అన్నపూర్ణాస్తుతి- 2 ( గిరిజాదశకం) ( 11 శ్లోకాలు)

 

శ్రీ శంకరాచార్య స్తోత్ర సర్వస్వమ్ –

గిరిజాదశకం (అన్నపూర్ణా స్తోత్రం) ( 11 శ్లోకాలు)

( ఛందస్సు - మదనము )

 పదవిభాగము, అన్వయము, ప్రతి పదార్థము,   తాత్పర్యము,విశేషములతో 

                                                ఆచార్య తాడేపల్లి పతంజలి

 ఈ అన్నపూర్ణా స్తోత్రం, ఆకలితో అలమటిస్తున్న భక్తుడు జగన్మాత అయిన అన్నపూర్ణాదేవిని అన్నబిక్షను ప్రసాదించమని వేడుకుంటూ, ఆమె దివ్య రూపాన్ని, మహిమలను, సృష్టి స్థితి కారకత్వాన్ని కీర్తించే అద్భుతమైన ప్రార్థన. సకల లోక పోషిణి అయిన తల్లి పార్వతి అనుగ్రహంతో భక్తులకు సమస్త ఐశ్వర్యాలు, కోరికలు తీరి మోక్షం కూడా లభిస్తాయని ఈ స్తోత్రం తెలియజేస్తుంది.

1వ శ్లోకం

మన్దార-కల్ప-హరిచన్దన-పారిజాత-

మధ్యే శశాఙ్క-మణిమణ్డిత-వేదిసంస్థే

అర్ధేన్దు-మౌలి-సులలాట-షడర్ధనేత్రే

భిక్షాం ప్రదేహి గిరిజే క్షుధితాయ మహ్యమ్ ॥

---

పదవిభాగము:

మన్దార-కల్ప-హరిచన్దన-పారిజాత-మధ్యే, శశాఙ్క-మణిమణ్డిత-వేదిసంస్థే (శశాఙ్కమణి + మండిత + వేది + సంస్థే), అర్ధేన్దుమౌళి (అర్ధ + ఇందు + మౌళి), షడర్ధనేత్రే (షట్ + అర్ధ + నేత్రే), భిక్షాం, ప్రదేహి, గిరిజే, క్షుధితాయ, మహ్యమ్.

అన్వయము:

మన్దార-కల్ప-హరిచన్దన-పారిజాత-మధ్యే, శశాఙ్క-మణిమణ్డిత-వేదిసంస్థే, అర్ధేన్దు-మౌళి, సులలాట, షడర్ధనేత్రే, గిరిజే, క్షుధితాయ మహ్యమ్ భిక్షాం ప్రదేహి.

ప్రతి పదార్థము:

మన్దార-కల్ప-హరిచందన-పారిజాత-మధ్యే = మందార, కల్పవృక్షము, హరిచందనము, పారిజాతము అను దివ్యవృక్షముల మధ్య భాగమున, శశాఙ్క-మణిమణ్డిత-వేదిసంస్థే = చంద్రకాంత మణులచే అలంకరింపబడిన వేదికపై ఆసీనురాలవై, అర్ధేన్దు-మౌళి = అర్థచంద్రుని శిరస్సున ధరించిన శివుని (అర్ధాంగివై), సులలాట = అందమైన నుదురు కలదానా, షడర్ధనేత్రే = మూడు కన్నులు(ఆరింట సగము) కలదానా, గిరిజే = ఓ పర్వతరాజ పుత్రీ (పార్వతీ), క్షుధితాయ = ఆకలిగొన్న, మహ్యమ్ = నాకు, భిక్షాం = భిక్షను, ప్రదేహి = ప్రసాదించుము.

తాత్పర్యము:

మందారాలు, కల్పవృక్షాలు, హరిచందనాలు, పారిజాతాలు వంటి దేవతా వృక్షాల మధ్య చంద్రకాంత మణులతో కట్టిన మండపం ఉంది. ఆ మండపం మధ్యలో అందమైన అరుగు (వేదిక) ఉంది. ఆ అరుగు మీద కొలువుదీరిన మా తల్లీ! చంద్రరేఖతో అలంకరించబడిన శిరస్సు కలిగి, అష్టమి చంద్రుడిలా చక్కనైన నుదుటి భాగంలో మూడు కన్నులతో ప్రకాశించే మా అమ్మా! గిరిపుత్రీ! అన్నపూర్ణేశ్వరీ! ఆకలి దప్పులతో బాధపడుతున్న నాకు మరింత భిక్ష ప్రసాదించు.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం తల్లి అన్నపూర్ణేశ్వరి నివాస స్థానాన్ని, ఆమె దివ్యమైన రూపాన్ని వర్ణిస్తుంది. శివుని అర్ధాంగిగా ఆమె స్థానాన్ని, జగత్తును పోషించే శక్తిగా ఆమె పాత్రను సూచిస్తుంది. "షడర్ధనేత్రే" అనేది  శివశక్తుల ఐక్యాన్ని తెలియజేస్తుంది. “గిరిపుత్రీ ('గిరి' = వాక్కునందు 'జ' - స్ఫురించుదానా) అన్నపూర్ణేశ్వరీ! ఆకలిదప్పులతో క్షోభనందు నాకు భిక్ష మఱింత పెట్టుము. 'సంసార క్షోభనందు నాకు జ్ఞాన భిక్ష దయసేయుము' అని విశేషంగా ఈ శ్లోకానికి బ్రహ్మశ్రీ తాడేపల్లి రాఘవ నారాయణశాస్త్రిగారు వ్యాఖ్యానించారు.

