వేదసారశివస్తోత్రమ్ ( 11 శ్లోకాలు)

 వేదసార-శివస్తోత్రమ్ ( 11 శ్లోకాలు)

ఈ స్తోత్రం జగద్గురువు శ్రీ ఆదిశంకరాచార్యులచే రచింపబడినది. ఇది వేదాల సారాన్ని శివ రూపంలో కీర్తిస్తుంది. శివుని నిర్గుణ, సగుణ రూపాలను, ఆయన మహిమలను, ఆయన దయను, సృష్టి, స్థితి, లయ కారణత్వాన్ని వివరిస్తూ, అంతిమంగా మోక్ష ప్రాప్తికి శివభక్తి మార్గాన్ని సూచిస్తుంది.

---

1. పశూనాం పతిం పాపనాశం పరేశం

శ్లోకపాఠం: పశూనాం పతిం పాపనాశం పరేశం గజేన్ద్రస్య కృత్తిం వసానం వరేణ్యమ్ ; జటాజూటమధ్యే స్ఫురద్గాఙ్గవారిం మహాదేవమేకం స్మరామి స్మరారిమ్ .

పదవిభాగము: పశూనాం, పతిం, పాపనాశం, పరేశం, గజేంద్రస్య, కృత్తిం, వసానం, వరేణ్యమ్, జటాజూటమధ్యే (జటా + జూట + మధ్యే), స్ఫురద్గాంగవారిం (స్ఫురత్ + గాంగ + వారిం), మహాదేవం + ఏకం, స్మరామి, స్మరారిమ్.

అన్వయము: అహం పశూనాం పతిం, పాపనాశం, పరేశం, గజేంద్రస్య కృత్తిం వసానం, వరేణ్యం, జటాజూటమధ్యే స్ఫురద్గాంగవారిం, స్మరారిం, ఏకం మహాదేవం స్మరామి.

ప్రతి పదార్థము: అహం = నేను, పశూనాం = జీవులకు (లేదా పశువులకు), పతిం = అధిపతిని, పాపనాశం = పాపములను నశింపజేయువానిని, పరేశం = పరమేశ్వరుని, గజేంద్రస్య = గజేంద్రుని (గజాసురుని), కృత్తిం = చర్మాన్ని, వసానం = ధరించినవానిని, వరేణ్యమ్ = శ్రేష్ఠుడైనవానిని, జటాజూటమధ్యే = జటల సమూహం మధ్యలో, స్ఫురద్గాంగవారిం = ప్రకాశించుచున్న గంగాజలం కలవానిని, స్మరారిమ్ = మన్మథుని శత్రువును (శివుని), ఏకం = అద్వితీయుడైన, మహాదేవం = మహాదేవుని, స్మరామి = స్మరిస్తున్నాను.

తాత్పర్యము: నేను, జీవుల అధిపతిని (పశుపతిని), పాపాలను నశింపజేయువానిని, పరమేశ్వరుని, గజాసురుని చర్మాన్ని ధరించినవానిని, శ్రేష్ఠుడైనవానిని, జటల మధ్య ప్రకాశించుచున్న గంగాజలం కలవానిని, మన్మథుని సంహరించిన అద్వితీయుడైన మహాదేవుని స్మరిస్తున్నాను.

విశేషములు: ఈ శ్లోకం శివుని ముఖ్యమైన లక్షణాలను, విశేషణాలను ప్రస్తావిస్తుంది. పశుపతి (జీవులకు అధిపతి), పాపనాశకుడు, పరమేశ్వరుడు, గజాసుర సంహారకుడు, గంగాధరుడు, మరియు స్మరారి (మన్మథ దహనుడు) వంటి లక్షణాలు శివుని మహిమను తెలియజేస్తాయి.

---

2. మహేశం సురేశం సురారాతినాశం

శ్లోకపాఠం: మహేశం సురేశం సురారాతినాశం విభుం విశ్వనాథం విభూత్యంగభూషమ్ ; విరూపాక్షమిన్ద్వర్కవహ్నిత్రినేత్రం సదానందమీడే ప్రభుం పంచవక్త్రమ్ .

పదవిభాగము: మహేశం, సురేశం, సురారాతినాశం (సుర + అరాతి + నాశం), విభుం, విశ్వనాథం, విభూత్యంగభూషమ్ (విభూతి + అంగ + భూషమ్), విరూపాక్షమ్ + ఇంద్వర్కవహ్నిత్రినేత్రం (ఇందు + అర్క + వహ్ని + త్రి + నేత్రం), సదానందం + ఈడే, ప్రభుం, పంచవక్త్రమ్.

