శివపదమణిమాలా ( 40 శ్లోకాలు)

  

శివపదమణిమాలా ( 40 శ్లోకాలు)

01వ శ్లోకం

మూల శ్లోకం:

శివేతి ద్వౌవర్ణౌ పరపద నయద్ధంస గరుతౌ

తటౌ సంసారాబ్దే ర్నిజ విషయ బోధాఙ్కుర దలే ।

శ్రుతే రంతర్గోపాయిత పర రహస్యౌ హృదిచరౌ

ఘరట్టగ్రావాణౌ భవ విటపి బీజౌఘ దలనే ॥

పదవిభాగము:

శివ+ఇతి, ద్వౌ వర్ణౌ, పరపద నయత్+హంస గరుతౌ, తటౌ సంసార+అబ్ధేః, నిజ విషయ బోధ+అంకుర దలే, శ్రుతేః అంతః+గోపాయిత పర రహస్యౌ, హృదిచరౌ, ఘరట్టగ్రావాణౌ, భవ విటపి బీజౌఘ దలనే.

అన్వయము:

శివ ఇతి ద్వౌ వర్ణౌ పరపద నయత్ హంస గరుతౌ, సంసార అబ్ధేః తటౌ, నిజ విషయ బోధ అంకుర దలే, శ్రుతేః అంతః గోపాయిత పర రహస్యౌ, హృదిచరౌ, భవ విటపి బీజౌఘ దలనే ఘరట్టగ్రావాణౌ (భవతః).

ప్రతి పదార్థము:

శివ+ఇతి = శి, వ అను, ద్వౌవర్ణౌ = రెండు అక్షరాలు, పరపద నయత్+హంస గరుతౌ = మోక్షమనే ఉన్నతమైన ఆకాశం వైపు మనలను తీసుకువెళ్లే రెండు హంసల రెక్కల వంటివి, సంసార+అబ్ధేః = సంసారమనే సముద్రమునకు, తటౌ = రెండు ఒడ్డుల్లాంటివి, నిజ విషయ బోధ+అంకుర దలే = తన యొక్క అనగా ఆత్మ జ్ఞానమనే అంకురం నుండి వచ్చిన రెండు దళాలు, శ్రుతేః = వేదంలో, అంతః+గోపాయిత పరరహస్యౌ = దాచబడిన రహస్యంగా చెప్పబడిన కర్మ, జ్ఞాన మార్గములనే రెండు శ్రేష్ఠమైన రహస్యములు కలిగినవి, హృదిచరౌ = హృదయంలో చరించునవి, భవ విటపి బీజౌఘ దలనే = జన్మలనే చెట్లను పుట్టించగల కర్మలనే విత్తనాల సమూహమును చీల్చునవి, ఘరట్టగ్రావాణౌ = రెండు తిరుగలి రాళ్ళలా (పిండిచేయునవి).

తాత్పర్యము:

'శివ' అనే రెండు అక్షరాలు ఎంత గొప్పవో కవి ఈ శ్లోకంలో వివరిస్తున్నారు. ఈ రెండు అక్షరాలు మోక్షమనే ఉన్నతమైన ఆకాశం వైపు మనల్ని తీసుకువెళ్లే హంస రెక్కల వంటివి. సంసారమనే సముద్రానికి అవి రెండు ఒడ్డుల లాంటివి. ఆత్మజ్ఞానమనే అంకురం నుండి పుట్టిన రెండు దళాలు అవి. వేదంలో దాచబడిన కర్మ, జ్ఞాన మార్గాలనే శ్రేష్ఠమైన రహస్యాలు ఈ అక్షరాలలోనే ఉన్నాయి. అవి ఎప్పుడూ హృదయంలోనే ఉంటాయి. అంతేకాదు, జన్మలనే చెట్లను సృష్టించే కర్మలనే విత్తనాలను పిండి చేసే రెండు తిరుగలి రాళ్ళలా పనిచేస్తాయి.

విశేషాలు:

ఈ శ్లోకం 'శివ' అనే రెండు అక్షరాల మహత్యాన్ని అత్యద్భుతంగా వివరిస్తుంది. ఈ అక్షరాలు మోక్షానికి మార్గదర్శకాలుగా, సంసార సాగరాన్ని దాటించే సాధనాలుగా, ఆత్మజ్ఞానానికి మూలాధారాలుగా, వేద రహస్యాలను తెలియజేసేవిగా, కర్మ బంధాలను తెంచేవిగా కవి వర్ణించారు. శివుని నామస్మరణ జన్మరాహిత్యాన్ని ప్రసాదిస్తుందని ఇక్కడ స్పష్టం చేయబడింది.

---

02వ శ్లోకం

మూల శ్లోకం:

శివేతి ద్వౌవర్ణౌ జనన విజయ స్తంభ కలశౌ

దురంతాంతర్ధ్వాంత ప్రమథన శుభాధాన చతురౌ _

మహాయాత్రాధ్వస్య ప్రముఖ జనతా కంచుకివరౌ

మరుత్ఝుంపాయౌ తౌ కృతఫల నవాంభోదమథనే __

పదవిభాగము:

శివ+ఇతి, ద్వౌ వర్ణౌ, జనన విజయ స్తంభ కలశౌ, దురంత+అంతః+ధ్వాంత ప్రమథన శుభ+ఆధాన చతురౌ, మహాయాత్రా+అధ్వని ప్రముఖ జనతా కంచుకివరౌ, మరుత్+ఝంపాయౌ, తౌ, కృతఫల నవాంభోద మథనే.

అన్వయము:

శివ ఇతి ద్వౌ వర్ణౌ జనన విజయ స్తంభ కలశౌ, దురంత అంతః ధ్వాంత ప్రమథన శుభ ఆధాన చతురౌ, మహాయాత్రా అధ్వని ప్రముఖ జనతా కంచుకివరౌ, కృతఫల నవాంభోద మథనే మరుత్ ఝంపాయౌ (భవతః) తౌ.

ప్రతి పదార్థము:

శివ+ఇతి = "శివ" అనే, ద్వౌవర్ణౌ = రెండు అక్షరాలు, జనన విజయ స్తంభ కలశౌ = జనన మరణాలపై సాధించిన విజయాన్ని సూచించే స్తంభాల మీద పెట్టిన కలశాల వలె పవిత్రమైనవి, దురంత = అత్యంత భయంకరమైన, అంతః+ధ్వాంత = అంతర్గతమైన అంధకారాన్ని, ప్రమథన = ఛేదించి నశింపజేసి, శుభ+ఆధాన = వెలుగుల శుభాన్ని ప్రసాదించే, చతురౌ = చతురమైన సూర్యచంద్రుల వంటివి, మహాయాత్రా = సంసార మహాయాత్ర అను, అధ్వని = మార్గములో, ప్రముఖ జనతా కంచుకివరౌ = ముఖ్యమైన జన సంఘటనల మధ్య రక్షణగా నిలిచే ఇద్దరు అంగరక్షకుల వంటివి, తౌ = ఆ రెండు ("శి" & "వ"), కృతఫల = ప్రారబ్ధ కర్మఫలాన్ని ఇచ్చే, నవాంభోద మథనే = కొత్తదైన మేఘములను మథించి నశింపజేసి, మరుత్+ఝంపాయౌ = చెల్లాచెదరు చేసే ప్రచండ వాయువుల వంటివి.

తాత్పర్యము:

ఈ శ్లోకంలో కవి 'శివ' అనే రెండు అక్షరాల గొప్పతనాన్ని వివరిస్తున్నారు. ఈ రెండు అక్షరాలు జనన మరణాలపై సాధించిన విజయాన్ని సూచించే స్తంభాల మీద ఉండే పవిత్ర కలశాల వంటివి. అవి అత్యంత భయంకరమైన మన అంతర్గత అంధకారాన్ని నశింపజేసి, శుభాన్ని, వెలుగును ప్రసాదించడంలో సూర్యచంద్రుల వలె చతురమైనవి. సంసారమనే మహాయాత్రలో, ముఖ్యమైన సంఘటనల మధ్య రక్షణగా నిలిచే ఇద్దరు అంగరక్షకుల వంటివి. అంతేకాదు, ప్రారబ్ధ కర్మఫలాన్ని కురవడానికి సిద్ధంగా ఉన్న ప్రళయకాల మేఘాలను చెల్లాచెదురు చేసే ప్రచండ వాయువుల వంటివి.

విశేషాలు:

'శివ' అనే రెండు అక్షరాలను కవి ఇక్కడ మోక్షానికి, ఆంతరిక జ్ఞానానికి, రక్షణకు, కర్మబంధ విమోచనకు ప్రతీకలుగా వర్ణించారు. ప్రారబ్ధ కర్మఫలాలను కూడా నిలువరించే శక్తి 'శివ' నామానికి ఉందని శంకరాచార్యులు స్పష్టం చేస్తున్నారు. ఇది కేవలం ఆధ్యాత్మిక శక్తిని మాత్రమే కాకుండా, భౌతిక కష్టాల నుండి కూడా రక్షించే శక్తిని సూచిస్తుంది.

---

03వ శ్లోకం

మూల శ్లోకం:

శివేతి ద్వౌవర్ణౌ శివమవదతాం చైవ వసుధా--

ముభాభ్యాం వర్ణౌభ్యాం రథరథిక యో రాజ్యకలనాత్ _

తతః సర్వః శేషః పరికర ఇహాన్యత్కిమపి నో

క్వ చాహం క్వ త్వం వా క్వ పరమిదమూహ్యం బుధగణైః __ ౩ __

పదవిభాగము:

శివ+ఇతి, ద్వౌ వర్ణౌ, శివం, అవదతాం, చ, ఏవ, వసుధామ్, ఉభాభ్యాం వర్ణౌభ్యాం, రథరథిక యో, రాజ్యకలనాత్, తతః, సర్వః, శేషః, పరికరః, ఇహ, అన్యత్+కిమపి, న, క్వ, చ, అహం, క్వ, త్వం, వా, క్వ, పరం, ఇదమ్, ఊహ్యం, బుధగణైః.

అన్వయము:

శివ ఇతి ద్వౌ వర్ణౌ శివం అవదతాం చ ఏవ వసుధామ్. ఉభాభ్యాం వర్ణౌభ్యాం రథరథిక యో రాజ్యకలనాత్. తతః ఇహ సర్వః శేషః పరికరః అన్యత్ కిమపి న (అస్తి). క్వ చ అహం, క్వ త్వం వా, క్వ ఇదమ్ పరం (ఇతి) బుధగణైః ఊహ్యం.

ప్రతి పదార్థము:

శివ+ఇతి = 'శివ' అని, ద్వౌ వర్ణౌ = రెండు అక్షరాలు, శివం = శివుని, అవదతాం = చెప్పేవారికి, చ ఏవ = మరియు ఇట్లే, వసుధామ్ = భూమిని, ఉభాభ్యాం వర్ణౌభ్యాం = ఆ రెండింటి (శి-వ అక్షరాల) ద్వారా, రథరథిక యో = రథము మరియు రథికుడు (శివుడు) ఏ శివుడు, రాజ్యకలనాత్ = పరిపాలన వ్యూహం ద్వారా (చేస్తున్నాడో), తతః = అటుపిమ్మట, ఇహ = ఈ లోకంలో, సర్వః = అంతా, శేషః = మిగిలిన, పరికరః = ఉపకరణాలు, అన్యత్+కిమపి = మరేదైనా, న = లేవు, క్వ చ అహం = ఎక్కడ నేను, క్వ త్వం వా = నీవెక్కడ?, క్వ ఇదమ్ పరం = పరతత్త్వం (శివమయమైన సత్యం) ఎక్కడ?, (ఇతి) బుధగణైః = పండితులచే, ఊహ్యం = ఊహించదగినది.

తాత్పర్యము:

ఈ శ్లోకం త్రిపురాసుర సంహార సందర్భాన్ని వివరిస్తుంది. 'శివ' అనే రెండు అక్షరాలు శివుడినీ, భూమినీ (వసుధ) సూచిస్తాయి. ఈ రెండు (రథికుడు, రథం) శివ అనే రెండు అక్షరాల ద్వారా సూచించబడుతున్నాయి. అంటే, 'శి' అక్షరం శివునికి, 'వ' అక్షరం భూమికి సంకేతం. ఈ రెండు అక్షరాలే శివతత్త్వాన్ని తెలియజేస్తున్నాయి. మిగతా పరికరాలన్నీ ఈ రెండు అక్షరాలలోనే అంతర్భూతమైపోతాయి. అంతా శివమయం అయిన ఈ జగత్తులో "నీవెక్కడ? నేనెక్కడ? పరతత్త్వం ఎక్కడ?" అని వివేకులు మాత్రమే ఊహించగలరు. సర్వమూ శివమయమనే భావన.

విశేషాలు:

ఈ శ్లోకం అద్వైత వేదాంతాన్ని, శివ తత్వాన్ని అద్భుతంగా వివరిస్తుంది. 'శివ' అనే నామం కేవలం రెండు అక్షరాల సముదాయం కాదని, అది సృష్టికి, స్థితికి, లయానికి ఆధారమైన పరమేశ్వరుడినీ, సకల జగత్తునూ సూచిస్తుందని ఇక్కడ స్పష్టం చేయబడింది. సర్వం శివమయం అనే భావన ఈ శ్లోక సారాంశం.

---

04వ శ్లోకం

మూల శ్లోకం:

శివేతి ద్వౌవర్ణా విహపరసుఖాధాన చతురౌ

క్రమోచ్చారాద్ధాతోర్వినిమయవశాదర్థఘటనే-

రహస్యార్డో హ్యేషః ప్రకటయతి నామ్ని క్షితిరథం

ప్రజానామానందం కిమితి న విదుర్మూఢధిషణాః __ ౪ __

పదవిభాగము:

శివ+ఇతి, ద్వౌవర్ణౌ, ఇహపరసుఖ+ఆధాన చతురౌ, క్రమ+ఉచ్చారాత్, ధాతోః, వినిమయవశాత్, అర్థ+ఘటనే, రహస్య+అర్థః, హి, ఏషః, ప్రకటయతి, నామ్ని, క్షితిరథం, ప్రజానాం, ఆనందం, కిమ్+ఇతి, న, విదుః, మూఢధిషణాః.

అన్వయము:

శివ ఇతి ద్వౌ వర్ణౌ ఇహపరసుఖాధాన చతురౌ. క్రమ ఉచ్చారాత్ ధాతోః వినిమయవశాత్ అర్థ ఘటనే (భవతః). ఏషః హి రహస్య అర్థః నామ్ని క్షితిరథం ప్రకటయతి. ప్రజానాం ఆనందం (యచ్ఛతి). మూఢధిషణాః కిమ్ ఇతి న విదుః?

ప్రతి పదార్థము:

శివ+ఇతి = "శివ" అని, ద్వౌవర్ణౌ = రెండు అక్షరాలు (శి + వ), ఇహపరసుఖ+ఆధాన = ఇహలోక సుఖాన్ని పరలోక సుఖాన్ని పండించి ఇచ్చు, చతురౌ = చాతుర్యము కలవి, క్రమ+ఉచ్చారాత్ = వాటిని క్రమంగా ఉచ్ఛరించినప్పుడు, ధాతోః = మూలధాతువు యొక్క, వినిమయవశాత్ = అక్షరాల క్రమము యొక్క మార్పు వల్ల ("శి-వ" బదులు "వ-శి"), అర్థ+ఘటనే = అర్థ సమన్వయానికి తగిన విధంగా మారి, నామ్ని = నామంలో ఉన్న, రహస్య+అర్థః = గూఢార్థమును, హి = నిజముగా, ఏషః = ఈ శ్లోకంలో చెప్పిన విషయం, ప్రకటయతి = లోకములో వెల్లడించుచున్నది, క్షితిరథం = భూమిని రథముగా చేసుకొని ప్రయాణించిన శివుని (గురించి), ప్రజానాం = ప్రజలకు, ఆనందం = సంతోషమును వశీకరించి ఇచ్చుచున్నవి (శివ అను పదం "వశి" అనే పదమై ప్రజల ఆనందాన్ని వశపరిచే అర్థాన్ని ఏర్పరచుతుందని భావం), కిమ్+ఇతి = ఏమి అని అహంకరిస్తూ, మూఢధిషణాః = అజ్ఞానపు బుద్ధి గలవారు, న విదుః = ఈ మార్పును తెలుసుకోలేరు.

తాత్పర్యము:

"శివ" అను రెండు అక్షరాలను నిష్కలంకంగా ఉచ్ఛరిస్తే, అవి పరమశివుడిని సూచిస్తూ ఇహ, పరలోక సుఖాలను అనుగ్రహించే మహత్తరమైన నామంగా ఉంటాయి. అక్షర క్రమం తప్పితే ("శి-వ" బదులు "వ-శి"), "వశి" అనే పదమై అది కూడా ఆనందాన్ని వశపరిచే అర్థాన్ని ఏర్పరచుతుంది. ఈ తత్వాన్ని అవగతం చేసుకోలేని మూర్ఖులు దీనిని సరిగ్గా అర్థం చేసుకోలేరు. ఈ విధంగా, శివనామ మహిమను గూడార్థంగా, వ్యాకరణ సంబంధిత విశేషాలతో వివరిస్తున్న గొప్ప శ్లోకం ఇది.

విశేషాలు:

ఈ శ్లోకం శబ్ద శాస్త్రం (వ్యాకరణం) ద్వారా శివ నామ మహిమను వివరిస్తుంది. 'శివ' అనే పదం యొక్క అక్షరాల క్రమాన్ని మార్చడం ద్వారా 'వశి' అనే మరొక అర్థవంతమైన పదం ఏర్పడుతుందని, అది కూడా ఆనందాన్ని వశపరచుకునే శక్తిని కలిగి ఉంటుందని కవి చెబుతున్నారు. ఇది శివ నామంలోని గూఢార్థాన్ని, దాని బహుముఖ ప్రయోజనాలను తెలియజేస్తుంది. అజ్ఞానులు ఈ సులభమైన సత్యాన్ని గ్రహించలేరని ఇక్కడ విచారంగా చెప్పబడింది.

