శ్యామలా నవరత్నమాలికా స్తోత్రమ్( 11 శ్లోకాలు)

 శ్రీ శంకరాచార్య స్తోత్ర సర్వస్వమ్ –

 శ్రీ శ్యామలా నవరత్నమాలికా స్తోత్రమ్( 11 శ్లోకాలు)

 పదవిభాగము, అన్వయము, ప్రతి పదార్థము,   తాత్పర్యము,విశేషములతో 

                                                ఆచార్య తాడేపల్లి పతంజలి

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

ఈ శ్రీ శ్యామలా నవరత్నమాలికా స్తోత్రం శ్రీ శ్యామలాదేవి (మాతంగీ దేవి) యొక్క దివ్య సౌందర్యము, ఆమె వీణా వాదన నైపుణ్యము, మరియు ఆమె సంగీత జ్ఞాన స్వరూపాన్ని కీర్తిస్తుంది. ఈ స్తోత్ర పఠనము వలన భక్తులు వాక్శుద్ధిని మరియు వాగ్విశారదత్వాన్ని పొందుతారని తెలియజేయబడింది.

 

శ్రీ శ్యామలా నవరత్నమాలికా స్తోత్రమ్

1. ఓంకారపంజరశుకీం ఉపనిషదుద్యానకేలికలకంఠీమ్ .

ఆగమవిపినమయూరీం ఆర్యామంతర్విభావయే గౌరీమ్ || 1 ||

పదవిభాగము:

ఓంకారపంజరశుకీం, ఉపనిషదుద్యానకేలికలకంఠీమ్ (ఉపనిషత్ + ఉద్యాన + కేలి + కలకంఠీమ్), ఆగమవిపినమయూరీం (ఆగమ + విపిన + మయూరీం), ఆర్యామ్, అంతర్, విభావయే, గౌరీమ్.

అన్వయము:

ఓంకారపంజరశుకీం, ఉపనిషదుద్యానకేలికలకంఠీమ్, ఆగమవిపినమయూరీం, ఆర్యాం, గౌరీమ్, అంతర్, విభావయే.

ప్రతి పదార్థము:

ఓంకారపంజరశుకీం = ఓంకారమనే పంజరంలో చిలుక వంటిది, ఉపనిషదుద్యానకేలికలకంఠీమ్ = ఉపనిషత్తులనే ఉద్యానవనంలో క్రీడించే కోకిల వంటిది, ఆగమవిపినమయూరీం = ఆగమములనే అడవిలో విహరించే నెమలి వంటిది, ఆర్యాం = పూజ్యురాలైన, గౌరీమ్ = గౌరీదేవిని, అంతర్ = నా మనస్సులో, విభావయే = ధ్యానిస్తున్నాను.

తాత్పర్యము:

ఓంకారమనే పంజరంలో చిలుకలా, ఉపనిషత్తులనే ఉద్యానవనంలో కోకిలలా, ఆగమములనే అడవిలో నెమలిలా విహరించే, పూజ్యురాలైన గౌరీదేవిని నా మనస్సులో ధ్యానిస్తున్నాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం దేవిని ఓంకారం, ఉపనిషత్తులు, ఆగమాలతో పోల్చి ఆమె జ్ఞాన స్వరూపాన్ని, వేద స్వరూపాన్ని వర్ణిస్తుంది.

---

2. దయమానదీర్ఘనయనాం దేశికరూపేణ దర్శితాభ్యుదయామ్ .

వామకుచనిహితవీణాం వరదాం సంగీతమాతృకాం వందే || 2 ||

పదవిభాగము:

దయమానదీర్ఘనయనాం, దేశికరూపేణ, దర్శితాభ్యుదయామ్ (దర్శిత + అభ్యుదయామ్), వామకుచనిహితవీణాం, వరదాం, సంగీతమాతృకాం, వందే.

అన్వయము:

దయమానదీర్ఘనయనాం, దేశికరూపేణ, దర్శితాభ్యుదయాం, వామకుచనిహితవీణాం, వరదాం, సంగీతమాతృకాం, వందే.

