విష్ణుభుజఙ్గప్రయాతస్తోత్రమ్ ( 14 శ్లోకాలు)

 

---

విష్ణు-భుజఙ్గ-ప్రయాత-స్తోత్రమ్ ( 14 శ్లోకాలు)

ఈ స్తోత్రం భగవత్పాదులు శ్రీ ఆదిశంకరాచార్యులచే విష్ణువును కీర్తిస్తూ రచింపబడినది. భుజంగప్రయాత ఛందస్సులో సాగే ఈ స్తోత్రం శ్రీమన్నారాయణుని తత్త్వాన్ని, రూప వైభవాన్ని, భక్తి యొక్క ప్రాముఖ్యతను, సంసార నశ్వరత్వాన్ని వివరిస్తూ, అంతిమంగా మోక్ష ప్రాప్తికి మార్గాన్ని సూచిస్తుంది.

---

1. చిదంశం విభుం నిర్మలం నిర్వికల్పం

శ్లోకపాఠం:

చిదంశం విభుం నిర్మలం నిర్వికల్పం

నిరీహం నిరాకారమోంకారగమ్యమ్ ;

గుణాతీతమవ్యక్తమేకం తురీయం

పరం బ్రహ్మ యం వేద తస్మై నమస్తే .

పదవిభాగము:

చిత్ + అంశం, విభుం, నిర్మలం, నిర్వికల్పం, నిరీహం, నిరాకారం + ఓంకారగమ్యం (నిరాకారం + ఓంకార + గమ్యం), గుణాతీతం, అవ్యక్తం + ఏకం, తురీయం, పరం బ్రహ్మ, యం, వేద, తస్మై, నమస్తే.

అన్వయము:

యం చిదంశం, విభుం, నిర్మలం, నిర్వికల్పం, నిరీహం, నిరాకారం, ఓంకారగమ్యం, గుణాతీతం, అవ్యక్తం, ఏకం, తురీయం పరం బ్రహ్మ వేద, తస్మై నమస్తే.

ప్రతి పదార్థము:

యం = ఎవనిని, చిదంశం = చిద్రూపునిగా (జ్ఞాన స్వరూపునిగా), విభుం = సర్వవ్యాపకుడైన వానిగా, నిర్మలం = మలినము లేనివానిగా, నిర్వికల్పం = సంకల్పములు లేనివానిగా, నిరీహం = కోరికలు లేనివానిగా, నిరాకారం = ఆకారము లేనివానిగా, ఓంకారగమ్యం = ఓంకారముచే పొందబడే వానిగా, గుణాతీతం = గుణాలకు అతీతునిగా (సత్వ, రజ, తమో గుణాల ప్రభావం లేనివానిగా), అవ్యక్తం = వ్యక్తము కానివానిగా, ఏకం = అద్వితీయునిగా, తురీయం = తురీయావస్థలో ఉన్నవానిగా (జాగ్రత్, స్వప్న, సుషుప్తిలకు అతీతునిగా), పరం బ్రహ్మ = పరబ్రహ్మ అని, వేద = (వేదాలు) తెలుపుతాయో, తస్మై = అట్టి వానికి, నమస్తే = నమస్కారం.

తాత్పర్యము:

ఎవరు జ్ఞాన స్వరూపుడో, సర్వవ్యాపకుడో, నిర్మలుడో, నిర్వికల్పుడో, నిరీహుడో, నిరాకారుడో, ఓంకారముచే పొందబడేవాడో, గుణాలకు అతీతుడో, అవ్యక్తుడో, అద్వితీయుడో, తురీయ స్థితిలో ఉన్న పరబ్రహ్మమో, అట్టి ఆ పరబ్రహ్మానికి నమస్కరిస్తున్నాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం విష్ణువు యొక్క నిర్గుణ, నిరాకార బ్రహ్మ స్వరూపాన్ని వర్ణిస్తుంది. ఇది ఉపనిషత్తులలో చెప్పబడిన పరబ్రహ్మ తత్త్వాన్ని తెలియజేస్తుంది. విష్ణువు కేవలం ఒక దేవత కాదని, సర్వోన్నతమైన, ఆదిలేని, అంతం లేని పరమాత్మ అని వివరిస్తుంది.

---

2. విశుద్ధం శివం శాన్తమాద్యన్తశూన్యం

శ్లోకపాఠం:

విశుద్ధం శివం శాన్తమాద్యన్తశూన్యం

జగజ్జీవనం జ్యోతిరానన్దరూపమ్ ;

అదిగ్దేశకాలవ్యవచ్ఛేదనీయం

త్రయీ వక్తి యం వేద తస్మై నమస్తే .

పదవిభాగము:

విశుద్ధం, శివం, శాంతం + ఆద్యంతశూన్యం (శాంతం + ఆది + అంత + శూన్యం), జగజ్జీవనం (జగత్ + జీవనం), జ్యోతిః + ఆనందరూపం, అదిగ్దేశకాలవ్యవచ్ఛేదనీయం (అదిక్ + దేశ + కాల + వ్యవచ్ఛేదనీయం), త్రయీ, వక్తి, యం, వేద, తస్మై, నమస్తే.

అన్వయము:

యం విశుద్ధం, శివం, శాంతం, ఆద్యంతశూన్యం, జగజ్జీవనం, జ్యోతిరానందరూపం, అదిగ్దేశకాలవ్యవచ్ఛేదనీయం త్రయీ వక్తి, తస్మై వేద నమస్తే.