---

05వ శ్లోకం

మూల శ్లోకం:

శివేతి ద్వౌవర్ణౌ యజుషితు చతుర్థ్యేకవచనో

నమః పూర్వో మంత్రః సమజనిజనిధ్వంస హతయే-

తథాపి ప్రజ్ఞాంధాః జననమృతి నక్రాహిజటిలే

పతంత్యేతచ్చిత్రం భవజలధిపంకే శివశివ __ 5

పదవిభాగము:

శివ+ఇతి, ద్వౌ వర్ణౌ, యజుషి, తు, చతుర్థీ+ఏకవచనః, నమః పూర్వః మంత్రః, సమజని, జని నిధ్వంస హతయే, తథా+అపి, ప్రజ్ఞ+అంధాః, జనన మృతి నక్రాహి జటిలే, పతంతి, ఏతత్+చిత్రం, భవజలధి పంకే, శివ శివ.

అన్వయము:

శివ ఇతి ద్వౌ వర్ణౌ చతుర్థీ ఏకవచనః నమః పూర్వః మంత్రః జని నిధ్వంస హతయే యజుషి తు సమజని. తథా అపి ప్రజ్ఞాంధాః జనన మృతి నక్రాహి జటిలే భవజలధి పంకే పతంతి. ఏతత్ చిత్రం! శివ శివ!

ప్రతి పదార్థము:

శివ+ఇతి = "శివ" అనే, ద్వౌ వర్ణౌ = రెండు అక్షరాల జంటను, చతుర్థీ+ఏకవచనః = చతుర్థీవిభక్తి, ఏకవచన రూపముగా చేసి, నమః పూర్వః మంత్రః = ముందు "నమః" అనే పదం కలిగి ఉన్న మంత్రంగా మారి, జని నిధ్వంస హతయే = జనన మరణములను నశింపజేయుటకు, యజుషి = యజుర్వేదమునందు, తు = అయితే, సమజని = ఉద్భవించింది, జన్మించింది, తథా+అపి = అయినా, ప్రజ్ఞ+అంధాః = జ్ఞానహీనులు, అజ్ఞానులు, జనన మృతి నక్రాహి జటిలే = జనన మరణమనే మొసళ్లు, పాములు కలిగి ఉన్న, భవజలధి పంకే = సంసార సముద్రంలోని బురదలో, పతంతి = పడిపోతున్నారు, ఏతత్+చిత్రం = ఇది ఎంత ఆశ్చర్యం!, శివ శివ = ఓ శివా! ఓ శివా!

తాత్పర్యము:

యజుర్వేదంలో "నమః శివాయ" అనే మంత్రం రూపొందిన విధానం గురించి ఈ శ్లోకం వివరిస్తుంది. "శివ" అనే రెండు అక్షరాలను చతుర్థీవిభక్తిలో ఉంచి, ముందు "నమః" అనే పదాన్ని కలిపితే, అది "నమః శివాయ" అనే మంత్రంగా మారుతుంది. ఈ మంత్రం జనన-మరణ చక్రాన్ని నశింపజేసే శక్తి కలిగి ఉంది. అయితే, ఈ మంత్రశక్తి ఉండగానే కూడా అజ్ఞానులు జననమరణమనే మృగాలు (పాములు, మొసళ్లు) నిండిన ఈ భవసాగర బురదలో పడిపోతున్నారు. ఇది ఎంత విచిత్రం! ఓ శివా! ఓ శివా!

విశేషాలు:

ఈ శ్లోకంలో "నమః శివాయ" అనే పంచాక్షరీ మంత్రం యొక్క మహిమను ప్రధానంగా చెప్పడం జరిగింది. ఈ మంత్రం యజుర్వేద మూలంతో సనాతనంగా వస్తున్నదని, దీనిని జపిస్తే జననమరణ చక్రం నుంచి విముక్తి పొందవచ్చని ఆదిశంకరులు స్పష్టం చేశారు. అయినప్పటికీ, అజ్ఞానులు ఈ వేదాంతాన్ని గ్రహించలేక, కష్టాలతో నిండిన సంసారంలో మునిగిపోవడం ఆశ్చర్యకరమని కవి అభిప్రాయపడ్డారు. శివ నామస్మరణ ద్వారా మోక్షాన్ని సాధించవచ్చని ఇది బోధిస్తుంది.

---

06వ శ్లోకం

మూల శ్లోకం:

శివేతి ద్వౌవర్ణౌ భజత భజదానందజనకే

భువో భర్తా భూత్వా స తు భవతి ముక్తేరపి తథా-

ఉభాభ్యాం వర్ణౌభ్యామధిగమయతార్తం వినిమయాత్

వవర్ణో భూభారం దిశతి హి శికారః పరపదమ్ __ ౬ __

పదవిభాగము:

శివ+ఇతి, ద్వౌ వర్ణౌ, భజత, భజత్+ఆనందజనకే, భువః, భర్తా, భూత్వా, సః, తు, భవతి, ముక్తేః, అపి, తథా, ఉభాభ్యాం వర్ణౌభ్యాం, ఆర్తం, అధిగమయత, వినిమయాత్, వవర్ణః, భూభారం, దిశతి, హి, శికారః, పరపదమ్.

అన్వయము:

శివ ఇతి ద్వౌ వర్ణౌ భజత భజత్ ఆనందజనకే. సః తు (తాన్ భజమానః) భువః భర్తా భూత్వా ముక్తేః అపి తథా భవతి. ఉభాభ్యాం వర్ణౌభ్యాం ఆర్తం అధిగమయత. వినిమయాత్ హి వవర్ణః భూభారం దిశతి, శికారః పరపదమ్ (దిశతి).

ప్రతి పదార్థము:

శివ+ఇతి = 'శివ' అనే, ద్వౌ వర్ణౌ = రెండు అక్షరములను, భజత = సేవించండి, భజత్+ఆనందజనకే = (ఈ రెండు అక్షరములు) సేవించువారికి ఆనందాన్ని కలిగించును, సః తు = ఈ రెండు అక్షరములు సేవించువాడు, భువః భర్తా భూత్వా = భూమికి అధిపతి అవుతాడు, తథా = అలాగే, ముక్తేః అపి = ముక్తికి కూడా అధిపతి అవుతాడు, ఉభాభ్యాం వర్ణౌభ్యాం = ఈ రెండు అక్షరములు, ఆర్తం = కష్టంలో ఉన్నవారిని, అధిగమయత = పైకి తీసుకువచ్చును, వినిమయాత్ = అక్షర మార్పున వల్ల, వవర్ణః = 'వ' అక్షరము, భూభారం = భూమి భారం (భూమి) అనగా రాజ్యాధికారాన్ని, దిశతి = ప్రసాదించును, హి = నిజముగా, శికారః = 'శి' అక్షరము, పరపదమ్ = పరమ పదము (ముక్తి) (ప్రసాదించును).

తాత్పర్యము:

ఈ శ్లోకంలో ఆదిశంకరులు 'శివ' అనే రెండు అక్షరాల గొప్పతనాన్ని వివరించారు. 'శివ' అనే రెండు అక్షరాలను ఎవరైనా భక్తితో జపిస్తే వారికి ఆనందం కలుగుతుంది. ఈ నామస్మరణ వల్ల వారు భూమిపై అధికారం పొందగలరు, అలాగే మోక్షాన్ని కూడా అందుకోగలరు. ఈ రెండు అక్షరాలను మారిస్తే 'వశి' అనే పదం ఏర్పడుతుంది. ఇందులో 'వ' అక్షరం భూమిని సూచిస్తుంది, అంటే భూమిపై అధిపత్యం వస్తుంది. 'శి' అక్షరం శివుని సూచిస్తుంది, అంటే ముక్తిని ప్రసాదిస్తుంది. కనుక శివనామస్మరణ వల్ల భౌతిక మరియు ఆధ్యాత్మిక ఫలితాలు రెండూ లభిస్తాయి.

విశేషాలు:

ఈ శ్లోకం ద్వారా శంకరులు శివ నామ మహిమను స్పష్టంగా తెలియజేశారు. శివ నామాన్ని జపించడం ద్వారా భూలోకంలో కీర్తిని, పరలోకంలో ముక్తిని పొందవచ్చని ఇది బోధిస్తుంది. 'శివ' మరియు 'వశి' అనే పదాల అక్షర విన్యాసం ద్వారా భౌతిక, ఆధ్యాత్మిక ప్రయోజనాలను సాధించవచ్చని ఇక్కడ కవి సూచించారు.

---

07వ శ్లోకం

మూల శ్లోకం:

శివేతి ద్వౌవర్ణౌ ద్వివచన కృత ద్వంద్వకలనా

ద్భువంతౌ గూఢార్థం భగవదనుబంధాన్విత ధియః

న కశ్చి న్మంత్రశ్చ ప్రథయతి తదర్థాను గమనం

తతోయం సర్వాసు శ్రుతిషు జయఘంటా విజయతే॥ 07

పదవిభాగము:

భగవత్+అనుబంధ+అన్విత ధియః, శివ+ఇతి, ద్వౌవర్ణౌ, ద్వివచన కృత, ద్వంద్వకలనాత్, బ్రువంతౌ, గూఢార్థం, చ, తత్+అర్థ+అను గమనం, కశ్చిత్+మంత్రః, న, ప్రథయతి, తతః, అయం, సర్వాసు శ్రుతిషు, జయఘంటా, విజయతే.

అన్వయము:

భగవత్ అనుబంధ అన్విత ధియః (జనానాం) శివ ఇతి ద్వౌ వర్ణౌ ద్వివచన కృత ద్వంద్వకలనాత్ గూఢార్థం బ్రువంతౌ. చ తత్ అర్థ అను గమనం కశ్చిత్ మంత్రః న ప్రథయతి. తతః అయం సర్వాసు శ్రుతిషు జయఘంటా విజయతే.

ప్రతి పదార్థము:

భగవత్+అనుబంధ+అన్విత ధియః = భగవంతుని సంబంధంతో ఉన్న జ్ఞానము కలవారికి, శివ+ఇతి = "శివ" అనే, ద్వౌవర్ణౌ = రెండు అక్షరాలు (శి + వ), ద్వివచన కృత = ద్వివచనంగా చేయబడిన (అంటే ఇద్దరిని సూచించేది), ద్వంద్వకలనాత్ = ద్వంద్వ సమాసమును చెప్పుకొనునప్పుడు (రెండు వస్తువులను కలిపిన పదం), బ్రువంతౌ = బోధించుచున్నది, గూఢార్థం = రహస్యమైన అర్థమును, చ = మరియు, తత్+అర్థ+అను గమనం = ఈ అర్థాన్ని అనుసరించగలిగిన, కశ్చిత్+మంత్రః = ఇంకో మంత్రం, న ప్రథయతి = ప్రఖ్యాతిలో లేదు, తతః = అందువలన, అయం = ఈ శివ నామము, సర్వాసు శ్రుతిషు = సకల వేదములందు, జయఘంటా = విజయ ఘంట వలె (విజయ దుందుభివలె), విజయతే = ప్రసిద్ధమై విరాజిల్లుతోంది.

తాత్పర్యము:

"శివ" అనే పదం రెండు అక్షరాలతో ఉంటుంది. ఇది ద్వివచనంలో ఉంది (అంటే ఇద్దరిని సూచిస్తుంది). వాస్తవానికి, ఇది (శివ అను ద్వంద్వ సమాసం) "శివ" అనగానే పార్వతీదేవి, పరమేశ్వరుడు ఇద్దరూ అర్థం అవుతారను ఒక గొప్ప రహస్యాన్ని చెబుతున్నది. ఇలా అర్థాన్ని చెప్పగల మంత్రం ఇంకేదీ లేదు. అందుకే శివ నామము వేదములన్నిటిలోనూ గొప్పగా ప్రతిధ్వనిస్తున్న విజయ ఘంట (జయఘంట) వంటిదని చెప్పవచ్చు (శివ నామమును మించిన మంత్రము లేదు. అది వేదసారమైనదని భావం).

విశేషాలు:

ఈ శ్లోకం శివ నామం యొక్క గూఢార్థాన్ని వివరిస్తుంది, ముఖ్యంగా అది ద్వంద్వ సమాసంగా పార్వతీ పరమేశ్వరులను సూచిస్తుందని చెబుతుంది. ఇతర మంత్రాల కంటే శివ నామం గొప్పదని, అది సకల వేదాలలోనూ విజయ ఘంట వలె ప్రసిద్ధి చెందిందని కవి ఇక్కడ స్పష్టం చేస్తున్నారు. ఇది శివ నామం యొక్క సర్వోత్కృష్టతను, దానిలో నిగూఢమై ఉన్న అద్వైత భావనను చాటిచెబుతుంది.

---

08వ శ్లోకం

మూల శ్లోకం:

శివేతి ద్వౌవర్ణౌ ప్రథమమభిధాయానుగుణతః

అథో మే సంధానాద్గతిరితి చ సంధాన పఠథ-

న కాలో బధ్నాతి త్యజతి నను తత్కాల ఇహ వః

కిమర్థం సంసారే పతథ యతథేమం మనువరమ్ __ ౮ __

పదవిభాగము:

శివ+ఇతి, ద్వౌవర్ణౌ, ప్రథమం, అభిధాయ, అనుగుణతః, అథః, మే, సంధానాత్, గతిః, ఇతి, చ, సంధాన, పఠథ, తత్కాలః, కాలః, న, బధ్నాతి, త్యజతి, నను, ఇహ, వః, కిమ్+అర్థం, సంసారే, పతథ, ఏమం, మనువరమ్, యతథ.

అన్వయము:

శివ ఇతి ద్వౌ వర్ణౌ ప్రథమం అభిధాయ అనుగుణతః అథః మే ఇతి చ సంధానాత్ గతిః ఇతి సంధాన పఠథ. తత్కాలః నను కాలః వః న బధ్నాతి త్యజతి ఇహ. కిమ్ అర్థం సంసారే పతథ? ఏమం మనువరమ్ యతథ.

ప్రతి పదార్థము:

శివ+ఇతి = శివ అను, ద్వౌవర్ణౌ = రెండు అక్షరాలు కలిగిన శబ్దాన్ని, ప్రథమం = మొదటగా, ముందుగా, అభిధాయ = ఉచ్ఛరించిన వెంటనే, అనుగుణతః = అనుగుణంగా, తగిన విధంగా, అథః = తరువాత, తదుపరి, మే = మే అను అక్షరాన్ని, సంధానాత్ = అనుసంధానించి, గతిః ఇతి = తరువాత గతిః ఇతి – అనేలా, చ = మరియు, సంధాన = జతచేసి, పఠథ = చదవండి (ఆజ్ఞార్థక రూపం), తత్కాలః = అలా చదివిన సమయంలో, వెంటనే, కాలః = కాలుడు (యమధర్మరాజు), న బధ్నాతి = బంధించడు, కట్టివేయడు, త్యజతి నను = విడిచిపెడతాడు కదా!, ఇహ = ఇక్కడ (ప్రపంచంలో), వః = మీరు, కిమ్+అర్థం = ఎందుకు?, సంసారే = సంసారంలో (జనన మరణ చక్రంలో), పతథ = పడిపోతారు?, ఏమం = ఈ (మంత్రమును), మనువరమ్ = శ్రేష్ఠమైన మంత్రాన్ని ( శివో మేగతిః ), యతథ = జపించటానికి ప్రయత్నించండి, కృషి చేయండి.

తాత్పర్యము:

శివనామ జపము మోక్షానికి దారి తీస్తుంది. "శివ" అనే రెండు అక్షరాలతో "మే గతిః" అని కలిపి "శివో మే గతిః" అని సంధి చేయగానే, ఆ భక్తుడు మోక్షం పొందుతాడు. శివనామాన్ని జపించువాడు కాలబంధనానికి లోను కాడు. యముడు అతన్ని పట్టుకోలేడు. ఈ విషయం తెలియక మానవులు సంసారంలో ఎందుకు పడిపోతారు? మోక్షానికి శివనామ జపమే సరైన మార్గమని శంకరుల బోధ.

విశేషాలు:

ఈ శ్లోకం "శివో మే గతిః" అనే మంత్రం యొక్క గొప్పతనాన్ని తెలియజేస్తుంది. ఈ మంత్రం జపించడం ద్వారా కాలబందనానికి లోనుకాకుండా, యమ బాధల నుండి విముక్తి పొంది మోక్షాన్ని సాధించవచ్చని ఆదిశంకరులు స్పష్టం చేస్తున్నారు. సంసార బంధనాల నుండి విముక్తి పొందడానికి ఈ మంత్ర జపం ఒక సులభమైన, శక్తివంతమైన మార్గంగా బోధించబడింది.

---

09వ శ్లోకం

మూల శ్లోకం:

శివేతి ద్వౌ వర్ణౌ చరమపద విశ్వస్వర యుతా

వహం శబ్దోచ్చారా ద్భవతి ఖలు వర్ణత్రయమనుః

ఇమం ప్రాణాయామైః పఠథ హఠయోగాదిభిరలం

భవే దాత్మేశైక్యం కరబదర తుల్యం బుధవరాః__ 9

పదవిభాగము:

బుధవరాః, శివ+ఇతి, ద్వౌ వర్ణౌ, చరమపద, విశ్వస్వర యుతౌ, అహం శబ్ద+ఉచ్చారాత్, వర్ణత్రయమనుః, భవతి, ఖలు, ఇమం, ప్రాణాయామైః, పఠథ, హఠయోగాదిభిః+అలం, కరబదర తుల్యం, ఆత్మ+ఈశ+ఐక్యం, భవేత్.

అన్వయము:

బుధవరాః, శివ ఇతి ద్వౌ వర్ణౌ చరమపద విశ్వస్వర యుతౌ (కృత్వా) అహం శబ్ద ఉచ్చారాత్ ఖలు వర్ణత్రయమనుః భవతి. ఇమం ప్రాణాయామైః పఠథ. హఠయోగాదిభిః అలం (కృత్యా). కరబదర తుల్యం ఆత్మ ఈశ ఐక్యం భవేత్.