ప్రతి పదార్థము:

దయమానదీర్ఘనయనాం = దయతో నిండిన విశాలమైన కన్నులు కలది, దేశికరూపేణ = గురువు రూపంలో, దర్శితాభ్యుదయాం = అభ్యుదయాన్ని (అభివృద్ధిని) చూపినది, వామకుచనిహితవీణాం = ఎడమ వక్షస్థలంపై వీణను ఉంచుకున్నది, వరదాం = వరములను ఇచ్చునది, సంగీతమాతృకాం = సంగీతానికి తల్లి అయిన దేవిని, వందే = నమస్కరిస్తున్నాను.

తాత్పర్యము:

దయతో కూడిన విశాలమైన కన్నులు కలది, గురువు రూపంలో అభ్యుదయాన్ని చూపినది, ఎడమ వక్షస్థలంపై వీణను ధరించినది, వరములను ఇచ్చునది మరియు సంగీతానికి తల్లి అయిన దేవికి నమస్కరిస్తున్నాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం దేవిని గురువుగా, సంగీతానికి మూలమైన మాతృకగా వర్ణిస్తుంది. ఆమె కరుణ, వీణ ధరించిన రూపం ఇక్కడ ప్రస్తావించబడింది.

---

3. శ్యామతనుసౌకుమార్యాం సౌందర్యానందసంపదున్మేషామ్ .

తరుణిమకరుణాపూరం మదజలకల్లోలలోచనాం వందే || 3 ||

పదవిభాగము:

శ్యామతనుసౌకుమార్యాం, సౌందర్యానందసంపదున్మేషామ్ (సౌందర్య + ఆనంద + సంపత్ + ఉన్మేషామ్), తరుణిమకరుణాపూరం, మదజలకల్లోలలోచనాం, వందే.

అన్వయము:

శ్యామతనుసౌకుమార్యాం, సౌందర్యానందసంపదున్మేషాం, తరుణిమకరుణాపూరం, మదజలకల్లోలలోచనాం, వందే.

ప్రతి పదార్థము:

శ్యామతనుసౌకుమార్యాం = శ్యామల వర్ణంతో కూడిన సుకుమారమైన శరీరం కలది, సౌందర్యానందసంపదున్మేషాం = సౌందర్యము, ఆనందము, సంపదలను ప్రకాశింపజేయునది, తరుణిమకరుణాపూరం = యవ్వనంతో కూడిన కరుణతో నిండినది, మదజలకల్లోలలోచనాం = మదించిన జల తరంగాల వంటి కన్నులు కలది, వందే = నమస్కరిస్తున్నాను.

తాత్పర్యము:

శ్యామల వర్ణంతో సుకుమారంగా ఉండి, సౌందర్యము, ఆనందము, సంపదలను ప్రకాశింపజేయునది, యవ్వనంతో నిండిన కరుణామయి, మరియు మదించిన జల తరంగాల వంటి కన్నులు కల దేవికి నమస్కరిస్తున్నాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం దేవి యొక్క శ్యామల వర్ణాన్ని, ఆమె సౌందర్యాన్ని, కరుణను, మరియు ఆమె కన్నుల సౌందర్యాన్ని వర్ణిస్తుంది.

---

4. నఖముఖముఖరితవీణానాదరసాస్వాదనవనవోల్లాసమ్ .

ముఖమంబ మోదయతు మాం ముక్తాతాటంకముగ్ధహసితం తే || 4 ||

పదవిభాగము:

నఖముఖముఖరితవీణానాదరసాస్వాదనవనవోల్లాసమ్ (నఖ + ముఖ + ముఖరిత + వీణా + నాద + రస + ఆస్వాదన + నవ + నవ + ఉల్లాసమ్), ముఖమ్, అంబ, మోదయతు, మామ్, ముక్తాతాటంకముగ్ధహసితం, తే.

అన్వయము:

అంబ, నఖముఖముఖరితవీణానాదరసాస్వాదనవనవోల్లాసం, ముక్తాతాటంకముగ్ధహసితం, తే, ముఖం, మాం, మోదయతు.

ప్రతి పదార్థము:

అంబ = అమ్మా, నఖముఖముఖరితవీణానాదరసాస్వాదనవనవోల్లాసం = గోళ్ళ కొనలచే వీణ నుండి వెలువడిన నాద రసాన్ని ఆస్వాదిస్తూ కొత్త ఉల్లాసాన్ని పొందినది, ముక్తాతాటంకముగ్ధహసితం = ముత్యాల తాటంకములతో (చెవి ఆభరణాలతో) కూడిన మనోహరమైన చిరునవ్వు కలది, తే = నీ యొక్క, ముఖం = ముఖము, మాం = నన్ను, మోదయతు = సంతోషపెట్టుగాక.