ప్రతి పదార్థము:

యం = ఎవనిని, విశుద్ధం = అత్యంత పవిత్రునిగా, శివం = శుభప్రదమైన వానిగా, శాంతం = ప్రశాంతమైన వానిగా, ఆద్యంతశూన్యం = ఆది అంతము లేనివానిగా, జగజ్జీవనం = జగత్తుకు జీవనాధారమైన వానిగా, జ్యోతిరానందరూపం = జ్యోతిర్మయునిగా, ఆనంద స్వరూపునిగా, అదిగ్దేశకాలవ్యవచ్ఛేదనీయం = దిక్కులు, దేశం, కాలం అనే పరిమితులు లేనివానిగా, త్రయీ = మూడు వేదాలు (ఋగ్వేదం, యజుర్వేదం, సామవేదం), వక్తి = పలుకుతాయో, వేద = తెలుపుతాయో, తస్మై = అట్టి వానికి, నమస్తే = నమస్కారం.

తాత్పర్యము:

ఎవరు అత్యంత పవిత్రుడో, శుభప్రదుడో, ప్రశాంతమైనవాడో, ఆది అంతం లేనివాడో, జగత్తుకు ప్రాణాధారుడో, జ్యోతి స్వరూపుడో, ఆనందమయుడో, దిక్కులు, దేశం, కాలం వంటి పరిమితులు లేనివాడో, అట్టి ఆ పరమాత్మను ఏ వేదాలు తెలుపుతాయో, ఆ వేద ప్రతిపాదిత పరమాత్మకు నమస్కరిస్తున్నాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం విష్ణువు యొక్క సర్వవ్యాపకత్వాన్ని, నిత్యత్వాన్ని, అఖండత్వాన్ని తెలియజేస్తుంది. సృష్టికి జీవనాధారం ఆయనేనని, ఆయన ఆనంద స్వరూపుడని, కాల, దేశ, దిగ్బంధనాలకు అతీతుడని వేదాలు ఘోషిస్తాయని చెబుతోంది.

---

3. మహాయోగపీఠే పరిభ్రాజమానే

శ్లోకపాఠం:

మహాయోగపీఠే పరిభ్రాజమానే

ధరణ్యాదితత్త్వాత్మకే శక్తియుక్తే ;

గుణాహస్కరే వహ్నిబిమ్బార్ధమధ్యే

సమాసీనమోంకర్ణికే’ష్టాక్షరాబ్జే .

పదవిభాగము:

మహా + యోగ + పీఠే, పరిభ్రాజమానే, ధరణి + ఆది + తత్త్వ + ఆత్మకే, శక్తియుక్తే, గుణాహస్కరే (గుణ + అహస్ + కరే), వహ్నిబింబ + అర్థ + మధ్యే, సమాసీనం + ఓంకార్ణికే + అష్టాక్షర + అబ్జే (ఓంకార + కర్ణికే + అష్టాక్షర + అబ్జే).

అన్వయము:

పరిభ్రాజమానే, ధరణ్యాదితత్త్వాత్మకే, శక్తియుక్తే, గుణాహస్కరే, వహ్నిబింబార్ధమధ్యే, ఓంకర్ణికే అష్టాక్షరాబ్జే మహాయోగపీఠే సమాసీనం (దేవం నమస్తే).

ప్రతి పదార్థము:

పరిభ్రాజమానే = మిక్కిలి ప్రకాశించుచున్న, ధరణ్యాదితత్త్వాత్మకే = పృథివి మొదలైన తత్త్వాలతో కూడిన, శక్తియుక్తే = శక్తితో కూడిన, గుణాహస్కరే = సత్వ, రజ, తమో గుణాలను నాశనం చేయునది, వహ్నిబింబార్ధమధ్యే = అగ్నిమండల మధ్యలో ఉన్న, ఓంకర్ణికే = ఓంకారం అనే కర్ణిక (పూవు మధ్య భాగం) కల, అష్టాక్షరాబ్జే = అష్టాక్షరి అనే పద్మం అయిన, మహాయోగపీఠే = గొప్ప యోగపీఠంపై, సమాసీనం = ఆసీనుడై ఉన్న (దేవునికి నమస్కరిస్తున్నాను).

తాత్పర్యము:

మిక్కిలి ప్రకాశిస్తూ, పృథివి మొదలైన తత్త్వాలతో కూడి, శక్తియుక్తమై, సత్వ, రజ, తమో గుణాలను నాశనం చేసే, అగ్నిమండలం మధ్యలో ఉన్న ఓంకారం అనే కర్ణిక గల అష్టాక్షరీ పద్మం అనే మహాయోగపీఠంపై ఆసీనుడై ఉన్న దేవునికి (విష్ణువుకు) నమస్కరిస్తున్నాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం విష్ణువు యొక్క ధ్యాన రూపాన్ని, ఆయన ఆసీనుడై ఉన్న యోగపీఠాన్ని వర్ణిస్తుంది. ఈ వర్ణన అత్యంత సంక్లిష్టమైన యోగ తత్త్వాన్ని, శ్రీచక్ర ధ్యాన పద్ధతులను సూచిస్తుంది. అష్టాక్షరి (ఓం నమో నారాయణాయ) మంత్ర ప్రాముఖ్యతను ఇక్కడ తెలియజేస్తుంది.

---

4. సమానోదితానేకసూర్యేన్దుకోటి-

శ్లోకపాఠం:

సమానోదితానేకసూర్యేన్దుకోటి-

ప్రభాపూరతుల్యద్యుతిం దుర్నిరీక్షమ్ ;

న శీతం న చోష్ణం సువర్ణావదాత-

ప్రసన్నం సదానన్దసంవిత్స్వరూపమ్ .

