర్వత పుత్రిక వంటిది, కాశీలో ఉత్తర దిశగా ప్రవహించు దేవనది అయిన గంగా నది ఎల్లప్పుడూ శుభములను ప్రసాదించుగాక.

 

 విశేషములు:

ఈ శ్లోకం గంగానది యొక్క విశిష్టతను వివరిస్తుంది, ముఖ్యంగా కాశీలో అది ఉత్తరవాహినిగా ప్రవహించడం దాని పవిత్రతను మరింత పెంచుతుందని చెప్పబడింది. గంగానదిని ధర్మ పతాకముగా, పాపహారిణిగా, భగీరథ తపఃఫలముగా వర్ణించారు.

 

 

 

శ్లోకం 5

 

విఘ్నావాసనివాసకారణమహాగండస్థలాలంబితః

సిందూరారుణపుంజచంద్రకిరణప్రచ్ఛాదినాగచ్ఛవిః ।

శ్రీవిశ్వేశ్వరవల్లభో గిరిజయా సానందకానందితః

స్మేరాస్యస్తవ ఢుంఢిరాజముదితో దేయాత్సదా మంగలమ్ ॥ 5॥

 

 

 

 పదవిభాగము:

విఘ్నావాసనివాసకారణమహాగండస్థలాలంబితః (విఘ్న + ఆవాస + నివాస + కారణ + మహా + గండస్థల + ఆలంబితః), సిందూరారుణపుంజచంద్రకిరణప్రచ్ఛాదినాగచ్ఛవిః (సిందూర + అరుణ + పుంజ + చంద్ర + కిరణ + ప్రచ్ఛాది + నాగ + ఛవిః), శ్రీవిశ్వేశ్వరవల్లభః (శ్రీ + విశ్వేశ్వర + వల్లభః), గిరిజయా, సానందకానందితః (స + ఆనందక + ఆనందితః), స్మేరాస్యః (స్మేర + ఆస్యః), తవ, ఢుంఢిరాజముదితః (ఢుంఢిరాజ + ముదితః), దేయాత్, సదా, మంగలమ్.

 

 అన్వయము:

విఘ్నావాసనివాసకారణమహాగండస్థలాలంబితః, సిందూరారుణపుంజచంద్రకిరణప్రచ్ఛాదినాగచ్ఛవిః, శ్రీవిశ్వేశ్వరవల్లభః, గిరిజయా సానందకానందితః, స్మేరాస్యః, తవ ఢుంఢిరాజముదితః సదా మంగలం దేయాత్.

 

 ప్రతి పదార్థము:

విఘ్నావాసనివాసకారణమహాగండస్థలాలంబితః = విఘ్నములను నివారించుటకు ఆధారమైన గొప్ప గండస్థలమును ఆశ్రయించినవాడు, సిందూరారుణపుంజచంద్రకిరణప్రచ్ఛాదినాగచ్ఛవిః = సింధూరము వలె ఎర్రనైన కాంతి పుంజముతో, చంద్రకిరణములను కప్పివేయుచున్న సర్పము యొక్క కాంతి కలవాడు, శ్రీవిశ్వేశ్వరవల్లభః = శ్రీ విశ్వేశ్వరునికి ప్రియుడు, గిరిజయా = పార్వతీదేవితో, సానందకానందితః = ఆనందముతో కూడి ఆనందింపబడినవాడు, స్మేరాస్యః = చిరునవ్వు ముఖము కలవాడు, తవ = నీకు, ఢుంఢిరాజముదితః = ఢుంఢిరాజుచే సంతోషింపబడినవాడు (లేదా ఢుంఢిరాజు అను పేరుతో ఆనందించువాడు), సదా = ఎల్లప్పుడూ, మంగలం = శుభమును, దేయాత్ = ప్రసాదించుగాక.

 

 తాత్పర్యము:

విఘ్నములను తొలగించుటకు కారణమైన గొప్ప గండస్థలమును ఆశ్రయించియున్నవాడు, సింధూరము వలె ఎర్రనైన కాంతి పుంజముతో చంద్రకిరణములను కప్పివేయునట్టి సర్పకాంతి కలవాడు, శ్రీ విశ్వేశ్వరునికి ప్రియుడు, పార్వతీదేవితో ఆనందముగా నుండువాడు, చిరునవ్వు ముఖము కలవాడు, ఢుంఢిరాజు అను పేరుతో ఆనందించువాడు ఐన గణేశుడు నీకు ఎల్లప్పుడూ శుభములను ప్రసాదించుగాక.

 

 విశేషములు:

ఈ శ్లోకం కాశీలో ప్రసిద్ధమైన ఢుంఢిరాజు గణపతిని స్తుతిస్తుంది. గణపతి యొక్క విఘ్ననివారక శక్తి, అతని రూపం (సింధూరం, నాగభూషణం), పార్వతీ పరమేశ్వరులకు ప్రియుడుగా వర్ణించడం ఇక్కడ గమనించదగిన అంశాలు.

 

 

 

శ్లోకం 6

 

కేదారః కలశేశ్వరః పశుపతిర్ధర్మేశ్వరో మధ్యమో

జ్యేష్ఠేశో పశుపశ్చ కందుకశివో విఘ్నేశ్వరో జంబుకః ।

చంద్రేశో హ్యమృతేశ్వరో భృగుశివః శ్రీవృద్ధకాలేశ్వరో

మధ్యేశో మణికర్ణికేశ్వరశివో దేయాత్సదా మంగలమ్ ॥ 6॥

 

 

 

 పదవిభాగము:

కేదారః, కలశేశ్వరః, పశుపతిః, ధర్మేశ్వరః, మధ్యమః, జ్యేష్ఠేశః (జ్యేష్ఠ + ఈశః), పశుపః, చ, కందుకశివః, విఘ్నేశ్వరః, జంబుకః, చంద్రేశః (చంద్ర + ఈశః), హి, అమృతేశ్వరః (అమృత + ఈశ్వరః), భృగుశివః, శ్రీవృద్ధకాలేశ్వరః (శ్రీ + వృద్ధ + కాల + ఈశ్వరః), మధ్యేశః (మధ్య + ఈశః), మణికర్ణికేశ్వరశివః (మణికర్ణికా + ఈశ్వర + శివః), దేయాత్, సదా, మంగలమ్.

 

 అన్వయము:

కేదారః, కలశేశ్వరః, పశుపతిః, ధర్మేశ్వరః, మధ్యమః, జ్యేష్ఠేశః చ పశుపః, కందుకశివః, విఘ్నేశ్వరః, జంబుకః, చంద్రేశః, హి అమృతేశ్వరః, భృగుశివః, శ్రీవృద్ధకాలేశ్వరః, మధ్యేశః, మణికర్ణికేశ్వరశివః చ సదా మంగలం దేయాత్.

 

 ప్రతి పదార్థము:

కేదారః = కేదారేశ్వరుడు, కలశేశ్వరః = కలశేశ్వరుడు, పశుపతిః = పశుపతి, ధర్మేశ్వరః = ధర్మేశ్వరుడు, మధ్యమః = మధ్యమేశ్వరుడు, జ్యేష్ఠేశః = జ్యేష్ఠేశ్వరుడు, చ = మరియు, పశుపః = పశుపుడు (మరొక శివలింగం), కందుకశివః = కందుకశివుడు, విఘ్నేశ్వరః = విఘ్నేశ్వరుడు, జంబుకః = జంబుకేశ్వరుడు, చంద్రేశః = చంద్రేశ్వరుడు, హి = నిశ్చయంగా, అమృతేశ్వరః = అమృతేశ్వరుడు, భృగుశివః = భృగుశివుడు, శ్రీవృద్ధకాలేశ్వరః = శ్రీ వృద్ధకాలేశ్వరుడు, మధ్యేశః = మధ్యేశ్వరుడు, మణికర్ణికేశ్వరశివః = మణికర్ణికేశ్వర శివుడు, సదా = ఎల్లప్పుడూ, మంగలం = శుభమును, దేయాత్ = ప్రసాదించుగాక.

 

 తాత్పర్యము:

కేదారేశ్వరుడు, కలశేశ్వరుడు, పశుపతి, ధర్మేశ్వరుడు, మధ్యమేశ్వరుడు, జ్యేష్ఠేశ్వరుడు, పశుపుడు, కందుకశివుడు, విఘ్నేశ్వరుడు, జంబుకేశ్వరుడు, చంద్రేశ్వరుడు, అమృతేశ్వరుడు, భృగుశివుడు, శ్రీ వృద్ధకాలేశ్వరుడు, మధ్యేశ్వరుడు, మరియు మణికర్ణికేశ్వర శివుడు - ఈ శివలింగములన్నియూ ఎల్లప్పుడూ శుభములను ప్రసాదించుగాక.

 

 విశేషములు:

ఈ శ్లోకంలో కాశీలోని పలు ప్రసిద్ధ శివలింగాలను పేర్కొనడం జరిగింది. ఇది కాశీలో శివారాధన యొక్క విస్తృత రూపాన్ని, వివిధ పేర్లతో కొలవబడుతున్న శివ స్వరూపాలను తెలియజేస్తుంది. ఈ లింగాలు దర్శనమాత్రాన శుభములను ప్రసాదిస్తాయని భావం.