ప్రతి పదార్థము:

బుధవరాః = ఓ గొప్ప జ్ఞానులారా!, శివ+ఇతి = "శివ" అని, ద్వౌ వర్ణౌ = రెండు అక్షరముల జంటకు (శి + వ), చరమపద = చివరగా ఉన్న, విశ్వస్వర యుతౌ = విశ్వస్వరము (ఓంకారము) తో కూడిన, అహం శబ్ద+ఉచ్చారాత్ = "అహం" అనే శబ్దాన్ని కలిపినట్లయితే, వర్ణత్రయమనుః = మూడు అక్షరాల మంత్రము (శివ+ఓం+అహం = శివోహం), భవతి ఖలు = అవుతుంది కదా!, ఇమం = ఈ మంత్రమును, ప్రాణాయామైః = ప్రాణాయామము చేసుకుంటూ, పఠథ = జపించండి, హఠయోగాదిభిః+అలం = హఠయోగాది పద్ధతులను అనుసరించకుండానే, కరబదర తుల్యం = చేతిలో రేగు పండు ఉన్నంత సులభముగా, ఆత్మ+ఈశ+ఐక్యం = మీ ఆత్మ ఈశ్వరునితో ఒక్కటిగా, భవేత్ = మిళితమగును.

తాత్పర్యము:

"శివ" అనే రెండు అక్షరాల తరువాత "ఓం" కారము చేర్చి, దానికి "అహం" అనే పదమును కూడా కలిపితే "శివోహం" అనే మూడక్షరాల మంత్రం ఉత్పన్నమవుతుంది. ఓ మహాజ్ఞానులారా! ఈ మంత్రమును మీరు ప్రాణాయామంతో జపించండి. దీనికోసం హఠయోగము మొదలయిన కఠిన సాధనలను చేయనవసరం లేదు. కేవలం "శివోహం" అనే మంత్రాన్ని ప్రాణాయామంతో జపిస్తే, మీ ఆత్మ ఈశ్వరునితో ఒక్కటిగా కలిసిపోతుంది. ఇది చేతిలో రేగు పండు పట్టుకున్నంత తేలికైనది!

విశేషాలు:

ఈ శ్లోకం "శివోహం" అనే మంత్రం యొక్క విశిష్టతను వివరిస్తుంది. హఠయోగాది కఠినమైన పద్ధతులు అవసరం లేకుండా, కేవలం ప్రాణాయామంతో ఈ మంత్రాన్ని జపించడం ద్వారా ఆత్మ పరమాత్మతో ఏకత్వం పొందవచ్చని ఇక్కడ కవి సులభ మార్గాన్ని సూచించారు. ఇది ఆత్మజ్ఞానానికి, ఈశ్వర ఐక్యానికి అత్యంత సులభమైన, శక్తివంతమైన మార్గంగా చెప్పబడింది.

---

10వ శ్లోకం

మూల శ్లోకం:

శివేతి ద్వౌ వర్ణౌ మమ కనక రత్నాయుషకథా

సుధా భోగా భోగా మనుజప తపోధ్యాన విధయః

ప్రథా మేథా బోధస్మృతి రతిగతి ప్రాప్తివిధయః

భవేతాం ప్రారబ్ధ ప్రమథన శుభాధాన చతురౌ॥

పదవిభాగము:

శివ+ఇతి, ద్వౌ వర్ణౌ, మమ, కనక రత్న ఆయుష కథా, సుధా భోగా భోగా, మనుజప, తపః, ధ్యాన విధయః, ప్రథా, మేథా, బోధ స్మృతిః, రతి, గతి, ప్రాప్తి విధయః, భవేతాం, ప్రారబ్ధ ప్రమథన శుభ+ఆధాన చతురౌ.

అన్వయము:

శివ ఇతి ద్వౌ వర్ణౌ మమ కనక రత్న ఆయుష కథా (దిశతాం). సుధా భోగా భోగా మనుజప తపః ధ్యాన విధయః ప్రథా మేథా బోధ స్మృతిః రతి గతి ప్రాప్తి విధయః (దిశతాం). ప్రారబ్ధ ప్రమథన శుభ ఆధాన చతురౌ భవేతాం.

ప్రతి పదార్థము:

శివ+ఇతి ద్వౌ వర్ణౌ = "శి" & "వ" అనే రెండు అక్షరాలు, మమ కనక రత్న ఆయుష కథా = నాకు బంగారం, రత్నాలు, ఆయువు ప్రసాదించేవి, సుధా భోగా భోగా = దివ్య భోగాలు, మనుజప = జపము, తపః = తపస్సు, ధ్యాన విధయః = ధ్యానం కలిగించేవి, ప్రథా = ప్రఖ్యాతి, మేథా = మేధస్సు, బోధ స్మృతిః = జ్ఞానం, స్మృతి (జ్ఞాపకశక్తి), రతి = నిత్యానందం, గతి = మోక్షాన్ని, ప్రాప్తి విధయః = ఇచ్చేవి (అగుచు), ప్రారబ్ధ ప్రమథన శుభ+ఆధాన చతురౌ భవేతాం = పూర్వజన్మ కర్మలను నిర్మూలించే శుభాన్ని ప్రసాదించే అక్షరాలుగా అనుగ్రహించుగాక!

తాత్పర్యము:

"శివ" అనే రెండు అక్షరాలు అపారమైన శక్తిని కలిగిస్తాయి. ఈ నామస్మరణ వల్ల: బంగారం, రత్నాల వంటి విలువైన వస్తువులు లభిస్తాయి. ఆయుష్షు పెరుగుతుంది. మానవులకు తపస్సు, ధ్యానం, భోగసుఖాలు సిద్ధిస్తాయి. మంచి పేరు, మేధస్సు, జ్ఞానం, మతిస్థిమితం, ఆనందం, మోక్షం లభిస్తాయి. పూర్వ జన్మ పాపఫలాలను తుడిచివేసి శుభాన్ని ప్రసాదిస్తాయి. శివనామం వలన పొందలేనిది లేదు.

విశేషాలు:

ఈ శ్లోకం శివ నామస్మరణ వల్ల కలిగే సకల శుభఫలాలను వివరిస్తుంది. భౌతిక సంపదలు, దీర్ఘాయువు, ఆధ్యాత్మిక సాధనలు, జ్ఞానం, కీర్తి, ఆనందం, మోక్షం - అన్నీ శివ నామ మహిమ వల్ల లభిస్తాయని స్పష్టం చేయబడింది. ముఖ్యంగా, గత జన్మల కర్మఫలాల నుండి విముక్తి పొంది, శుభాన్ని పొందడానికి శివ నామమే మార్గమని ఆదిశంకరులు ఈ శ్లోకం ద్వారా నొక్కి చెప్పారు.

శివపద మణిమాలా - 11వ శ్లోకం

మూల శ్లోకం:

శివేతి ద్వౌ వర్ణౌ ప్రతి సరధరౌ ముక్తి జననే

జనుర్లక్షాకోటి ప్రమథన పరా విత్యసదృశౌ

కియంతో విస్రస్తా జగతి జనకా మజ్జననతః

స్మృతిం జజ్ఞేచిత్తం శివశివ కదా ప్యస్తు న జనుః

పదవిభాగము:

శివేతి (శివ + ఇతి), ద్వౌ వర్ణౌ, ప్రతిసరధరౌ, ముక్తి జననే, జనుర్లక్షాకోటి, ప్రమథన పరావిత్యసదృశౌ (ప్రమథన పరా + ఇతి + అసదృశౌ), కియంతో (కియంతః), విస్రస్తా, జగతి, జనకా, మజ్జననతః (మత్ + జననతః), స్మృతిం, జజ్ఞేచిత్తం (జజ్ఞే + చిత్తం), శివశివ, కదాపి (కదా + అపి), అస్తు, న జనుః.

అన్వయము:

శివ ఇతి ద్వౌ వర్ణౌ ముక్తి జననే ప్రతిసరధరౌ, జనుర్లక్షాకోటి ప్రమథన పరా ఇతి అసదృశౌ. మజ్జననతః జగతి కియంతః జనకాః విస్రస్తాః. చిత్తం శివశివ స్మృతిం జజ్ఞే, కదా అపి న జనుః అస్తు.

ప్రతి పదార్థము:

శివ ఇతి = "శివ" అనే, ద్వౌ వర్ణౌ = రెండు అక్షరాలు, ముక్తి జననే = మోక్షాన్ని ప్రసాదించేవి, ప్రతిసరధరౌ = పునర్జన్మ పరంపరను తెంచేవి, జనుః లక్ష కోటి = లక్షల కోట్ల జన్మలను, ప్రమథన పరౌ = నాశనం చేయగల శక్తి కలవి, ఇతి అసదృశౌ = వేరే దేనికీ సాటి లేనివి. మత్ జననతః = నా జన్మల వల్ల, జగతి = లోకంలో, కియంతః జనకాః = ఎంత మంది తండ్రులు/తల్లిదండ్రులు, విస్రస్తాః = విస్తరించి ఉన్నారో (అంటే నాకు ఎంత మంది తల్లిదండ్రులు ఉన్నారో), చిత్తం = ఇప్పుడు నా మనస్సు, శివశివ = "శివ శివ" అని, స్మృతిం జజ్ఞే = గుర్తుచేసుకుంటుంది/స్మరిస్తోంది, కదా అపి = ఇకపై ఎప్పుడూ, న జనుః అస్తు = జన్మము లేకుండుగాక!

తాత్పర్యము:

"శివ" అనే రెండు అక్షరాలు మోక్షాన్ని ప్రసాదించగలవు, పునర్జన్మల ప్రవాహాన్ని తెంచగలవు. అవి లక్షల కోట్ల జన్మలను నాశనం చేయగల శక్తి కలవి, వాటికి సాటి ఏదీ లేదు. నా ఎన్నో జన్మల వల్ల లోకంలో ఎంత మంది తల్లిదండ్రులు ఉన్నారో! ఇప్పుడు నా మనస్సు "శివ శివ" అని స్మరిస్తోంది. ఇకపై నాకు ఎన్నడూ జన్మము లేకుండుగాక!

విశేషాలు:

ఈ శ్లోకంలో శివనామం యొక్క అపారమైన శక్తిని కవి వర్ణించారు. సంసార చక్రం నుండి విముక్తి పొంది మోక్షాన్ని ప్రసాదించగల అద్భుత శక్తి శివనామానికి ఉందని స్పష్టం చేశారు. ఎన్నో జన్మలు ఎత్తిన బాధను గుర్తుచేసుకుంటూ, ఇక జన్మలు లేని మోక్షస్థితిని కోరుకుంటున్నారు.

---

శివపద మణిమాలా - 12వ శ్లోకం

మూల శ్లోకం:

శివేతి ద్వౌ వర్ణౌ విహజనుషి లబ్ధౌ కిల మయా

పురా గంగా స్నాతా నను కిము కృతం చాధ్వరశతం

జడస్యైవం కిం స్యా జ్జనకకృత మాద్యం ఖలు తపః

కుమారో మే స్యాదిత్యనుమిత మిదం తద్ది పరమమ్

పదవిభాగము:

శివేతి (శివ + ఇతి), ద్వౌ వర్ణౌ, ఇహ జనుషి, లబ్ధౌ కిల, మయా, పురా, గంగా స్నాతా, నను, కిము, కృతం, చ, అధ్వరశతం (అధ్వర + శతం), జడస్య, ఏవం కిం స్యాత్, జనకకృతమ్ (జనక + కృతమ్), ఆద్యం ఖలు, తపః, కుమారో (కుమారః), మే, స్యాదితి (స్యాత్ + ఇతి), అనుమితమిదం (అనుమితం + ఇదం), తద్ది (తత్ + హి), పరమమ్.

అన్వయము:

మయా ఇహ జనుషి శివ ఇతి ద్వౌ వర్ణౌ లబ్ధౌ కిల. జడస్య మే ఏవం కిం స్యాత్? పురా గంగా స్నాతా నను కిము కృతం చ అధ్వర శతం? మే కుమారః స్యాత్ ఇతి జనక కృతమ్ ఆద్యం తపః ఖలు తత్ హి ఇదం పరమమ్ అనుమితం.

ప్రతి పదార్థము:

మయా = నాకు, ఇహ జనుషి = ఈ జన్మలో, శివ ఇతి = "శివ" అనే, ద్వౌ వర్ణౌ = రెండు అక్షరాలు, లబ్ధౌ కిల = లభించాయి కదా!, జడస్య = అజ్ఞాని అయిన నాకు, ఏవం కిం స్యాత్ = ఇది ఎలా సాధ్యమైంది?, పురా = పూర్వం, గంగా స్నాతా = గంగా స్నానం చేశానా?, నను కిము చ = నిజంగా, అధ్వర శతం = వంద యజ్ఞాలు, కృతం = చేశానా?, మే కుమారః స్యాత్ ఇతి = నాకు కుమారుడు కలగాలి అని, జనక కృతమ్ = నా తండ్రి చేసిన, ఆద్యం తపః ఖలు = మొదటి తపస్సు నిశ్చయంగా, తత్ హి = అదియే, ఇదం పరమమ్ = ఈ గొప్ప ఫలంగా, అనుమితమ్ = ఊహిస్తున్నాను.

తాత్పర్యము:

ఈ జన్మలో నాకు "శివ" అనే రెండు అక్షరాలు లభించాయి కదా! అజ్ఞానినైన నాకు ఇది ఎలా సాధ్యమైంది? పూర్వం గంగా స్నానం చేశానా? వంద యజ్ఞాలు చేశానా? నిజానికి, నాకు కుమారుడు కలగాలని నా తండ్రి ఎప్పుడో చేసిన గొప్ప తపస్సు యొక్క ఫలమే ఇది అని ఊహిస్తున్నాను. అదే ఈ గొప్ప ఫలితం.

విశేషాలు:

ఈ శ్లోకంలో కవి తమకు లభించిన శివనామ జప భాగ్యం ఒక పూర్వజన్మ పుణ్యమో లేదా తల్లిదండ్రుల తపఃఫలమో అయి ఉంటుందని భావిస్తున్నారు. శివనామ స్మరణ అనేది అత్యంత అరుదైన, గొప్ప భాగ్యమని దీని ద్వారా తెలియజేస్తున్నారు.

---

శివపద మణిమాలా - 13వ శ్లోకం

మూల శ్లోకం:

శివేతి ద్వౌ వర్ణౌ శివశివ కదా నో పఠితవాన్

పురానో చేత్ కింస్విత్ జఠర పీఠరీ సంస్థితి రియమ్!

క్వ శంభో ర్నామో క్తిః క్వ జననకధా చండకిరణే

తపత్యభ్రేఽ దభ్ర భ్రమణ మిహ కిం స్యాద్ధి తమసః॥ ౧౩

పదవిభాగము:

శివశివ, శివ + ఇతి, ద్వౌ వర్ణౌ, కదా, నః, పఠితవాన్, పురానః (పురా + నః), చేత్, కింస్విత్, జఠర పీఠరీ సంస్థితిః, ఇయమ్, క్వ శంభోః నామ ఉక్తిః (శంభోః + నామ + ఉక్తిః), క్వ జనన కథా, చండకిరణే, తపత్యభ్రే (తపతి + అభ్రే), అదభ్ర (అదభ్రః), భ్రమణమ్, ఇహ, కిం, స్యాద్ధి (స్యాత్ + హి), తమసః.

అన్వయము:

శివశివ, శివ ఇతి ద్వౌ వర్ణౌ కదా నః పఠితవాన్? పురా నః చేత్ కింస్విత్ ఇయమ్ జఠర పీఠరీ సంస్థితిః? క్వ శంభోః నామ ఉక్తిః, క్వ జనన కథా! చండకిరణే అభ్రే తపతి ఇహ అదభ్రః తమసః భ్రమణం కిం స్యాత్ హి?

ప్రతి పదార్థము:

శివశివ = (ఏదేని అనిష్టాన్ని చూసినప్పుడు, లేదా వినినప్పుడు దోషపరిహారంగా వాడే పదం), శివ ఇతి = "శివ" అనే, ద్వౌ వర్ణౌ = రెండు అక్షరాలు (శి + వ), కదా = ఎప్పుడు, న పఠితవాన్ = పూర్వ జన్మలో నేను చదవలేదు/ఉచ్చరించలేదు?, పురా నః చేత్ = పూర్వ జన్మంలో (శివనామం) ఉచ్చరించి ఉంటే, కిం స్విత్ = ఎందుకు, ఇయమ్ = ఈ, జఠర పీఠరీ సంస్థితిః = గర్భనరక బాధ, (నాకు కలిగింది)? క్వ శంభోః నామ ఉక్తిః = ఎక్కడ శివుని నామోచ్చారణ?, క్వ జనన కథా = ఎక్కడ జన్మగతి/పునర్జన్మ కథ?, చండకిరణే = ప్రచండమైన సూర్యుడు, అభ్రే తపతి = ఆకాశంలో మండుతుంటే, ఇహ = ఈ భూమిలో, అదభ్ర భ్రమణం = అధికమైన చీకటి తిరుగుతుందా?, కిం స్యాత్ హి తమసః = అప్పుడు చీకటికి చోటుంటుందా? (ఉండదు కదా!).

తాత్పర్యము:

శివశివ! "శివ" అనే ఈ రెండు అక్షరాలను పూర్వ జన్మలో నేను ఎందుకు ఉచ్చరించలేదు? పూర్వ జన్మంలో శివనామం ఉచ్చరించి ఉంటే నాకు ఈ గర్భనరక బాధ ఎందుకు కలిగింది? ఎక్కడ శివుని నామ స్మరణ, ఎక్కడ ఈ జన్మ బాధ! ఆకాశంలో సూర్యుడు ప్రచండంగా ప్రకాశిస్తుంటే, భూమిపై అధికమైన చీకటి తిరుగుతుందా? అప్పుడు చీకటికి చోటుంటుందా? (ఉండదు కదా! అలాగే శివనామం ఉంటే జన్మబంధం ఉండదు).

విశేషాలు:

ఈ శ్లోకం శివనామ మహిమను ప్రబలంగా వర్ణిస్తుంది. సూర్యకాంతి చీకటిని ఎలా పారద్రోలుతుందో, అలాగే శివనామస్మరణ జన్మబంధాన్ని తొలగిస్తుందని కవి ఉదాహరణతో వివరించారు. పూర్వజన్మలో శివనామాన్ని జపించకపోవడం వల్లనే ఈ జన్మ బాధలు వచ్చాయని, శివనామం జపిస్తే పునర్జన్మ ఉండదని నొక్కి చెప్పారు.