 

---

2వ శ్లోకం

కేయూర-హార-కటకాఙ్గద-కర్ణపూరే 

కాఞ్చీకలాప-మణికాన్త-లసద్దుకూలే ।

దుగ్ధా-ఽన్నపాత్ర-వర-కాఞ్చన-దర్విహస్తే

 భిక్షాంప్రదేహి గిరిజే క్షుధితాయ మహ్యమ్ ॥

---

పదవిభాగము:

కేయూర-హార-కటాఙ్గద-కర్ణపూరే, కాఞ్చీకలాపమణికాన్త (మణికాంత + లసత్ + దుకూలే), లసద్దుకూలే, దుగ్ధాన్నపాత్ర (దుగ్ధ + అన్న + పాత్ర), వరకాఞ్చనదర్విహస్తే (వర + కాఞ్చన + దర్వి + హస్తే), భిక్షాం, ప్రదేహి, గిరిజే, క్షుధితాయ, మహ్యమ్.

అన్వయము:

కేయూర-హార-కటాఙ్గద-కర్ణపూరే, కాఞ్చీకలాప-మణికాన్త-లసద్దుకూలే, దుగ్ధాన్నపాత్ర-వర-కాఞ్చన-దర్విహస్తే, గిరిజే, క్షుధితాయ మహ్యమ్ భిక్షాం ప్రదేహి.

ప్రతి పదార్థము:

కేయూర-హార-కటాఙ్గద-కర్ణపూరే = కేయూరములు (బాహుభూషణములు), హారములు, కటకములు (గాజులు), అంగదములు (భుజకీర్తులు), కర్ణపూరములు (చెవి ఆభరణములు) ధరించినదానా, కాఞ్చీకలాప-మణికాన్త-లసద్దుకూలే = కాంచీకలాపము (మొలనూలు), మణులు ప్రకాశించే పట్టువస్త్రములు ధరించినదానా, దుగ్ధాన్నపాత్ర-వర-కాఞ్చన-దర్విహస్తే = పాలు, అన్నము ఉన్న పాత్రను, శ్రేష్ఠమైన బంగారు గరిటెను చేతిలో ధరించినదానా, గిరిజే = ఓ పర్వతరాజ పుత్రీ (పార్వతీ), క్షుధితాయ = ఆకలిగొన్న, మహ్యమ్ = నాకు, భిక్షాం = భిక్షను, ప్రదేహి = ప్రసాదించుము.

తాత్పర్యము:

కేయూరములు, హారములు, కటకములు, అంగదములు, కర్ణపూరములు ధరించినదానా, మొలనూలు, మణులు ప్రకాశించే పట్టువస్త్రములు ధరించినదానా, పాలు, అన్నము ఉన్న పాత్రను, శ్రేష్ఠమైన బంగారు గరిటెను చేతిలో ధరించినదానా ఓ పర్వతరాజ పుత్రీ, ఆకలిగొన్న నాకు భిక్షను ప్రసాదించుము.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం దేవి అలంకరణను, ఆమె చేతిలో ఉన్న ఆహారపాత్ర, గరిటెను వర్ణిస్తూ, ఆమె అన్నపూర్ణా స్వరూపాన్ని నొక్కి చెబుతుంది. ఆమె సర్వలోక పోషకురాలని, సమస్త ప్రాణులకు ఆహారాన్ని ప్రసాదించే తల్లి అని స్పష్టం చేస్తుంది.

---

3వ శ్లోకం

ఆలీ-కదమ్బ-పరిసేవిత-పార్శ్వభాగే

శక్రాదిభిర్ము కులితాఞ్జలిభిఃపురస్తాత్ ।

దేవి త్వదీయ-చరణౌ శరణం ప్రపద్యే

 భిక్షాం ప్రదేహి గిరిజే క్షుధితాయమహ్యమ్ ॥

---

పదవిభాగము:

ఆలీకదంబ (ఆలీ + కదంబ), పరిసేవితపార్శ్వభాగే (పరిసేవిత + పార్శ్వ + భాగే), శక్రాదిభిః, ముకులితాంజలిభిః, పురస్తాత్, దేవి, త్వదీయచరణౌ (త్వదీయ + చరణౌ), శరణం, ప్రపద్యే, భిక్షాం, ప్రదేహి, గిరిజే, క్షుధితాయ, మహ్యమ్.