 

 

 

శ్లోకం 7

 

గోకర్ణస్త్వథ భారభూతనుదనుః శ్రీచిత్రగుప్తేశ్వరో

యక్షేశస్తిలపర్ణసంగమశివో శైలేశ్వరః కశ్యపః ।

నాగేశోఽగ్నిశివో నిధీశ్వరశివోఽగస్తీశ్వరస్తారక-

జ్ఞానేశోఽపి పితామహేశ్వరశివో దేయాత్సదా మంగలమ్ ॥ 7॥

 

 

 

 పదవిభాగము:

గోకర్ణః, తు, అథ, భారభూతనుదనుః (భార + భూత + నుదనుః), శ్రీచిత్రగుప్తేశ్వరః (శ్రీ + చిత్రగుప్త + ఈశ్వరః), యక్షేశః (యక్ష + ఈశః), తిలపర్ణసంగమశివః (తిలపర్ణ + సంగమ + శివః), శైలేశ్వరః (శైల + ఈశ్వరః), కశ్యపః, నాగేశః (నాగ + ఈశః), అగ్నిశివః (అగ్ని + శివః), నిధీశ్వరశివః (నిధి + ఈశ్వర + శివః), అగస్తీశ్వరః (అగస్తి + ఈశ్వరః), తారకజ్ఞానేశః (తారక + జ్ఞాన + ఈశః), అపి, పితామహేశ్వరశివః (పితామహ + ఈశ్వర + శివః), దేయాత్, సదా, మంగలమ్.

 

 అన్వయము:

గోకర్ణః, తు అథ భారభూతనుదనుః, శ్రీచిత్రగుప్తేశ్వరః, యక్షేశః, తిలపర్ణసంగమశివః, శైలేశ్వరః, కశ్యపః, నాగేశః, అగ్నిశివః, నిధీశ్వరశివః, అగస్తీశ్వరః, తారకజ్ఞానేశః అపి పితామహేశ్వరశివః సదా మంగలం దేయాత్.

 

 ప్రతి పదార్థము:

గోకర్ణః = గోకర్ణేశ్వరుడు, తు = మరియు, అథ = ఇంకను, భారభూతనుదనుః = భారములను తొలగించువాడు, శ్రీచిత్రగుప్తేశ్వరః = శ్రీ చిత్రగుప్తేశ్వరుడు, యక్షేశః = యక్షేశ్వరుడు, తిలపర్ణసంగమశివః = తిలపర్ణ సంగమ శివుడు, శైలేశ్వరః = శైలేశ్వరుడు, కశ్యపః = కశ్యపేశ్వరుడు, నాగేశః = నాగేశ్వరుడు, అగ్నిశివః = అగ్నిశివుడు, నిధీశ్వరశివః = నిధీశ్వర శివుడు, అగస్తీశ్వరః = అగస్తీశ్వరుడు, తారకజ్ఞానేశః = తారకజ్ఞానేశ్వరుడు, అపి = మరియు, పితామహేశ్వరశివః = పితామహేశ్వర శివుడు, సదా = ఎల్లప్పుడూ, మంగలం = శుభమును, దేయాత్ = ప్రసాదించుగాక.

 

 తాత్పర్యము:

గోకర్ణేశ్వరుడు, భారములను తొలగించువాడు, శ్రీ చిత్రగుప్తేశ్వరుడు, యక్షేశ్వరుడు, తిలపర్ణ సంగమ శివుడు, శైలేశ్వరుడు, కశ్యపేశ్వరుడు, నాగేశ్వరుడు, అగ్నిశివుడు, నిధీశ్వర శివుడు, అగస్తీశ్వరుడు, తారకజ్ఞానేశ్వరుడు మరియు పితామహేశ్వర శివుడు - ఈ శివలింగములన్నియు ఎల్లప్పుడూ శుభములను ప్రసాదించుగాక.

 

 విశేషములు:

మునుపటి శ్లోకం వలెనే, ఈ శ్లోకం కూడా కాశీలోని అనేక శివలింగాల పేర్లను పేర్కొంటుంది. ఈ లింగాలు వివిధ పురాణ గాథలతో, క్షేత్రాల స్థల విశేషాలతో ముడిపడి ఉంటాయి. ఈ పేర్లు కాశీ యొక్క విస్తృతమైన శివ క్షేత్ర సంస్కృతిని తెలియజేస్తాయి.

 

 

 

శ్లోకం 8

 

బ్రహ్మాండం సకలం మనోషితరసై రత్నైః పయోభిర్హరం

ఖేలైః పూరయతే కుటుంబనిలయాన్ శంభోర్విలాసప్రదా ।

నానాదివ్యలతావిభూషితవపుః కాశీపురాధీశ్వరీ

శ్రీవిశ్వేశ్వరసుందరీ భగవతీ దేయాత్సదా మంగలమ్ ॥ 8॥

 

 

 

 పదవిభాగము:

బ్రహ్మాండం, సకలం, మనోషితరసైః (మనో + ఉషిత + రసైః), రత్నైః, పయోభిః, హరం, ఖేలైః, పూరయతే, కుటుంబనిలయాన్ (కుటుంబ + నిలయాన్), శంభోః, విలాసప్రదా, నానాదివ్యలతావిభూషితవపుః (నానా + దివ్య + లతా + విభూషిత + వపుః), కాశీపురాధీశ్వరీ (కాశీపుర + అధీశ్వరీ), శ్రీవిశ్వేశ్వరసుందరీ (శ్రీ + విశ్వేశ్వర + సుందరీ), భగవతీ, దేయాత్, సదా, మంగలమ్.

 

 అన్వయము:

యా సకలం బ్రహ్మాండం మనోషితరసైః రత్నైః పయోభిః హరం ఖేలైః పూరయతే, కుటుంబనిలయాన్, శంభోః విలాసప్రదా, నానాదివ్యలతావిభూషితవపుః, కాశీపురాధీశ్వరీ, శ్రీవిశ్వేశ్వరసుందరీ భగవతీ సదా మంగలం దేయాత్.

 

 ప్రతి పదార్థము:

యా = ఏ (దేవి), సకలం = సమస్తమైన, బ్రహ్మాండం = బ్రహ్మాండమును, మనోషితరసైః = మనసుకు ప్రియమైన రసములతో, రత్నైః = రత్నములతో, పయోభిః = పాలతో, హరం = శివుని, ఖేలైః = ఆటలతో, పూరయతే = నింపునో, కుటుంబనిలయాన్ = కుటుంబములకు నిలయమైనది, శంభోః = శివుని యొక్క, విలాసప్రదా = విలాసములను ప్రసాదించునది, నానాదివ్యలతావిభూషితవపుః = అనేక దివ్యలతలచే అలంకరింపబడిన శరీరము కలది, కాశీపురాధీశ్వరీ = కాశీనగరానికి అధిష్ఠాన దేవత, శ్రీవిశ్వేశ్వరసుందరీ = శ్రీ విశ్వేశ్వరునికి సుందరియైన భార్య, భగవతీ = పూజ్యురాలైన, సదా = ఎల్లప్పుడూ, మంగలం = శుభమును, దేయాత్ = ప్రసాదించుగాక.

 

 తాత్పర్యము:

సమస్త బ్రహ్మాండమును మనోహరమైన రసములతో, రత్నములతో, పాలతో, శివునికి క్రీడాస్థలముగా నింపునది, కుటుంబాలకు నిలయమైనది, శివుని విలాసములకు కారణమైనది, అనేక దివ్యలతలచే అలంకరింపబడిన శరీరము కలది, కాశీనగరానికి అధిష్ఠాన దేవత, శ్రీ విశ్వేశ్వరునికి ప్రియురాలైన భగవతీ దేవి (అన్నపూర్ణాదేవి/విశాలాక్షి) ఎల్లప్పుడూ శుభములను ప్రసాదించుగాక.

 

 విశేషములు:

ఈ శ్లోకం కాశీలో పూజింపబడే కాశీపురాధీశ్వరిని, అంటే విశాలాక్షి లేదా అన్నపూర్ణాదేవిని స్తుతిస్తుంది. ఆమె విశ్వానికి పోషకురాలిగా, సంపదలకు అధిదేవతగా, శివుని శక్తి స్వరూపిణిగా వర్ణించబడింది.

 

 

 

శ్లోకం 9

 

యా దేవీ మహిషాసురప్రమథనీ యా చండముండాపహా

యా శుంభాసురరక్తబీజదమనీ శక్రాదిభిః సంస్తుతా ।

యా శూలాసిధనుఃశరాభయకరా దుర్గాదిసందక్షిణా-

మాశ్రిత్యాశ్రితవిఘ్నశంసమయతు దేయాత్సదా మంగలమ్ ॥ 9॥

 

 

 

 పదవిభాగము:

యా, దేవీ, మహిషాసురప్రమథనీ, యా, చండముండాపహా, యా, శుంభాసురరక్తబీజదమనీ, శక్రాదిభిః (శక్ర + ఆదిభిః), సంస్తుతా, యా, శూలాసిధనుఃశరాభయకరా (శూల + అసి + ధనుః + శర + అభయ + కరా), దుర్గాదిసందక్షిణామాశ్రిత్యాశ్రితవిఘ్నశంసమయతు (దుర్గా + ఆది + సందక్షిణా + ఆశ్రిత్య + ఆశ్రిత + విఘ్న + శంసమయతు), దేయాత్, సదా, మంగలమ్.

 

 అన్వయము:

యా దేవీ మహిషాసురప్రమథనీ, యా చండముండాపహా, యా శుంభాసురరక్తబీజదమనీ, శక్రాదిభిః సంస్తుతా, యా శూలాసిధనుఃశరాభయకరా, దుర్గాదిసందక్షిణామాశ్రిత్యాశ్రితవిఘ్నశంసమయతు సా దేవీ సదా మంగలం దేయాత్. (ఇక్కడ చివరి పాదంలో పదవిభాగం మరియు అన్వయం కొంచెం క్లిష్టంగా ఉంది, సంస్కృత వ్యాకరణ నియమాల ప్రకారం అర్థం తీసుకోవాలి).