పదవిభాగము:

సమాన + ఉదిత + అనేక + సూర్య + ఇంధు + కోటి + ప్రభా + పూర + తుల్య + ద్యుతిం, దుర్నిరీక్షం, న శీతం, న చ + ఉష్ణం, సువర్ణ + అవదాత + ప్రసన్నం, సదా + ఆనంద + సంవిత్ + స్వరూపమ్.

అన్వయము:

సమానోదితానేకసూర్యేన్దుకోటిప్రభాపూరతుల్యద్యుతిం, దుర్నిరీక్షం, న శీతం న చోష్ణం, సువర్ణావదాతప్రసన్నం, సదానందసంవిత్స్వరూపం (విష్ణుం నమస్తే).

ప్రతి పదార్థము:

సమానోదితానేకసూర్యేన్దుకోటిప్రభాపూరతుల్యద్యుతిం = ఒకేసారి ఉదయించిన కోటానుకోట్ల సూర్యులు, చంద్రుల ప్రవాహం వంటి కాంతికి సమానమైన తేజస్సు కలది, దుర్నిరీక్షం = చూడటానికి కష్టమైనది, న శీతం = చల్లగా లేనిది, న చ + ఉష్ణం = మరియు వేడిగా లేనిది, సువర్ణావదాతప్రసన్నం = బంగారు వలె నిర్మలమైన, ప్రసన్నమైనది, సదానందసంవిత్స్వరూపం = నిత్య ఆనందము, జ్ఞానము స్వరూపంగా కలది (అయిన విష్ణువుకు నమస్కరిస్తున్నాను).

తాత్పర్యము:

ఎవరు ఒకేసారి ఉదయించిన కోటానుకోట్ల సూర్యులు, చంద్రుల ప్రవాహం వంటి కాంతికి సమానమైన తేజస్సుతో దుర్నిరీక్షుడో, చల్లగానో, వేడిగానో లేనివాడో, బంగారం వలె నిర్మలమై ప్రసన్నుడో, నిత్య ఆనందము, జ్ఞానము స్వరూపంగా కలవాడో, అట్టి ఆ విష్ణువుకు నమస్కరిస్తున్నాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం విష్ణువు యొక్క దివ్య తేజస్సును, ఆయన స్వరూప లక్షణాలను వర్ణిస్తుంది. ఆయన తేజస్సు అపారమని, భక్తులకు ప్రసన్నంగా దర్శనమిచ్చినా, సాధారణ దృష్టికి అగోచరుడని చెబుతోంది. ఆయన స్వరూపం కేవలం ఆనందం, జ్ఞానం మాత్రమేనని తెలియజేస్తుంది.

---

5. సునాసాపుటం సుందరభ్రూలలాటం

శ్లోకపాఠం:

సునాసాపుటం సుందరభ్రూలలాటం

కిరీటోచితాకుఞ్చితస్నిగ్ధకేశమ్ ;

స్ఫురత్పుణ్డరీకాభిరామాయతాక్షం

సముత్ఫుల్లరత్నప్రసూనావతంసమ్ .

పదవిభాగము:

సునాసాపుటం, సుందరభ్రూలలాటం (సుందర + భ్రూ + లలాటం), కిరీటోచితాకుంచితస్నిగ్ధకేశం (కిరీట + ఉచిత + అకుంచిత + స్నిగ్ధ + కేశమ్), స్ఫురత్పుండరీకాభిరామాయతాక్షం (స్ఫురత్ + పుండరీక + అభిరామ + ఆయత + అక్షం), సముత్ఫుల్లరత్నప్రసూనావతంసమ్ (సముత్ఫుల్ల + రత్న + ప్రసూన + అవతంసమ్).

అన్వయము:

సునాసాపుటం, సుందరభ్రూలలాటం, కిరీటోచితాకుంచితస్నిగ్ధకేశం, స్ఫురత్పుండరీకాభిరామాయతాక్షం, సముత్ఫుల్లరత్నప్రసూనావతంసం (విష్ణుం నమస్తే).

ప్రతి పదార్థము:

సునాసాపుటం = చక్కని నాసికా రంధ్రాలు కలది, సుందరభ్రూలలాటం = అందమైన కనుబొమ్మలు, విశాలమైన నుదురు కలది, కిరీటోచితాకుంచితస్నిగ్ధకేశం = కిరీటానికి తగినట్లుగా ముడుచుకున్న, నునుపైన కేశాలు కలది, స్ఫురత్పుండరీకాభిరామాయతాక్షం = ప్రకాశవంతమైన తెల్లని కలువపూవుల వలె అందమైన, విశాలమైన కన్నులు కలది, సముత్ఫుల్లరత్నప్రసూనావతంసమ్ = వికసించిన రత్నపువ్వుల ఆభరణం (చెవులలో) కలది (అయిన విష్ణువుకు నమస్కరిస్తున్నాను).

తాత్పర్యము:

ఎవరు చక్కని నాసికా రంధ్రాలు, అందమైన కనుబొమ్మలతో కూడిన నుదురు, కిరీటానికి తగినట్లుగా ముడుచుకున్న నునుపైన కేశాలు, ప్రకాశవంతమైన తెల్లని కలువపూవుల వలె అందమైన విశాలమైన కన్నులు, వికసించిన రత్నపువ్వుల ఆభరణాలు ధరించినవాడో, అట్టి ఆ విష్ణువుకు నమస్కరిస్తున్నాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం విష్ణువు యొక్క శారీరక సౌందర్యాన్ని, ఆయన దివ్య రూపాన్ని వర్ణిస్తుంది. ఇది భక్తులు ధ్యానం చేయడానికి అనువైన సగుణ రూపాన్ని వివరిస్తుంది. ప్రతి అంగం యొక్క సౌందర్యం విశేషంగా ప్రస్తావించబడింది.