అన్వయము:

ఆలీ-కదంబ-పరిసేవిత-పార్శ్వభాగే, శక్రాదిభి-ముకులితాంజలిభిః పురస్తాత్ (స్థితాయై) దేవి, త్వదీయ-చరణౌ శరణం ప్రపద్యే; గిరిజే, క్షుధితాయ మహ్యమ్ భిక్షాం ప్రదేహి.

ప్రతి పదార్థము:

ఆలీ-కదంబ-పరిసేవిత-పార్శ్వభాగే = చెలికత్తెల సమూహంచే సేవింపబడిన పార్శ్వభాగములు కలదానా, శక్రాదిభి-ముకులితాంజలిభిః పురస్తాత్ = ఇంద్రుడు మొదలైన దేవతలచే అంజలి ఘటించి ముందు నిలబడినట్టి, దేవి = ఓ దేవీ, త్వదీయ-చరణౌ = నీ పాదములను, శరణం = శరణుగా, ప్రపద్యే = పొందుచున్నాను, గిరిజే = ఓ పర్వతరాజ పుత్రీ (పార్వతీ), క్షుధితాయ = ఆకలిగొన్న, మహ్యమ్ = నాకు, భిక్షాం = భిక్షను, ప్రదేహి = ప్రసాదించుము.

తాత్పర్యము:

చెలికత్తెల సమూహంచే సేవింపబడిన పార్శ్వభాగములు కలదానా, ఇంద్రుడు మొదలైన దేవతలచే అంజలి ఘటించి ముందు నిలబడినట్టి ఓ దేవీ, నీ పాదములను శరణుగా పొందుచున్నాను. ఓ పర్వతరాజ పుత్రీ, ఆకలిగొన్న నాకు భిక్షను ప్రసాదించుము.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం దేవి యొక్క సార్వభౌమత్వాన్ని, ఆమె దివ్యత్వాన్ని చాటుతుంది. దేవతలు సైతం ఆమెకు సేవలు చేస్తారని, ఆమె పాదాలను శరణు కోరతారని తెలియజేస్తుంది. భక్తుడు ఆమె పాదాలను శరణాగతి పొంది, భిక్షను అర్థిస్తున్నాడు.

---

4వ శ్లోకం

గన్ధర్వ-దేవ-ఋషినారద-కౌశికాఽత్రి

వ్యాసా-ఽమ్బరీష-కలశోద్భవ-కశ్యపాద్యాః ।

 భక్త్యా స్తువన్తినిగమాఽఽగమ-సూక్తమన్త్రై-

ర్భిక్షాం ప్రదేహి గిరిజే క్షుధితాయ మహ్యమ్ ॥

---

పదవిభాగము:

గంధర్వ-దేవ-ఋషినారద-కౌశికాఽత్రి (కౌశిక + అత్రి), వ్యాసాంబరీష (వ్యాస + అంబరీష), కలశోద్భవకశ్యపాద్యాః (కలశ + ఉద్భవ + కశ్యప + ఆద్యాః), భక్త్యా, స్తువంతి, నిగమాఽఽగమసూక్తమంత్రైః (నిగమ + ఆగమ + సూక్త + మంత్రైః), భిక్షాం, ప్రదేహి, గిరిజే, క్షుధితాయ, మహ్యమ్.

అన్వయము:

గంధర్వ-దేవ-ఋషినారద-కౌశికాఽత్రి- వ్యాసాంబరీష -కలశోద్భవ-కశ్యపాద్యాః నిగమాఽఽగమ-సూక్తమన్త్రైః భక్త్యా స్తువంతి (యాం), గిరిజే, క్షుధితాయ మహ్యమ్ భిక్షాం ప్రదేహి.

ప్రతి పదార్థము:

గంధర్వ-దేవ-ఋషినారద-కౌశికాఽత్రి- వ్యాసాంబరీష -కలశోద్భవ-కశ్యపాద్యాః = గంధర్వులు, దేవతలు, ఋషులు, నారదుడు, కౌశికుడు, అత్రి, వ్యాసుడు, అంబరీషుడు, అగస్త్యుడు (కలశోద్భవుడు), కశ్యపుడు మొదలైనవారు, నిగమాఽఽగమ-సూక్తమన్త్రైః = వేదాలు, ఆగమాలు, సూక్తాలు, మంత్రాలతో, భక్త్యా = భక్తితో, స్తువంతి = స్తోత్రము చేస్తున్నారు గిరిజే = ఓ పర్వతరాజ పుత్రీ (పార్వతీ), క్షుధితాయ = ఆకలిగొన్న, మహ్యమ్ = నాకు, భిక్షాం = భిక్షను, ప్రదేహి = ప్రసాదించుము.