తాత్పర్యము:

అమ్మా! నీ గోళ్ళ కొనలచే వీణ నుండి వెలువడిన నాద రసాన్ని ఆస్వాదిస్తూ కొత్త ఉల్లాసాన్ని పొందిన, ముత్యాల తాటంకములతో కూడిన నీ మనోహరమైన చిరునవ్వు గల ముఖము నన్ను సంతోషపెట్టుగాక.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం దేవి వీణ వాయించే విధానాన్ని, ఆమె ముఖంలోని ప్రశాంతతను, చిరునవ్వును వర్ణిస్తుంది.

---

5. సరిగమపధనిరతాం తాం వీణాసంక్రాంతకాంతహస్తాం తామ్ .

శాంతాం మృదులస్వాంతాం కుచభరతాంతాం నమామి శివకాంతామ్ || 5 ||

పదవిభాగము:

సరిగమపధనిరతాం, తాం, వీణాసంక్రాంతకాంతహస్తాం, తామ్, శాంతాం, మృదులస్వాంతాం, కుచభరతాంతాం, నమామి, శివకాంతామ్.

అన్వయము:

సరిగమపధనిరతాం, వీణాసంక్రాంతకాంతహస్తాం, శాంతాం, మృదులస్వాంతాం, కుచభరతాంతాం, తాం, శివకాంతామ్, నమామి.

ప్రతి పదార్థము:

సరిగమపధనిరతాం = సరిగమపధని స్వరాలలో నిమగ్నమైనది, వీణాసంక్రాంతకాంతహస్తాం = వీణపై మనోహరమైన హస్తములను ఉంచినది, శాంతాం = శాంత స్వభావం కలది, మృదులస్వాంతాం = సున్నితమైన మనస్సు కలది, కుచభరతాంతాం = వక్షస్థల భారంతో అలసినది, తాం = ఆ, శివకాంతామ్ = శివుని ప్రియురాలిని, నమామి = నమస్కరిస్తున్నాను.

తాత్పర్యము:

సరిగమపదని స్వరాలలో నిమగ్నమై, వీణపై మనోహరమైన హస్తములను ఉంచి, శాంత స్వభావంతో, సున్నితమైన మనస్సుతో, వక్షస్థల భారంతో అలసిన శివుని ప్రియురాలికి నమస్కరిస్తున్నాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం దేవి సంగీత నైపుణ్యాన్ని, ఆమె శాంత స్వభావాన్ని, మరియు ఆమె శారీరక సౌందర్యాన్ని వర్ణిస్తుంది.

---

6. అవటుతటఘటితచూలీతాడితతాలీపలాశతాటంకామ్ .

వీణావాదనవేలాకంపితశిరసం నమామి మాతంగీమ్ || 6 ||

పదవిభాగము:

అవటుతటఘటితచూలీతాడితతాలీపలాశతాటంకామ్ (అవటు + తట + ఘటిత + చూలీ + తాడిత + తాలీ + పలాశ + తాటంకామ్), వీణావాదనవేలాకంపితశిరసం (వీణా + వాదన + వేలా + కంపిత + శిరసం), నమామి, మాతంగీమ్.

అన్వయము:

అవటుతటఘటితచూలీతాడితతాలీపలాశతాటంకాం, వీణావాదనవేలాకంపితశిరసం, మాతంగీం, నమామి.

ప్రతి పదార్థము:

అవటుతటఘటితచూలీతాడితతాలీపలాశతాటంకాం = మెడ పక్కన ఉన్న జుట్టు ముడిచే తాటి ఆకు తాటంకాలు (చెవి ఆభరణాలు) తాకబడినది, వీణావాదనవేలాకంపితశిరసం = వీణ వాయించే సమయంలో కదులుతున్న శిరస్సు కలది, మాతంగీం = మాతంగీ దేవిని, నమామి = నమస్కరిస్తున్నాను.