అన్వయము: అహం మహేశం, సురేశం, సురారాతినాశం, విభుం, విశ్వనాథం, విభూత్యంగభూషం, విరూపాక్షం, ఇన్ద్వర్కవహ్నిత్రినేత్రం, సదానందం, పంచవక్త్రం ప్రభుం ఈడే.

ప్రతి పదార్థము: అహం = నేను, మహేశం = గొప్ప ఈశ్వరుని (మహేశ్వరుని), సురేశం = దేవతలకు అధిపతిని, సురారాతినాశం = దేవతల శత్రువులను (రాక్షసులను) నశింపజేయువానిని, విభుం = సర్వవ్యాపకుడిని, విశ్వనాథం = విశ్వానికి అధిపతిని, విభూత్యంగభూషమ్ = భస్మంతో శరీరాన్ని అలంకరించుకున్నవానిని, విరూపాక్షమ్ = వింతైన కన్నులు కలవానిని (లేదా విచిత్రమైన చూపు కలవానిని), ఇన్ద్వర్కవహ్నిత్రినేత్రం = చంద్రుడు, సూర్యుడు, అగ్ని అనే మూడు కన్నులు కలవానిని, సదానందం = నిత్య ఆనంద స్వరూపుని, పంచవక్త్రమ్ = ఐదు ముఖాలు కల, ప్రభుం = ప్రభువును, ఈడే = స్తుతిస్తున్నాను.

తాత్పర్యము: నేను మహేశ్వరుని, దేవతలకు అధిపతిని, రాక్షసులను సంహరించువానిని, సర్వవ్యాపకుడిని, విశ్వనాథుడిని, భస్మంతో శరీరాన్ని అలంకరించుకున్నవానిని, వింతైన కన్నులు కలవానిని, చంద్రుడు, సూర్యుడు, అగ్ని అనే మూడు కన్నులు కలవానిని, నిత్య ఆనంద స్వరూపుని, ఐదు ముఖాలు కల ప్రభువును స్తుతిస్తున్నాను.

విశేషములు: ఈ శ్లోకం శివుని వివిధ రూపాలను, ఆయన ఐశ్వర్యాన్ని, సంహార శక్తిని వివరిస్తుంది. విభూతిధారణ, త్రిలోచనం (చంద్ర, సూర్య, అగ్ని నేత్రాలు), మరియు పంచముఖం (సద్యోజాత, వామదేవ, అఘోర, తత్పురుష, ఈశాన ముఖాలు) వంటివి ఆయన మహోన్నత రూపాన్ని సూచిస్తాయి.

---

3. గిరీశం గణేశం గలే నీలవర్ణం

శ్లోకపాఠం: గిరీశం గణేశం గలే నీలవర్ణం గవేన్ద్రాధిరూఢం గుణాతీతరూపమ్ ; భవం భాస్వరం భస్మనా భూషితాఙ్గం భవానీకలత్రం భజే పంచవక్త్రమ్ .

పదవిభాగము: గిరీశం, గణేశం, గలే, నీలవర్ణం, గవేంద్రాధిరూఢం (గవేంద్ర + అధిరూఢం), గుణాతీతరూపమ్, భవం, భాస్వరం, భస్మనా, భూషితాంగం (భూషిత + అంగం), భవానీకలత్రం (భవానీ + కలత్రం), భజే, పంచవక్త్రమ్.

అన్వయము: అహం గిరీశం, గణేశం, గలే నీలవర్ణం, గవేంద్రాధిరూఢం, గుణాతీతరూపం, భవం, భాస్వరం, భస్మనా భూషితాంగం, భవానీకలత్రం, పంచవక్త్రం (శివం) భజే.

ప్రతి పదార్థము: అహం = నేను, గిరీశం = కైలాస పర్వతానికి అధిపతిని, గణేశం = ప్రమథ గణాలకు అధిపతిని (లేదా విఘ్నేశ్వరుని జనకుడిని), గలే = కంఠంలో, నీలవర్ణం = నీలపు రంగు కలవానిని (నీలకంఠుడిని), గవేంద్రాధిరూఢం = వృషభాన్ని అధిష్టించినవానిని, గుణాతీతరూపమ్ = సత్వ, రజ, తమో గుణాలకు అతీతమైన రూపాన్ని కలవానిని, భవం = సృష్టికర్తను, భాస్వరం = ప్రకాశించేవానిని, భస్మనా = భస్మంతో, భూషితాంగం = శరీరాన్ని అలంకరించుకున్నవానిని, భవానీకలత్రం = భవాని (పార్వతి) భర్తను, పంచవక్త్రమ్ = ఐదు ముఖాలు కల (శివుని), భజే = భజిస్తున్నాను.