తాత్పర్యము:

గంధర్వులు, దేవతలు, ఋషులు, నారదుడు, కౌశికుడు, అత్రి, వ్యాసుడు, అంబరీషుడు, అగస్త్యుడు, కశ్యపుడు మొదలైనవారు వేదాలు, ఆగమాలు, సూక్తాలు, మంత్రాలతో భక్తితో స్తోత్రము చేస్తున్న ఓ పర్వతరాజ పుత్రీ! ఆకలిగొన్న నాకు భిక్షను ప్రసాదించుము.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం దేవి స్తోత్రం యొక్క విశ్వవ్యాప్తతను తెలియజేస్తుంది. దేవతలు, ఋషులు, మహర్షులు సైతం ఆమెను నిగమాగమ మంత్రాలతో స్తుతిస్తారని, ఆమె సర్వశ్రేష్ఠ దేవత అని ఉద్ఘాటిస్తుంది.

---

5వ శ్లోకం

లీలావచాంసి తవ దేవి ఋగాదివేదాః

సృష్ట్యాది-కర్మరచనాభవదీయ-చేష్టా ।

 త్వత్తేజసా జగదిదం ప్రతిభాతి నిత్యం

భిక్షాం ప్రదేహి గిరిజే క్షుధితాయ మహ్యమ్ ॥

---

పదవిభాగము:

లీలావచాంసి, తవ, దేవి, ఋగాదివేదాః, సృష్ట్యాదికర్మరచనా (సృష్టి + ఆది + కర్మ + రచనా), భవదీయచేష్టా (భవదీయ + చేష్టా), త్వత్తేజసా (త్వత్ + తేజసా), జగదిదం (జగత్ + ఇదం), ప్రతిభాతి, నిత్యం, భిక్షాం, ప్రదేహి, గిరిజే, క్షుధితాయ, మహ్యమ్.

అన్వయము:

దేవి, ఋగాదివేదాః తవ లీలావచాంసి (సంతి), సృష్ట్యాది-కర్మరచనా భవదీయ-చేష్టా (అస్తి), త్వత్తేజసా ఇదం జగత్ నిత్యం ప్రతిభాతి; గిరిజే, క్షుధితాయ మహ్యమ్ భిక్షాం ప్రదేహి.

ప్రతి పదార్థము:

దేవి = ఓ దేవీ, ఋగాదివేదాః = ఋగ్వేదాది వేదములు, తవ = నీ యొక్క, లీలావచాంసి = లీలా ప్రసంగములే (లీలగా పలికిన వాక్కులే), సృష్ట్యాది-కర్మరచనా = సృష్టి మొదలైన కర్మల సృష్టి, భవదీయ-చేష్టా = నీ యొక్క చేష్టయే (కార్యమే), త్వత్తేజసా = నీ తేజస్సు చేత, ఇదం జగత్ = ఈ జగత్తు, నిత్యం = నిరంతరము, ప్రతిభాతి = ప్రకాశించుచున్నది, గిరిజే = ఓ పర్వతరాజ పుత్రీ (పార్వతీ), క్షుధితాయ = ఆకలిగొన్న, మహ్యమ్ = నాకు, భిక్షాం = భిక్షను, ప్రదేహి = ప్రసాదించుము.

తాత్పర్యము:

ఓ దేవీ, ఋగ్వేదాది వేదములు నీ లీలా ప్రసంగములే. సృష్టి మొదలైన కర్మల సృష్టి నీ యొక్క చేష్టయే. నీ తేజస్సు చేతనే ఈ జగత్తు నిరంతరము ప్రకాశించుచున్నది. ఓ పర్వతరాజ పుత్రీ, ఆకలిగొన్న నాకు భిక్షను ప్రసాదించుము.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం దేవి యొక్క పరాశక్తి రూపాన్ని, ఆమె సర్వోత్కృష్టత్వాన్ని వివరిస్తుంది. వేదాలు ఆమె వాక్కులేనని, సృష్టి, స్థితి, లయ కార్యాలు ఆమె లీలలేనని, జగత్తు ఆమె తేజస్సుతోనే ప్రకాశిస్తుందని తెలియజేస్తుంది. ఆమె జగన్మాత, జగత్కారణభూతురాలని స్పష్టం చేస్తుంది.

---

6వ శ్లోకం

శబ్దాత్మికే శశికలాభరణార్ధదేహే

శమ్భోరురస్థల -నికేతన -నిత్యవాసే ।

దారిద్ర్యదుఃఖ-భయహారిణి కా త్వదన్యా

 భిక్షాం ప్రదేహి గిరిజే క్షుధితాయమహ్యమ్ ॥

---

పదవిభాగము:

శబ్దాత్మికే, శశికలాభరణార్ధదేహే (శశికలా + ఆభరణ + అర్ధ + దేహే), శంభోరురస్థలనికేతననిత్యవాసే (శంభోః + ఉరఃస్థల + నికేతన + నిత్య + వాసే), దారిద్ర్యదుఃఖభయహారిణి (దారిద్ర్య + దుఃఖ + భయ + హారిణి), కా, త్వదన్యా (త్వత్ + అన్యా), భిక్షాం, ప్రదేహి, గిరిజే, క్షుధితాయ, మహ్యమ్.