తాత్పర్యము:

మెడ పక్కన ఉన్న జుట్టు ముడిచే తాటి ఆకు తాటంకాలు తాకబడినది, వీణ వాయించే సమయంలో శిరస్సును కదిలిస్తున్న మాతంగీ దేవికి నమస్కరిస్తున్నాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం దేవి వీణ వాయిస్తున్నప్పుడు ఆమె భంగిమను, ఆమె ఆభరణాలను, మరియు ఆమె సంగీత లీలను వర్ణిస్తుంది.

---

7. వీణారవానుషంగం వికచముఖాంభోజమాధురీభృంగమ్ .

కరుణాపూరతరంగం కలయే మాతంగకన్యకాపాంగమ్ || 7 ||

పదవిభాగము:

వీణారవానుషంగం (వీణా + రవ + అనుషంగం), వికచముఖాంభోజమాధురీభృంగమ్ (వికచ + ముఖ + అంభోజ + మాధురీ + భృంగమ్), కరుణాపూరతరంగం (కరుణా + పూర + తరంగం), కలయే, మాతంగకన్యకాపాంగమ్ (మాతంగ + కన్యకా + అపాంగమ్).

అన్వయము:

వీణారవానుషంగం, వికచముఖాంభోజమాధురీభృంగం, కరుణాపూరతరంగం, మాతంగకన్యకాపాంగం, కలయే.

ప్రతి పదార్థము:

వీణారవానుషంగం = వీణా నాదంతో కూడినది, వికచముఖాంభోజమాధురీభృంగం = వికసించిన ముఖ పద్మం యొక్క మాధుర్యానికి తుమ్మెద వంటిది, కరుణాపూరతరంగం = కరుణా ప్రవాహ తరంగం వంటిది, మాతంగకన్యకాపాంగం = మాతంగీ దేవి యొక్క కటాక్ష వీక్షణమును, కలయే = ధ్యానిస్తున్నాను.

తాత్పర్యము:

వీణా నాదంతో కూడిన, వికసించిన ముఖ పద్మం యొక్క మాధుర్యానికి తుమ్మెద వంటి, కరుణా ప్రవాహ తరంగం వంటి మాతంగీ దేవి యొక్క కటాక్ష వీక్షణమును ధ్యానిస్తున్నాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం దేవి కటాక్ష వీక్షణము యొక్క శక్తిని, ఆమె ముఖ సౌందర్యాన్ని, మరియు ఆమె కరుణను వర్ణిస్తుంది.

---

8. మణిభంగమేచకాంగీం మాతంగీం నౌమి సిద్ధమాతంగీమ్ .

యౌవనవనసారంగీం సంగీతాంభోరుహానుభవభృంగీమ్ || 8 ||

పదవిభాగము:

మణిభంగమేచకాంగీం (మణి + భంగ + మేచక + అంగీం), మాతంగీం, నౌమి, సిద్ధమాతంగీమ్, యౌవనవనసారంగీం (యౌవన + వన + సారంగీం), సంగీతాంభోరుహానుభవభృంగీమ్ (సంగీత + అంభోరుహ + అనుభవ + భృంగీమ్).

అన్వయము:

మణిభంగమేచకాంగీం, సిద్ధమాతంగీం, యౌవనవనసారంగీం, సంగీతాంభోరుహానుభవభృంగీం, మాతంగీం, నౌమి.

ప్రతి పదార్థము:

మణిభంగమేచకాంగీం = నీలమణి కాంతి వంటి శ్యామల వర్ణ శరీరం కలది, సిద్ధమాతంగీం = సిద్ధులకు మాతంగి అయినది, యౌవనవనసారంగీం = యవ్వనమనే అడవిలో విహరించే లేడి వంటిది, సంగీతాంభోరుహానుభవభృంగీం = సంగీతమనే పద్మాన్ని అనుభవించే తుమ్మెద వంటిది, మాతంగీం = మాతంగీ దేవిని, నౌమి = నమస్కరిస్తున్నాను.

తాత్పర్యము:

నీలమణి కాంతి వంటి శ్యామల వర్ణ శరీరం కలది, సిద్ధులకు మాతంగి అయినది, యవ్వనమనే అడవిలో విహరించే లేడి వంటిది, సంగీతమనే పద్మాన్ని అనుభవించే తుమ్మెద వంటి మాతంగీ దేవికి నమస్కరిస్తున్నాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం దేవి యొక్క శ్యామల వర్ణాన్ని, ఆమె యవ్వన సౌందర్యాన్ని, మరియు సంగీతంలో ఆమెకున్న అనుభవాన్ని వర్ణిస్తుంది.