 

 ప్రతి పదార్థము:

యా = ఏ (దేవి), దేవీ = దేవత, మహిషాసురప్రమథనీ = మహిషాసురుని సంహరించినదో, యా = ఏ (దేవి), చండముండాపహా = చండ ముండలను నాశనం చేసినదో, యా = ఏ (దేవి), శుంభాసురరక్తబీజదమనీ = శుంభాసురుని, రక్తబీజుని అణచివేసినదో, శక్రాదిభిః = ఇంద్రుడు మొదలైన దేవతలచే, సంస్తుతా = చక్కగా స్తుతింపబడినదో, యా = ఏ (దేవి), శూలాసిధనుఃశరాభయకరా = శూలము, ఖడ్గము, ధనుస్సు, బాణము, అభయమును హస్తములందు కలదో, దుర్గాదిసందక్షిణామాశ్రిత్యాశ్రితవిఘ్నశంసమయతు = దుర్గ మొదలైన రూపములతో ఆశ్రయించిన వారికి విఘ్నములను శాంతపరచునదో, దేయాత్ = ప్రసాదించుగాక, సదా = ఎల్లప్పుడూ, మంగలమ్ = శుభమును.

 

 తాత్పర్యము:

మహిషాసురుని, చండముండులను సంహరించినది, శుంభాసురుని, రక్తబీజుని అణచివేసినది, ఇంద్రుడు మొదలైన దేవతలచే స్తుతింపబడినది, శూలము, ఖడ్గము, ధనుస్సు, బాణము, అభయమును హస్తములందు ధరించినది, దుర్గ మొదలైన రూపములతో ఆశ్రయించినవారి విఘ్నములను తొలగించునది ఐన ఆ దేవి ఎల్లప్పుడూ శుభములను ప్రసాదించుగాక.

 

 విశేషములు:

ఈ శ్లోకం కాశీలోని శక్తి పీఠాలలో ఒకటైన దుర్గాదేవిని స్తుతిస్తుంది. దేవి యొక్క సంహారక మరియు రక్షక లక్షణాలు, ఆమె మహిషాసురమర్దనిగా, చాముండిగా, రక్తబీజమర్దనిగా ప్రసిద్ధి చెందిన వివిధ రూపాలను ప్రస్తావిస్తుంది. భక్తుల విఘ్నములను తొలగించే తల్లిగా వర్ణించబడింది.

 

 

 

శ్లోకం 10

 

ఆద్యా శ్రీర్వికటా తతస్తు విరజా శ్రీమంగలా పార్వతీ

విఖ్యాతా కమలా విశాలనయనా జ్యేష్ఠా విశిష్టాననా ।

కామాక్షీ చ హరిప్రియా భగవతీ శ్రీఘంటఘంటాదికా

మౌర్యా షష్టిసహస్రమాతృసహితా దేయాత్సదా మంగలమ్ ॥ 10॥

 

 

 

 పదవిభాగము:

ఆద్యా, శ్రీః, వికటా, తతః, తు, విరజా, శ్రీమంగలా, పార్వతీ, విఖ్యాతా, కమలా, విశాలనయనా, జ్యేష్ఠా, విశిష్టాననా, కామాక్షీ, చ, హరిప్రియా, భగవతీ, శ్రీఘంటఘంటాదికా (శ్రీ + ఘంటా + ఘంటా + ఆదికా), మౌర్యా, షష్టిసహస్రమాతృసహితా (షష్టి + సహస్ర + మాతృ + సహితా), దేయాత్, సదా, మంగలమ్.

 

 అన్వయము:

ఆద్యా, శ్రీః, వికటా, తతః తు విరజా, శ్రీమంగలా, పార్వతీ, విఖ్యాతా కమలా, విశాలనయనా, జ్యేష్ఠా, విశిష్టాననా, కామాక్షీ చ, హరిప్రియా, భగవతీ, శ్రీఘంటఘంటాదికా, మౌర్యా, షష్టిసహస్రమాతృసహితా సదా మంగలం దేయాత్.

 

 ప్రతి పదార్థము:

ఆద్యా = ఆదిశక్తి, శ్రీః = శ్రీదేవి, వికటా = వికటా దేవి, తతః తు = ఆ తర్వాత, విరజా = విరజా దేవి, శ్రీమంగలా = శ్రీ మంగళా దేవి, పార్వతీ = పార్వతీ దేవి, విఖ్యాతా కమలా = ప్రసిద్ధి చెందిన కమలాదేవి, విశాలనయనా = విశాలమైన నేత్రములు కలది, జ్యేష్ఠా = జ్యేష్ఠా దేవి, విశిష్టాననా = విశిష్టమైన ముఖము కలది, కామాక్షీ = కామాక్షీ దేవి, చ = మరియు, హరిప్రియా = హరికి ప్రియురాలైన దేవి, భగవతీ = పూజ్యురాలైన దేవి, శ్రీఘంటఘంటాదికా = శ్రీ ఘంటా దేవి మరియు ఇతర ఘంటా రూపములు, మౌర్యా = మౌర్యా దేవి, షష్టిసహస్రమాతృసహితా = అరువది వేల మంది మాతృ దేవతలతో కూడినది, సదా = ఎల్లప్పుడూ, మంగలం = శుభమును, దేయాత్ = ప్రసాదించుగాక.

 

 తాత్పర్యము:

ఆదిశక్తి, శ్రీదేవి, వికటా, విరజా, శ్రీమంగలా, పార్వతీ, ప్రసిద్ధి చెందిన కమలా, విశాలనయనా, జ్యేష్ఠా, విశిష్టమైన ముఖము కలది, కామాక్షీ, హరికి ప్రియురాలైన దేవి, శ్రీ ఘంటా దేవి మరియు ఇతర ఘంటా రూపములు, మౌర్యా దేవి మరియు అరువది వేల మంది మాతృ దేవతలతో కూడిన దేవతలు ఎల్లప్పుడూ శుభములను ప్రసాదించుగాక.

 

 విశేషములు:

ఈ శ్లోకం కాశీలో కొలువైన వివిధ శక్తి స్వరూపిణులను, మాతృ దేవతలను స్తుతిస్తుంది. అనేక దేవాలయాలు, శక్తి పీఠాలతో కూడిన కాశీ యొక్క ఆధ్యాత్మిక వైవిధ్యాన్ని ఇది చూపుతుంది. అరువది వేల మంది మాతృకల ప్రస్తావన క్షేత్ర మహాత్మ్యాన్ని తెలియజేస్తుంది.

 

 

 

శ్లోకం 11

 

ఆదౌ పంచనదం ప్రయాగమపరం కేదారకుండం కురు-

క్షేత్రం మానసకం సరోఽమృతజలం శావస్య తీర్థం పరమ్ ।

మత్స్యోదర్యథ దండఖాండసలిలం మందాకినీ జంబుకం

ఘంటాకర్ణసముద్రకూపసహితో దేయాత్సదా మంగలమ్ ॥ 11॥

 

 

 

 పదవిభాగము:

ఆదౌ, పంచనదం, ప్రయాగమ్, అపరం, కేదారకుండం, కురుక్షేత్రం, మానసకం, సరః, అమృతజలం, శావస్య, తీర్థం, పరమ్, మత్స్యోదరి, అథ, దండఖాండసలిలం (దండ + ఖాండ + సలిలం), మందాకినీ, జంబుకమ్, ఘంటాకర్ణసముద్రకూపసహితః (ఘంటాకర్ణ + సముద్ర + కూప + సహితః), దేయాత్, సదా, మంగలమ్.

 

 అన్వయము:

ఆదౌ పంచనదం, అపరం ప్రయాగం, కేదారకుండం, కురుక్షేత్రం, మానసకం సరః, అమృతజలం, పరమ్ శావస్య తీర్థం, మత్స్యోదరి, అథ దండఖాండసలిలం, మందాకినీ, జంబుకం, ఘంటాకర్ణసముద్రకూపసహితః (ఈ తీర్థములు) సదా మంగలం దేయాత్.

 

 ప్రతి పదార్థము:

ఆదౌ = మొదట, పంచనదం = పంచనద తీర్థము, ప్రయాగమ్ = ప్రయాగ తీర్థము, అపరం = ఇంకొకటి, కేదారకుండం = కేదార కుండము, కురుక్షేత్రం = కురుక్షేత్రము (కాశ్మీరంలోని కురుక్షేత్ర తీర్థం లేదా కాశీలోని కురుక్షేత్ర ప్రాంతం), మానసకం = మానసకము (మానస సరోవరము వంటిది), సరః = సరోవరము, అమృతజలం = అమృత జలము, శావస్య = శవమునకు సంబంధించిన, తీర్థం = తీర్థము, పరమ్ = శ్రేష్ఠమైనది, మత్స్యోదరి = మత్స్యోదరి తీర్థము, అథ = ఇంకను, దండఖాండసలిలం = దండ ఖండ జలము, మందాకినీ = మందాకినీ తీర్థము, జంబుకమ్ = జంబుక తీర్థము, ఘంటాకర్ణసముద్రకూపసహితః = ఘంటాకర్ణ, సముద్ర కూపములతో కూడినవి (ఈ తీర్థములన్నియూ), దేయాత్ = ప్రసాదించుగాక, సదా = ఎల్లప్పుడూ, మంగలమ్ = శుభమును. దేయాత్= ప్రసాదించుగాక.

 

 తాత్పర్యము:

మొదట పంచనదము, ప్రయాగ, కేదారకుండము, కురుక్షేత్రము, మానస సరోవరము, అమృతజలము, శ్రేష్ఠమైన శావ తీర్థము, మత్స్యోదరి, దండఖాండసలిలము, మందాకిని, జంబుకము, ఘంటాకర్ణము, సముద్రకూపము - ఈ తీర్థములన్నియూ ఎల్లప్పుడూ శుభములను ప్రసాదించుగాక.