అన్వయము:

శబ్దాత్మికే, శశికలాభరణార్ధదేహే, శంభోరురస్థల-నికేతన-నిత్యవాసే, దారిద్ర్యదుఃఖ-భయహారిణి (త్వమ్ ఏవ అసి); త్వదన్యా కా (అస్తి)? గిరిజే, క్షుధితాయ మహ్యమ్ భిక్షాం ప్రదేహి.

ప్రతి పదార్థము:

శబ్దాత్మికే = శబ్దమునకు అధిష్ఠాన దేవతవైనదానా, శశికలాభరణార్ధదేహే = చంద్రకళను ఆభరణంగా ధరించిన శివుని అర్ధశరీరముగా ఉన్నదానా, శంభోరురస్థల-నికేతన-నిత్యవాసే = శంభువు (శివుని) వక్షస్థలమందు నివాసమున నిత్యము వసించుదానా, దారిద్ర్యదుఃఖ-భయహారిణి = దారిద్ర్యమును, దుఃఖమును, భయమును హరించుదానా, త్వదన్యా = నీకంటే వేరుగా, కా = ఎవరున్నారు, గిరిజే = ఓ పర్వతరాజ పుత్రీ (పార్వతీ), క్షుధితాయ = ఆకలిగొన్న, మహ్యమ్ = నాకు, భిక్షాం = భిక్షను, ప్రదేహి = ప్రసాదించుము.

తాత్పర్యము:

శబ్దమునకు అధిష్ఠాన దేవతవైనదానా, చంద్రకళను ఆభరణంగా ధరించిన శివుని అర్ధశరీరముగా ఉన్నదానా, శంభువు వక్షస్థలమందు నిత్యము వసించుదానా, దారిద్ర్యమును, దుఃఖమును, భయమును హరించుదానా, నీకంటే వేరెవ్వరున్నారు? ఓ పర్వతరాజ పుత్రీ, ఆకలిగొన్న నాకు భిక్షను ప్రసాదించుము.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం దేవి యొక్క సర్వవ్యాపకత్వాన్ని, ఆమె శబ్ద బ్రహ్మ స్వరూపిణి అని, శివునితో ఆమె అభేదత్వాన్ని చాటుతుంది. దారిద్ర్య, దుఃఖ, భయాలను దూరం చేసే శక్తి ఆమెకే ఉందని, ఆమెయే భక్తులకు శరణ్యమని నొక్కి చెబుతుంది.

---

7వ శ్లోకం

సన్ధ్యాత్రయే సకల-భూసుర-సేవ్యమానే

స్వాహా స్వధామిపితృదేవగణార్తిహన్త్రీ ।

జాయాః సుతాః పరిజనాతిథయోఽన్నకామాః

భిక్షాం ప్రదేహి గిరిజేక్షుధితాయ మహ్యమ్ ॥

---

పదవిభాగము:

సంధ్యాత్రయే, సకలభూసురసేవ్యమానే (సకల + భూసుర + సేవ్యమానే), స్వాహా, స్వధామి, పితృదేవగణార్తిహంత్రి (పితృదేవగణ + ఆర్తి + హంత్రి), జాయాః, సుతాః, పరిజనాతిథయః (పరిజన + అతిథయః), అన్నకామాః, భిక్షాం, ప్రదేహి, గిరిజే, క్షుధితాయ, మహ్యమ్.

అన్వయము:

సంధ్యాత్రయే సకల-భూసుర-సేవ్యమానే, స్వాహా స్వధామి, పితృదేవగణార్తిహంత్రి, (యస్యాః ప్రసాదాత్) జాయాః సుతాః పరిజనాతిథయోఽన్నకామాః (భవన్తి), గిరిజే, క్షుధితాయ మహ్యమ్ భిక్షాం ప్రదేహి.

ప్రతి పదార్థము:

సంధ్యాత్రయే = మూడు సంధ్యలలో (ఉదయం, మధ్యాహ్నం, సాయంత్రం), సకల-భూసుర-సేవ్యమానే = సమస్త బ్రాహ్మణులచే సేవింపబడుదానా, స్వాహా = యజ్ఞములలో దేవతలకు హవిస్సులను చేర్చు 'స్వాహా' స్వరూపిణివైనదానా, స్వధామి = పితృదేవతలకు ఆహారమును చేర్చు 'స్వధా' స్వరూపిణివైనదానా, పితృదేవగణార్తిహంత్రి = పితృదేవతల బాధలను తొలగించుదానా, జాయాః = భార్యలు, సుతాః = కుమారులు, పరిజనాతిథయః = సేవకులు, అతిథులు, అన్నకామాః = అన్నమును కోరువారుగా ఉన్నారో (ఎవరి ప్రసాదముచే), గిరిజే = ఓ పర్వతరాజ పుత్రీ (పార్వతీ), క్షుధితాయ = ఆకలిగొన్న, మహ్యమ్ = నాకు, భిక్షాం = భిక్షను, ప్రదేహి = ప్రసాదించుము.