---

6. లసత్కుణ్డలామృష్టగణ్డస్థలాన్తం

శ్లోకపాఠం:

లసత్కుణ్డలామృష్టగణ్డస్థలాన్తం

జపారాగచోరాధరం చారుహాసమ్ ;

అలివ్యాకులామోదిమన్దారమాలం

మహోరస్స్ఫురత్కౌస్తుభోదారహారమ్ .

పదవిభాగము:

లసత్కుండలామృష్టగండస్థలాంతం (లసత్ + కుండల + ఆమృష్ట + గండస్థల + అంతం), జపారాగచోరాధరం (జపా + రాగ + చోర + అధరం), చారుహాసం, అలివ్యాకులామోదిమందారమాలం (అలి + వ్యాకుల + ఆమోది + మందార + మాలం), మహోరస్స్ఫురత్కౌస్తుభోదారహారమ్ (మహత్ + ఉరస్ + స్ఫురత్ + కౌస్తుభ + ఉదార + హారమ్).

అన్వయము:

లసత్కుండలామృష్టగండస్థలాంతం, జపారాగచోరాధరం, చారుహాసం, అలివ్యాకులామోదిమందారమాలం, మహోరస్స్ఫురత్కౌస్తుభోదారహారం (విష్ణుం నమస్తే).

ప్రతి పదార్థము:

లసత్కుండలామృష్టగండస్థలాంతం = ప్రకాశవంతమైన కుండలాలచే తాకబడిన చెక్కిళ్ళ చివరి భాగం కలది, జపారాగచోరాధరం = దొండపండు ఎరుపును దొంగలించిన అధరం (పెదవులు) కలది, చారుహాసం = అందమైన చిరునవ్వు కలది, అలివ్యాకులామోదిమందారమాలం = తుమ్మెదలతో నిండిన, సువాసన వెదజల్లే మందారమాల కలది, మహోరస్స్ఫురత్కౌస్తుభోదారహారమ్ = విశాలమైన వక్షస్థలంపై ప్రకాశిస్తున్న కౌస్తుభమణి, గొప్ప హారాలు కలది (అయిన విష్ణువుకు నమస్కరిస్తున్నాను).

తాత్పర్యము:

ఎవరు ప్రకాశవంతమైన కుండలాలచే తాకబడిన చెక్కిళ్ళ చివరి భాగం, దొండపండు ఎరుపును దొంగలించిన అధరాలు (పెదవులు), అందమైన చిరునవ్వు, తుమ్మెదలతో నిండిన సువాసన వెదజల్లే మందారమాల, విశాలమైన వక్షస్థలంపై ప్రకాశిస్తున్న కౌస్తుభమణి, గొప్ప హారాలు ధరించినవాడో, అట్టి ఆ విష్ణువుకు నమస్కరిస్తున్నాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం విష్ణువు యొక్క ముఖ సౌందర్యాన్ని, ఆయన ఆభరణాల వైభవాన్ని వివరిస్తుంది. పెదవుల ఎరుపును జపారగ (దొండపండు)తో పోల్చడం, తుమ్మెదలు ఆకర్షించే మందారమాల, కౌస్తుభమణి వంటి వర్ణనలు ఆయన దివ్య రూపాన్ని మరింత విశదీకరిస్తాయి.

---

7. సురత్నాఙ్గదైరన్వితం బాహుదణ్డై-

శ్లోకపాఠం:

సురత్నాఙ్గదైరన్వితం బాహుదణ్డై-

శ్చతుర్భిశ్చలత్కఙ్కణాలఙ్కృతాగ్రైః ;

ఉదారోదరాలఙ్కృతం పీతవస్త్రం

పదద్వన్ద్వనిర్ధూతపద్మాభిరామమ్ .

పదవిభాగము:

సురత్నాంగదైః + అన్వితం, బాహుదండైః, చతుర్భిః + చలత్ + కంకణ + అలంకృత + అగ్రైః, ఉదారోదర + అలంకృతం, పీతవస్త్రం, పదద్వన్ద్వనిర్ధూతపద్మాభిరామం (పద + ద్వన్ద్వ + నిర్ధూత + పద్మ + అభిరామమ్).

అన్వయము:

సురత్నాంగదైః అన్వితం, చతుర్భిశ్చలత్కంకణాలంకృతాగ్రైః బాహుదండైః (యుక్తం), ఉదారోదరాలంకృతం, పీతవస్త్రం, పదద్వన్ద్వనిర్ధూతపద్మాభిరామం (విష్ణుం నమస్తే).

ప్రతి పదార్థము:

సురత్నాంగదైః = మంచి రత్నాల బాహుపురులతో, అన్వితం = కూడినది, చతుర్భిః = నాలుగు, చలత్కంకణాలంకృతాగ్రైః = కదలాడే గాజులతో అలంకరించబడిన అగ్ర భాగాలు కల, బాహుదండైః = బాహువులు కలది, ఉదారోదరాలంకృతం = విశాలమైన ఉదరం (పొట్ట) కలిగి అలంకరించబడినది, పీతవస్త్రం = పీతాంబరం (పసుపు రంగు వస్త్రం) ధరించినది, పదద్వన్ద్వనిర్ధూతపద్మాభిరామం = రెండు పాదాలు కలువపూవుల అందాన్ని తిరస్కరించేంత అందమైనది (అంటే పాదాలు కలువపూలకంటే అందమైనవి) (అయిన విష్ణువుకు నమస్కరిస్తున్నాను).