---

శివపద మణిమాలా - 14వ శ్లోకం

మూల శ్లోకం:

శివేతి ద్వౌవర్ణౌ నిరత దురిత ధ్వంసనపరౌ

అయత్నాద్యస్యాస్తాం జగతి సకృదాస్యాంతరగతౌ _

న తస్యాప్యాశాస్యః సురకులధురీణస్య నిలయః

న ధాతుస్తస్యాసీత్పితురపి స సర్వస్య జనకః __ ౧౪ __

పదవిభాగము:

శివ + ఇతి, ద్వౌ వర్ణౌ, నిరత, దురిత, ధ్వంసన పరౌ, అయత్నాత్, యస్య + అస్య + ఆస్తాం, జగతి, సకృత్, ఆస్య + అంతరగతౌ, న తస్య + అపి, ఆశాస్యః, సురకుల ధురీణస్య, నిలయః, న, ధాతుః, తస్య + ఆసీత్, పితుర్ + అపి, సః, సర్వస్య, జనకః.

అన్వయము:

శివ ఇతి ద్వౌ వర్ణౌ నిరత దురిత ధ్వంసన పరౌ. అయత్నాత్ యస్య ఆస్య అంతరగతౌ సకృత్ ఆస్తాం, సః జగతి సర్వస్య జనకః భవతి. తస్య అపి సురకుల ధురీణస్య నిలయః ఆశాస్యః న. ధాతుః పితుః తస్య అపి నిలయః న ఆశాస్యః.

ప్రతి పదార్థము:

శివ ఇతి = 'శి, వ' అను, ద్వౌ వర్ణౌ = రెండు అక్షరాలు, నిరత = నిత్యం, దురిత ధ్వంసన పరౌ = పాపాలను నశింపజేయడంలో నిమగ్నమైనవి. అయత్నాత్ = ప్రయత్నం లేకుండానే, యస్య = ఎవరి నోటిలోనైతే, సకృత్ = ఒక్కసారి అయినా, ఆస్య అంతరగతౌ = నోటిలోకి ప్రవేశిస్తాయో (పలకబడతాయో), సః = ఆ వ్యక్తి, జగతి = లోకంలో, సర్వస్య జనకః = యావత్ విశ్వాన్ని సృష్టించగల వాడు, అపి = కూడా, భవతి = అవుతాడు. తస్య అపి = అతనికి కూడా, సురకుల ధురీణస్య నిలయః = దేవతలలో ప్రముఖమైన స్వర్గ లోకం కూడా, న ఆశాస్యః = కోరదగినది కాదు. ధాతుః పితుః = బ్రహ్మ దేవుని తండ్రి అయిన విష్ణు దేవుని, తస్య అపి = ఆయన నివాసమైన వైకుంఠం కూడా, న ఆశాస్యః = ఆశించదగినది కాదు.

తాత్పర్యము:

"శివ" అనే రెండు అక్షరాలు నిత్యం పాపాలను నశింపజేస్తాయి. ఎవడైతే ఈ "శివ" అనే అక్షరాలను ప్రయత్నం లేకుండానే ఒక్కసారి తన నోటి వెంట పలుకుతాడో, వాడు సమస్త విశ్వాన్ని సృష్టించగల సామర్థ్యం పొందుతాడు. కనుక అతడు స్వర్గ లోకాన్ని కానీ, బ్రహ్మదేవుని తండ్రి అయిన విష్ణుదేవుని నివాసమైన వైకుంఠ లోకాన్ని కానీ కోరుకోడు. (శివనామము స్వర్గం కంటే, వైకుంఠం కంటే గొప్పదైన స్థానాన్ని ప్రసాదిస్తుంది).

విశేషాలు:

ఈ శ్లోకం శివనామ మహత్యం ఎంత గొప్పదో వివరిస్తుంది. "శివ" అనే రెండు అక్షరాలు పలుకడం ద్వారా కలిగే ఫలితం స్వర్గ, వైకుంఠ లోకాల కంటే గొప్పదని, భక్తుడు స్వయంగా సృష్టికర్త వలె అవుతాడని చెప్పడం ద్వారా శివనామ ప్రభావం యొక్క పరాకాష్ఠను తెలియజేస్తున్నారు.

---

శివపద మణిమాలా - 15వ శ్లోకం

మూల శ్లోకం:

శివేతి ద్వౌ వర్ణౌ జగతి సమవాయ స్తదపరం

నిమిత్తం వర్ణౌనాం శ్రుతిపథ రహస్యం నిగదితమ్_

నచే దిత్థం సృష్టా పరికర ఇహాన్యోస్తి యది కః

శివే సర్వాద్వైతే న కిమపి చ వస్తు ప్రథయతి॥

పదవిభాగము:

శివ + ఇతి, ద్వౌ వర్ణౌ, జగతి, సమవాయః, తత్ + అపరం, నిమిత్తం, వర్ణౌనాం, శ్రుతి + పథ + రహస్యం, నిగదితమ్, న చేత్, ఇత్థం, సృష్టౌ, పరికరః, ఇహ, అన్యః + అస్తి, యది, కః, శివే, సర్వ + అద్వైతే, న, కిమ్ + అపి, చ, వస్తు, ప్రథయతి.

అన్వయము:

శివ ఇతి ద్వౌ వర్ణౌ జగతి సమవాయః. తత్ అపరం వర్ణౌనాం నిమిత్తం శ్రుతిపథ రహస్యం నిగదితమ్. ఇత్థం న చేత్, ఇహ సృష్టౌ అన్యః పరికరః యది అస్తి కః? శివే సర్వ అద్వైతే కిమపి చ వస్తు న ప్రథయతి.

ప్రతి పదార్థము:

శివ ఇతి = 'శివ' అని, ద్వౌ వర్ణౌ = రెండు అక్షరాలు (శి + వ), జగతి = లోకంలో/సృష్టి ఏర్పడటానికి, సమవాయః = కలయికగా ఉన్నాయి. తత్ అపరం = అదియే ఇతరమైన, వర్ణౌనాం = సమస్త వర్ణముల యొక్క సృష్టికి, నిమిత్తం = కారణంగా ఉన్నాయని, శ్రుతి పథ రహస్యం = వేద మార్గంలో రహస్యంగా, నిగదితమ్ = చెప్పబడింది. ఇత్థం న చేత్ = ఈ విధంగా కాదంటే, ఇహ = ఈ లోకంలో, సృష్టౌ = సృష్టికి, అన్యః పరికరః = వేరొక సాధనం, యది అస్తి = ఒకవేళ ఉంటే, కః = అది ఏది? శివే = శివుడిని విడిచిపెట్టి, సర్వ అద్వైతే = సమస్తంలోనూ ద్వైతము లేని స్థితిలో, కిమ్ అపి చ వస్తు = ఏ వస్తువూ, న ప్రథయతి = వెలుగుతుందా? (వెలుగదని భావం).

తాత్పర్యము:

ఈ శ్లోకంలో "శివ" అనే రెండు అక్షరాలు అన్నీ కలిసిన మూలం అని చెప్పబడింది. ఈ రెండే సృష్టికి మూలకారణం, అన్నీ వర్ణాలూ, శబ్దాలూ, రూపాలూ, తత్వాలూ శివునిలోంచే వచ్చాయి. ఈ విషయం వేద మార్గంలో రహస్యంగా చెప్పబడింది. ఈ చెప్పబడినట్లు కాక, ఈ సృష్టికి కావలసిన సాధన సంపద వేరొకటి ఉన్నదన్నచో అది ఏది? శివుడు తప్ప వేరొకటి లేదన్న శివాద్వైత మిట్లు వెలుగుచుండగా సృష్టికి పరికరమగు వేరొక వస్తువు ఎలా లభిస్తుంది? (అంటే ఈ లోకాలు శివుని వల్ల పుట్టి, శివునిలో ఉండి, శివునిలో లీనమవుతున్నాయి అని భావం).

విశేషాలు:

ఈ శ్లోకం శివతత్త్వం సమస్త సృష్టికి మూలకారణమని, అద్వైత భావనలో శివుడు తప్ప వేరే ఏ వస్తువు లేదని స్పష్టం చేస్తుంది. "శి" మరియు "వ" అనే అక్షరాలే సృష్టికి మూలమైన శబ్దబీజాలని, ఇది వేద రహస్యమని వివరించారు.

---

శివపద మణిమాలా - 16వ శ్లోకం

మూల శ్లోకం:

శివేతి ద్వౌ వర్ణౌ వచసి మనసిధ్వస్త దురితౌ

ప్రహృత్యాంతర్ధ్వాన్తం మిహిర శశినో శ్శక్తి మఘనామ్

ప్రహస్య వ్యాఖ్యాత స్తదుచిత తమోభేదనపదే

సమాసే నో షష్ఠీ వికసతి తృతీయైవ సుకరా!!!

పదవిభాగము:

శివ + ఇతి, ద్వౌ వర్ణౌ, వచసి, మనసి, ధ్వస్త దురితౌ, ప్రహృత్య, అంతర్ధ్వాన్తం, మిహిర శశినోః, శక్తి, మఘనామ్, ప్రహస్య, వ్యాఖ్యాతః, తత్ + ఉచిత, తమః + భేదన + పదే, సమాసే, నః, షష్ఠీ, న వికసతి, తృతీయా + ఏవ, సుకరా.

అన్వయము:

శివ ఇతి ద్వౌ వర్ణౌ వచసి మనసి ధ్వస్త దురితౌ భవతః. అంతర్ధ్వాన్తం ప్రహృత్య, మిహిర శశినోః మఘనామ్ శక్తిం ప్రహస్య, తత్ ఉచిత తమః భేదన పదే సమాసే, నః షష్ఠీ న వికసతి, తృతీయా ఏవ సుకరా ఇతి వ్యాఖ్యాతః.

ప్రతి పదార్థము:

శివ ఇతి = "శివ" అను, ద్వౌ వర్ణౌ = రెండు అక్షరాలు (శి, వ), వచసి = వాక్యంలోను, మనసి = మనస్సులోను, ధ్వస్త దురితౌ = పాపాలను నశింపజేసేవి, ప్రహృత్య = తొలగించి, అంతఃధ్వాన్తం = అంతర్గత చీకటిని హరించి (అజ్ఞానాన్ని), మిహిర శశినోః = సూర్యుడు మరియు చంద్రుల, శక్తిం = శక్తిని, మఘనామ్ = తక్కువగా, ప్రహస్య = హాస్యంగా చూస్తూ, తత్ ఉచిత = ఆ సూర్య చంద్రులకు తగిన, తమః భేదన పదే = చీకటిని తొలగించు అనే పదం యొక్క, సమాసే = సమాసంలో, నః = మాకు/మా అభిప్రాయంలో, షష్ఠీ = షష్ఠీ సమాసం, న వికసతి = వికసించదు/చెల్లదు, తృతీయా ఏవ = తృతీయా సమాసమే, సుకరా = సులభం/తగినది, ఇతి = అని, వ్యాఖ్యాతః = ఇలా వ్యాఖ్యానిస్తున్నాయి.

తాత్పర్యము:

"శివ" అనే రెండు అక్షరాలు వాక్యంలోను, మనస్సులోను ఉన్న పాపాలను నశింపజేస్తాయి. ఈ "శివ" అనే రెండు అక్షరాలు మన హృదయంలోని అజ్ఞానమనే చీకటిని తొలగిస్తాయి. ఇలా చేస్తూ, బయటి చీకటిని మాత్రమే హరింపగల సూర్యుని, చంద్రుని అల్పశక్తిని పరిహసిస్తూ, "సూర్యుడు, చంద్రుడు తమోభేదకులు" అని చెప్పినప్పుడు షష్ఠీ సమాసం (తమసః భేదకులు - చీకటికి భేదకులు) కుదరదని, తృతీయా సమాసమే (తమసా భేదకులు - చీకటిచే చీల్చబడువారు) తగినదని వ్యంగ్యంగా వ్యాఖ్యానిస్తాయి.

విశేషాలు:

ఈ శ్లోకంలో శివనామం యొక్క అంతర్గత అజ్ఞాన నాశన శక్తిని, బాహ్య చీకటిని మాత్రమే తొలగించగల సూర్యచంద్రుల శక్తితో పోల్చి, శివనామం యొక్క గొప్పతనాన్ని కవి చాటారు. వ్యాకరణ నియమాలను కూడా ఉటంకిస్తూ, శివనామం యొక్క సమగ్ర శక్తిని వ్యంగ్యంగా వివరించడం ఇక్కడి ప్రత్యేకత.

---

శివపద మణిమాలా - 17వ శ్లోకం

మూల శ్లోకం:

శివేతి ద్వౌ వర్ణౌ భువన భవజాతాండఘటనా

పటిష్ఠే చోర్ధ్వాథ స్స్ఫుట పటుతరే ఖర్పరయుగే

శివోలింగం సర్వం తదు దరగతం స్యాద్ధి నిగమః

తథావాదీ సత్యం వదతి ఖలు తత్కేన భవతి॥

పదవిభాగము:

శివ + ఇతి, ద్వౌ వర్ణౌ, భువన, భవ + జాత + అండ + ఘటనా, పటిష్ఠే, చ, ఊర్ధ్వ + అధః + స్ఫుట + పటుతరే, ఖర్పర + యుగే, శివ + లింగం, సర్వం, తత్ + ఉదరగతం, స్యాత్ + హి, నిగమః, తథావాదీ, సత్యం, వదతి, ఖలు, తత్, కేన, భవతి.

అన్వయము:

శివ ఇతి ద్వౌ వర్ణౌ భువన భవజాత అండ ఘటనా పటిష్ఠే చ ఊర్ధ్వ అధః స్ఫుట పటుతరే ఖర్పరయుగే స్థితౌ. సర్వం శివ లింగం తత్ ఉదరగతం స్యాత్ హి. నిగమః తథావాదీ సత్యం వదతి ఖలు. తత్ కేన భవతి?

ప్రతి పదార్థము:

శివ ఇతి ద్వౌ వర్ణౌ = "శి" మరియు "వ" అనే రెండు అక్షరాలు, భువన = లోకముల, భవ జాత = సృష్టికర్త నుండి పుట్టిన, అండ ఘటనా = బ్రహ్మాండ నిర్మాణం, పటిష్ఠే చ = బలంగా నిలబడిన విషయంలో, ఊర్ధ్వ అధః = పైన మరియు క్రింద ఉన్న, స్ఫుట పటుతరే = స్పష్టంగా బలమైన, ఖర్పరయుగే = పెంకులుగా (కపాలాలుగా) ఉన్నాయని భావించవచ్చు. సర్వం శివ లింగం = ఈ సృష్టి మొత్తం శివలింగమే, తత్ ఉదరగతం స్యాత్ హి = ఆ కపాలముల కడుపులో లోకాలున్నాయి కదా. నిగమః = వేదము, తథావాదీ = అలాగే చెబుతూ, సత్యం = సత్యము, వదతి ఖలు = చెప్పుచున్నది కదా. తత్ కేన భవతి = ఈ విధంగా కాక (శివనామములు పై కింది కపాలములుగా మారి లోకాలను రక్షించకపోతే లోకాలు రక్షింపబడుట) ఇంకెలా సాధ్యము? (సాధ్యం కాదని భావం).

తాత్పర్యము:

ఈ విశ్వ బ్రహ్మాండం ఓ పెద్ద అండంలా ఉంది. దానిని ఆవరించి పైకప్పు, క్రింద కప్పుల్లాంటి రెండు కపాలాల వంటి బలమైన వస్తువులు (ఊర్ధ్వ ఖర్పర, అధః ఖర్పర) ఉన్నాయి. ఈ రెండు కపాలాలు "శి" మరియు "వ" అనే శబ్దరూపాలుగా నిర్వచించబడ్డాయి. ఈ బ్రహ్మాండాన్ని నిలుపుతున్న శక్తి ఈ రెండు అక్షరాల్లోనే ఉంది. ఈ విధంగా బ్రహ్మాండం మొత్తాన్ని "శివలింగం"గా పేర్కొనవచ్చు. ఎందుకంటే అది రెండు భాగాలుగా – పైభాగం, క్రిందభాగంగా – ఉన్నది, మధ్యలో సృష్టి జరుగుతున్నది. వేదములు కూడా ఇదే సత్యాన్ని చెబుతున్నాయి. ఈ విధంగా బ్రహ్మాండములను నిలుపు శక్తి శివ నామాక్షరములకు గాక ఇతరములకు ఎలా సాధ్యమవుతుంది? (సాధ్యం కాదని భావం).

విశేషాలు:

ఈ శ్లోకంలో శివనామం విశ్వ సృష్టికి, రక్షణకు మూలమని అద్భుతమైన పోలికతో వివరించారు. బ్రహ్మాండాన్ని ఒక శివలింగంగా, దాని పై, క్రింది భాగాలుగా "శి" మరియు "వ" అక్షరాలను పోల్చడం ద్వారా శివనామం యొక్క విశ్వవ్యాప్త శక్తిని, ప్రాముఖ్యతను నొక్కి చెప్పారు.

---

శివపద మణిమాలా - 18వ శ్లోకం

మూల శ్లోకం:

శివేతి ద్వౌవర్ణౌ భజ యజ శివార్ధాంగ వపుషం

త్యజాసంతం మార్గం వ్రజ శివపురీం ముక్తినిలయామ్ _

నచేదేతౌ వరౌ భజసి యజ దైవాన్యమముతః

త్యజ శ్రౌతం మార్గం ప్రజ నిరయమిచ్ఛైవ సుఖదా

పదవిభాగము:

శివ + ఇతి, ద్వౌ వర్ణౌ, భజ, యజ, శివ + అర్ధాంగ వపుషం, త్యజ, అసంతం, మార్గం, వ్రజ, శివపురీం, ముక్తినిలయామ్, న చేత్, ఏతౌ, వరౌ, భజసి, యజ, దైవ + అన్యం, అముతః, త్యజ, శ్రౌతం, మార్గం, ప్రజ, నిరయమ్, ఇచ్చా + ఏవ, సుఖదా.

అన్వయము:

శివ ఇతి ద్వౌ వర్ణౌ భజ. శివ అర్ధాంగ వపుషం యజ. అసంతం మార్గం త్యజ. ముక్తి నిలయామ్ శివపురీం వ్రజ. న చేత్ ఏతౌ వరౌ భజసి, దైవం అన్యం యజసి చేత్, అముతః శ్రౌతం మార్గం త్యజ, ఇచ్చా ఏవ సుఖదా ఇతి నిరయం ప్రజ.