 

 విశేషములు:

ఈ శ్లోకం కాశీలో ఉన్న వివిధ పవిత్ర తీర్థాల పేర్లను ప్రస్తావిస్తుంది. ఈ తీర్థాలు వివిధ పుణ్యక్షేత్రాల పేర్లతో, వాటి ప్రత్యేకతలతో కూడి ఉన్నాయి, ఇది కాశీలో లభించే సమస్త తీర్థయాత్రా ఫలాన్ని సూచిస్తుంది. కాశీని ఒక మహా తీర్థంగా, అనేక పుణ్య తీర్థాల సమ్మేళనంగా ఇది చూపుతుంది.

 

 

 

శ్లోకం 12

 

రేవాకుండజలం సరస్వతిజలం దుర్వాసకుండం తతో

లక్ష్మీతీర్థలవాంకుశస్య సలిలం కందర్పకుండం తథా ।

దుర్గాకుండమసీజలం హనుమతః కుండప్రతాపోర్జితః

ప్రజ్ఞానప్రముఖాని వః ప్రతిదినం దేయాత్సదా మంగలమ్ ॥ 12॥

 

 

 

 పదవిభాగము:

రేవాకుండజలం (రేవాకుండ + జలం), సరస్వతిజలం (సరస్వతి + జలం), దుర్వాసకుండం, తతః, లక్ష్మీతీర్థలవాంకుశస్య (లక్ష్మీతీర్థ + లవాంకుశస్య), సలిలం, కందర్పకుండం, తథా, దుర్గాకుండమ్, అసీజలం (అసీ + జలం), హనుమతః, కుండప్రతాపోర్జితః (కుండ + ప్రతాప + ఊర్జితః), ప్రజ్ఞానప్రముఖాని (ప్రజ్ఞాన + ప్రముఖాని), వః, ప్రతిదినం, దేయాత్, సదా, మంగలమ్.

 

 అన్వయము:

రేవాకుండజలం, సరస్వతిజలం, తతః దుర్వాసకుండం, లక్ష్మీతీర్థలవాంకుశస్య సలిలం, తథా కందర్పకుండం, దుర్గాకుండం, అసీజలం, హనుమతః కుండప్రతాపోర్జితః (ఈ తీర్థములు) ప్రజ్ఞానప్రముఖాని వః ప్రతిదినం సదా మంగలం దేయాత్.

 

 ప్రతి పదార్థము:

రేవాకుండజలం = రేవాకుండములోని జలము, సరస్వతిజలం = సరస్వతీ కుండములోని జలము, దుర్వాసకుండం = దుర్వాసకుండము, తతః = అటు పిమ్మట, లక్ష్మీతీర్థలవాంకుశస్య = లక్ష్మీతీర్థ లవాంకుశ కుండములోని, సలిలం = జలము, కందర్పకుండం = కందర్పకుండము, తథా = అట్లే, దుర్గాకుండమ్ = దుర్గాకుండము, అసీజలం = అసి నది జలము, హనుమతః = హనుమంతుని, కుండప్రతాపోర్జితః = కుండము యొక్క ప్రతాపముచే బలపడినవి (ఈ తీర్థములు), ప్రజ్ఞానప్రముఖాని = జ్ఞానమునకు ముఖ్యమైనవి, వః = మీకు, ప్రతిదినం = ప్రతిరోజు, సదా = ఎల్లప్పుడూ, మంగలం = శుభమును, దేయాత్ = ప్రసాదించుగాక.

 

 తాత్పర్యము:

రేవాకుండ జలము, సరస్వతీ జలము, దుర్వాసకుండము, లక్ష్మీతీర్థ లవాంకుశ జలము, కందర్పకుండము, దుర్గాకుండము, అసి నది జలము, హనుమంతుని కుండము యొక్క ప్రతాపముతో కూడినవి, జ్ఞానమునకు ముఖ్యమైనవి ఐన ఈ తీర్థములన్నియూ మీకు ప్రతిరోజు ఎల్లప్పుడూ శుభములను ప్రసాదించుగాక.

 

 విశేషములు:

ఈ శ్లోకం కాశీలోని మరికొన్ని పవిత్ర కుండములు, నదుల గురించి ప్రస్తావిస్తుంది. ఇవి పవిత్రతకు, పుణ్యానికి ప్రసిద్ధి చెందినవి. హనుమాన్ కుండం ప్రస్తావన స్థానిక ప్రాముఖ్యతను సూచిస్తుంది.

 

 

 

శ్లోకం 13

 

ఆద్యః కూపవరస్తు కాలదమనః శ్రీవృద్ధకూపోఽపరో

విఖ్యాతస్తు పరాశరస్తు విదితః కూపః సరో మానసః ।

జైగీషవ్యమునేః శశాంకనృపతేః కూపస్తు ధర్మోద్భవః

ఖ్యాతః సప్తసముద్రకూపసహితో దేయాత్సదా మంగలమ్ ॥ 13॥

 

 

 

 పదవిభాగము:

ఆద్యః, కూపవరః, తు, కాలదమనః (కాల + దమనః), శ్రీవృద్ధకూపః (శ్రీ + వృద్ధ + కూపః), అపరః, విఖ్యాతః, తు, పరాశరః, తు, విదితః, కూపః, సరః, మానసః, జైగీషవ్యమునేః, శశాంకనృపతేః, కూపః, తు, ధర్మోద్భవః (ధర్మ + ఉద్భవః), ఖ్యాతః, సప్తసముద్రకూపసహితః (సప్త + సముద్ర + కూప + సహితః), దేయాత్, సదా, మంగలమ్.

 

 అన్వయము:

ఆద్యః కూపవరః తు కాలదమనః, అపరః శ్రీవృద్ధకూపః తు విఖ్యాతః పరాశరః విదితః, కూపః సరః మానసః, జైగీషవ్యమునేః శశాంకనృపతేః కూపః తు ధర్మోద్భవః, ఖ్యాతః సప్తసముద్రకూపసహితః (ఈ కూపములు) సదా మంగలం దేయాత్.

 

 ప్రతి పదార్థము:

ఆద్యః = మొదటిది, కూపవరః = ఉత్తమమైన బావి, తు = మరియు, కాలదమనః = కాలదమన కూపము, శ్రీవృద్ధకూపః = శ్రీ వృద్ధకూపము, అపరః = ఇంకొకటి, విఖ్యాతః = ప్రసిద్ధమైన, తు = మరియు, పరాశరః = పరాశర కూపము, తు = మరియు, విదితః = తెలిసినది, కూపః = కూపము, సరః = సరోవరము, మానసః = మానస కూపము, జైగీషవ్యమునేః = జైగీషవ్య ముని యొక్క, శశాంకనృపతేః = శశాంక మహారాజు యొక్క, కూపః = కూపము, తు = మరియు, ధర్మోద్భవః = ధర్మము నుండి పుట్టినది, ఖ్యాతః = ప్రసిద్ధి చెందిన, సప్తసముద్రకూపసహితః = సప్త సముద్రకూపములతో కూడినవి (ఈ కూపములు), , సదా = ఎల్లప్పుడూ, మంగలమ్ = శుభమును. దేయాత్ = ప్రసాదించుగాక

 

 తాత్పర్యము:

మొదట కాలదమన కూపము, శ్రీ వృద్ధకూపము, ప్రసిద్ధి చెందిన పరాశర కూపము, మానస సరోవరం వంటి కూపము, జైగీషవ్య ముని, శశాంక మహారాజుల కూపములు, ధర్మము నుండి ఉద్భవించినవి, మరియు సప్త సముద్ర కూపములతో కూడిన ప్రసిద్ధి చెందిన కూపములన్నియూ ఎల్లప్పుడూ శుభములను ప్రసాదించుగాక.

 

 విశేషములు:

ఈ శ్లోకంలో కాశీలోని వివిధ పవిత్ర బావులు (కూపములు) ప్రస్తావించబడ్డాయి. వీటిలో కొన్ని పురాణ పురుషుల పేర్లతో ముడిపడి ఉన్నాయి, మరికొన్ని వాటి ప్రత్యేక లక్షణాలను బట్టి పేరుపొందాయి. ఇవి కాశీ క్షేత్రం యొక్క పవిత్ర జల వనరులను తెలియజేస్తాయి.

 

 

 

శ్లోకం 14

 

లక్ష్యీనాయకబిందుమాధవహరిర్లక్ష్మీనృసింహస్తతో

గోవిందస్త్వథ గోపికాప్రియతమః శ్రీనారదః కేశవః ।

గంగాకేశవవామనాఖ్యతదను శ్వేతో హరిః కేశవః

ప్రహ్లాదాదిసమస్తకేశవగణో దేయాత్సదా మంగలమ్ ॥ 14॥

 

 

 

 పదవిభాగము:

లక్ష్యీనాయకబిందుమాధవహరిః (లక్ష్మీనాయక + బిందుమాధవ + హరిః), లక్ష్మీనృసింహః (లక్ష్మీ + నృసింహః), తతః, గోవిందః, తు, అథ, గోపికాప్రియతమః (గోపికా + ప్రియతమః), శ్రీనారదః, కేశవః, గంగాకేశవవామనాఖ్యతదను (గంగాకేశవ + వామన + ఆఖ్య + తదను), శ్వేతః, హరిః, కేశవః, ప్రహ్లాదాదిసమస్తకేశవగణః (ప్రహ్లాద + ఆది + సమస్త + కేశవ + గణః), దేయాత్, సదా, మంగలమ్.