తాత్పర్యము:

ఎవరు మంచి రత్నాల బాహుపురులతో కూడిన నాలుగు బాహువులు కలిగి, వాటి అగ్ర భాగాలు కదలాడే గాజులతో అలంకరించబడి ఉన్నాయో, విశాలమైన ఉదరంతో అలంకరించబడి, పీతాంబరం ధరించి, రెండు పాదాలు కలువపూల అందాన్ని సైతం తిరస్కరించేంత మనోహరంగా ఉన్నాయో, అట్టి ఆ విష్ణువుకు నమస్కరిస్తున్నాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకంలో విష్ణువు యొక్క శరీర వర్ణన, ఆయన ధరించిన వస్త్రాలు, ఆభరణాలు వివరింపబడ్డాయి. నాలుగు చేతులు, పీతాంబరం, పాదాల సౌందర్యం వంటివి ఆయన వైకుంఠ రూపాన్ని స్మరింపజేస్తాయి.

---

8. స్వభక్తేషు సన్దర్శితాకారమేవం

శ్లోకపాఠం:

స్వభక్తేషు సన్దర్శితాకారమేవం

సదా భావయన్సన్నిరుద్ధేన్ద్రియాశ్వః ;

దురాపం నరో యాతి సంసారపారం

పరస్మై పరేభ్యో’పి తస్మై నమస్తే .

పదవిభాగము:

స్వభక్తేషు, సందర్శితాకారం + ఏవం (సందర్శిత + ఆకారం + ఏవం), సదా, భావయన్, సన్నిరుద్ధేంద్రియాశ్వః (సన్నిరుద్ధ + ఇంద్రియ + అశ్వః), దురాపం, నరః, యాతి, సంసారపారం (సంసార + పారం), పరస్మై, పరేభ్యః + అపి, తస్మై, నమస్తే.

అన్వయము:

ఏవం స్వభక్తేషు సందర్శితాకారం (దేవం) సదా భావయన్, సన్నిరుద్ధేంద్రియాశ్వః నరః దురాపం సంసారపారం యాతి. పరస్మై, పరేభ్యో’పి తస్మై నమస్తే.

ప్రతి పదార్థము:

స్వభక్తేషు = తన భక్తుల కొరకు, సందర్శితాకారం = దర్శనమిచ్చిన ఆకారం కలవానిని, ఏవం = ఈ విధంగా (పైన వర్ణించినట్లుగా), సదా = ఎల్లప్పుడూ, భావయన్ = ధ్యానించుచూ, సన్నిరుద్ధేంద్రియాశ్వః = ఇంద్రియాలనే గుఱ్ఱాలను అదుపులో ఉంచుకున్న, నరః = మానవుడు, దురాపం = పొందడానికి కష్టమైన, సంసారపారం = సంసార సాగరపు అవతలి తీరాన్ని (మోక్షాన్ని), యాతి = పొందుతాడు. పరస్మై = ఉన్నతుడైన వానికి, పరేభ్యః + అపి = ఉన్నతులందరిలోనూ ఉన్నతుడైన వానికి, తస్మై = అట్టి వానికి, నమస్తే = నమస్కారం.

తాత్పర్యము:

ఎవరైతే తన భక్తుల కొరకు దర్శనమిచ్చిన పైన వర్ణించిన దివ్య రూపాన్ని ఎల్లప్పుడూ ధ్యానించుచూ, ఇంద్రియాలనే గుఱ్ఱాలను అదుపులో ఉంచుకుంటారో, అట్టి మానవుడు పొందడానికి కష్టమైన సంసార సాగరపు అవతలి తీరాన్ని (మోక్షాన్ని) పొందుతాడు. ఉన్నతుడైన వానికి, ఉన్నతులందరిలోనూ ఉన్నతుడైన అట్టి పరమాత్మకు నమస్కరిస్తున్నాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం భగవంతుని ధ్యానం యొక్క ఫలితాన్ని, ఇంద్రియ నిగ్రహం యొక్క ప్రాముఖ్యతను వివరిస్తుంది. విష్ణువు యొక్క సగుణ రూపాన్ని నిరంతరం ధ్యానించడం ద్వారా, సంసార బంధాల నుండి విముక్తి లభిస్తుందని, మోక్ష ప్రాప్తి కలుగుతుందని చెప్పబడింది.

---

9. శ్రియా శాతకుమ్భద్యుతిస్నిగ్ధకాన్త్యా

శ్లోకపాఠం:

శ్రియా శాతకుమ్భద్యుతిస్నిగ్ధకాన్త్యా

ధరణ్యా చ దూర్వాదలశ్యామలాఙ్గ్యా ;

కలత్రద్వయేనామునా తోషితాయ

త్రిలోకీగృహస్థాయ విష్ణో నమస్తే .

పదవిభాగము:

శ్రియా, శాతకుంభద్యుతిస్నిగ్ధకాన్త్యా (శాతకుంభ + ద్యుతి + స్నిగ్ధ + కాన్త్యా), ధరణ్యా, చ, దూర్వాదలశ్యామలాంగ్యా (దూర్వ + అదళ + శ్యామల + అంగ్యా), కలత్రద్వయేన + అమునా, తోషితాయ, త్రిలోకీగృహస్థాయ (త్రిలోకీ + గృహస్థాయ), విష్ణో, నమస్తే.

అన్వయము:

శాతకుంభద్యుతిస్నిగ్ధకాన్త్యా శ్రియా, దూర్వాదలశ్యామలాంగ్యా ధరణ్యా చ అమునా కలత్రద్వయేన తోషితాయ, త్రిలోకీగృహస్థాయ విష్ణో నమస్తే.