తాత్పర్యము: నేను కైలాస పర్వత అధిపతిని, గణాలకు నాయకుడిని, నీలకంఠుడిని, వృషభవాహనుడిని, గుణాలకు అతీతమైన రూపాన్ని కలవానిని, సృష్టికర్తను, ప్రకాశించేవానిని, భస్మంతో శరీరాన్ని అలంకరించుకున్నవానిని, పార్వతీదేవి భర్తను, ఐదు ముఖాలు కల శివుడిని భజిస్తున్నాను.

విశేషములు: ఈ శ్లోకం శివుని నివాసాన్ని, వాహనాన్ని, గుణాతీత తత్త్వాన్ని, సృష్టికర్త రూపాన్ని వివరిస్తుంది. నీలకంఠం (సముద్ర మథనంలో విషం సేవించడం ద్వారా) మరియు వృషభ వాహనం ఆయన లక్షణాలు. భస్మధారణ, పంచముఖత్వం పునరుద్ఘాటించబడ్డాయి.

---

4. శివాకాన్త శమ్భో శశాఙ్కార్ధమౌలే

శ్లోకపాఠం: శివాకాంత శంభో శశాంకార్ధమౌలే మహేశాన శూలిఞ్జటాజూటధారిన్ ; త్వమేకో జగద్వ్యాపకో విశ్వరూపః ప్రసీద ప్రసీద ప్రభో పూర్ణరూప .

పదవిభాగము: శివాకాంత, శంభో, శశాంకార్ధమౌలే (శశాంక + అర్ధ + మౌలే), మహేశాన, శూలిన్ + జటాజూటధారిన్, త్వం + ఏకః, జగద్వ్యాపకః (జగత్ + వ్యాపకః), విశ్వరూపః, ప్రసీద, ప్రసీద, ప్రభో, పూర్ణరూప.

అన్వయము: శివాకాంత, శంభో, శశాంకార్ధమౌలే, మహేశాన, శూలిన్, జటాజూటధారిన్! త్వం ఏకః జగద్వ్యాపకః విశ్వరూపః (అసి). ప్రభో! పూర్ణరూప! ప్రసీద ప్రసీద.

ప్రతి పదార్థము: శివాకాంత = పార్వతీదేవికి ప్రియుడా!, శంభో = శుభాలను ప్రసాదించేవాడా!, శశాంకార్ధమౌలే = చంద్రకళను శిరస్సున ధరించినవాడా!, మహేశాన = గొప్ప ఈశ్వరుడా!, శూలిన్ = త్రిశూలం ధరించినవాడా!, జటాజూటధారిన్ = జటల సమూహాన్ని ధరించినవాడా!, త్వం = నీవు, ఏకః = అద్వితీయుడివి, జగద్వ్యాపకః = జగత్తు అంతటా వ్యాపించినవాడివి, విశ్వరూపః = విశ్వమే స్వరూపంగా కలవాడివి, ప్రభో = ఓ ప్రభూ!, పూర్ణరూప = సంపూర్ణ స్వరూపా!, ప్రసీద ప్రసీద = దయ చూపించు, దయ చూపించుము.

తాత్పర్యము: ఓ పార్వతీపతీ! శంభో! చంద్రకళాధారీ! మహేశ్వరా! శూలపాణీ! జటాధారీ! నీవు అద్వితీయుడివి, జగత్తు అంతటా వ్యాపించిన విశ్వరూపుడివి. ఓ ప్రభూ! సంపూర్ణ స్వరూపా! దయ చూపించు, దయ చూపించుము.

విశేషములు: ఈ శ్లోకంలో శివుని లక్షణాలతో పాటు భక్తుడు నేరుగా ఆయనను సంబోధించి ప్రార్థిస్తాడు. ఆయన అద్వితీయుడని, విశ్వమంతా ఆయన స్వరూపమే అని చెప్పడం ద్వారా ఆయన సర్వవ్యాపకత్వాన్ని, పరమాత్మ తత్త్వాన్ని నొక్కి చెబుతుంది. ప్రసీద ప్రసీద అనే ఆవృత్తి భక్తుని తీవ్రమైన ప్రార్థనను సూచిస్తుంది.