తాత్పర్యము:

మూడు సంధ్యలలో సమస్త బ్రాహ్మణులచే సేవింపబడుదానా, స్వాహా, స్వధా స్వరూపిణివైనదానా, పితృదేవతల బాధలను తొలగించుదానా (ఎవరి ప్రసాదముచే) భార్యలు, కుమారులు, సేవకులు, అతిథులు అన్నమును కోరువారో, అట్టి ఓ పర్వతరాజ పుత్రీ, ఆకలిగొన్న నాకు భిక్షను ప్రసాదించుము.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం దేవిని యజ్ఞ స్వరూపిణిగా, పితృదేవతలకు పోషకురాలిగా, సమస్త గృహస్థ ధర్మాలకు మూలంగా అభివర్ణిస్తుంది. ఆమె ప్రసాదం వల్లనే కుటుంబ సభ్యులు, అతిథులు అన్నకాములై ఉంటారని, వారికి అన్నం లభిస్తుందని తెలియజేస్తుంది.

---

8వ శ్లోకం

సద్భక్తకల్పలతికే భువనైకవన్ద్యే 

భూతేశ-హృత్కమలమగ్న-కుచాగ్రభృఙ్గే

కారుణ్యపూర్ణనయనే కిముపేక్షసే మాం

 భిక్షాం ప్రదేహి గిరిజేక్షుధితాయ మహ్యమ్ ॥

---

పదవిభాగము:

సద్భక్తకల్పలతికే (సత్ + భక్త + కల్ప + లతికే), భువనైకవన్ద్యే (భువన + ఏక + వన్ద్యే), భూతేశహృత్కమలమగ్నకుచాగ్రభృంగే (భూతేశ + హృత్ + కమల + మగ్న + కుచాగ్ర + భృంగే), కారుణ్యపూర్ణనయనే (కారుణ్య + పూర్ణ + నయనే), కిమ్, ఉపేక్షసే, మాం, భిక్షాం, ప్రదేహి, గిరిజే, క్షుధితాయ, మహ్యమ్.

అన్వయము:

సద్భక్తకల్పలతికే, భువనైకవన్ద్యే, భూతేశ-హృత్కమలమగ్న-కుచాగ్రభృంగే, కారుణ్యపూర్ణనయనే, మాం కిమ్ ఉపేక్షసే? గిరిజే, క్షుధితాయ మహ్యమ్ భిక్షాం ప్రదేహి.

ప్రతి పదార్థము:

సద్భక్తకల్పలతికే = మంచి భక్తులకు కల్పవృక్షం వంటి తీగవంటిదానా, భువనైకవన్ద్యే = లోకములలో అందరిచే పూజింపబడుదానా, భూతేశ-హృత్కమలమగ్న-కుచాగ్రభృంగే = భూతేశ్వరుడైన శివుని హృదయ పద్మమున లగ్నమై ఉన్న స్తనముల అగ్రములు భ్రమరం వలె కలదానా (శివునితో అభేద రూపము), కారుణ్యపూర్ణనయనే = కరుణతో నిండిన నేత్రములు కలదానా, మాం = నన్ను, కిమ్ = ఎందుకు, ఉపేక్షసే = ఉపేక్షిస్తున్నావు? గిరిజే = ఓ పర్వతరాజ పుత్రీ (పార్వతీ), క్షుధితాయ = ఆకలిగొన్న, మహ్యమ్ = నాకు, భిక్షాం = భిక్షను, ప్రదేహి = ప్రసాదించుము.

తాత్పర్యము:

మంచి భక్తులకు కల్పవృక్షం వంటి తీగవంటిదానా, లోకములలో అందరిచే పూజింపబడుదానా, భూతేశ్వరుడైన శివుని హృదయ పద్మమున లగ్నమై ఉన్న స్తనముల అగ్రములు భ్రమరం వలె కలదానా, కరుణతో నిండిన నేత్రములు కలదానా, నన్ను ఎందుకు ఉపేక్షిస్తున్నావు? ఓ పర్వతరాజ పుత్రీ, ఆకలిగొన్న నాకు భిక్షను ప్రసాదించుము.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం దేవి భక్తవత్సలత్వాన్ని, ఆమె కరుణను, శివునితో ఆమె తాదాత్మ్యాన్ని తెలియజేస్తుంది. భక్తుడు తన దీనస్థితిని వివరించి, దేవిని కరుణతో చూడమని, భిక్ష ప్రసాదించమని అర్థిస్తున్నాడు. "భూతేశ-హృత్కమలమగ్న-కుచాగ్రభృంగే" అనేది శివశక్తుల ఐక్యతను, ఆమె శివుని హృదయంలో నిత్యం వసిస్తుందని వివరిస్తుంది.