---

9. మేచకమాసేచనకం మిథ్యాదృష్టాంతమధ్యభాగం తే .

మాతస్తవ స్వరూపం మంగళసంగీతసౌరభం మన్యే || 9 ||

పదవిభాగము:

మేచకమ్, ఆసేచనకమ్, మిథ్యాదృష్టాంతమధ్యభాగం (మిథ్యా + దృష్టాంత + మధ్యభాగం), తే, మాతః (మాతస్), తవ, స్వరూపం, మంగళసంగీతసౌరభం, మన్యే.

అన్వయము:

మాతః, మేచకం, ఆసేచనకం, మిథ్యాదృష్టాంతమధ్యభాగం, మంగళసంగీతసౌరభం, తే, తవ, స్వరూపం, మన్యే.

ప్రతి పదార్థము:

మాతః = అమ్మా, మేచకం = నల్లని వర్ణం, ఆసేచనకం = ఆనందాన్ని ఇచ్చునది, మిథ్యాదృష్టాంతమధ్యభాగం = అబద్ధమైన దృష్టాంతాలకు మధ్యభాగం వంటిది, మంగళసంగీతసౌరభం = మంగళకరమైన సంగీత సువాసన వంటిది, తే = నీ యొక్క, తవ = నీ యొక్క, స్వరూపం = స్వరూపాన్ని, మన్యే = భావిస్తున్నాను.

తాత్పర్యము:

అమ్మా! నీ శ్యామల వర్ణం ఆనందాన్ని ఇస్తుంది. నీ స్వరూపం అబద్ధమైన దృష్టాంతాలకు మధ్యభాగం వంటిది, మంగళకరమైన సంగీత సువాసన వంటిదని భావిస్తున్నాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం దేవి శ్యామల వర్ణాన్ని, ఆమె స్వరూపం యొక్క అద్భుతమైన స్వభావాన్ని, మరియు ఆమె సంగీత సౌరభాన్ని వర్ణిస్తుంది.

---

10. నవరత్నమాల్యమేతద్రచితం మాతంగకన్యకాభరణమ్ .

యః పఠతి భక్తియుక్తః సః భవేద్వాగీశ్వరః సాక్షాత్ || 10 ||

పదవిభాగము:

నవరత్నమాల్యమ్, ఏతత్, రచితం, మాతంగకన్యకాభరణమ్, యః, పఠతి, భక్తియుక్తః, సః, భవేత్, వాగీశ్వరః, సాక్షాత్.

అన్వయము:

మాతంగకన్యకాభరణం, ఏతత్, నవరత్నమాల్యం, రచితం, యః, భక్తియుక్తః, సః, పఠతి, సః, సాక్షాత్, వాగీశ్వరః, భవేత్.

ప్రతి పదార్థము:

మాతంగకన్యకాభరణం = మాతంగీ దేవికి ఆభరణమైన, ఏతత్ = ఈ, నవరత్నమాల్యం = నవరత్నమాలికా స్తోత్రాన్ని, రచితం = రచించబడినది, యః = ఎవరు, భక్తియుక్తః = భక్తితో కూడినవారై, సః = వారు, పఠతి = పఠిస్తారో, సః = వారు, సాక్షాత్ = సాక్షాత్తుగా, వాగీశ్వరః = వాగీశ్వరులు (సరస్వతీ స్వరూపులు), భవేత్ = అవుతారు.

తాత్పర్యము:

మాతంగీ దేవికి ఆభరణమైన ఈ నవరత్నమాలికా స్తోత్రాన్ని ఎవరు భక్తితో పఠిస్తారో, వారు సాక్షాత్తుగా వాగీశ్వరులు (వాక్కుకు అధిపతులు) అవుతారు.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం స్తోత్రం యొక్క ఫలశ్రుతిని తెలియజేస్తుంది. ఈ స్తోత్ర పఠనం వలన వాక్శుద్ధి, వాగ్విలాసం, మరియు జ్ఞానం లభిస్తాయని చెప్పబడింది.

నవరత్నమాలికా స్తోత్రము సంపూర్ణము

( ఇది కాళిదాసు రచనగా కొంతమంది చెబుతారు)