---

5. పరాత్మానమేకం జగద్బీజమాద్యం

శ్లోకపాఠం: పరాత్మానమేకం జగద్బీజమాద్యం నిరీహం నిరాకారమోంకారవేద్యమ్ ; యతో జాయతే పాల్యతే యేన విశ్వం తమీశం భజే లీయతే యత్ర విశ్వమ్ .

పదవిభాగము: పరాత్మానం + ఏకం, జగద్బీజమ్ + ఆద్యం (జగత్ + బీజం + ఆద్యం), నిరీహం, నిరాకారం + ఓంకారవేద్యమ్ (నిరాకారం + ఓంకార + వేద్యమ్), యతః, జాయతే, పాల్యతే, యేన, విశ్వం, తం + ఈశం, భజే, లీయతే, యత్ర, విశ్వమ్.

అన్వయము: అహం పరాత్మానం, ఏకం, జగద్బీజం, ఆద్యం, నిరీహం, నిరాకారం, ఓంకారవేద్యం, యతో విశ్వం జాయతే, యేన పాల్యతే, యత్ర లీయతే (తం) ఈశం భజే.

ప్రతి పదార్థము: అహం = నేను, పరాత్మానం = పరమాత్మను, ఏకం = అద్వితీయుని, జగద్బీజం = జగత్తుకు బీజమైనవానిని, ఆద్యం = ఆది పురుషుని, నిరీహం = కోరికలు లేనివానిని, నిరాకారం = ఆకారము లేనివానిని, ఓంకారవేద్యమ్ = ఓంకారముచే తెలియబడేవానిని, యతః = ఎవని నుండి, విశ్వం = విశ్వం, జాయతే = పుడుతుందో, యేన = ఎవనిచే, పాల్యతే = పోషించబడుతుందో, యత్ర = ఎవని యందు, విశ్వం = విశ్వం, లీయతే = లీనమవుతుందో, తం = అట్టి, ఈశం = ఈశ్వరుని, భజే = భజిస్తున్నాను.

తాత్పర్యము: నేను పరమాత్మను, అద్వితీయుని, జగత్తుకు మూలకారణమైన ఆదిపురుషుని, కోరికలు లేనివానిని, ఆకారము లేనివానిని, ఓంకారముచే తెలియబడేవానిని, ఎవని నుండి ఈ విశ్వం పుడుతుందో, ఎవనిచే పోషించబడుతుందో, ఎవని యందు లీనమవుతుందో, అట్టి ఆ ఈశ్వరుని భజిస్తున్నాను.

విశేషములు: ఈ శ్లోకం శివుని నిర్గుణ బ్రహ్మ స్వరూపాన్ని, సృష్టి, స్థితి, లయ కారణత్వాన్ని వివరిస్తుంది. "యతో జాయతే పాల్యతే యేన విశ్వం, తమీశం భజే లీయతే యత్ర విశ్వమ్" అనే వాక్యాలు ఉపనిషత్తుల మహావాక్యాలను ప్రతిబింబిస్తాయి, శివుడే పరమాత్మ అని నొక్కి చెబుతాయి.

---

6. న భూమిర్న చాపో న వహ్నిర్న వాయు-

శ్లోకపాఠం: న భూమిర్న చాపో న వహ్నిర్న వాయు- ర్న చాకాశమాస్తే న తన్ద్రా న నిద్రా ; న చోష్ణం న శీతం న దేశో న వేషో న యస్యాస్తి మూర్తిస్త్రిమూర్తిం తమీడే .

పదవిభాగము: న భూమిః, న చ + ఆపః, న వహ్నిః, న వాయుః, న చ + ఆకాశమ్ + ఆస్తే, న తన్ద్రా, న నిద్రా, న చ + ఉష్ణం, న శీతం, న దేశః, న వేషః, న యస్య + అస్తి, మూర్తిః, త్రిమూర్తిం, తం + ఈడే.

అన్వయము: యస్య భూమిః న, ఆపః న చ, వహ్నిః న, వాయుః న, ఆకాశమ్ న చ ఆస్తే, తన్ద్రా న, నిద్రా న, ఉష్ణం న చ, శీతం న, దేశః న, వేషః న, మూర్తిః న అస్తి, తం త్రిమూర్తిం ఈడే.