---

9వ శ్లోకం

అమ్బ త్వదీయ-చరణామ్బుజసంశ్రయేణ

బ్రహ్మాదయోఽప్యవికలాంశ్రియమాశ్రయన్తే ।

తస్మాదహం తవ నతోఽస్మి పదారవిన్దం

భిక్షాం ప్రదేహి గిరిజేక్షుధితాయ మహ్యమ్ ॥

---

పదవిభాగము:

అంబ, త్వదీయచరణాంబుజసంశ్రయేణ (త్వదీయ + చరణ + అంబుజ + సంశ్రయేణ), బ్రహ్మాదయోఽపి (బ్రహ్మ + ఆదయః + అపి), అవికలాం, శ్రియమాశ్రయన్తే (శ్రియం + ఆశ్రయన్తే), తస్మాత్, అహం, తవ, నతోఽస్మి (నతః + అస్మి), పదారవిందం (పద + అరవిందం), భిక్షాం, ప్రదేహి, గిరిజే, క్షుధితాయ, మహ్యమ్.

అన్వయము:

అంబ, బ్రహ్మాదయోఽపి త్వదీయ-చరణ,అంబుజసంశ్రయేణ అవికలాం శ్రియమ్ ఆశ్రయన్తే; తస్మాత్ అహం తవ పదారవిందం నతోస్మి; గిరిజే, క్షుధితాయ మహ్యమ్ భిక్షాం ప్రదేహి.

ప్రతి పదార్థము:

అంబ = ఓ అమ్మా, బ్రహ్మాదయోఽపి = బ్రహ్మ మొదలైన దేవతలు కూడా, త్వదీయ-చరణాంబుజసంశ్రయేణ = నీ పాదపద్మముల ఆశ్రయముచే, అవికలాం = ఎలాంటి లోపము లేని, శ్రియమ్ = సంపదను, ఆశ్రయన్తే = పొందుచున్నారు, తస్మాత్ = అందువలన, అహం = నేను, తవ = నీ యొక్క, పదారవిందం = పాదపద్మములకు, నతోఽస్మి = నమస్కరించుచున్నాను, గిరిజే = ఓ పర్వతరాజ పుత్రీ (పార్వతీ), క్షుధితాయ = ఆకలిగొన్న, మహ్యమ్ = నాకు, భిక్షాం = భిక్షను, ప్రదేహి = ప్రసాదించుము.

తాత్పర్యము:

ఓ అమ్మా, బ్రహ్మ మొదలైన దేవతలు కూడా నీ పాదపద్మముల ఆశ్రయముచే ఎలాంటి లోపము లేని సంపదను పొందుచున్నారు. అందువలన నేను నీ పాదపద్మములకు నమస్కరించుచున్నాను. ఓ పర్వతరాజ పుత్రీ, ఆకలిగొన్న నాకు భిక్షను ప్రసాదించుము.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం దేవి యొక్క అపారమైన ఐశ్వర్యప్రదాయిని శక్తిని, ఆమె పాదాల ఆశ్రయం యొక్క ప్రాముఖ్యతను తెలియజేస్తుంది. బ్రహ్మాదులు సైతం ఆమె కృపకు పాత్రులై సంపదలను పొందుతున్నారని, కాబట్టి భక్తుడు ఆమె పాదాలను శరణు వేడి, భిక్షను కోరుతున్నాడని వివరిస్తుంది.

---

10వ శ్లోకం

ఏకాగ్రమూలనిలయస్య మహేశ్వరస్య

ప్రాణేశ్వరీ ప్రణత-భక్తజనాయశీఘ్రమ్ ।

కామాక్షి-రక్షిత-జగత్-త్రితయేఽన్నపూర్ణే

 భిక్షాం ప్రదేహి గిరిజేక్షుధితాయ మహ్యమ్ ॥

---

పదవిభాగము:

ఏకాగ్రమూలనిలయస్య, మహేశ్వరస్య, ప్రాణేశ్వరీ, ప్రణతభక్తజనాయ (ప్రణత + భక్త + జనాయ), శీఘ్రమ్, కామాక్షి, రక్షితజగత్త్రితయే (రక్షిత + జగత్ + త్రితయే), అన్నపూర్ణే, భిక్షాం, ప్రదేహి, గిరిజే, క్షుధితాయ, మహ్యమ్.

అన్వయము:

ఏకాగ్రమూలనిలయస్య మహేశ్వరస్య ప్రాణేశ్వరీ, ప్రణత-భక్తజనాయ శీఘ్రమ్ (ఫలదా), కామాక్షి, రక్షిత-జగత్-త్రితయే, అన్నపూర్ణే, గిరిజే, క్షుధితాయ మహ్యమ్ భిక్షాం ప్రదేహి.