ప్రతి పదార్థము:

శాతకుంభద్యుతిస్నిగ్ధకాన్త్యా = బంగారు కాంతి వలె మెరిసే, నునుపైన కాంతితో కూడిన, శ్రియా = లక్ష్మీదేవిచే, ధరణ్యా = భూదేవిచే, చ = మరియు, దూర్వాదలశ్యామలాంగ్యా = గరిక రేకుల వలె శ్యామలమైన శరీరం కల, అమునా = ఈ, కలత్రద్వయేన = ఇద్దరు భార్యలచే, తోషితాయ = సంతృప్తి చెందినవానికి, త్రిలోకీగృహస్థాయ = మూడు లోకాలకే గృహస్థుడైన, విష్ణో = ఓ విష్ణువా!, నమస్తే = నమస్కారం.

తాత్పర్యము:

బంగారు కాంతి వలె మెరిసే, నునుపైన కాంతితో కూడిన లక్ష్మీదేవిచే, మరియు గరిక రేకుల వలె శ్యామలమైన శరీరం కల భూదేవిచే సంతృప్తి చెంది, మూడు లోకాలకే గృహస్థుడైన ఓ విష్ణువా, నీకు నమస్కరిస్తున్నాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం విష్ణువు యొక్క భార్యలైన లక్ష్మీదేవి, భూదేవులతో కూడిన సగుణ రూపాన్ని వర్ణిస్తుంది. ఆయన సమస్త లోకాలకు పోషకుడని, గృహస్థుడని తెలియజేస్తుంది. లక్ష్మీదేవి, భూదేవిల వర్ణనలు వారి దివ్య సౌందర్యాన్ని తెలియజేస్తాయి.

---

10. శరీరం కలత్రం సుతం బన్ధువర్గం

శ్లోకపాఠం:

శరీరం కలత్రం సుతం బన్ధువర్గం

వయస్యం ధనం సద్మ భృత్యం భువం చ ;

సమస్తం పరిత్యజ్య హా కష్టమేకో

గమిష్యామి దుఃఖేన దూరం కిలాహమ్ .

పదవిభాగము:

శరీరం, కలత్రం, సుతం, బంధువర్గం, వయస్యం, ధనం, సద్మ, భృత్యం, భువం, చ, సమస్తం, పరిత్యజ్య, హా, కష్టం + ఏకః, గమిష్యామి, దుఃఖేన, దూరం, కిల + అహమ్.

అన్వయము:

అహమ్ ఏకః శరీరం, కలత్రం, సుతం, బంధువర్గం, వయస్యం, ధనం, సద్మ, భృత్యం, భువం చ సమస్తం పరిత్యజ్య దుఃఖేన దూరం గమిష్యామి కిల హా కష్టం!

ప్రతి పదార్థము:

అహమ్ = నేను, ఏకః = ఒక్కడినే, శరీరం = శరీరాన్ని, కలత్రం = భార్యను, సుతం = కుమారులను, బంధువర్గం = బంధువుల సమూహాన్ని, వయస్యం = స్నేహితులను, ధనం = ధనాన్ని, సద్మ = ఇంటిని, భృత్యం = సేవకులను, భువం = భూమిని, చ = మరియు, సమస్తం = అన్నింటినీ, పరిత్యజ్య = విడిచిపెట్టి, దుఃఖేన = దుఃఖంతో, దూరం = దూరంగా, గమిష్యామి = వెళ్ళవలసి వస్తుంది, కిల = కదా!, హా = అయ్యో!, కష్టం = ఎంత కష్టం!

తాత్పర్యము:

నేను ఒక్కడినే శరీరాన్ని, భార్యను, పుత్రులను, బంధువులను, స్నేహితులను, ధనాన్ని, ఇంటిని, సేవకులను, భూమిని - ఈ సమస్తాన్ని విడిచిపెట్టి, దుఃఖంతో దూరంగా (మృత్యువు వైపు) వెళ్ళవలసి వస్తుంది కదా! అయ్యో! ఎంత కష్టం!

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం సంసారం యొక్క నశ్వరత్వాన్ని, మరణం యొక్క అనివార్యతను గుర్తు చేస్తుంది. మరణ సమయంలో ఏదీ వెంట రాదని, మనిషి ఒంటరిగా వెళ్ళాల్సి వస్తుందని తీవ్రమైన విచారంతో వ్యక్తం చేయబడింది. ఇది వైరాగ్యాన్ని ప్రేరేపిస్తుంది.

---

11. జరేయం పిశాచీవ హా జీవతో మే

శ్లోకపాఠం:

జరేయం పిశాచీవ హా జీవతో మే

వసామత్తి రక్తం చ మాంసం బలం చ ;

అహో దేవ సీదామి దీనానుకమ్పి-

న్కిమద్యాపి హన్త త్వయోదాసితవ్యమ్ .

పదవిభాగము:

జరా + ఇయం, పిశాచీ + ఇవ, హా, జీవతః, మే, వసామ్ + అత్తి, రక్తం, చ, మాంసం, బలం, చ, అహో, దేవ, సీదామి, దీనానుకంపన్ (దీన + అనుకంపన్), కిమ్ + అద్య + అపి, హంత, త్వయా + ఉదాసితవ్యమ్.

అన్వయము:

హా! జీవతః మే ఇయం జరా పిశాచీవ వసాం, రక్తం, మాంసం, బలం చ అత్తి. అహో దేవ! దీనానుకంపన్, సీదామి. హంత! కిమ్ అద్యాపి త్వయా ఉదాసితవ్యమ్?