ప్రతి పదార్థము: యస్య = ఎవనికి, భూమిః = భూమి (లేదు), న = కాదు, ఆపః = నీరు (లేదు), న చ = మరియు కాదు, వహ్నిః = అగ్ని (లేదు), న = కాదు, వాయుః = వాయువు (లేదు), న చ = మరియు కాదు, ఆకాశమ్ = ఆకాశం (లేదు), ఆస్తే = ఉన్నా (లేనట్లు), తన్ద్రా = మగత (లేదు), న = కాదు, నిద్రా = నిద్ర (లేదు), న = కాదు, చ = మరియు, ఉష్ణం = వేడి (లేదు), న శీతం = చలి (లేదు), న దేశః = దేశం (పరిమితి) లేదు, న వేషః = వేషం (రూపం) లేదు, న అస్తి = లేదు, మూర్తిః = మూర్తి (నిర్దిష్ట రూపం), తం = అట్టి, త్రిమూర్తిం = త్రిమూర్తి స్వరూపుని (బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరుల రూపంలో ఉన్నవానిని), ఈడే = స్తుతిస్తున్నాను.

తాత్పర్యము: ఎవనికి భూమి, నీరు, అగ్ని, వాయువు, ఆకాశం లేవో (అంటే పంచభూతాత్మకుడు కాడో), మగత, నిద్ర లేవో, వేడి, చలి లేవో, దేశం (ప్రాంతం), వేషం (రూపం) లేవో, ఎవరికి నిర్దిష్టమైన మూర్తి లేదో, అట్టి త్రిమూర్తి స్వరూపుని (త్రిగుణాలకు అతీతుడైన శివుడిని) నేను స్తుతిస్తున్నాను.

విశేషములు: ఈ శ్లోకం శివుని నిర్గుణ, నిరాకార తత్త్వాన్ని బలంగా తెలియజేస్తుంది. పంచభూతాలకు, కాలానికి, అవస్థలకు (నిద్ర, మగత), గుణాలకు అతీతుడని స్పష్టం చేస్తుంది. త్రిమూర్తి అనే పదం బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరులకు అతీతుడు లేదా ఆ ముగ్గురిలో ఉన్నవాడు అనే అర్థంలో వాడబడింది, శివుడే పరబ్రహ్మ అని సూచిస్తుంది.

---

7. అజం శాశ్వతం కారణం కారణానాం

శ్లోకపాఠం: అజం శాశ్వతం కారణం కారణానాం శివం కేవలం భాసకం భాసకానామ్ ; తురీయం తమఃపారమాద్యన్తహీనం ప్రపద్యే పరం పావనం ద్వైతహీనమ్ .

పదవిభాగము: అజం, శాశ్వతం, కారణం, కారణానాం, శివం, కేవలం, భాసకం, భాసకానామ్, తురీయం, తమఃపారం + ఆద్యంతహీనం (తమస్ + పారం + ఆది + అంత + హీనం), ప్రపద్యే, పరం, పావనం, ద్వైతహీనమ్.

అన్వయము: అహం అజం, శాశ్వతం, కారణానాం కారణం, కేవలం శివం, భాసకానాం భాసకం, తురీయం, తమఃపారం, ఆద్యంతహీనం, పరం, పావనం, ద్వైతహీనం (శివం) ప్రపద్యే.

ప్రతి పదార్థము: అహం = నేను, అజం = జన్మ లేనివానిని, శాశ్వతం = నిత్యుని, కారణం = కారణమైనవానిని, కారణానాం = కారణాలన్నింటికీ, శివం = శుభప్రదమైనవానిని, కేవలం = ఏకైకుడిని, భాసకం = ప్రకాశింపజేయువానిని, భాసకానామ్ = ప్రకాశించే వాటి అన్నింటికీ, తురీయం = తురీయావస్థలో ఉన్నవానిని, తమఃపారం = అజ్ఞానానికి (చీకటికి) అతీతుని, ఆద్యంతహీనం = ఆది అంతం లేనివానిని, ప్రపద్యే = శరణు పొందుతున్నాను, పరం = పరమాత్మను, పావనం = పవిత్రమైనవానిని, ద్వైతహీనమ్ = ద్వైతం లేనివానిని (అద్వైతుని).

తాత్పర్యము: నేను జన్మ లేనివానిని, నిత్యుని, కారణాలన్నింటికీ కారణమైనవానిని, శుభప్రదుని, ఏకైకుడిని, ప్రకాశించే వాటన్నింటికీ ప్రకాశాన్ని ప్రసాదించేవానిని, తురీయావస్థలో ఉన్నవానిని, అజ్ఞానానికి అతీతుని, ఆది అంతం లేనివానిని, పరమాత్మను, పవిత్రుని, ద్వైతభావన లేనివానిని అయిన శివుని శరణు పొందుతున్నాను.