 

 అన్వయము:

లక్ష్మీనాయకబిందుమాధవహరిః, తతః లక్ష్మీనృసింహః, తు అథ గోవిందః, గోపికాప్రియతమః, శ్రీనారదః కేశవః, గంగాకేశవవామనాఖ్యతదను శ్వేతః హరిః కేశవః, ప్రహ్లాదాదిసమస్తకేశవగణః సదా మంగలం దేయాత్.

 

 ప్రతి పదార్థము:

లక్ష్మీనాయకబిందుమాధవహరిః = లక్ష్మీ నాయకుడు, బిందుమాధవుడు, హరి, లక్ష్మీనృసింహః = లక్ష్మీనృసింహుడు, తతః = ఆ తరువాత, గోవిందః = గోవిందుడు, తు = మరియు, అథ = ఇంకను, గోపికాప్రియతమః = గోపికలకు అత్యంత ప్రియుడైనవాడు, శ్రీనారదః = శ్రీ నారదుడు, కేశవః = కేశవుడు, గంగాకేశవవామనాఖ్యతదను = గంగాకేశవుడు, వామనుడు అను పేర్లతో, శ్వేతః = శ్వేతవర్ణము కలవాడు, హరిః = హరి, కేశవః = కేశవుడు, ప్రహ్లాదాదిసమస్తకేశవగణః = ప్రహ్లాదుడు మొదలైన సమస్త కేశవ గణము, సదా = ఎల్లప్పుడూ, మంగలం = శుభమును, దేయాత్ = ప్రసాదించుగాక.

 

 తాత్పర్యము:

లక్ష్మీనాయకుడైన బిందుమాధవ హరి, లక్ష్మీనృసింహుడు, గోవిందుడు, గోపికలకు ప్రియుడైనవాడు, శ్రీ నారద కేశవుడు, గంగాకేశవుడు, వామనుడు, శ్వేతవర్ణము కల హరి కేశవుడు, మరియు ప్రహ్లాదుడు మొదలైన సమస్త కేశవ (విష్ణు) స్వరూపములు ఎల్లప్పుడూ శుభములను ప్రసాదించుగాక.

 

 విశేషములు:

ఈ శ్లోకం కాశీలో కొలువైన వివిధ విష్ణు స్వరూపాలను ప్రస్తావిస్తుంది. కాశీ ముఖ్యంగా శివక్షేత్రమైనప్పటికీ, విష్ణువు కూడా అనేక రూపాలలో ఇక్కడ పూజింపబడతాడని ఇది సూచిస్తుంది. బిందుమాధవుడు కాశీలోని ప్రసిద్ధ విష్ణు ఆలయం.

 

 

 

శ్లోకం 15

 

లోలార్కో విమలార్కమాయుఖరవిః సంవర్తసంజ్ఞో రవి-

ర్విఖ్యాతో ద్రుపదుఃఖఖోల్కమరుణః ప్రోక్తోత్తరార్కో రవిః ।

గంగార్కస్త్వథ వృద్ధవృద్ధివిబుధా కాశీపురీసంస్థితాః

సూర్యా ద్వాదశసంజ్ఞకాః ప్రతిదినం దేయాత్సదా మంగలమ్ ॥ 15॥

 

 

 

 పదవిభాగము:

లోలార్కః, విమలార్కః (విమల + అర్కః), మాయుఖరవిః (మాయుఖ + రవిః), సంవర్తసంజ్ఞః (సంవర్త + సంజ్ఞః), రవిః, విఖ్యాతః, ద్రుపదుఃఖఖోల్కమరుణః (ద్రుపత్ + దుఃఖ + ఖోల్క + అరుణః), ప్రోక్తోత్తరార్కః (ప్రోక్త + ఉత్తర + అర్కః), రవిః, గంగార్కః (గంగా + అర్కః), తు, అథ, వృద్ధవృద్ధివిబుధా (వృద్ధ + వృద్ధి + విబుధా), కాశీపురీసంస్థితాః (కాశీపురీ + సంస్థితాః), సూర్యాః, ద్వాదశసంజ్ఞకాః (ద్వాదశ + సంజ్ఞకాః), ప్రతిదినం, దేయాత్, సదా, మంగలమ్.

 

 అన్వయము:

లోలార్కః, విమలార్కః, మాయుఖరవిః, సంవర్తసంజ్ఞః రవిః, విఖ్యాతః ద్రుపదుఃఖఖోల్కమరుణః, ప్రోక్తోత్తరార్కః రవిః, గంగార్కః తు అథ వృద్ధవృద్ధివిబుధాః కాశీపురీసంస్థితాః ద్వాదశసంజ్ఞకాః సూర్యాః ప్రతిదినం సదా మంగలం దేయాత్.

 

 ప్రతి పదార్థము:

లోలార్కః = లోలార్కుడు, విమలార్కః = విమలార్కుడు, మాయుఖరవిః = మాయుఖరవి, సంవర్తసంజ్ఞః రవిః = సంవర్తుడను రవి, విఖ్యాతః = ప్రసిద్ధి చెందిన, ద్రుపదుఃఖఖోల్కమరుణః = ద్రుపదుని దుఃఖములను నశింపజేసినవాడు, ప్రోక్తోత్తరార్కః రవిః = ఉత్తరార్కుడు అని చెప్పబడిన రవి, గంగార్కః = గంగార్కుడు, తు = మరియు, అథ = ఇంకను, వృద్ధవృద్ధివిబుధా = వృద్ధులు, వృద్ధిని కోరువారు మరియు విబుధులచే పూజింపబడినవారు (ఈ సూర్యులు), కాశీపురీసంస్థితాః = కాశీ నగరమున నెలకొనియున్న, సూర్యాః = సూర్య భగవానులు, ద్వాదశసంజ్ఞకాః = పన్నెండు పేర్లతో ఉన్నవారు, ప్రతిదినం = ప్రతిరోజు, సదా = ఎల్లప్పుడూ, మంగలం = శుభమును, దేయాత్ = ప్రసాదించుగాక.

 

 తాత్పర్యము:

లోలార్కుడు, విమలార్కుడు, మాయుఖరవి, సంవర్త రవి, ద్రుపదుని దుఃఖాలను తొలగించిన ప్రసిద్ధ అరుణుడు, ఉత్తరార్క రవి, గంగార్కుడు, మరియు వృద్ధులు, వృద్ధిని కోరువారు, విబుధులచే పూజింపబడినవారు ఐన కాశీ నగరమున నెలకొనియున్న పన్నెండు మంది సూర్య భగవానులు మీకు ప్రతిరోజు ఎల్లప్పుడూ శుభములను ప్రసాదించుగాక.

 

 విశేషములు:

ఈ శ్లోకం కాశీలోని ద్వాదశ ఆదిత్యులను (పన్నెండు సూర్య రూపాలను) ప్రస్తావిస్తుంది. కాశీలో శివుడు, విష్ణువుతో పాటు సూర్యారాధన కూడా ప్రసిద్ధి చెందినదని, ఈ క్షేత్రం సూర్యునిచే కూడా పవిత్రం చేయబడిందని ఇది సూచిస్తుంది.

 

 

 

శ్లోకం 16

 

ఆద్యో ఢుంఢివినాయకో గణపతిశ్చింతామణిః సిద్ధిదః

సేనావిఘ్నపతిస్తు వక్త్రవదనః శ్రీపాశపాణిః ప్రభుః ।

ఆశాపక్షవినాయకాప్రషకరో మోదాదికః షడ్గుణో

లోలార్కాదివినాయకాః ప్రతిదినం దేయాత్సదా మంగలమ్ ॥ 16॥

 

 

 

 పదవిభాగము:

ఆద్యః, ఢుంఢివినాయకః, గణపతిః, చింతామణిః, సిద్ధిదః, సేనావిఘ్నపతిః (సేనా + విఘ్న + పతిః), తు, వక్త్రవదనః, శ్రీపాశపాణిః (శ్రీ + పాశ + పాణిః), ప్రభుః, ఆశాపక్షవినాయకాప్రషకరో (ఆశా + పక్ష + వినాయక + ఆప్రషకరః), మోదాదికః (మోద + ఆది + కః), షడ్గుణః (షట్ + గుణః), లోలార్కాదివినాయకాః (లోలార్క + ఆది + వినాయకాః), ప్రతిదినం, దేయాత్, సదా, మంగలమ్.

 

 అన్వయము:

ఆద్యః ఢుంఢివినాయకః, గణపతిః, చింతామణిః సిద్ధిదః, సేనావిఘ్నపతిః తు వక్త్రవదనః, శ్రీపాశపాణిః ప్రభుః, ఆశాపక్షవినాయకాప్రషకరో, మోదాదికః, షడ్గుణః, లోలార్కాదివినాయకాః ప్రతిదినం సదా మంగలం దేయాత్.

 

 ప్రతి పదార్థము:

ఆద్యః = మొదటివాడు, ఢుంఢివినాయకః = ఢుంఢివినాయకుడు, గణపతిః = గణపతి, చింతామణిః = చింతామణి (వినాయకుడు), సిద్ధిదః = సిద్ధులను ప్రసాదించువాడు, సేనావిఘ్నపతిః = సేనలకు విఘ్నపతి, తు = మరియు, వక్త్రవదనః = వంకరముఖము కలవాడు, శ్రీపాశపాణిః = శ్రీ పాశమును చేతపట్టినవాడు, ప్రభుః = ప్రభువు, ఆశాపక్షవినాయకాప్రషకరో = ఆశాపక్ష వినాయకుడు (ఆశలకు పక్షపాతి), మోదాదికః = మోదము మొదలైన గుణములు కలవాడు, షడ్గుణః = ఆరు గుణములు కలవాడు, లోలార్కాదివినాయకాః = లోలార్కుడు మొదలైన వినాయకులు, ప్రతిదినం = ప్రతిరోజు, సదా = ఎల్లప్పుడూ, మంగలం = శుభమును, దేయాత్ = ప్రసాదించుగాక.