ప్రతి పదార్థము:

శివ ఇతి = "శివ" అను, ద్వౌ వర్ణౌ = రెండు అక్షరాలను, భజ = సేవించు. శివ అర్ధాంగ వపుషం = అర్ధ భాగము పార్వతి శరీరంగా కలవానిని (అర్ధనారీశ్వరుని), యజ = పూజించు. అసంతం మార్గం = మంచిది కాని మార్గాన్ని, త్యజ = విడువు. ముక్తి నిలయామ్ = మోక్షానికి నిలయమైన, శివపురీం = శివుని యొక్క పట్టణానికి (కైలాసానికి), వ్రజ = వెళ్ళు. న చేత్ = అలా కాని యెడల, ఏతౌ వరౌ = ఈ రెండు శ్రేష్ఠమైన వాటిని (శివ నామాలను), న భజసి = సేవించక, దైవం అన్యం = ఇతర దేవతలను, యజ = పూజిస్తావా?, అముతః = ఈ లోకం నుండి, శ్రౌతం మార్గం = వేద శాస్త్రాలచే చెప్పబడిన మార్గాన్ని, త్యజ = విడిచినవాడివై, నిరయం = నరకానికి, ప్రజ = వెళ్తావు. ఇచ్చా ఏవ సుఖదా = నీ ఇష్టమే సుఖాన్నిస్తుంది (అని భావించి).

తాత్పర్యము:

"శివ" అనే రెండు అక్షరాలను సేవించు, అర్ధనారీశ్వరుని పూజించు. మంచిది కాని మార్గాన్ని విడిచిపెట్టు, మోక్షానికి నిలయమైన శివుని పట్టణానికి వెళ్ళు. ఒకవేళ ఈ రెండు శ్రేష్ఠమైన నామాలను సేవించక, నీవు ఇష్టపూర్వకంగానే సుఖాన్నిచ్చేదిగా భావించి ఇతర దేవతలను పూజిస్తే, శాస్త్రాలచే చెప్పబడిన మంచి మార్గాన్ని విడిచినవాడివై నరకానికి వెళ్తావు.

విశేషాలు:

ఈ శ్లోకం శివ నామస్మరణ యొక్క ప్రాముఖ్యతను నొక్కి చెబుతుంది. "శివ" అనే రెండు అక్షరాల జపం మోక్షాన్ని ప్రసాదిస్తుందని, అర్ధనారీశ్వరుని పూజ శివుడు మరియు శక్తి యొక్క ఐక్యతను సూచిస్తుందని వివరించారు. శివ నామాన్ని విడిచి ఇతర దేవతలను పూజించడం శాస్త్ర మార్గాన్ని త్యజించినట్లవుతుందని, అది నరకానికి దారి తీస్తుందని హెచ్చరిస్తుంది.

---

శివపద మణిమాలా - 19వ శ్లోకం

మూల శ్లోకం:

శివేతి ద్వౌవర్ణౌ పఠతి స మహాన్ ధాతృవిషయే

పలాయధ్వం యూయం భవథ భయభీతా యమభటాః _

పతంత్యా సంసార భ్ర మణ పరితాప ప్రమథన

ప్రచండాస్తస్యాగ్రే ప్రమథపతి వీక్షారసఝురాః

పదవిభాగము:

శివ + ఇతి, ద్వౌ వర్ణౌ, పఠతి, సః, మహాన్, ధాతృ విషయె, పలాయధ్వం, యూయం, భవథ, భయ భీతాః, యమ భటాః, పతంత్యాః, సంసార, భ్రమణ, పరితాప, ప్రమథన, ప్రచండాః, తస్య + అగ్రే, ప్రమథపతి, వీక్షా + రస + ఝురాః.

అన్వయము:

యః శివ ఇతి ద్వౌ వర్ణౌ పఠతి సః మహాన్ ధాతృ విషయె భవతి. యూయం యమ భటాః భయ భీతాః పలాయధ్వం. తస్య అగ్రే ప్రమథపతి వీక్షా రస ఝురాః సంసార భ్రమణ పరితాప ప్రమథన ప్రచండాః పతంత్యాః.

ప్రతి పదార్థము:

యః = ఎవరైతే, శివ ఇతి ద్వౌ వర్ణౌ = "శివ" అని ఈ రెండు అక్షరాలను, పఠతి = చదువుతారో, సః మహాన్ = ఆ గొప్ప భక్తుడు, ధాతృ విషయె = బ్రహ్మ లోకానికి చేరుకుంటాడు. యూయం యమ భటాః = ఓ యముని సేవకులారా!, భయ భీతాః = భయపడినవారుగా, పలాయధ్వం = మీరు అతని దగ్గరనుండి పారిపోండి. తస్య అగ్రే = అతనిపై (శివ అను రెండు అక్షరాలను జపించిన ఆ భక్తునిపై), ప్రమథపతి = ప్రమథ గణాలకు అధిపతి అయిన శివుని యొక్క, సంసార భ్రమణ పరితాప ప్రమథన ప్రచండాః = సంసార చక్రం యొక్క తిరుగుడు వలన కలిగే బాధలను తీవ్రంగా నాశనం చేయగలిగిన, వీక్షా రస ఝురాః = చూపుల యొక్క అమృత ప్రవాహాలు, పతంత్యాః = పడుచున్నవి/ప్రసరించుచున్నవి.

తాత్పర్యము:

ఎవరైతే "శివ" అనే ఈ రెండు శ్రేష్ఠమైన అక్షరాలను పఠిస్తారో, అటువంటి గొప్ప భక్తుడు బ్రహ్మ లోకానికి చేరుకుంటాడు. కాబట్టి ఓ యమభటులారా! మీరు అతని విషయంలో భయంతో పారిపోండి. అటువంటి భక్తులపై సంసార చక్రం యొక్క భ్రమణం వలన కలిగే బాధలను నాశనం చేయడంలో శక్తిమంతుడైన, ప్రమథ గణాలకు అధిపతి అయిన శివుడు తన కరుణా కటాక్షాలను ప్రసరిస్తాడు.

విశేషాలు:

ఈ శ్లోకం శివ నామ జపం చేసే భక్తుల గొప్పతనాన్ని తెలియజేస్తుంది. శివ భక్తులకు యమభటులు కూడా భయపడతారని, వారికి యమునికి అధికారం ఉండదని వర్ణిస్తుంది. శివుడు తన భక్తులను సంసార బాధల నుండి రక్షించి, తన కరుణా దృష్టితో వారిని ఆనందపరుస్తాడని "ప్రమథపతి వీక్షారసఝురాః" అనే పదంతో శివుని ప్రేమ, దయను సూచిస్తుంది.

---

శివపద మణిమాలా - 20వ శ్లోకం

మూల శ్లోకం:

శివేతి ద్వౌ వర్ణౌ మమ విమల జన్మావనిరుహః

ఫలే ద్వే తత్ర ఏకం జనయతి రుచీః పాయసమయీః _

ఫలతి ఏకం సర్ఫిః ద్వయమ్ అపి మత్ అగ్ర గ్రసనతః

త్వరతి ఏక ఆస్వాదే నమతి రుచితా సిద్ధిః ద్వి కలనే

పదవిభాగము:

శివ + ఇతి, ద్వౌ వర్ణౌ, మమ, విమల, జన్మ + అవనిరుహః, ఫలే ద్వే, తత్ర, ఏకం, జనయతి, రుచీః, పాయసమయీః, ఫలతి, ఏకం, సర్ఫిః, ద్వయం, అపి, మత్ + అగ్ర + గ్రసనతః, త్వరతి, ఏక + ఆస్వాదే, నమతి, రుచితా, సిద్ధిః, ద్వి కలనే.

అన్వయము:

శివ ఇతి ద్వౌ వర్ణౌ మమ విమల జన్మ అవనిరుహః ద్వే ఫలే. తత్ర ఏకం పాయసమయీః రుచీః జనయతి. ఏకం సర్ఫిః ఫలతి. ద్వయం అపి మత్ అగ్ర గ్రసనతః త్వరతి. ఏక ఆస్వాదే, ద్వి కలనే రుచితా సిద్ధిః నమతి.

ప్రతి పదార్థము:

శివ ఇతి = "శి, వ" అను, ద్వౌ వర్ణౌ = రెండు అక్షరాలు, మమ = నా యొక్క, విమల జన్మ అవనిరుహః = స్వచ్ఛమైన జన్మకు కారణమైన వృక్షములో పండిన, ద్వే ఫలే = రెండు ఫలాల జంట. తత్ర ఏకం = వాటిలో ఒకటి, పాయసమయీః రుచీః = పాయసపు రుచిని (అనుభూతిని), జనయతి = కలిగిస్తుంది. ఏకం = మరొకటి, సర్ఫిః ఫలతి = నేతి రుచిగా పుట్టిస్తుంది. ద్వయం అపి = రెండు రకాల అక్షరాలు కూడా, మత్ అగ్ర గ్రసనతః = నేను ముందు నేను ముందు అని, త్వరతి = తొందరపడుచున్నవి. ఏక ఆస్వాదే = కాని ఒక దానిని ఆస్వాదిస్తూ, రుచితా సిద్ధిః = రుచి చూసిన వెంటనే, ద్వి కలనే = రెండవదానివైపు బుద్ధి, నమతి = వెంటనే వంగిపోతుంది (ఒరుగుతుంది).

తాత్పర్యము:

"శివ" అని ఈ రెండు అక్షరాలు నా స్వచ్ఛమైన జన్మకు కారణమైన వృక్షంలో పండిన ఫలముల జంట. వాటిలో ఒకటి రుచికరమైన పాయసంతో నిండిన అనుభూతిని కలిగిస్తుంది, మరొకటి నేతి రుచిగా ఫలిస్తుంది. ఈ రెండు అక్షరాలు కూడా "నేను ముందు, నేను ముందు" అని తొందరపడుతున్నాయి. అయితే, ఒక దానిని ఆస్వాదిస్తూ, రుచి చూసిన వెంటనే రెండవదానివైపు బుద్ధి వంగిపోతుంది.

విశేషాలు:

ఈ శ్లోకం శివ నామస్మరణ యొక్క గొప్ప ఫలితాలను అద్భుతమైన దృష్టాంతంతో వివరిస్తుంది. "పాయసం" భౌతిక సుఖాలను, "నెయ్యి" వైరాగ్యాలను సూచిస్తాయి. శివ నామ జపం చేయడం వలన భౌతిక మరియు ఆధ్యాత్మిక సిద్ధులు రెండూ త్వరగా కలుగుతాయని, ఒకదానిని అనుభవించగానే మరొకటి ఆస్వాదించాలనే కోరిక కలుగుతుందని అద్భుతమైన పోలికతో తెలియజేశారు.

---

శివపద మణిమాలా - 21వ శ్లోకం

మూల శ్లోకం:

శివేతి ద్వౌ వర్ణౌ పఠసి హఠయోగాదిభిః అలమ్ _

కిమ్ ఉద్దిశ్య ఆత్మానమ్ వ్యథయసి వృథా భ్రాంతిః అఫలా _

కరస్థే శ్రీఖండే మృగయసి హి ముస్తామ్ సికతలే _

జడ ఆదేశః కామ్ కామ్ దిశతి విపదమ్ నో శివ శివ

పదవిభాగము:

శివ + ఇతి, ద్వౌ వర్ణౌ, పఠసి, హఠయోగ + ఆదిభిః, అలమ్, కిమ్, ఉద్దిశ్య, ఆత్మానం, వ్యథయసి, వృథా, భ్రాంతిః, అఫలా, కరస్థే, శ్రీఖండే, మృగయసి, హి, ముస్తామ్, సికతలే, జడః, ఆదేశః, కామ్ కామ్, విపదం, నః, దిశతి, శివ శివ.

అన్వయము:

శివ ఇతి ద్వౌ వర్ణౌ పఠసి. హఠయోగాదిభిః అలమ్. కిమ్ ఉద్దిశ్య ఆత్మానం వృథా వ్యథయసి? అఫలా భ్రాంతిః హి. కరస్థే శ్రీఖండే సికతలే ముస్తామ్ మృగయసి. జడః ఆదేశః నః కామ్ కామ్ విపదం దిశతి? శివ శివ!

ప్రతి పదార్థము:

శివ ఇతి ద్వౌ వర్ణౌ = "శివ" అనే ఈ రెండు అక్షరాలను, పఠసి = చదువుతున్నావు. హఠయోగ ఆదిభిః అలమ్ = హఠయోగాది కర్మలతో చాలు (ఇక చాలు). కిమ్ ఉద్దిశ్య = ఏమి ఉద్దేశించి, ఆత్మానమ్ = నిన్ను నీవు, వృథా = వ్యర్థంగా, వ్యథయసి = బాధపెట్టుకుంటున్నావు? భ్రాంతిః = ఈ భ్రమ, అఫలా హి = నిష్ఫలమైనది కదా. కరస్థే = చేతిలో ఉన్న, శ్రీఖండే = చందనం ఉండగా, సికతలే = ఇసుక తిన్నెలలో, ముస్తామ్ = తుంగ ముస్తలను (తుంగ గడ్డ అను పేరు గల గడ్డిని), మృగయసి హి = వెతుకుతున్నావు కదా! జడః ఆదేశః = తెలివిలేని మూర్ఖుల ఉపదేశం, నః = మనకు, కామ్ కామ్ విపదం = ఏ ఏ ఆపదలను, దిశతి = కలిగిస్తుందో చెప్పడం వల్లవుతుందా! శివ శివ = ఓ శివా! ఓ శివా! (రక్షించు).

తాత్పర్యము:

ఓ మానవుడా! "శివ" అనే రెండు అక్షరాలను ఉచ్చరిస్తే చాలు. హఠయోగాది కఠిన సాధనలతో నిన్ను నీవు ఎందుకు వ్యర్థంగా బాధపెట్టుకుంటున్నావు? అది నిష్ఫలమైన భ్రాంతి. నీ చేతిలో సుగంధమైన చందనం ఉండగా, ఇసుక తిన్నెలలో తుంగ ముస్తలను వెతుకుతున్నావు. తెలివిలేని వారి ఉపదేశం మనకు ఎటువంటి ఆపదలను కలిగిస్తుందో కదా! ఓ శివా! ఓ శివా! (రక్షించు).

విశేషాలు:

ఈ శ్లోకంలో శివనామ స్మరణ యొక్క గొప్పతనం, దాని సౌలభ్యం తెలియజేయబడింది. కఠినమైన యోగ సాధనల కంటే శివుని నామాన్ని స్మరించడం సులభమైనదని, గొప్ప ఫలితాలను ఇస్తుందని భావం. చేతిలో ఉన్న అమూల్యమైన దానిని విడిచిపెట్టి, లేని దాని కోసం వెతకడం మూర్ఖత్వం అని తెలియజేస్తున్నారు.

---

శివపద మణిమాలా - 22వ శ్లోకం

మూల శ్లోకం:

శివేతి ద్వౌ వర్ణౌ వద యది శివం వాంఛతి భవాన్-

న చేత్ ఏతన్నైవ శ్రుతి సమయ సిద్ధాంతమవదమ్-

వినా హేతోః కార్యమ్ న ఖలు పట తంతూన్ ఘట మృదః _

న జానీషే కిమ్ వా శివ విరహితః న ఆప్స్యతి శివమ్ __

పదవిభాగము:

శివ + ఇతి, ద్వౌ వర్ణౌ, వద, యది, శివం, వాంఛతి, భవాన్, న చేత్, ఏతత్, న + ఏవ, శ్రుతి సమయ సిద్ధాంతమ్, అవదమ్, వినా, హేతోః, కార్యమ్, న, ఖలు, పట, తంతూన్, ఘట, మృదః, న, జానీషే, కిమ్, వా, శివ, విరహితః, న, ఆప్స్యతి, శివమ్.

అన్వయము:

భవాన్ శివం వాంఛతి యది, శివ ఇతి ద్వౌ వర్ణౌ వద. న చేత్, ఏతత్ న ఏవ. అహం శ్రుతి సమయ సిద్ధాంతమ్ అవదమ్. వినా హేతోః కార్యమ్ న ఖలు. పట తంతూన్ ఘట మృదః (యథా న భవతి). కిమ్ వా న జానీషే? శివ విరహితః శివమ్ న ఆప్స్యతి.

ప్రతి పదార్థము:

యది = ఒకవేళ, భవాన్ = నీవు, శివం = శివుని (మంగళమును/మోక్షమును), వాంఛతి = కోరుకుంటే, శివ ఇతి ద్వౌ వర్ణౌ = "శివ" అనే ఈ రెండు అక్షరాలను, వద = పలుకు. న చేత్ = అలా కాకపోతే, ఏతత్ న ఏవ = ఆ శివము (మంగళము) నీకు లభించదు. అహం = నేను, శ్రుతి సమయ సిద్ధాంతమ్ = ఇది వేదాల యొక్క సిద్ధాంతంగా, అవదమ్ = చెబుతాను. వినా హేతోః = కారణం లేకుండా, కార్యమ్ = కార్యం, న ఖలు = ఉండదు కదా. పట = వస్త్రానికి, తంతూన్ = దారాలు, ఘట = కుండకు, మృదః = మట్టి (ఎలా కారణమో), (అలాగే శివనామం మోక్షానికి కారణం). కిమ్ వా న జానీషే = నీవు తెలుసుకోలేదా ఏమి?, శివ విరహితః = శివుడు లేనివాడు (శివ నామమును తలువనివాడు), శివం న ఆప్స్యతి = శివుని పొందలేడు.

తాత్పర్యము:

ఓ మానవుడా! నీవు శివుని (మంగళమును/మోక్షమును) పొందాలని కోరుకుంటే, "శివ" అనే రెండు అక్షరాలను పలుకు. అలా కాకపోతే, ఆ శివము (మంగళము) నీకు లభించదు. ఇది వేదాల యొక్క సిద్ధాంతం. కారణం లేకుండా ఏ కార్యం జరగదు కదా! వస్త్రానికి దారాలు, కుండకు మట్టి ఎలా కారణమో, అలాగే శివ నామమును తలువనివాడు శివుని పొందలేడు అని నీవు తెలుసుకోలేదా?