విశేషములు: ఈ శ్లోకం శివుని నిర్గుణ బ్రహ్మ తత్త్వాన్ని, ఆయన నిత్యత్వాన్ని, అద్వితీయత్వాన్ని మరింత వివరిస్తుంది. ఆయన సమస్త కారణాలకు కారణం, జ్ఞానానికి ప్రకాశకుడు అని తెలియజేస్తుంది. ద్వైతహీనం అంటే భేదం లేనివాడు, అద్వైత స్వరూపుడు అని అర్థం.

---

8. నమస్తే నమస్తే విభో విశ్వమూర్తే

శ్లోకపాఠం: నమస్తే నమస్తే విభో విశ్వమూర్తే నమస్తే నమస్తే చిదానందమూర్తే ; నమస్తే నమస్తే తపోయోగగమ్య నమస్తే నమస్తే శ్రుతిజ్ఞానగమ్య .

పదవిభాగము: నమస్తే, నమస్తే, విభో, విశ్వమూర్తే, నమస్తే, నమస్తే, చిదానందమూర్తే (చిత్ + ఆనంద + మూర్తే), నమస్తే, నమస్తే, తపోయోగగమ్య (తపస్ + యోగ + గమ్య), నమస్తే, నమస్తే, శ్రుతిజ్ఞానగమ్య (శ్రుతి + జ్ఞాన + గమ్య).

అన్వయము: విభో విశ్వమూర్తే! నమస్తే నమస్తే. చిదానందమూర్తే! నమస్తే నమస్తే. తపోయోగగమ్య! నమస్తే నమస్తే. శ్రుతిజ్ఞానగమ్య! నమస్తే నమస్తే.

ప్రతి పదార్థము: విభో = ఓ సర్వవ్యాపకా!, విశ్వమూర్తే = విశ్వమే రూపంగా కలవాడా!, నమస్తే నమస్తే = నీకు నమస్కారం, నీకు నమస్కారం, చిదానందమూర్తే = చిత్ (జ్ఞానం), ఆనందం స్వరూపంగా కలవాడా!, నమస్తే నమస్తే = నీకు నమస్కారం, నీకు నమస్కారం, తపోయోగగమ్య = తపస్సు, యోగములచే పొందదగినవాడా!, నమస్తే నమస్తే = నీకు నమస్కారం, నీకు నమస్కారం, శ్రుతిజ్ఞానగమ్య = వేద జ్ఞానముచే తెలియదగినవాడా!, నమస్తే నమస్తే = నీకు నమస్కారం, నీకు నమస్కారం.

తాత్పర్యము: ఓ సర్వవ్యాపకా! విశ్వమూర్తీ! నీకు నమస్కారం, నమస్కారం. ఓ చిదానందమూర్తీ! నీకు నమస్కారం, నమస్కారం. ఓ తపస్సు, యోగములచే పొందదగినవాడా! నీకు నమస్కారం, నమస్కారం. ఓ వేద జ్ఞానముచే తెలియదగినవాడా! నీకు నమస్కారం, నమస్కారం.

విశేషములు: ఈ శ్లోకంలో శివునికి పునరావృత్త నమస్కారాలు చేయబడ్డాయి, ఇది భక్తుని సంపూర్ణ శరణాగతిని, ఆయన పట్ల ఉన్న అపారమైన భక్తిని సూచిస్తుంది. ఆయన విశ్వమూర్తి, చిదానందమూర్తి అని, తపస్సు, యోగం, వేదజ్ఞానం ద్వారా మాత్రమే ఆయనను చేరుకోగలమని తెలియజేస్తుంది.

---

9. ప్రభో శూలపాణే విభో విశ్వనాథ

శ్లోకపాఠం: ప్రభో శూలపాణే విభో విశ్వనాథ మహాదేవ శంభో మహేశ త్రినేత్ర ; శివాకాంత శాంత స్మరారే పురారే త్వదన్యో వరేణ్యో న మాన్యో న గణ్యః .

పదవిభాగము: ప్రభో, శూలపాణే, విభో, విశ్వనాథ, మహాదేవ, శంభో, మహేశ, త్రినేత్ర, శివాకాంత, శాంత, స్మరారే, పురారే, త్వత్ + అన్యః, వరేణ్యః, న, మాన్యః, న, గణ్యః.