 

 తాత్పర్యము:

మొదటివాడైన ఢుంఢివినాయకుడు, గణపతి, చింతామణి (సిద్ధులను ప్రసాదించువాడు), సేనావిఘ్నపతి, వంకరముఖము కలవాడు, శ్రీ పాశమును చేతపట్టిన ప్రభువు, ఆశాపక్ష వినాయకుడు, మోదము మొదలైన గుణములు కలవాడు, షడ్గుణములు కలవాడు, లోలార్కుడు మొదలైన వినాయకులు ప్రతిరోజు ఎల్లప్పుడూ శుభములను ప్రసాదించుగాక.

 

 విశేషములు:

ఈ శ్లోకం కాశీలోని వివిధ గణపతి స్వరూపాలను స్తుతిస్తుంది. ఢుంఢి గణపతి అత్యంత ప్రసిద్ధి చెందినవాడు. ఈ శ్లోకం కాశీలో గణపతి ఆరాధన ప్రాముఖ్యతను, విఘ్న నివారణలో అతని పాత్రను తెలియజేస్తుంది.

 

 

 

శ్లోకం 17

 

హేరంబో నలకూబరో గణపతిః శ్రీభీమచండీగణో

విఖ్యాతో మణికర్ణికాగణపతిః శ్రీసిద్ధిదో విఘ్నపః ।

ముండశ్చండముఖశ్చ కష్టహరణః శ్రీదండహస్తో గణః

శ్రీదుర్గాఖ్యగణాధిపః ప్రతిదినం దేయాత్సదా మంగలమ్ ॥ 17॥

 

 

 

 పదవిభాగము:

హేరంబః, నలకూబరః, గణపతిః, శ్రీభీమచండీగణః (శ్రీ + భీమ + చండీ + గణః), విఖ్యాతః, మణికర్ణికాగణపతిః (మణికర్ణికా + గణపతిః), శ్రీసిద్ధిదః (శ్రీ + సిద్ధిదః), విఘ్నపః, ముండః, చండముఖః (చండ + ముఖః), చ, కష్టహరణః, శ్రీదండహస్తః (శ్రీ + దండ + హస్తః), గణః, శ్రీదుర్గాఖ్యగణాధిపః (శ్రీ + దుర్గా + ఆఖ్య + గణ + అధిపః), ప్రతిదినం, దేయాత్, సదా, మంగలమ్.

 

 అన్వయము:

హేరంబః, నలకూబరః గణపతిః, శ్రీభీమచండీగణః, విఖ్యాతః మణికర్ణికాగణపతిః, శ్రీసిద్ధిదః, విఘ్నపః, ముండః చండముఖః చ కష్టహరణః, శ్రీదండహస్తః గణః, శ్రీదుర్గాఖ్యగణాధిపః ప్రతిదినం సదా మంగలం దేయాత్.

 

 ప్రతి పదార్థము:

హేరంబః = హేరంబుడు, నలకూబరః = నలకూబరుడు, గణపతిః = గణపతి, శ్రీభీమచండీగణః = శ్రీ భీమచండీగణుడు, విఖ్యాతః = ప్రసిద్ధి చెందిన, మణికర్ణికాగణపతిః = మణికర్ణికా గణపతి, శ్రీసిద్ధిదః = శ్రీ సిద్ధులను ప్రసాదించువాడు, విఘ్నపః = విఘ్నములను తొలగించువాడు, ముండః = ముండుడు, చండముఖః = చండ ముఖుడు, చ = మరియు, కష్టహరణః = కష్టములను తొలగించువాడు, శ్రీదండహస్తః = శ్రీ దండమును చేతపట్టిన గణుడు, శ్రీదుర్గాఖ్యగణాధిపః = శ్రీ దుర్గ అను పేరుగల గణాధిపతి, ప్రతిదినం = ప్రతిరోజు, సదా = ఎల్లప్పుడూ, మంగలం = శుభమును, దేయాత్ = ప్రసాదించుగాక.

 

 తాత్పర్యము:

హేరంబుడు, నలకూబరుడు, గణపతి, శ్రీ భీమచండీగణుడు, ప్రసిద్ధి చెందిన మణికర్ణికా గణపతి, శ్రీ సిద్ధిదుడు, విఘ్నములను తొలగించువాడు, ముండుడు, చండముఖుడు, కష్టములను తొలగించువాడు, దండమును చేతపట్టిన గణుడు, శ్రీ దుర్గాఖ్య గణాధిపతి - ఈ గణపతులందరు ప్రతిరోజు ఎల్లప్పుడూ శుభములను ప్రసాదించుగాక.

 

 విశేషములు:

ఈ శ్లోకం కూడా కాశీలోని వివిధ గణపతి రూపాలను, వారి పేర్లను ప్రస్తావిస్తుంది. ఇవి విఘ్నములను తొలగించి, శుభములను ప్రసాదించే దేవతలుగా పూజింపబడతారు. కాశీలో గణపతి ఆరాధన యొక్క ప్రాముఖ్యతను ఇది నొక్కి చెబుతుంది.

 

 

 

శ్లోకం 18

 

ఆద్యో భైరవభీషణస్తదపరః శ్రీకాలరాజః క్రమా-

చ్ఛ్రీసంహారకభైరవస్త్వథ రురుశ్చోన్మత్తకో భైరవః ।

క్రోధశ్చండకపాలభైరవవరః శ్రీభూతనాథాదయో

హ్యష్టౌ భైరవమూర్తయః ప్రతిదినం దేయాత్సదా మంగలమ్ ॥ 18॥

 

 

 

 పదవిభాగము:

ఆద్యః, భైరవభీషణః (భైరవ + భీషణః), తదపరః (తత్ + అపరః), శ్రీకాలరాజః (శ్రీ + కాల + రాజః), క్రమాత్, శ్రీసంహారకభైరవః (శ్రీ + సంహారక + భైరవః), తు, అథ, రురుః, చ, ఉన్మత్తకః, భైరవః, క్రోధః, చండకపాలభైరవవరః (చండ + కపాల + భైరవ + వరః), శ్రీభూతనాథాదయః (శ్రీ + భూతనాథ + ఆదయః), హి, అష్టౌ, భైరవమూర్తయః, ప్రతిదినం, దేయాత్, సదా, మంగలమ్.

 

 అన్వయము:

ఆద్యః భైరవభీషణః, తదపరః శ్రీకాలరాజః, క్రమాత్ శ్రీసంహారకభైరవః, తు అథ రురుః చ ఉన్మత్తకః భైరవః, క్రోధః చండకపాలభైరవవరః, శ్రీభూతనాథాదయః హి అష్టౌ భైరవమూర్తయః ప్రతిదినం సదా మంగలం దేయాత్.

 

 ప్రతి పదార్థము:

ఆద్యః = మొదటివాడైన, భైరవభీషణః = భీషణ భైరవుడు, తదపరః = ఆ తర్వాత, శ్రీకాలరాజః = శ్రీ కాలరాజ భైరవుడు, క్రమాత్ = వరుసగా, శ్రీసంహారకభైరవః = శ్రీ సంహారక భైరవుడు, తు = మరియు, అథ = ఇంకను, రురుః = రురు భైరవుడు, చ = మరియు, ఉన్మత్తకః = ఉన్మత్తక భైరవుడు, భైరవః = భైరవుడు, క్రోధః = క్రోధ భైరవుడు, చండకపాలభైరవవరః = చండ కపాల భైరవులలో శ్రేష్ఠుడు, శ్రీభూతనాథాదయః = శ్రీ భూతనాథుడు మొదలైనవారు, హి = నిశ్చయంగా, అష్టౌ = ఎనిమిది, భైరవమూర్తయః = భైరవ స్వరూపములు, ప్రతిదినం = ప్రతిరోజు, సదా = ఎల్లప్పుడూ, మంగలం = శుభమును, దేయాత్ = ప్రసాదించుగాక.

 

 తాత్పర్యము:

భీషణ భైరవుడు, కాలరాజ భైరవుడు, సంహారక భైరవుడు, రురు భైరవుడు, ఉన్మత్తక భైరవుడు, క్రోధ భైరవుడు, చండకపాల భైరవులలో శ్రేష్ఠుడైనవాడు, శ్రీ భూతనాథుడు మొదలైన అష్ట భైరవ స్వరూపములు ప్రతిరోజు ఎల్లప్పుడూ శుభములను ప్రసాదించుగాక.

 

 విశేషములు:

ఈ శ్లోకం కాశీ క్షేత్ర పాలకులైన అష్ట భైరవులను స్తుతిస్తుంది. కాశీలో ప్రతి దిక్కుకు ఒక భైరవుడు క్షేత్రపాలకుడుగా ఉంటాడని నమ్మకం. ఈ భైరవులు వివిధ భయాలను, అశుభాలను తొలగించి శుభాలను ప్రసాదిస్తారని విశ్వసించబడుతుంది.

 

 

 

శ్లోకం 19

 

ఆధాతోంబికయా సహ త్రినయనః సార్ధం గణైర్నందితాం

కాశీమాశు విశన్ హరః ప్రథమతో వార్షధ్వజేఽవస్థితః ।

ఆయాతా దశ ధేనవః సుకపిలా దివ్యైః పయోభిర్హరం

ఖ్యాతం తద్వృషభధ్వజేన కపిలం దేయాత్సదా మంగలమ్ ॥ 19॥

 

 

 

 పదవిభాగము:

ఆధాతః (అథ + అతః), అంబికయా, సహ, త్రినయనః, సార్ధం, గణైః, నందితామ్, కాశీమ్, ఆశు, విశన్, హరః, ప్రథమతః, వార్షధ్వజే (వార్షధ్వజ + ఏ), అవస్థితః, ఆయాతాః, దశ, ధేనవః, సుకపిలాః (సు + కపిలాః), దివ్యైః, పయోభిః, హరం, ఖ్యాతం, తత్, వృషభధ్వజేన, కపిలం, దేయాత్, సదా, మంగలమ్.