ప్రతి పదార్థము:

ఏకాగ్రమూలనిలయస్య = ఏకాగ్రమైన మూలస్థానమున నివసించు (యోగస్థితుడైన) , మహేశ్వరస్య = మహేశ్వరుని యొక్క, ప్రాణేశ్వరీ = ప్రాణేశ్వరివైనదానా, ప్రణత-భక్తజనాయ = నమస్కరించిన భక్తజనులకు, శీఘ్రమ్ = శీఘ్రముగా (వరములను ప్రసాదించుదానా), కామాక్షి = కామాక్షి రూపిణివైనదానా, రక్షిత-జగత్-త్రితయే = మూడు లోకములను రక్షించుదానా, అన్నపూర్ణే = అన్నపూర్ణా దేవీ, గిరిజే = ఓ పర్వతరాజ పుత్రీ (పార్వతీ), క్షుధితాయ = ఆకలిగొన్న, మహ్యమ్ = నాకు, భిక్షాం = భిక్షను, ప్రదేహి = ప్రసాదించుము.

తాత్పర్యము:

ఏకాగ్రమైన మూలస్థానమున నివసించు మహేశ్వరుని ప్రాణేశ్వరివైనదానా, నమస్కరించిన భక్తజనులకు శీఘ్రముగా వరములను ప్రసాదించుదానా, కామాక్షి రూపిణివైనదానా, మూడు లోకములను రక్షించుదానా, అన్నపూర్ణా దేవీ, ఓ పర్వతరాజ పుత్రీ, ఆకలిగొన్న నాకు భిక్షను ప్రసాదించుము.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం దేవిని మహేశ్వరుని ప్రాణశక్తిగా, భక్తులకు శీఘ్ర ఫలప్రదాయినిగా, లోకరక్షకురాలిగా, అన్నపూర్ణా స్వరూపిణిగా అభివర్ణిస్తుంది. ఆమె కామాక్షి రూపంలో జగత్తును రక్షిస్తుందని, భక్తుల కోరికలు తీరుస్తుందని తెలియజేస్తుంది.

---

11వ శ్లోకం (ఫలశ్రుతి)

భక్త్యా పఠన్తి గిరిజా-దశకం ప్రభాతే

 మోక్షార్థినో బహుజనాఃప్రథితోఽన్నకామాః ।

 ప్రీతా మహేశవనితా హిమశైలకన్యా

తేషాం దదాతి సుతరాం మనసేప్సితాని॥

---

పదవిభాగము:

భక్త్యా, పఠన్తి, గిరిజాదశకం, ప్రభాతే, మోక్షార్థినః, బహుజనాః, ప్రథితోఽన్నకామాః (ప్రథితః + అన్నకామాః), ప్రీతా, మహేశవనితా, హిమశైలకన్యా, తేషాం, దదాతి, సుతరాం, మనసేప్సితాని (మనసః + ఈప్సితాని).

అన్వయము:

యస్యాం ప్రీతా, మహేశవనితా, హిమశైలకన్యా (అస్తి), తేషాం మోక్షార్థినో బహుజనాః ప్రథితోఽన్నకామాః ప్రభాతే గిరిజా-దశకం భక్త్యా పఠన్తి; (సా దేవీ) సుతరాం మనసేప్సితాని దదాతి.

ప్రతి పదార్థము:

భక్త్యా = భక్తితో, పఠన్తి = పఠిస్తారో, గిరిజా-దశకం = ఈ గిరిజా దశకమును, ప్రభాతే = ప్రాతఃకాలమునందు, మోక్షార్థినః = మోక్షమును కోరువారు, బహుజనాః = అనేకమంది జనులు, ప్రథితోఽన్నకామాః = ప్రసిద్ధి చెందిన అన్నమును కోరువారు, ప్రీతా = సంతోషించిన, మహేశవనితా = మహేశ్వరుని భార్య (పార్వతి), హిమశైలకన్యా = హిమవంతుని పుత్రీ, తేషాం = వారికి, సుతరాం = మిక్కిలి, మనసేప్సితాని = మనస్సులో కోరిన కోరికలను, దదాతి = ప్రసాదించును.

తాత్పర్యము:

మోక్షమును కోరువారు, ప్రసిద్ధి చెందిన అన్నమును కోరువారు అనేకమంది జనులు, ప్రాతఃకాలమునందు భక్తితో ఈ గిరిజా దశకమును పఠిస్తే, సంతోషించిన మహేశ్వరుని భార్య, హిమవంతుని పుత్రి అయిన ఆ దేవి వారికి మిక్కిలి మనస్సులో కోరిన కోరికలను ప్రసాదించును.

విశేషములు:

ఇది ఈ స్తోత్రం యొక్క ఫలశ్రుతి. ఈ స్తోత్రాన్ని భక్తితో పఠించిన వారికి అన్నపూర్ణేశ్వరి అనుగ్రహిస్తుందని, మోక్షార్థులకు మోక్షాన్ని, అన్నము కోరుకున్న వారికి అన్నాన్ని, ఇతర మనోభీష్టాలను తీరుస్తుందని తెలియజేస్తుంది. ఈ స్తోత్ర పఠనం ద్వారా దేవి అనుగ్రహం లభిస్తుందనే విశ్వాసాన్ని దృఢపరుస్తుంది.

---