అన్వయము: ప్రభో! శూలపాణే! విభో! విశ్వనాథ! మహాదేవ! శంభో! మహేశ! త్రినేత్ర! శివాకాంత! శాంత! స్మరారే! పురారే! త్వదన్యః వరేణ్యః న, మాన్యః న, గణ్యః న.

ప్రతి పదార్థము: ప్రభో = ఓ ప్రభూ!, శూలపాణే = శూలం చేతిలో కలవాడా!, విభో = ఓ సర్వవ్యాపకా!, విశ్వనాథ = విశ్వానికి నాథుడా!, మహాదేవ = ఓ మహాదేవా!, శంభో = శుభాలను ప్రసాదించేవాడా!, మహేశ = గొప్ప ఈశ్వరుడా!, త్రినేత్ర = మూడు కన్నులు కలవాడా!, శివాకాంత = పార్వతీదేవికి ప్రియుడా!, శాంత = శాంత స్వరూపా!, స్మరారే = మన్మథుని శత్రువా!, పురారే = త్రిపురాసురులను సంహరించినవాడా!, త్వత్ + అన్యః = నీవు తప్ప మరొకడు, వరేణ్యః = శ్రేష్ఠమైనవాడు, న = కాదు, మాన్యః = పూజింపదగినవాడు, న = కాదు, గణ్యః = లెక్కించదగినవాడు, న = కాదు.

తాత్పర్యము: ఓ ప్రభూ! శూలపాణీ! సర్వవ్యాపకా! విశ్వనాథా! మహాదేవా! శంభో! మహేశా! త్రినేత్రా! పార్వతీపతీ! శాంతస్వరూపా! మన్మథారి! త్రిపురారి! నీవు తప్ప మరొకడు శ్రేష్ఠమైనవాడు లేడు, పూజింపదగినవాడు లేడు, లెక్కించదగినవాడు లేడు.

విశేషములు: ఈ శ్లోకం శివుని గుణగణాలను, ఆయన సర్వోత్కృష్టతను ఘోషిస్తుంది. ఆయనను మించి ఇంకెవరూ శ్రేష్ఠులు, పూజనీయులు, గణనీయులు లేరని నొక్కి చెప్పడం ద్వారా ఆయన పరమాత్మ స్వరూపం అని పునరుద్ఘాటిస్తుంది. శూలపాణి, పురారి వంటి విశేషణాలు ఆయన సంహార శక్తిని తెలియజేస్తాయి.

---

10. శమ్భో మహేశ కరుణామయ శూలపాణే

శ్లోకపాఠం: శంభో మహేశ కరుణామయ శూలపాణే గౌరీపతే పశుపతే పశుపాశనాశిన్ ; కాశీపతే కరుణయా జగదేతదేక- స్త్వం హంసి పాసి విదధాసి మహేశ్వరో’సి .

పదవిభాగము: శంభో, మహేశ, కరుణామయ, శూలపాణే, గౌరీపతే, పశుపతే, పశుపాశనాశిన్ (పశుపాశ + నాశిన్), కాశీపతే, కరుణయా, జగత్ + ఏతత్ + ఏకః, త్వం, హంసి, పాసి, విదధాసి, మహేశ్వరః + అసి.

అన్వయము: శంభో! మహేశ! కరుణామయ! శూలపాణే! గౌరీపతే! పశుపతే! పశుపాశనాశిన్! కాశీపతే! త్వం కరుణయా ఏకః ఏతత్ జగత్ హంసి, పాసి, విదధాసి. (త్వం) మహేశ్వరః అసి.

ప్రతి పదార్థము: శంభో = శుభాలను ప్రసాదించేవాడా!, మహేశ = గొప్ప ఈశ్వరుడా!, కరుణామయ = దయామయా!, శూలపాణే = శూలం చేతిలో కలవాడా!, గౌరీపతే = గౌరీదేవి భర్త!, పశుపతే = జీవులకు అధిపతి!, పశుపాశనాశిన్ = జీవుల బంధనాలను (పాశాలను) నశింపజేయువాడా!, కాశీపతే = కాశీకి అధిపతి!, కరుణయా = దయతో, ఏకః = ఒక్కడివై, ఏతత్ = ఈ, జగత్ = జగత్తును, హంసి = సంహరిస్తావు, పాసి = రక్షిస్తావు, విదధాసి = సృష్టిస్తావు, త్వం = నీవు, మహేశ్వరః + అసి = మహేశ్వరుడివి.