 

 అన్వయము:

అథ అతః అంబికయా సహ సార్ధం గణైః నందితాం కాశీం ఆశు విశన్, ప్రథమతః వార్షధ్వజే అవస్థితః త్రినయనః హరః; దశ సుకపిలాః ధేనవః దివ్యైః పయోభిః హరం ఆయాతాః, తత్ వృషభధ్వజేన ఖ్యాతం కపిలం సదా మంగలం దేయాత్.

 

 ప్రతి పదార్థము:

అథ = ఆ తర్వాత, అతః = ఈ కారణముగా, అంబికయా = పార్వతితో, సహ = పాటు, సార్ధం = కూడి, గణైః = తన గణములతో, నందితామ్ = ఆనందింపబడుతున్న, కాశీమ్ = కాశీని, ఆశు = త్వరగా, విశన్ = ప్రవేశించి, హరః = శివుడు, ప్రథమతః = మొదట, వార్షధ్వజే = వృషభ ధ్వజమునందు, అవస్థితః = నెలకొని ఉన్నాడు, త్రినయనః = మూడు కన్నులు కలవాడు (శివుడు), ఆయాతాః = వచ్చిన, దశ = పది, ధేనవః = ఆవులు, సుకపిలాః = చక్కని కపిల వర్ణము కలవి, దివ్యైః = దివ్యమైన, పయోభిః = పాలతో, హరం = శివుని, ఖ్యాతం = ప్రసిద్ధి చెందిన, తత్ = ఆ, వృషభధ్వజేన = వృషభ ధ్వజముతో కూడిన, కపిలం = కపిలము (కపిలేశ్వరం), సదా = ఎల్లప్పుడూ, మంగలమ్ = శుభమును. దేయాత్ = ప్రసాదించుగాక,

 

 తాత్పర్యము:

అంబికతోను, గణములతోను కూడి ఆనందింపబడుతున్న కాశీని త్వరగా ప్రవేశించి, మొదట వృషభ ధ్వజమునందు నెలకొన్న త్రినేత్రుడు (శివుడు), మరియు పది చక్కని కపిల వర్ణపు గోవులు దివ్యమైన పాలతో శివుని చేరుకొన్నాయి. ప్రసిద్ధి చెందిన ఆ వృషభధ్వజ కపిలేశ్వర రూపము ఎల్లప్పుడూ శుభములను ప్రసాదించుగాక.

 

 విశేషములు:

ఈ శ్లోకం కాశీలో కపిలేశ్వర ఆలయ ప్రాముఖ్యతను వివరిస్తుంది. శివుడు పార్వతీదేవి, గణములతో కాశీలోకి ప్రవేశించినప్పుడు మొదట కపిల ధ్వజమునందు నెలకొన్నాడని, మరియు పది కపిల గోవుల పాలను పొందాడని ఒక పురాణ గాథను ఇది సూచిస్తుంది.

 

 

 

శ్లోకం 20

 

ఆనందాఖ్యవనం హి చంపకవనం శ్రీనైమిషం ఖాండవం

పుణ్యం చైత్రరథం త్వశాకవిపినం రంభావనం పావనమ్ ।

దుర్గారణ్యమథోఽపి కైరవవనం వృందావనం పావనం

విఖ్యాతాని వనాని వః ప్రతిదినం దేయాత్సదా మంగలమ్ ॥ 20॥

 

 

 

 పదవిభాగము:

ఆనందాఖ్యవనం (ఆనంద + ఆఖ్య + వనం), హి, చంపకవనం, శ్రీనైమిషం (శ్రీ + నైమిషం), ఖాండవం, పుణ్యం, చైత్రరథం, తు, అశాకవిపినం, రంభావనం, పావనమ్, దుర్గారణ్యం, అథో (అథ + ఉ), అపి, కైరవవనం, వృందావనం, పావనం, విఖ్యాతాని, వనాని, వః, ప్రతిదినం, దేయాత్, సదా, మంగలమ్.

 

 అన్వయము:

ఆనందాఖ్యవనం హి చంపకవనం, శ్రీనైమిషం, ఖాండవం, పుణ్యం చైత్రరథం తు అశాకవిపినం, రంభావనం, పావనం దుర్గారణ్యం, అథో అపి కైరవవనం, పావనం వృందావనం (ఈ) విఖ్యాతాని వనాని వః ప్రతిదినం సదా మంగలం దేయాత్.

 

 ప్రతి పదార్థము:

ఆనందాఖ్యవనం = ఆనందం అని పేరు పొందిన వనము, హి = నిశ్చయంగా, చంపకవనం = చంపక వనము, శ్రీనైమిషం = శ్రీ నైమిషారణ్యము, ఖాండవం = ఖాండవ వనము, పుణ్యం = పవిత్రమైన, చైత్రరథం = చైత్రరథ వనము, తు = మరియు, అశాకవిపినం = అశాక విపినము, రంభావనం = రంభావనము, పావనమ్ = పవిత్రమైన, దుర్గారణ్యం = దుర్గారణ్యము, అథో అపి = ఇంకను, కైరవవనం = కైరవ వనము, వృందావనం = వృందావనము, పావనం = పవిత్రమైనవి, విఖ్యాతాని = ప్రసిద్ధి చెందిన, వనాని = వనములు, వః = మీకు, ప్రతిదినం = ప్రతిరోజు, సదా = ఎల్లప్పుడూ, మంగలం = శుభమును, దేయాత్ = ప్రసాదించుగాక.

 

 తాత్పర్యము:

ఆనంద వనం, చంపక వనం, శ్రీ నైమిషారణ్యం, ఖాండవ వనం, పవిత్రమైన చైత్రరథ వనం, అశాక విపినం, రంభావనం, పవిత్రమైన దుర్గారణ్యం, కైరవ వనం, పవిత్రమైన వృందావనం - ఈ ప్రసిద్ధ వనములన్నియూ మీకు ప్రతిరోజు ఎల్లప్పుడూ శుభములను ప్రసాదించుగాక.

 

 విశేషములు:

ఈ శ్లోకం కాశీ చుట్టూ ఉన్న లేదా కాశీలో ఉన్నట్లు భావించబడే వివిధ పవిత్ర వనాలను ప్రస్తావిస్తుంది. కాశీని ఒక మహారణ్యంగా, అనేక పుణ్యారణ్యాల సమ్మేళనంగా ఇది చూపుతుంది. "ఆనంద వనం" అనేది కాశీకి గల మరొక పేరు.

 

 

 

శ్లోకం 21

 

అలికులదలనీలః కాలదంష్ట్రాకరాలః

సజలజలదనీలో వ్యాలయజ్ఞోపవీతః ।

అభయవరదహస్తో డామరోద్దామనాదః

సకలదురితభక్షో మంగలం వో దదాతు ॥ 21॥

 

 

 

 పదవిభాగము:

అలికులదలనీలః (అలికుల + దల + నీలః), కాలదంష్ట్రాకరాలః (కాల + దంష్ట్రా + కరాలః), సజలజలదనీలః (సజల + జలద + నీలః), వ్యాలయజ్ఞోపవీతః (వ్యాల + యజ్ఞోపవీతః), అభయవరదహస్తః (అభయ + వరద + హస్తః), డామరోద్దామనాదః (డామర + ఉద్దామ + నాదః), సకలదురితభక్షః (సకల + దురిత + భక్షః), మంగలమ్, వః, దదాతు.

 

 అన్వయము:

అలికులదలనీలః, కాలదంష్ట్రాకరాలః, సజలజలదనీలః, వ్యాలయజ్ఞోపవీతః, అభయవరదహస్తః, డామరోద్దామనాదః, సకలదురితభక్షః (శివుడు) వః మంగలం దదాతు.

 

 ప్రతి పదార్థము:

అలికులదలనీలః = తుమ్మెదల గుంపు వలె నల్లని వర్ణము కలవాడు, కాలదంష్ట్రాకరాలః = కాలము వంటి దంష్ట్రలచే భయంకరమైనవాడు, సజలజలదనీలః = నీటితో నిండిన మేఘము వలె నల్లని వర్ణము కలవాడు, వ్యాలయజ్ఞోపవీతః = పాములను యజ్ఞోపవీతముగా ధరించినవాడు, అభయవరదహస్తః = అభయమును, వరములను ఇచ్చు హస్తములు కలవాడు, డామరోద్దామనాదః = భయంకరమైన గొప్ప ధ్వని కలవాడు, సకలదురితభక్షః = సమస్త పాపములను భక్షించువాడు (శివుడు), వః = మీకు, మంగలమ్ = శుభమును, దదాతు = ప్రసాదించుగాక.

 

 తాత్పర్యము:

తుమ్మెదల గుంపు వలె నల్లని వర్ణము కలవాడు, కాలము వంటి దంష్ట్రలతో భయంకరమైనవాడు, నీటితో నిండిన మేఘము వలె నల్లని వర్ణము కలవాడు, పాములను యజ్ఞోపవీతముగా ధరించినవాడు, అభయమును, వరములను ఇచ్చు హస్తములు కలవాడు, భయంకరమైన గొప్ప ధ్వని కలవాడు, సమస్త పాపములను భక్షించువాడు ఐన ఆ శివుడు మీకు శుభములను ప్రసాదించుగాక.