ప్రతి పదార్థము:

హా! = అయ్యో!, జీవతః = బ్రతికి ఉన్న, మే = నా యొక్క, ఇయం = ఈ, జరా = ముసలితనం, పిశాచీ + ఇవ = పిశాచి వలె, వసామ్ = కొవ్వును, రక్తం = రక్తాన్ని, చ = మరియు, మాంసం = మాంసాన్ని, బలం = బలాన్ని, చ = మరియు, అత్తి = తినివేస్తుంది (నశింపజేస్తుంది). అహో = అయ్యో!, దేవ = ఓ దేవా!, దీనానుకంపన్ = దీనుల పట్ల దయ కలవాడా!, సీదామి = నేను బాధపడుతున్నాను, హంత! = అయ్యో!, కిమ్ = ఎందుకు, అద్య + అపి = ఈనాటికి కూడా, త్వయా = నీచే, ఉదాసితవ్యమ్ = ఉపేక్షించబడాలి? (నన్ను విడిచిపెట్టాలా?).

తాత్పర్యము:

అయ్యో! బ్రతికి ఉన్న నా కొవ్వును, రక్తాన్ని, మాంసాన్ని, బలాన్ని ఈ ముసలితనం అనే పిశాచి తినివేస్తుంది. అయ్యో దేవా! దీనుల పట్ల దయ కలవాడా! నేను బాధపడుతున్నాను. అయ్యో! ఈనాటికీ నన్ను ఎందుకు ఉపేక్షించావు? (నాపై దయ చూపవా?)

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం ముసలితనం, శరీరంపై దాని ప్రభావం గురించి వర్ణిస్తుంది. జరాను పిశాచిగా పోల్చి, అది జీవశక్తిని ఎలా హరించివేస్తుందో కవి తన బాధను వ్యక్తం చేస్తాడు. దీనజనులపై దయ గల విష్ణువును ప్రార్థిస్తూ, తన దుఃఖాన్ని నివారించమని అభ్యర్థిస్తాడు.

---

12. కఫవ్యాహతోష్ణోల్బణశ్వాసవేగ-

శ్లోకపాఠం:

కఫవ్యాహతోష్ణోల్బణశ్వాసవేగ-

వ్యథావిస్ఫురత్సర్వమర్మాస్థిబన్ధామ్ ;

విచిన్త్యాహమన్త్యామసఙ్ఖ్యామవస్థాం

బిభేమి ప్రభో కిం కరోమి ప్రసీద .

పదవిభాగము:

కఫవ్యాహతోష్ణోల్బణశ్వాసవేగవ్యథావిస్ఫురత్సర్వమర్మాస్థిబన్ధామ్ (కఫ + వ్యాహత + ఉష్ణ + ఉల్బణ + శ్వాస + వేగ + వ్యథా + విస్ఫురత్ + సర్వ + మర్మ + అస్థి + బంధామ్), విచింత్య + అహం, అంత్యామ్, అసఖ్యామ్ + అవస్థాం, బిభేమి, ప్రభో, కిమ్, కరోమి, ప్రసీద.

అన్వయము:

ప్రభో! కఫవ్యాహతోష్ణోల్బణశ్వాసవేగవ్యథావిస్ఫురత్సర్వమర్మాస్థిబంధాం, అసఖ్యామ్ అంత్యాం అవస్థాం విచింత్య అహం బిభేమి. కిం కరోమి? ప్రసీద.

ప్రతి పదార్థము:

ప్రభో! = ఓ ప్రభూ!, కఫవ్యాహతోష్ణోల్బణశ్వాసవేగవ్యథావిస్ఫురత్సర్వమర్మాస్థిబంధామ్ = కఫం చే అడ్డుకోబడిన, వేడి, తీవ్రమైన శ్వాస వేగంతో కూడిన వ్యధతో, సమస్త మర్మాస్థి బంధాలు (కీళ్ళు, ప్రాణసంధులు) కంపించే, అసఖ్యామ్ = అంతులేని, అంత్యామ్ = చివరి (మరణానంతర) అవస్థాం = స్థితిని, విచింత్య = ఆలోచించి, అహం = నేను, బిభేమి = భయపడుతున్నాను, కిమ్ = ఏమి, కరోమి = చేయగలను?, ప్రసీద = దయ చూపించుము.

తాత్పర్యము:

ఓ ప్రభూ! కఫం చే అడ్డుకోబడిన, వేడి, తీవ్రమైన శ్వాస వేగంతో కూడిన వ్యధతో, శరీరంలోని సమస్త మర్మాలు (కీళ్ళు, ప్రాణసంధులు) కంపించే ఆ భయంకరమైన, అంతులేని చివరి (మరణానంతర) స్థితిని ఆలోచించి నేను భయపడుతున్నాను. నేనేమి చేయగలను? దయ చూపించుము.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం మరణానికి ముందు వచ్చే కష్టాలను, అంతిమ క్షణాల వేదనను అత్యంత స్పష్టంగా వివరిస్తుంది. శరీర విచ్ఛిన్నం, ప్రాణ వాయువుల నిష్క్రమణ సమయంలో కలిగే బాధలను కవి వర్ణించి, భగవంతుని దయ కోసం వేడుకుంటాడు. ఇది భగవంతుని శరణాగతి యొక్క ఆవశ్యకతను తెలియజేస్తుంది.

---

13. లపన్నచ్యుతానన్త గోవిన్ద విష్ణో

శ్లోకపాఠం:

లపన్నచ్యుతానన్త గోవిన్ద విష్ణో

మురారే హరే నాథ నారాయణేతి ;

యథానుస్మరిష్యామి భక్త్యా భవన్తం

తథా మే దయాశీల దేవ ప్రసీద .