విశేషాలు:

ఈ శ్లోకంలో శివుని పొందడానికి ఆయన నామస్మరణ అత్యంత ముఖ్యమైనదని నొక్కి చెబుతున్నారు. ప్రతి కార్యానికి ఒక కారణం ఉన్నట్లే, శివుని అనుగ్రహం పొందడానికి ఆయన నామాన్ని స్మరించడం ముఖ్యమైన కారణం అని వివరిస్తున్నారు. వేద ప్రమాణాన్ని కూడా ఇక్కడ ఉటంకించారు.

---

శివపద మణిమాలా - 23వ శ్లోకం

మూల శ్లోకం:

శివేతి ద్వౌ వర్ణౌ పరమశివ కారుణ్య జలధే-

స్థిరీకృత్య స్వాంతే మమ విమల భావమ్ కురు సదా

చరేయమ్ సర్వమ్ తే నిరుపమ నిరాతంక మహసామ్

జ్వలత్ జ్వాలా జాల జ్వలితమ్ ఇదమ్ ఆసీత్ జగత్ ఇతి

పదవిభాగము:

శివ + ఇతి, ద్వౌ వర్ణౌ, పరమశివ, కారుణ్య జలధే, స్థిరీకృత్య, స్వాంతే, మమ, విమల, భావమ్, కురు, సదా, చరేయం, సర్వమ్, తే, నిరుపమ, నిరాతంక, మహసామ్, జ్వలత్, జ్వాలా, జాల, జ్వలితమ్, ఇదమ్, ఆసీత్, జగత్, ఇతి.

అన్వయము:

పరమశివ కారుణ్య జలధే! మమ స్వాంతే శివ ఇతి ద్వౌ వర్ణౌ స్థిరీకృత్య సదా విమల భావమ్ కురు. ఇదమ్ జగత్ తే నిరుపమ నిరాతంక మహసామ్ జ్వలత్ జ్వాలా జాల జ్వలితమ్ ఆసీత్ ఇతి (మత్వా), సర్వం చరేయమ్.

ప్రతి పదార్థము:

పరమశివ కారుణ్య జలధే = ఓ పరమశివా, కరుణా సముద్రుడా!, శివ ఇతి ద్వౌ వర్ణౌ = "శివ" అనే ఈ రెండు అక్షరాలను, మమ స్వాంతే = నా హృదయంలో, స్థిరీకృత్య = స్థిరంగా ఉంచి, సదా = ఎల్లప్పుడూ, విమల భావమ్ = నిర్మలమైన భావాన్ని, కురు = కలిగించు. ఇదమ్ జగత్ = ఈ జగత్తు, తే = నీ, నిరుపమ = సాటిలేని, నిరాతంక = నిర్భయమైన, మహసామ్ = తేజస్సులయొక్క, జ్వలత్ జ్వాలా జాల = మండుతున్న అగ్ని జ్వాలల సమూహంతో, జ్వలితమ్ ఆసీత్ = వెలుగుచున్నదని, ఇతి = ఇలా (గ్రహించి), సర్వమ్ = అంతటా (ఆ అగ్నిజ్వాలలు) అంటకుండా, చరేయమ్ = నేను సంచరిస్తాను.

తాత్పర్యము:

ఓ పరమశివా, కరుణా సముద్రుడా! "శివ" అనే ఈ రెండు అక్షరాలను నా హృదయంలో స్థిరంగా ఉంచి ఎల్లప్పుడూ నాకు నిర్మలమైన భావాన్ని ప్రసాదించు. ఈ జగత్తు నీ సాటిలేని మరియు నిర్భయమైన తేజస్సుల మండుతున్న అగ్ని జ్వాలల సమూహంతో నిండి ఉన్నదని గ్రహించి, ఆ అగ్ని జ్వాలలు అంటకుండా నేను సంచరించేలా శివ అనే ఈ రెండు అక్షరాలను నా హృదయంలో స్థిరంగా ఉంచి అనుగ్రహించు.

విశేషాలు:

ఈ శ్లోకంలో భక్తుడు పరమశివుని కరుణను అర్ధిస్తున్నాడు. శివ నామ స్మరణ ద్వారా తన హృదయంలో స్థిరమైన, స్వచ్ఛమైన భక్తిని నింపమని ప్రార్థిస్తున్నాడు. తద్వారా శివుని తేజస్సును అనుభూతి చెందాలని, సృష్టి యొక్క భయంకరమైన స్థితిలో (జ్వాలల సమూహంగా) కూడా శివుని ఆశ్రయించి నిర్భయంగా సంచరించాలని కోరుకుంటున్నాడు.

---

శివపద మణిమాలా - 24వ శ్లోకం

మూల శ్లోకం:

శివేతి ద్వౌ వర్ణౌ వద వద రసజ్ఞే బుధ గణాః-

భవంతీమ్ తత్ నామ్నీమ్ అభిదధతు చైనమ్ యది న చేత్-

న యోగమ్ రూఢిమ్ వా భజసి ఖలు డిత్థాది తులనా _

భవేత్ దైవీ శక్తిః త్వయి విఫలితా స్యా ద్ధి చినుహి

పదవిభాగము:

శివ + ఇతి, ద్వౌ వర్ణౌ, వద వద, రసజ్ఞే, బుధ గణాః, భవంతీమ్, తత్ నామ్నీమ్, అభిదధతు, చ, ఏనమ్, యది న చేత్, న, యోగమ్, రూఢిమ్, వా, భజసి, ఖలు, డిత్థ + ఆది, తులనా, భవేత్, దైవీ, శక్తిః, త్వయి, విఫలితా, స్యాత్ + హి, చినుహి.

అన్వయము:

రసజ్ఞే! బుధ గణాః భవంతీమ్ రసజ్ఞే ఇతి అభిదధతు చ. యది న చేత్, శివ ఇతి ద్వౌ వర్ణౌ వద వద. తత్ నామ్నీం చ ఏనమ్ న భజసి ఖలు. త్వయి యోగం వా రూఢిం న భజసి. డిత్థాది తులనా భవేత్. దైవీ శక్తిః త్వయి విఫలితా స్యాత్ హి. చినుహి.

ప్రతి పదార్థము:

రసజ్ఞే = ఓ నాలుకా! (రసం జానాతి = రసమును/రుచిని తెలియునది అను అర్థంలో పండితులు నిన్ను నాలుకా అని), బుధ గణాః = పండితులు, భవంతీమ్ = నిన్ను, అభిదధతు చ = పిలుస్తారు. శివ ఇతి ద్వౌ వర్ణౌ = (కనుక రుచి తెలిసినదానివి కనుక) "శివ" అనే ఈ రెండు అక్షరాలను, వద వద = మాటిమాటికి పలుకు పలుకు. యది న చేత్ = అలా శివ అనే ఈ రెండు అక్షరాలను నువ్వు పలుకకపోతే, తత్ నామ్నీమ్ = ఆ పేరుతో ఉన్న శక్తిని, చ = మరియు, ఏనమ్ = ఈ శివుని గురించి, న భజసి = సేవించకపోతే (చెప్పకపోతే), న యోగం రూఢిమ్ వా ఖలు = నీ పేరు యోగముచే కానీ, రూఢిచే కానీ సార్థకం కాదు కదా! (అనగా రసజ్ఞ అను పేరు అర్థము లేనిదవుతుందని భావం). డిత్థ ఆది తులనా భవేత్ = "డిత్థ" మొదలైన అర్థం లేని పదాల వలె, అర్థం లేనిదానివవుతావు. త్వయి = నీయందు, దైవీ శక్తిః = దైవీ శక్తి (దివ్యశక్తి), విఫలితా స్యాత్ హి = విఫలమవుతుంది కదా. చినుహి = ఏది చేయుట మేలో ఆలోచించుకో/నిశ్చయించుకో.

తాత్పర్యము:

ఓ నాలుకా! పండితులు నిన్ను "రసజ్ఞ" (రుచి తెలిసినది) అని పిలుస్తారు. కనుక రుచి తెలిసినదానివి కనుక "శివ" అనే ఈ రెండు అక్షరాలను మాటిమాటికి పలుకు పలుకు. అలా శివ అనే ఈ రెండు అక్షరాలను నువ్వు పలుకకపోతే, ఆ పేరుతో ఉన్న శక్తిని సేవించకపోతే, నీ పేరు యోగముచే కానీ, రూఢిచే కానీ సార్థకం కాదు కదా! (అనగా రసజ్ఞ అను పేరు అర్థము లేనిదవుతుందని భావం). "డిత్థ" మొదలైన అర్థం లేని పదాల వలె నువ్వు కూడా అర్థం లేనిదానివవుతావు. నీకు పేరు జపించడం వలన కలిగే దివ్యశక్తి రాదు. ఏది చేయుట మేలో ఆలోచించుకో, నిశ్చయించుకో. (శివ అనే నామస్మరణ చేయమని సందేశం).

విశేషాలు:

ఈ శ్లోకంలో కవి నాలుకకు ఉపదేశిస్తూ శివ నామస్మరణ యొక్క ఆవశ్యకతను తెలియజేస్తున్నారు. నాలుక యొక్క సార్థకత కేవలం రుచిని తెలుసుకోవడంలోనే కాకుండా, దివ్యమైన శివనామాన్ని పలకడంలో ఉందని వివరిస్తున్నారు. "రసజ్ఞ" అనే పదం యొక్క యౌగికార్థం, రూఢి అర్థాలను వివరిస్తూ శివనామ జపం లేకపోతే నాలుక నిర్జీవమైన, అర్థం లేనిది అవుతుందని హెచ్చరిస్తున్నారు.

---

శివపద మణిమాలా - 25వ శ్లోకం

మూల శ్లోకం:

శివేతి ద్వౌ వర్ణౌ జగతి ఖలు నేత్ర ద్వయమిదమ్-

బహిః చక్షుః ద్వంద్వమ్ న హి దిశతి వస్తు వ్యవహితమ్-

ఇదమ్ బాహ్యాభ్యంతః స్ఫుట విమల విజ్ఞాన విభవమ్ _

గరీయస్త్వోచ్చారాత్ దిశతి ఖలు నేత్రమ్ సమధికమ్

పదవిభాగము:

శివ + ఇతి, ద్వౌ వర్ణౌ, జగతి, ఖలు, నేత్ర ద్వయం, ఇదమ్, బహిః, చక్షుః ద్వంద్వమ్, న, హి, దిశతి, వస్తు, వ్యవహితమ్, ఇదమ్, బాహ్య + అభ్యంతః, స్ఫుట, విమల, విజ్ఞాన, విభవమ్, గరీయస్త్వాత్ (గరీయః + తు), ఉచ్చారాత్, దిశతి, ఖలు, నేత్రమ్, సమధికమ్.

అన్వయము:

ఇదమ్ శివ ఇతి ద్వౌ వర్ణౌ జగతి ఖలు నేత్ర ద్వయం. బహిః చక్షుః ద్వంద్వమ్ వ్యవహితమ్ వస్తు న హి దిశతి. కాని ఇదమ్ నేత్రమ్ బాహ్య అభ్యంతః స్ఫుట విమల విజ్ఞాన విభవమ్ గరీయస్త్వాత్ ఉచ్చారాత్ ఖలు సమధికమ్ దిశతి.

ప్రతి పదార్థము:

ఇదమ్ శివ ఇతి ద్వౌ వర్ణౌ = ఈ "శివ" అనే ఈ రెండు అక్షరాలు, జగతి = ఈ లోకంలో, ఖలు = నిజంగా, నేత్ర ద్వయమ్ = రెండు కళ్ళ వంటివి కదా! బహిః చక్షుః ద్వంద్వమ్ = బయటి రెండు కళ్ళు, వ్యవహితమ్ వస్తు = చాటుగా ఉన్న వస్తువులను, న హి దిశతి = చూపించలేవు కదా. ఇదమ్ నేత్రమ్ = ఈ శివ అనే ఈ రెండు అక్షరాల నేత్రాలు, బాహ్య అభ్యంతః = బయట మరియు లోపల (ఉన్న), స్ఫుట విమల విజ్ఞాన విభవమ్ = స్పష్టమైన, నిర్మలమైన జ్ఞాన సంపదను, గరీయః తు ఉచ్చారాత్ = గొప్పదైన ఉచ్చారణ ద్వారా, సమధికమ్ దిశతి ఖలు = నిస్సందేహంగా అధికమైన జ్ఞానమును ప్రసాదిస్తాయి.

తాత్పర్యము:

"శివ" అనే ఈ రెండు అక్షరాలు నిజంగా ఈ లోకానికి రెండు కళ్ళ వంటివి. బయటి రెండు కళ్ళు కేవలం భౌతికమైన, దగ్గరగా ఉన్న వస్తువులనే చూడగలవు, లోపల ఉన్న వాటిని చూడలేవు. కాని ఈ శివ అనే ఈ రెండు అక్షరాల నేత్రాలు బయట మరియు లోపల ఉన్న స్పష్టమైన, నిర్మలమైన జ్ఞాన సంపదను గొప్పదైన ఉచ్చారణ ద్వారా నిస్సందేహంగా వెల్లడి చేసి అధికమైన జ్ఞానమును ప్రసాదిస్తాయి.

విశేషాలు:

ఈ శ్లోకంలో శివ నామాన్ని లోకానికి రెండు కళ్ళతో పోల్చారు. భౌతికమైన కళ్ళు పరిమితమైన దృష్టిని కలిగి ఉంటాయని, కానీ శివ నామ స్మరణ అంతర్గత మరియు బాహ్య జ్ఞానాన్ని ప్రసాదించే దివ్యమైన నేత్రం వంటిదని వివరిస్తున్నారు. శివ నామ జపం ద్వారా కలిగే జ్ఞానం సాధారణ దృష్టికి అందనిదని నొక్కి చెప్పారు.

 

శ్లోకం 26

మూల శ్లోకం:

శివేతి ద్వౌ వర్ణౌ వదన సదనే యస్య మహతః-

తదీయమ్ పాద అబ్జమ్ రఘుపతి పద అబ్జమ్ ప్రహసతి _

న తత్ చిత్రం తస్మిన్ పరమ పురుషార్థమ్ ప్రద రజః _

ప్రజాలానే మౌనేః దిశతి కిల సంసార పతనమ్

పద విభాగం:

శివేతి (శివ + ఇతి), ద్వౌ, వర్ణౌ, వదన, సదనే, యస్య, మహతః, తదీయమ్, పాద, అబ్జమ్, రఘుపతి, పద, అబ్జమ్, ప్రహసతి, న, తత్, చిత్రం, తస్మిన్, పరమ, పురుషార్థమ్, ప్రద, రజః, ప్రజాలానే, మౌనేః, దిశతి, కిల, సంసార, పతనమ్.

అన్వయం:

యస్య మహతః వదన సదనే శివ ఇతి ద్వౌ వర్ణౌ, తదీయమ్ పాద అబ్జమ్ రఘుపతి పద అబ్జమ్ ప్రహసతి. తస్మిన్ పరమ పురుషార్థమ్ ప్రద రజః తత్ చిత్రం న. ప్రజాలానే మౌనేః కిల సంసార పతనమ్ దిశతి.

ప్రతిపదార్థం:

యస్య మహతః = ఏ గొప్ప వ్యక్తి యొక్క, వదన సదనే = ముఖమందు, శివ ఇతి ద్వౌ వర్ణౌ = శివ అనే ఈ రెండు అక్షరాలు, తదీయమ్ పాద అబ్జమ్ = అతని పాద పద్మము, రఘుపతి పద అబ్జమ్ = శ్రీరాముని పాద పద్మమును, ప్రహసతి = పరిహసిస్తుంది (గొప్పగా ఉంటుంది), తస్మిన్ = అట్టి శివనామాన్ని పలికేవాని, పరమ పురుషార్థమ్ ప్రద రజః = పాదాల ధూళి పరమ పురుషార్థాన్ని ప్రసాదించడంలో, తత్ చిత్రం = అది ఆశ్చర్యం, న = కాదు, ప్రజాలానే = ఎవడు శివ నామమును పలుకక, మౌనేః = మౌనిగా ఉంటాడో, సంసార పతనమ్ = సంసార పతనానికి, దిశతి కిల = కారణమవుతుంది కదా.

తాత్పర్యం:

ఎవరి గొప్ప ముఖమందు శివ అనే రెండు అక్షరాలు నిరంతరం ఉంటాయో, వారి పాద పద్మాలు శ్రీరాముని పాద పద్మాలను కూడా గొప్పదనంలో అధిగమిస్తాయి. అటువంటి శివనామాన్ని పలుకువాని పాదాల ధూళి పరమ పురుషార్థాన్ని ప్రసాదించడంలో ఆశ్చర్యం లేదు. అయితే, ఎవడు శివ నామమును పలుకక మౌనంగా ఉంటాడో, ఆ మౌనం సంసార పతనానికి (సంసారంలోనే ఉండి ముక్తి పొందకుండా ఉండటానికి) కారణమవుతుంది కదా.

విశేషాలు:

ఈ శ్లోకంలో శివ నామ స్మరణ చేసేవారి పాదాల యొక్క గొప్పతనం వర్ణించబడింది. వారి పాదాలు శ్రీరాముని పాదాల కంటే కూడా గొప్పవని చెప్పడం ద్వారా శివ నామ మహిమను తెలియజేస్తున్నారు. శ్రీరామచంద్రుని పాద ధూళి ఒక రాయిని స్త్రీగా మార్చింది. కానీ, "శివ" అనే రెండు అక్షరాలను పలుకు వాని యొక్క పాద ధూళి ధర్మ, అర్థ, కామ, మోక్షాలు అనే నాలుగు పురుషార్థాలను ప్రసాదిస్తుందని ఇక్కడ భావం.

---

శ్లోకం 27

మూల శ్లోకం:

శివేతి ద్వౌ వర్ణౌ సకృదవశ ముచ్చారణ బలాత్

దిశేతాం సామ్రాజ్యం పురమథన తే ముక్తినిలయమ్।

న చేత్తస్యైవాంతః కిమివ నివసే దాంతర గుహా

విహారే లోలస్స న్నిద ముదవహ స్మే దృఢపదమ్॥

పద విభాగం:

శివేతి (శివ + ఇతి), ద్వౌ, వర్ణౌ, సకృత్, అవశమ్, ఉచ్చారణ, బలాత్, దిశేతాం, సామ్రాజ్యమ్, పురమథన, తే, ముక్తినిలయమ్, న, చేత్తస్యైవాంతః (చేత్ + తస్య + ఏవ + అంతః), కిమివ (కిమ్ + ఇవ), నివసేత్, ఆంతర, గుహా, విహారే, లోలస్సన్ (లోలః + సన్), నిద (ఇదమ్), ఉదవహ, స్మ, దృఢపదమ్.