తాత్పర్యము: ఓ శంభో! మహేశా! కరుణామయా! శూలపాణీ! గౌరీపతీ! పశుపతీ! జీవుల బంధనాలను నశింపజేయువాడా! కాశీపతీ! నీవు ఒక్కడివే దయతో ఈ జగత్తును సృష్టిస్తావు, రక్షిస్తావు, సంహరిస్తావు. నీవే మహేశ్వరుడివి.

విశేషములు: ఈ శ్లోకం శివుని దయాగుణాన్ని, ఆయన సృష్టి, స్థితి, లయ కారణత్వాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది. పశుపాశనాశిన్ అనే పదం జీవులను అజ్ఞానం అనే బంధాల నుండి విముక్తుడిని చేసే ఆయన శక్తిని సూచిస్తుంది. కాశీపతిగా ఆయన మహిమ ప్రత్యేకంగా ప్రస్తావించబడింది.

---

11. త్వత్తో జగద్భవతి దేవ భవ స్మరారే

శ్లోకపాఠం: త్వత్తో జగద్భవతి దేవ భవ స్మరారే త్వయ్యేవ తిష్ఠతి జగన్మృడ విశ్వనాథ ; త్వయ్యేవ గచ్ఛతి లయం జగదేతదీశ లింగాత్మకే హర చరాచరవిశ్వరూపిన్ .

పదవిభాగము: త్వత్తః, జగత్ + భవతి, దేవ, భవ, స్మరారే, త్వయ్యేవ (త్వయి + ఏవ), తిష్ఠతి, జగత్ + మృడ, విశ్వనాథ, త్వయ్యేవ (త్వయి + ఏవ), గచ్ఛతి, లయం, జగత్ + ఏతత్ + ఈశ, లింగాత్మకే, హర, చరాచరవిశ్వరూపిన్ (చరాచర + విశ్వరూపిన్).

అన్వయము: దేవ! భవ! స్మరారే! త్వత్తః జగత్ భవతి. మృడ! విశ్వనాథ! త్వయ్యేవ జగత్ తిష్ఠతి. ఈశ! లింగాత్మకే! హర! చరాచరవిశ్వరూపిన్! త్వయ్యేవ ఏతత్ జగత్ లయం గచ్ఛతి.

ప్రతి పదార్థము: దేవ! = ఓ దేవా!, భవ! = ఓ భవా!, స్మరారే! = ఓ మన్మథుని శత్రువా!, త్వత్తః = నీ నుండి, జగత్ = జగత్తు, భవతి = పుడుతుంది, మృడ! = ఓ సుఖప్రదమైనవాడా!, విశ్వనాథ! = విశ్వానికి అధిపతి!, త్వయ్యేవ = నీయందే, జగత్ = జగత్తు, తిష్ఠతి = ఉంటుంది (స్థితి), ఈశ! = ఓ ఈశ్వరా!, లింగాత్మకే! = లింగ స్వరూపా!, హర! = ఓ హరా!, చరాచరవిశ్వరూపిన్ = చరాచర రూపంలో ఉన్న విశ్వమే స్వరూపంగా కలవాడా!, త్వయ్యేవ = నీయందే, ఏతత్ = ఈ, జగత్ = జగత్తు, లయం = లయం, గచ్ఛతి = పొందుతుంది.

తాత్పర్యము: ఓ దేవా! భవా! మన్మథారీ! నీ నుండే ఈ జగత్తు పుడుతుంది. ఓ సుఖప్రదా! విశ్వనాథా! నీయందే ఈ జగత్తు ఉంటుంది. ఓ ఈశా! లింగాత్మకా! హరా! చరాచర రూపంలో ఉన్న విశ్వమే స్వరూపంగా కలవాడా! నీయందే ఈ జగత్తు లయమవుతుంది.

విశేషములు: ఈ చివరి శ్లోకం శివుని పరమాత్మ తత్త్వాన్ని, ఆయన సృష్టి, స్థితి, లయ కారణత్వాన్ని సంక్షిప్తంగా వివరిస్తుంది. లింగాత్మక అనే పదం శివుని నిరాకార, నిష్క్రియ తత్త్వాన్ని, అదే సమయంలో సర్వ కార్యాలకు మూలమైన శక్తిని సూచిస్తుంది. చరాచరవిశ్వరూపిన్ అంటే స్థావర, జంగమాత్మకమైన సమస్త విశ్వమే ఆయన రూపమని తెలియజేస్తుంది.