 

 విశేషములు:

ఈ శ్లోకం శివుని భయంకరమైన, రక్షక రూపాన్ని వర్ణిస్తుంది. అతని నీలకంఠ రూపం, సర్పాభరణాలు, అభయవరద హస్తాలు, ప్రళయ గర్జన, మరియు పాపనాశక శక్తి ఇక్కడ ప్రస్తావించబడ్డాయి. ఇది శివుని సంహారక, రక్షక లక్షణాలను ఒకేసారి చూపుతుంది.

 

 

 

శ్లోకం 22

 

అర్ధాంగే వికటా గిరీంద్రతనయా గౌరీ సతీ సుందరీ

సర్వాంగే విలసద్విభూతిధవలో కాలో విశాలేక్షణః ।

వీరేశః సహనందిభృంగిసహితః శ్రీవిశ్వనాథః ప్రభుః

కాశీమందిరసంస్థితోఽఖిలగురుర్దేయాత్సదా మంగలమ్ ॥ 22॥

 

 

 

 పదవిభాగము:

అర్ధాంగే, వికటా, గిరీంద్రతనయా, గౌరీ, సతీ, సుందరీ, సర్వాంగే, విలసద్విభూతిధవలః (విలసత్ + విభూతి + ధవలః), కాలః, విశాలేక్షణః, వీరేశః, సహనందిభృంగిసహితః (సహ + నంది + భృంగి + సహితః), శ్రీవిశ్వనాథః, ప్రభుః, కాశీమందిరసంస్థితః (కాశీ + మందిర + సంస్థితః), అఖిలగురుః (అఖిల + గురుః), దేయాత్, సదా, మంగలమ్.

 

 అన్వయము:

యస్య అర్ధాంగే వికటా గిరీంద్రతనయా గౌరీ సతీ సుందరీ (కలదో), సర్వాంగే విలసద్విభూతిధవలః, కాలః, విశాలేక్షణః, వీరేశః, సహనందిభృంగిసహితః, కాశీమందిరసంస్థితః అఖిలగురుః శ్రీవిశ్వనాథః ప్రభుః సదా మంగలం దేయాత్.

 

 ప్రతి పదార్థము:

అర్ధాంగే = సగము శరీరమునందు, వికటా = వికటమైన రూపము కలదియైన, గిరీంద్రతనయా = పర్వతరాజు పుత్రిక, గౌరీ = గౌరి, సతీ = సతీదేవి, సుందరీ = సుందరియైన (పార్వతీదేవి), సర్వాంగే = సమస్త శరీరమునందు, విలసద్విభూతిధవలః = ప్రకాశించుచున్న విభూతిచే తెల్లనైనవాడు, కాలః = కాలాంతకుడు, విశాలేక్షణః = విశాలమైన కన్నులు కలవాడు, వీరేశః = వీరులకు అధిపతి, సహనందిభృంగిసహితః = నంది, భృంగిలతో కూడినవాడు, శ్రీవిశ్వనాథః = శ్రీ విశ్వనాథుడు, ప్రభుః = ప్రభువు, కాశీమందిరసంస్థితః = కాశీ ఆలయమునందు నెలకొని ఉన్నవాడు, అఖిలగురుః = సమస్త లోకములకు గురువు, సదా = ఎల్లప్పుడూ, మంగలమ్ = శుభమును.,దేయాత్ = ప్రసాదించుగాక,

 

 తాత్పర్యము:

సగము శరీరమునందు వికట రూపముగల పర్వతరాజ పుత్రిక, గౌరీ, సతీ, సుందరీదేవిని కలవాడు, సమస్త శరీరమున ప్రకాశించుచున్న విభూతిచే తెల్లనైనవాడు, కాలాంతకుడు, విశాలమైన కన్నులు కలవాడు, వీరులకు అధిపతి, నంది, భృంగిలతో కూడియున్నవాడు, కాశీ మందిరమునందు నెలకొని ఉన్నవాడు, సమస్త లోకములకు గురువు ఐన శ్రీ విశ్వనాథ ప్రభువు ఎల్లప్పుడూ శుభములను ప్రసాదించుగాక.

 

 విశేషములు:

ఈ శ్లోకం మళ్ళీ శివుని అర్ధనారీశ్వర రూపాన్ని, కాశీలోని విశ్వనాథుని వైభవాన్ని నొక్కి చెబుతుంది. పార్వతిని వివిధ పేర్లతో (వికటా, గౌరీ, సతీ, సుందరీ) సంబోధించడం, శివుని భస్మలేపనం, కాల స్వరూపం, అతని పరివారం ఇక్కడ వర్ణించబడ్డాయి.

 

 

 

శ్లోకం 23

 

యః ప్రాతః ప్రయతః ప్రసన్నమనసా ప్రేమప్రమోదాకులః

ఖ్యాతం తత్ర విశిష్టపాదభువనేశేంద్రాదిభిర్యత్స్తుతమ్ ।

ప్రాతః ప్రాఙ్ముఖమాసనోత్తమగతో బ్రూయాచ్ఛృణోత్యాదరాత్

కాశీవాసముఖాన్యవాప్య సతతం ప్రీతే శివే ధూర్జటి ॥ 23॥

 

 

 

 పదవిభాగము:

యః, ప్రాతః, ప్రయతః, ప్రసన్నమనసా (ప్రసన్న + మనసా), ప్రేమప్రమోదాకులః (ప్రేమ + ప్రమోద + ఆకులః), ఖ్యాతం, తత్ర, విశిష్టపాదభువనేశేంద్రాదిభిః (విశిష్ట + పాద + భువనేశ + ఇంద్ర + ఆదిభిః), యత్, స్తుతమ్, ప్రాతః, ప్రాఙ్ముఖమ్ (ప్రాక్ + ముఖమ్), ఆసనోత్తమగతః (ఆసన + ఉత్తమ + గతః), బ్రూయాత్, శృణోతి, ఆదరాత్, కాశీవాసముఖాని (కాశీవాస + ముఖాని), అవాప్య, సతతం, ప్రీతే, శివే, ధూర్జటి.

 

 అన్వయము:

యః ప్రాతః ప్రయతః ప్రసన్నమనసా ప్రేమప్రమోదాకులః తత్ర విశిష్టపాదభువనేశేంద్రాదిభిః యత్ స్తుతం ఖ్యాతం, ప్రాతః ప్రాఙ్ముఖమ్ ఆసనోత్తమగతః (సః పుమాన్) ఆదరాత్ బ్రూయాత్ శృణోతి (చేత్), కాశీవాసముఖాని సతతం శివే ధూర్జటి ప్రీతే (సతి) అవాప్య (మంగలం దేయాత్).

 

 ప్రతి పదార్థము:

యః = ఏ మానవుడైతే, ప్రాతః = ఉదయమున, ప్రయతః = పరిశుద్ధుడై, ప్రసన్నమనసా = ప్రసన్నమైన మనస్సుతో, ప్రేమప్రమోదాకులః = ప్రేమతో, ఆనందముతో నిండినవాడై, తత్ర = అచ్చట (కాశీలో), విశిష్టపాదభువనేశేంద్రాదిభిః = విశిష్టమైన పదవుల యందున్న బ్రహ్మ, విష్ణు, ఇంద్రుడు మొదలైన దేవతలచే, యత్ = ఏ (స్తోత్రము), స్తుతమ్ = స్తుతింపబడినదో, ఖ్యాతం = ప్రసిద్ధి చెందినదో, ప్రాతః = ఉదయమున, ప్రాఙ్ముఖమ్ = తూర్పు ముఖముగా, ఆసనోత్తమగతః = ఉత్తమమైన ఆసనముపై కూర్చొని, బ్రూయాత్ = పఠించునో, శృణోతి = వినునో, ఆదరాత్ = ఆదరముతో, కాశీవాసముఖాని = కాశీలో నివసించడం మొదలైనవి (పుణ్యఫలములను), అవాప్య = పొంది, సతతం = ఎల్లప్పుడూ, ప్రీతే = సంతోషించిన, శివే = శివుని యందు, ధూర్జటి = ధూర్జటి (శివుడు), (మంగలం దేయాత్ = శుభమును ప్రసాదించును).

 

 తాత్పర్యము:

ఏ మానవుడైతే ఉదయమున పరిశుద్ధుడై, ప్రసన్నమైన మనస్సుతో, ప్రేమతో, ఆనందముతో నిండినవాడై, బ్రహ్మ, విష్ణు, ఇంద్రుడు మొదలైన దేవతలచే స్తుతింపబడి ప్రసిద్ధి చెందిన ఈ స్తోత్రమును ఉదయమున తూర్పు ముఖముగా ఉత్తమమైన ఆసనముపై కూర్చొని ఆదరముతో పఠించునో లేదా వినునో, అట్టివాడు కాశీవాసముతో సహా అనేక పుణ్యఫలములను పొంది, ఎల్లప్పుడూ సంతోషించిన శివుని అనుగ్రహమునకు పాత్రుడగును.

 

 విశేషములు:

ఇది స్తోత్ర ఫలశ్రుతి. ఈ స్తోత్ర పఠనం లేదా శ్రవణం ద్వారా కాశీలో నివసించిన పుణ్యం, శివుని అనుగ్రహం లభిస్తాయని చెప్పబడింది. శ్రద్ధ, భక్తితో పఠించేవారికి ఇది మోక్షాన్ని, శుభాలను ప్రసాదిస్తుందని భావం. శ్రీమచ్ఛంకరాచార్య విరచితమైన ఈ స్తోత్రం కాశీ విశ్వనాథుని సమగ్ర వైభవాన్ని, క్షేత్ర మహిమను ఆవిష్కరిస్తుంది.

కాశీవిశ్వనాథ స్తోత్రము సంపూర్ణమయినది.