అన్వయం:

పురమథన! తే శివ ఇతి ద్వౌ వర్ణౌ సకృత్ అవశమ్ ఉచ్చారణ బలాత్ ముక్తినిలయమ్ సామ్రాజ్యమ్ దిశేతామ్. న చేత్, లోలస్సన్ అంతర గుహా విహారే తస్య ఏవ అంతః కిమ్ ఇవ నివసేః? ఇదమ్ దృఢపదమ్ ఉదవహ స్మ.

ప్రతిపదార్థం:

పురమథన = ఓ త్రిపురాసుర సంహారీ (శివా), తే = నీ యొక్క, శివ ఇతి ద్వౌ వర్ణౌ = శివ అను రెండు అక్షరములు, సకృత్ = ఒక్కసారి, అవశమ్ = అప్రయత్నముగా, ఉచ్చారణ బలాత్ = ఉచ్చరించుట వలన కలిగిన బలముచే, ముక్తినిలయమ్ = మోక్షమునకు నిలయమైన, సామ్రాజ్యమ్ = సామ్రాజ్యమును, దిశేతామ్ = ఇచ్చును, న చేత్ = అట్లు కాని యెడల, లోలః సన్ = చంచలుడనైన నేను, అంతర గుహా విహారే = నా హృదయ గుహ యందు విహారము చేస్తూ, తస్య ఏవ అంతః = దాని (ఆ రెండు అక్షరముల) లోపలనే, కిమ్ ఇవ = ఎందుకు, నివసేః = నివసించెదవు, ఇదమ్ = ఈ విషయములో, దృఢపదమ్ = స్థిరమైన నమ్మకమును, ఉదవహ స్మ = కలిగియున్నాను.

తాత్పర్యం:

ఓ త్రిపురాసుర సంహారీ అయిన శివా! 'శి' మరియు 'వ' అనే నీ రెండు అక్షరాలను ఒక్కసారి అప్రయత్నంగా ఉచ్చరించినంత మాత్రాననే నీవు మోక్షానికి నిలయమైన గొప్ప సామ్రాజ్యాన్ని ప్రసాదిస్తావు. ఒకవేళ ఆ రెండు అక్షరాలలో అంతటి శక్తి లేకపోతే, నీవు చంచలుడనైన నా హృదయ గుహలో విహరిస్తూ వాటిలోనే ('శి' మరియు 'వ' అనే అక్షరాలలోనే) ఎందుకు నివసిస్తావు? అందువలననే, ఆ రెండు అక్షరాల యొక్క శక్తిపై నాకు దృఢమైన నమ్మకం కలిగినది.

విశేషాలు:

ఈ శ్లోకంలో శ్రీ ఆదిశంకరులు 'శివ' అనే రెండు అక్షరాల యొక్క మహిమను అద్భుతంగా వర్ణిస్తున్నారు. 'శివ' అనే నామం యొక్క ఉచ్చారణ కూడా మోక్షాన్ని ప్రసాదించగల శక్తిని కలిగి ఉంటుందని ఆయన నమ్ముతున్నారు. పరమశివుడు తన హృదయ గుహలో నిరంతరం విహరిస్తూ ఉంటాడని, ఆ హృదయానికి మూలమైన 'శివ' నామంలోనే ఆయన కొలువై ఉంటాడని భావిస్తున్నారు. ఈ శ్లోకం ద్వారా నామస్మరణ ప్రాముఖ్యతను మరియు శివుని యొక్క కరుణా స్వభావాన్ని తెలియజేస్తున్నారు. 'పురమథన' అనే సంబోధన శివుడు త్రిపురాసురులను సంహరించిన శక్తిని గుర్తు చేస్తుంది, తద్వారా భక్తుల యొక్క అజ్ఞానాన్ని మరియు బంధాలను కూడా ఆయన తొలగించగలడని సూచిస్తుంది.

---

శ్లోకం 28

మూల శ్లోకం:

శివేతి ద్వౌ వర్ణౌ క్షితి- జల- శిఖి స్పర్శన- వియత్

వివస్వత్ శీతాంశు- ప్రథమ పురుషై రష్టభి రిదమ్_

తతం విశ్వం పశ్చాద్వదతి ఇతి మత్వా సుఖమహో

నరః ప్రోజ్ఝ న్ సర్వం కిమితి న పిబేత్తన్మధురసమ్॥

పద విభాగం:

శివేతి (శివ + ఇతి), ద్వౌ, వర్ణౌ, క్షితి, జల, శిఖి, స్పర్శన, వియత్, వివస్వత్, శీతాంశు, ప్రథమ, పురుషై (పురుషైః), రష్టభి (అష్టభిః), ఇదమ్, తతం, విశ్వం, పశ్చాద్వదతి (పశ్చాత్ + వదతి), ఇతి, మత్వా, సుఖమ్ + అహో (సుఖమహో), నరః, ప్రోజ్ఝన్ (ప్రోజ్ఝన్), సర్వం, కిమితి (కిమ్ + ఇతి), న, పిబేత్, తన్మధురసమ్ (తత్ + మధురసమ్).

అన్వయం:

శివ ఇతి ద్వౌ వర్ణౌ క్షితి-జల-శిఖి-స్పర్శన-వియత్-వివస్వత్-శీతాంశు-ప్రథమ-పురుషైః ఇదమ్ అష్టభిః తతం విశ్వం పశ్చాత్ వదతి ఇతి మత్వా, అహో సుఖమ్! నరః సర్వం ప్రోజ్ఝన్, తత్ మధురసమ్ కిమ్ ఇతి న పిబేత్?

ప్రతిపదార్థం:

శివ ఇతి ద్వౌ వర్ణౌ = శివ అను ఈ రెండు అక్షరములు, క్షితి = భూమి, జల = నీరు, శిఖి = అగ్ని, స్పర్శన = వాయువు, వియత్ = ఆకాశము, వివస్వత్ = సూర్యుడు, శీతాంశు = చంద్రుడు, ప్రథమ పురుషైః = యజమానుడు అను, అష్టభిః = ఈ ఎనిమిది మూర్తులచే, ఇదమ్ తతం విశ్వం = వ్యాపింపబడిన ఈ విశ్వమును, పశ్చాత్ వదతి = తరువాత తెలుపుచున్నదని, ఇతి మత్వా = అని భావిస్తే, అహో సుఖమ్ = ఎంతటి ఆనందమో, నరః = శ్రేష్ఠమయిన ఈ విషయాన్ని తెలుసుకొన్న మానవుడు, సర్వమ్ ప్రోజ్ఝన్ = అన్నింటినీ విడిచి, తత్ మధురసమ్ = ఆ మధురమైన రసమును, కిమ్ ఇతి న పిబేత్ = ఎందుకు తాగుటలేదో తెలియుటలేదు.

తాత్పర్యం:

'శివ' అనే రెండు అక్షరాలు కేవలం శివుడిని మాత్రమే కాకుండా, భూమి, నీరు, అగ్ని, వాయువు, ఆకాశం, సూర్యుడు, చంద్రుడు మరియు యజమానుడు అనే అష్టమూర్తుల రూపంలో ఈ విశ్వమంతా వ్యాపించి ఉన్న శివుడిని కూడా తెలియజేస్తాయి. ఈ విషయాన్ని తెలుసుకున్న మనిషి, అన్ని ఇతర విషయాల నుండి తన మనస్సును మరల్చి, శివుని యొక్క ఈ మధురమైన నామస్మరణను ఎందుకు ఆస్వాదించడో అర్థం కావడం లేదు. నిజానికి ఈ విశ్వమంతా శివమయమే కదా!

విశేషాలు:

ఈ శ్లోకంలో ఆదిశంకరులు శివుని యొక్క సర్వవ్యాపకత్వాన్ని తెలియజేస్తున్నారు. శివుడు కేవలం ఒక దైవం మాత్రమే కాకుండా, ఈ విశ్వంలోని ప్రతి అంశంలోనూ ఉన్నాడని ఆయన భావిస్తున్నారు. 'అష్టమూర్తులు' అనే భావన శివుని యొక్క వివిధ రూపాలను సూచిస్తుంది. ఈ ఎనిమిది మూర్తులు ప్రకృతి యొక్క ప్రాథమిక శక్తులు మరియు అంశాలను కలిగి ఉంటాయి. 'శివ' అనే రెండు అక్షరాల యొక్క ప్రాముఖ్యతను ఈ శ్లోకం నొక్కి చెబుతోంది. ఈ నామం యొక్క స్మరణ అన్ని బాధలను తొలగించి, శాశ్వతమైన ఆనందాన్ని కలిగిస్తుందని శంకరులు సూచిస్తున్నారు.

---

శ్లోకం 29 (మీరు 26 అని తప్పుగా వ్రాశారు, ఇది 29వ శ్లోకం)

మూల శ్లోకం:

శివ ఇతి ద్వౌ వర్ణౌ ప్రకటిత నిజద్వంద్వ విధయా

జగన్మాతాపిత్రోర్మిథునమదధాతాం శ్రుతిపథే-

జనాస్తస్మాద్యూయం తరత చరతావశ్యమవనౌ

పితృభ్యాం నైవాన్యత్ పరమపద సంప్రాప్తి విభవే

పద విభాగం:

శివ, ఇతి, ద్వౌ, వర్ణౌ, ప్రకటిత, నిజద్వంద్వ, విధయా, జగన్మాతాపిత్రోః (జగత్ + మాతా + పిత్రోః), మిథునమ్ + అదధాతాం (మిథునమదధాతాం), శ్రుతిపథే, జనాః (జనాస్తస్మాత్), తస్మాత్, యూయం, తరత, చరత, అవశ్యమ్, అవనౌ, పితృభ్యామ్, నైవ (న + ఏవ), అన్యత్, పరమపద, సంప్రాప్తి, విభవే.

అన్వయం:

శివ ఇతి ద్వౌ వర్ణౌ నిజద్వంద్వ విధయా జగన్మాతాపిత్రోః మిథునమ్ శ్రుతిపథే అదధాతాం. తస్మాత్ జనాః, యూయం అవనౌ అవశ్యమ్ చరత, తరత. పరమపద సంప్రాప్తి విభవే పితృభ్యామ్ అన్యత్ న ఏవ.

ప్రతిపదార్థం:

శివ ఇతి ద్వౌ వర్ణౌ = శివ అనే ఈ రెండు అక్షరాలకు, నిజద్వంద్వ విధయా ప్రకటిత = ద్వంద్వ సమాసము చెప్పుకొంటే అవి, జగన్మాతాపిత్రోః మిథునమ్ = జగత్తు యొక్క తల్లిదండ్రుల జంటను (పార్వతీ పరమేశ్వరులను), శ్రుతిపథే అదధాతాం = చెవులయందు ప్రవేశపెట్టుచున్నవి, తస్మాత్ = అందువలన, జనాః = ఓ ప్రజలారా, యూయం = మీరు శివనామమును పలుకుచూ, అవశ్యమ్ = వెంటనే, తరత = తరించండి, అవనౌ చరత = మీరు ఆవిధంగా భూమిపై సంచరించండి, పరమపద సంప్రాప్తి విభవే = మోక్ష సామ్రాజ్యాన్ని పొందడానికి, పితృభ్యామ్ న ఏవ అన్యత్ = తల్లిదండ్రుల కంటే వేరుగా ఇంకొకరు సమర్థులు కారు.

తాత్పర్యం:

"శివ" అనే రెండు అక్షరాలు జగత్తుకు తల్లిదండ్రులైన పార్వతీ పరమేశ్వరుల దివ్యమైన జంట అని వేదాలు స్పష్టంగా ప్రకటిస్తున్నాయి. ఓ మానవులారా! కాబట్టి, మీరు ఈ తల్లిదండ్రుల అనుగ్రహంతో తరించి, భూమిపై ధర్మాచరణతో జీవించండి. మోక్షాన్ని పొందడానికి వారి కన్నా వేరైన మార్గం లేదు.

విశేషాలు:

ఈ శ్లోకంలో "శివ" అనే రెండు అక్షరాల యొక్క ప్రాముఖ్యతను తెలియజేస్తున్నారు. ఈ రెండు అక్షరాలు జగన్మాత మరియు జగత్పిత అయిన శివపార్వతుల స్వరూపంగా భావించబడుతున్నాయి. వేదాలు కూడా ఈ దంపతుల యొక్క గొప్పతనాన్ని చాటుతున్నాయని కవి చెబుతున్నారు. మోక్షాన్ని పొందడానికి శివపార్వతుల అనుగ్రహమే ముఖ్యమని, వారిని ఆశ్రయించడమే సరైన మార్గమని ఈ శ్లోకం నొక్కి చెబుతోంది.

---

శ్లోకం 30

మూల శ్లోకం:

శివేతి ద్వౌవర్ణౌ రసిక రసనా రంగచతురౌ

మనోధర్మాధర్మాభ్యసన గజకంఠీరవ శిశూ _

వపుః కార్యాకార్య వ్యసన హరిణ వ్యాఘ్రకలభౌ

వినోదం తన్వాతే కిమిహ మమ కాలాపనయనే

పద విభాగం:

శివేతి (శివ + ఇతి), ద్వౌ, వర్ణౌ, రసిక, రసనా, రంగ, చతురౌ, మనః, ధర్మాధర్మాభ్యసన (ధర్మ + అధర్మ + అభ్యసన), గజకంఠీరవ, శిశూ, వపుః, కార్యాకార్య (కార్య + అకార్య), వ్యసన, హరిణ, వ్యాఘ్రకలభౌ, వినోదం, తన్వాతే, కిమ్ + ఇహ (కిమిహ), మమ, కాలాపనయనే.

అన్వయం:

శివ ఇతి ద్వౌ వర్ణౌ రసిక రసనా రంగచతురౌ, మనః ధర్మాధర్మాభ్యసన గజకంఠీరవ శిశూ, వపుః కార్యాకార్య వ్యసన హరిణ వ్యాఘ్రకలభౌ వినోదం తన్వాతే. ఇహ మమ కాలాపనయనే కిమ్ (ఇతరత్) అస్తి?

ప్రతిపదార్థం:

శివ ఇతి ద్వౌవర్ణౌ = శివ అనే ఈ రెండు అక్షరాలు, రసిక రసనా రంగ చతురౌ = రసికుల నాలుక అనే రంగస్థలంపై నేర్పరులైన నటుల జంటగా ఉన్నది, మనః ధర్మాధర్మాభ్యసన గజకంఠీరవ శిశూ = మనస్సు యొక్క ధర్మము, అధర్మాలనే ఏనుగులను శిక్షించే సింహపు పిల్లలు అయి ఉన్నాయి, వపుః కార్యాకార్య వ్యసన హరిణ వ్యాఘ్ర కలభౌ = శరీరం యొక్క చేయదగిన మరియు చేయకూడని పనులనే జింకల పాలిటి పులి పిల్లలు, వినోదం తన్వాతే = ఆ అక్షరము లిట్లు వినోదం కలిగించుచుండగా, ఇహ = ఇక్కడ, మమ = నాకు, కాలాపనయనే = కాలాన్ని గడపడంలో, కిమ్ = ఏమి కావలెను?

తాత్పర్యం:

"శివ" అనే రెండు అక్షరాలు నా నాలుకపై నాట్యం చేసే రసజ్ఞులైన నటులు. అవి నా మనస్సులోని మంచి మరియు చెడు అనే బలమైన ఏనుగులను అదుపులో ఉంచే సింహపు పిల్లలు. నా శరీరం యొక్క కర్తవ్యాలు మరియు అకర్తవ్యాలనే జింకలకు పులి పిల్లలుగా మారి అవి వినోదం కలిగిస్తున్నాయి. ఇలాంటి స్థితిలో నా కాలాన్ని గడపడంలో ఇంకేమి వినోదం ఉంటుంది? (అంటే, శివనామ స్మరణే నాకు గొప్ప ఆనందాన్నిస్తోంది.)

విశేషాలు:

ఈ శ్లోకంలో కవి "శివ" అనే రెండు అక్షరాల యొక్క శక్తిని మరియు ప్రభావాన్ని వివిధ రూపకాల ద్వారా వివరిస్తున్నారు. నాలుకపై నాట్యంచేసే నటులుగా వర్ణించడం ద్వారా నిరంతర స్మరణ యొక్క మాధుర్యాన్ని సూచిస్తున్నారు. మనస్సులోని ధర్మాధర్మాలను ఏనుగులతో పోల్చి, శివనామం వాటిని అదుపులో ఉంచే సింహంలా పనిచేస్తుందని చెబుతున్నారు.

---

శ్లోకం 31

మూల శ్లోకం:

శివేతి ద్వౌవర్ణౌ జగతి వశధాతు ప్రకటితా

వితి ప్రోచుః కేచిద్ధ్రు వమితి తదీయాస్త్వచతురాః

-శివాత్సూత్రోద్ధారస్తదనుఖలు ధాత్వర్థ వివృతిః

కథం పౌర్వాపర్యం వదత విబుధాః సంశయమిదమ్

పద విభాగం:

శివేతి (శివ + ఇతి), ద్వౌ, వర్ణౌ, జగతి, వశధాతు, ప్రకటితా, ఇతి, ప్రోచుః, కేచిత్, ధ్రువమ్, ఇతి, తదీయాస్త్వచతురాః (తదీయాః + తు + అచతురాః), శివాత్ (శివాత్ + సూత్ర), సూత్రోద్ధారః (సూత్ర + ఉద్ధారః), తదనుఖలు (తత్ + అను + ఖలు), ధాత్వర్థ (ధాతు + అర్థ), వివృతిః, కథం, పౌర్వాపర్యం, వదత, విబుధాః, సంశయమ్ + ఇదమ్ (సంశయమిదమ్).

అన్వయం:

జగతి శివ ఇతి ద్వౌ వర్ణౌ వశధాతు ప్రకటితా ఇతి కేచిత్ ప్రోచుః, తదీయాః తు అచతురాః ఇతి ధ్రువమ్. శివాత్ సూత్రోద్ధారః, తదను ఖలు ధాత్వర్థ వివృతిః. విబుధాః, ఇదమ్ సంశయమ్, పౌర్వాపర్యం కథమ్ వదత?