పదవిభాగము:

లపన్ + అచ్యుత + అనంత + గోవింద + విష్ణో, మురారే, హరే, నాథ, నారాయణ + ఇతి, యథా + అనుస్మరిష్యామి, భక్త్యా, భవంతం, తథా, మే, దయాశీల, దేవ, ప్రసీద.

అన్వయము:

దయాశీల దేవ! అచ్యుత, అనంత, గోవింద, విష్ణో, మురారే, హరే, నాథ, నారాయణ ఇతి లపన్, భక్త్యా భవంతం యథా అనుస్మరిష్యామి, తథా మే ప్రసీద.

ప్రతి పదార్థము:

దయాశీల = దయగల, దేవ = ఓ దేవా!, అచ్యుత = నాశనం లేనివాడా!, అనంత = అంతులేనివాడా!, గోవింద = గోవులను రక్షించినవాడా (లేదా ఇంద్రియాలను నియంత్రించేవాడా), విష్ణో = సర్వవ్యాపకా!, మురారే = మురుడిని సంహరించినవాడా!, హరే = పాపాలను హరించువాడా!, నాథ = ప్రభువా!, నారాయణ = నారాయణా!, ఇతి = అని, లపన్ = పలుకుతూ, భక్త్యా = భక్తితో, భవంతం = నిన్ను, యథా = ఎలా, అనుస్మరిష్యామి = స్మరించగలనో, తథా = అలా, మే = నాకు, ప్రసీద = దయ చూపించుము.

తాత్పర్యము:

ఓ దయగల దేవా! 'అచ్యుత, అనంత, గోవింద, విష్ణు, మురారి, హరి, నాథ, నారాయణ' అని పలుకుతూ, భక్తితో నిన్ను నేను ఎలా స్మరించగలనో, అలా నాకు దయ చూపించు.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం భగవంతుని నామస్మరణ యొక్క శక్తిని, అంతిమ క్షణాలలో ఆయనను స్మరించడం యొక్క ప్రాముఖ్యతను తెలియజేస్తుంది. మరణభయం నుండి విముక్తి పొందడానికి, విష్ణువు యొక్క వివిధ నామాలను జపిస్తూ ఆయనను నిరంతరం స్మరించగల శక్తిని ప్రసాదించమని ప్రార్థిస్తుంది.

---

14. భుజఙ్గప్రయాతం పఠేద్యస్తు భక్త్యా

శ్లోకపాఠం:

భుజఙ్గప్రయాతం పఠేద్యస్తు భక్త్యా

సమాధాయ చిత్తే భవన్తం మురారే ;

స మోహం విహాయాశు యుష్మత్ప్రసాదా-

త్సమాశ్రిత్య యోగం వ్రజత్యచ్యుతం త్వామ్ .

పదవిభాగము:

భుజంగప్రయాతం, పఠేత్ + యః + తు, భక్త్యా, సమాధాయ, చిత్తే, భవంతం, మురారే, సః, మోహం, విహాయ + ఆశు, యుష్మత్ప్రసాదాత్ (యుష్మత్ + ప్రసాదాత్), సమాశ్రిత్య, యోగం, వ్రజతి + అచ్యుతం, త్వామ్.

అన్వయము:

మురారే! యః తు భక్త్యా చిత్తే భవంతం సమాధాయ భుజంగప్రయాతం పఠేత్, సః యుష్మత్ప్రసాదాత్ ఆశు మోహం విహాయ, యోగం సమాశ్రిత్య, అచ్యుతం త్వాం వ్రజతి.

ప్రతి పదార్థము:

మురారే! = ఓ మురుడిని సంహరించినవాడా (విష్ణువా)!, యః = ఏ మానవుడైతే, తు = అయితే, భక్త్యా = భక్తితో, చిత్తే = మనస్సులో, భవంతం = నిన్ను, సమాధాయ = నిలుపుకొని, భుజంగప్రయాతం = ఈ భుజంగప్రయాత స్తోత్రాన్ని, పఠేత్ = పఠిస్తాడో, సః = ఆ వ్యక్తి, యుష్మత్ప్రసాదాత్ = నీ అనుగ్రహం వల్ల, ఆశు = వెంటనే, మోహం = అజ్ఞానాన్ని, విహాయ = విడిచిపెట్టి, యోగం = యోగాన్ని (భగవత్సంయోగాన్ని), సమాశ్రిత్య = ఆశ్రయించి, అచ్యుతం = నాశనం లేని, త్వాం = నిన్ను, వ్రజతి = పొందుతాడు.

తాత్పర్యము:

ఓ మురారి! ఎవరైతే భక్తితో మనస్సులో నిన్ను నిలుపుకొని ఈ భుజంగప్రయాత స్తోత్రాన్ని పఠిస్తారో, వారు నీ అనుగ్రహం వల్ల వెంటనే అజ్ఞానాన్ని విడిచిపెట్టి, యోగాన్ని ఆశ్రయించి, నాశనం లేని నిన్ను (పరమాత్మను) పొందుతారు.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం స్తోత్ర పారాయణం యొక్క ఫలితాన్ని తెలియజేస్తుంది. ఈ స్తోత్రాన్ని భక్తితో పఠించడం ద్వారా మోహం (అజ్ఞానం) నశించి, భగవత్ అనుగ్రహంతో యోగాన్ని ఆశ్రయించి, చివరికి పరమాత్మలో లీనం కాగలరని చెబుతుంది. ఇది మోక్ష ప్రాప్తికి సులభమైన మార్గంగా భుజంగప్రయాత స్తోత్రాన్ని సూచిస్తుంది.

---