ప్రతిపదార్థం:

శివ ఇతి ద్వౌ వర్ణౌ = శివ అనే ఈ రెండు అక్షరాలు, జగతి = లోకంలో, వశధాతు ప్రకటితా ఇతి = వశ అను ధాతువు నుండి స్పష్టంగా తెలియజేస్తున్నాయని, కేచిత్ ప్రోచుః = కొందరు చెప్పారు, తదీయాః తు అచతురాః = "వారు తెలివిలేనివారు", ఇతి ధ్రువమ్ = ఇది నిశ్చయము, శివాత్ = శివుని నుండి, సూత్ర ఉద్ధారః = సంస్కృత వ్యాకరణమునకు మూలమైన మాహేశ్వర సూత్రగణము (అ ఇ ఉణ్) పుట్టినది, తదను ఖలు ధాతు అర్థ వివృతిః = దానినుండి ధాతువులు, వాటి అర్థాలు పుట్టాయి, విబుధాః = ఓ పండితులారా, ఇదమ్ సంశయమ్ = ఈ సందేహాన్ని నివృత్తి చేస్తూ, కథమ్ పౌర్వాపర్యం వదత = పూర్వాపరాలు ఎలా కుదురుతాయో చెప్పండి.

తాత్పర్యం:

కొందరు పండితులు ఏమంటారంటే, సంస్కృతంలోని 'శివ' అనే రెండు అక్షరాల పేరు 'వశ' అనే సంస్కృతపు మాట (ధాతువు) నుండి వచ్చిందని, ఇది తప్పకుండా నిజమని వాదిస్తారు. 'వశ' అంటే అన్నిటినీ తన ఆధీనంలో ఉంచుకునేవాడు అని అర్థం. కాబట్టి శివుడు అంటే అందరినీ తన అధీనంలో ఉంచుకునే దేవుడని వారి భావన. కానీ, అలా చెప్పేవాళ్ళు బాగా ఆలోచించలేదనిపిస్తుంది. ఎందుకంటే, సంస్కృత వ్యాకరణానికి పునాదిలాంటి 'మాహేశ్వర సూత్రాలు' (అంటే అ ఇ ఉ ణ్ లాంటి 14 సూత్రాలు) శివుడి నుంచే వచ్చాయి కదా. ఆ సూత్రాల నుంచే క్రియల గురించిన పదాల (ధాతువుల) సమూహం పుట్టింది. ఆ ధాతువుల నుంచే వాటి అర్థాలు వచ్చాయి. ఇలాంటప్పుడు, మొదట ఉన్న 'శివ' అనే పేరు తర్వాత వచ్చిన 'వశ' అనే ధాతువు నుంచి పుట్టిందని ఎలా చెప్పగలం? ఇది సరికాదు కదా. ఈ విషయాన్ని పండితులు కాస్త ఆలోచిస్తే బాగుంటుంది!

విశేషాలు:

ఈ శ్లోకం సంస్కృత వ్యాకరణం మరియు శివుని మధ్య సంబంధాన్ని వివరిస్తుంది. 'శివ' అనే పదం 'వశ' ధాతువు నుండి వచ్చిందని కొందరు వాదిస్తే, ఆదిశంకరులు దానిని ఖండిస్తున్నారు. శివుడి నుంచే మాహేశ్వర సూత్రాలు, వాటి నుండి ధాతువులు పుట్టాయి కాబట్టి, శివ అనే పదం 'వశ' ధాతువు కంటే ముందే ఉందని, శివుడే అన్నింటికీ మూలమని ఈ శ్లోకం వాదిస్తుంది.

---

శ్లోకం 32

మూల శ్లోకం:

శివేతి ద్వౌవర్ణౌ గురుముఖత యేష్యన్నహరహః

జపిష్యత్యాశాస్యం న ఖలు తదయం పూర్ణహృదయః-

ఇతి ప్రాచీనాస్తే శివపదముపేత్య స్థితిమితాః

కిముద్దిశ్యాజాపీస్త్వమిహ శివ ఏవాసి భగవాన్

పద విభాగం:

శివేతి (శివ + ఇతి), ద్వౌ, వర్ణౌ, గురుముఖతః, యేష్యన్ (యః + ఏష్యన్), అహరహః, జపిష్యతి, ఆశాస్యం, న, ఖలు, తత్, అయం, పూర్ణహృదయః, ఇతి, ప్రాచీనాః + తే (ప్రాచీనాస్తే), శివపదమ్ + ఉపేత్య (శివపదముపేత్య), స్థితిమితాః, కిమ్ + ఉద్దిశ్య (కిముద్దిశ్య), అజాపీః + త్వమ్ (అజాపీస్త్వమ్), ఇహ, శివ, ఏవ, అసి, భగవాన్.

అన్వయం:

గురుముఖతః శివ ఇతి ద్వౌ వర్ణౌ యః అహరహః జపిష్యతి, అయం ఆశాస్యం న ఖలు తత్ పూర్ణహృదయః. ఇతి తే ప్రాచీనాః శివపదమ్ ఉపేత్య స్థితిమితాః. భగవాన్, త్వమ్ ఇహ కిమ్ ఉద్దిశ్య అజాపీః? శివ ఏవ అసి.

ప్రతిపదార్థం:

శివేతి ద్వౌ వర్ణౌ = శివ అని ఈ రెండు అక్షరములు, గురుముఖతః = గురువు యొక్క ముఖము నుండి (గురువు ద్వారా ఉపదేశించబడిన), యేష్యన్ = ఎవడు, అహరహః = ప్రతి దినము, జపిష్యతి = జపించునో, వానికి, ఆశాస్యం = కోరదగినది (కోరిక), న ఖలు = నిశ్చయముగా ఉండదు, తత్ అయం = ఇది తెలిసిన, తే ప్రాచీనాః = ఆ పూర్వీకులు, శివపదమ్ ఉపేత్య = శివుని యొక్క స్థానమును (మోక్షమును) పొంది, స్థితిమితాః = స్థిరమైన స్థితి కలవారుగా (నిలకడ పొందినవారు), పూర్ణహృదయః = నిండిన హృదయము కలవారుగా అయ్యారు (తృప్తి చెందినవాడు), ఇతి = ఈ విధముగా, త్వం = నువ్వు కూడా, ఇహ = నీవు ఇక్కడ (ఈ లోకములో), కిమ్ ఉద్దిశ్య = ఏమి ఉద్దేశించి, అజాపీః = శివనామమును జపింపకున్నావు, భగవాన్ = ఓ పూజ్యుడా, నువ్వు కూడా భగవంతడయిన శివ నామమును జపిస్తే, శివ ఏవ అసి = శివుడవే అవుతావు.

తాత్పర్యం:

"శివ" అనే ఈ రెండు అక్షరాలను గురువు ద్వారా తెలుసుకొని, ప్రతిరోజు జపించే వ్యక్తికి ఏ కోరికలూ ఉండవు. అతడు ఎల్లప్పుడూ తృప్తిగా ఉంటాడు. ఈ విషయాన్ని తెలుసుకున్న పూర్వీకులందరూ శివుని నామాన్ని ఆశ్రయించి మోక్షాన్ని పొందారు మరియు స్థిరమైన స్థితిని చేరుకున్నారు. నీవు కూడా ఈ "శివ" అనే రెండు అక్షరాలను జపిస్తే నీవే స్వయంగా శివుడవు అవుతావు. కాబట్టి నీవు ఈ జపం చేయడానికి వేరే ప్రత్యేకమైన ఉద్దేశం ఉండాల్సిన అవసరం లేదు.

విశేషాలు:

ఈ శ్లోకం శివుని నామ జపం యొక్క గొప్పతనాన్ని తెలియజేస్తుంది. "శివ" అనే రెండు అక్షరాల జపం కూడా మోక్షాన్ని ప్రసాదించగలదని నమ్మకం. గురువు ద్వారా ఉపదేశం పొందడం యొక్క ప్రాధాన్యతను ఈ శ్లోకం నొక్కి చెబుతుంది. నిష్కామంగా, అంటే ఎటువంటి కోరికలు లేకుండా శివుని జపించేవారికి పూర్ణత్వం లభిస్తుందని ఈ శ్లోకం సూచిస్తుంది. "నీవే శివుడవు" అని సంబోధించడం ద్వారా, భక్తుడు మరియు దేవుడు వేరు కాదని, భక్తి ద్వారా ఆ స్థితిని చేరుకోవచ్చని సూచిస్తుంది. ఇది అద్వైత భావనకు దగ్గరగా ఉంటుంది.

---

శ్లోకం 33

మూల శ్లోకం:

శివేతి ద్వౌవర్ణౌ మనురయమభిన్న స్వరహలాం

విభేదాశ్చత్వారః ఫలిత పురుషార్థః శ్రుతిమతాః _

నచైకస్మిన్మంత్రే సకలపురుషార్థ ప్రతిగతిః

కిమర్థం భ్రాంత్యాన్యన్మను ధిషణయా బిభ్రథ ధురమ్

పద విభాగం:

శివేతి (శివ + ఇతి), ద్వౌ, వర్ణౌ, మనుః + అయం (మనురయం), అభిన్న, స్వరహలాం, విభేదాః + చత్వారః (విభేదాశ్చత్వారః), ఫలిత, పురుషార్థః, శ్రుతిమతాః, న చ (నచైకస్మిన్మంత్రే), ఏకస్మిన్, మంత్రే, సకల, పురుషార్థ, ప్రతిగతిః, కిమ్ + అర్థం (కిమర్థం), భ్రాంత్యా + అన్యన్ (భ్రాంత్యాన్యన్), మను, ధిషణయా, బిభ్రథ, ధురమ్.

అన్వయం:

అయం శివ ఇతి ద్వౌ వర్ణౌ మనుః అభిన్న స్వరహలాం, చత్వారః విభేదాః, ఫలిత పురుషార్థః శ్రుతిమతాః. ఏకస్మిన్ మంత్రే సకల పురుషార్థ ప్రతిగతిః న చ. కిమ్ అర్థం భ్రాంత్యా అన్యత్ మను ధిషణయా ధురమ్ బిభ్రథ?

ప్రతిపదార్థం:

అయం శివ + ఇతి = ఈ శివ అని ఈ రెండు అక్షరములు, ద్వౌ వర్ణౌ = రెండు అక్షరములు, మనుః = మంత్రము, అభిన్న స్వరహలాం = వేరు చేయబడని అచ్చులు మరియు హల్లులు కలది (స్వరములు మరియు హల్లులు కలిసి ఉన్నది), విభేదాః చత్వారః = నాలుగు భాగాలు కలది (శ్+ఇ, వ్+అ), ఫలిత పురుషార్థః = ఫలింపజేయబడిన నాలుగు పురుషార్థములు కలది, శ్రుతిమతాః = వేదములచే అంగీకరించబడినవి, ఏకస్మిన్ మంత్రే = ఒకే మంత్రము ఇలా, సకల పురుషార్థ ప్రతిగతిః = అన్ని పురుషార్థముల యొక్క ప్రాప్తిని కలిగించుట, న చ = వేరు ఎక్కడ లేదు, కిమ్ అర్థం = ఏమి కొరకు, భ్రాంత్యా = భ్రాంతిచే (అజ్ఞానముచే), అన్యత్ మను = వేరొక మంత్రమునందు, ధిషణయా = బుద్ధి జొనిపి, బిభ్రథ ధురమ్ = శ్రమించుట ఎందుకు?

తాత్పర్యం:

"శివ" అనే ఈ రెండు అక్షరాలే ఒక గొప్ప మంత్రం. ఇందులో కలిసి ఉన్న అచ్చులు మరియు హల్లులు (శ్+ఇ, వ్+అ) మొత్తం నాలుగు భాగాలుగా ఉండి, ధర్మం, అర్థం, కామం, మోక్షం అనే నాలుగు పురుషార్థాలను కూడా కలిగిస్తాయి. ఈ విషయం వేదాల ద్వారా కూడా అంగీకరించబడింది. ఒకే మంత్రం ఈ విధంగా అన్ని పురుషార్థాలను ప్రసాదించే శక్తి మరెక్కడా కనిపించదు. అటువంటి శక్తివంతమైన మంత్రం ఉండగా, మీరు ఎందుకు భ్రమలో పడి వేరే మంత్రాల వెంట మీ బుద్ధిని లగ్నం చేసి శ్రమిస్తున్నారు?

విశేషాలు:

ఈ శ్లోకం "శివ" అనే నామాన్ని కేవలం ఒక పేరుగా కాకుండా, ఒక శక్తివంతమైన మంత్రంగా పరిగణిస్తుంది. హిందూ ధర్మంలో ముఖ్యమైనవిగా భావించే ధర్మ, అర్థ, కామ, మోక్షాలను ఈ మంత్రం ప్రసాదించగలదని చెప్పడం దీని ప్రత్యేకతను తెలియజేస్తుంది. ఈ మంత్రం యొక్క శక్తి వేదాల ద్వారా కూడా ధృవీకరించబడిందని చెప్పడం దీని ప్రామాణికతను పెంచుతుంది. ఒకే మంత్రం అన్ని పురుషార్థాలను ఇవ్వగలగడం అరుదని, కాబట్టి ఈ మంత్రాన్ని విడిచిపెట్టి వేరే వాటిని అనుసరించడం వృథా అని హెచ్చరిస్తుంది. ఇతర మంత్రాల వెంట వెళ్ళడం భ్రాంతి అని, ఆ శ్రమ అనవసరమని ఈ శ్లోకం సూచిస్తుంది. "శివ" నామ జపమే అన్నిటికీ ఉత్తమమైన మార్గం అని తెలియజేస్తుంది.

---

శ్లోకం 34

మూల శ్లోకం:

శివేతి ద్వౌవర్ణౌ మధురిమ గరిమ్ణా మధురసే

పయఃపూరే కుత్సాం న పరమపరం కిం జనయతామ్ _

జిహాసన్నాహారే సురపురి సదా గాంగ సలిలం

పిబన్ కో వా లిప్సాం భజతి సరసః పల్వలజలే

పద విభాగం:

శివేతి (శివ + ఇతి), ద్వౌ, వర్ణౌ, మధురిమ, గరిమ్ణా, మధురసే, పయఃపూరే, కుత్సాం, న, పరమపరం, కిమ్, జనయతామ్, జిహాసన్ + ఆహారే (జిహాసన్నాహారే), సురపురి, సదా, గాంగ, సలిలం, పిబన్, కో (కః), వా, లిప్సాం, భజతి, సరసః, పల్వలజలే.

అన్వయం:

శివ ఇతి ద్వౌ వర్ణౌ మధురిమ గరిమ్ణా మధురసే పయఃపూరే కుత్సాం న పరమపరం కిమ్ జనయతామ్? ఆహారే జిహాసన్, సురపురి సదా గాంగ సలిలం పిబన్ కః వా సరసః పల్వలజలే లిప్సాం భజతి?

ప్రతిపదార్థం:

శివేతి ద్వౌ వర్ణౌ = శివ అను రెండు అక్షరములు, మధురిమ గరిమ్ణా = మాధుర్యము యొక్క గొప్పతనముచే, మధురసే = తేనెయందు, పయఃపూరే = పాల ప్రవాహమునందు, కుత్సాం = అసహ్యమును, న పరమపరం కిమ్ జనయతామ్ = అత్యంతముగా పుట్టించవా ఏమి (ఖచ్చితంగా పుట్టిస్తాయి), ఆహారే జిహాసన్ = ఆహారమును విడిచి, సురపురి సదా = స్వర్గలోకమునందు ఎల్లప్పుడూ, గాంగ సలిలం పిబన్ = గంగా నది యొక్క నీటిని త్రాగుచున్నవాడు, కః వా = ఎవరు, సరసః పల్వలజలే = రుచిలేని గుంటలోని నీటియందు, లిప్సాం భజతి = కోరికను పొందుతాడు.

తాత్పర్యం:

"శివ" అనే ఈ రెండు అక్షరాలు వాటి గొప్ప మాధుర్యంతో తేనె మరియు స్వచ్ఛమైన పాల వంటి వాటిలో కూడా అసహ్యాన్ని కలిగిస్తాయి. ఇందులో ఆశ్చర్యం ఏమీ లేదు. ఎందుకంటే, ఆహారంపై కోరికను విడిచిపెట్టి, స్వర్గలోకంలో ఎల్లప్పుడూ గంగానది యొక్క స్వచ్ఛమైన నీటిని త్రాగుతున్నవాడు, రుచిలేని చిన్న గుంటలోని నీటిని త్రాగాలని ఎలా కోరుకుంటాడు?

విశేషాలు:

ఈ శ్లోకం శివ నామం యొక్క గొప్ప మాధుర్యాన్ని వర్ణిస్తుంది. అది ఎంత మధురమైనదంటే, ఇతర రుచికరమైన పదార్థాలపై కూడా విరక్తిని కలిగిస్తుంది. శివ నామ జపం యొక్క అనుభవం స్వర్గంలోని అమృతంతో సమానమని పోల్చబడింది. ఒకసారి ఆ అనుభవాన్ని పొందినవారు, సాధారణ విషయాలపై ఆసక్తి చూపరు. శివ నామ జపం భౌతికమైన కోరికల నుండి విముక్తి కలిగిస్తుందని ఈ శ్లోకం సూచిస్తుంది. ఉన్నతమైన ఆనందాన్ని పొందినవారు తక్కువ స్థాయి ఆనందాల కోసం ఆరాటపడరు. గంగా నది యొక్క నీటిని పవిత్రమైనదిగా మరియు శ్రేష్ఠమైనదిగా పేర్కొనడం జరిగింది. ఇది శివ నామ జపం యొక్క పవిత్రత మరియు శ్రేష్ఠతకు ఒక ఉదాహరణగా ఉపయోగించబడింది.

---

శ్లోకం 35

మూల శ్లోకం:

శివేతి ద్వౌవర్ణౌ పరమపద మాం పాహి పదయో—

ర్మిళిత్వాధావంతే యుగమభవ దష్టాక్షరమనుః _

సకృత్తం యః కోవా పఠతి తదధీనో గిరిధనుః

పరః సర్వాద్వైత ప్రథిత నిజసామ్రాజ్యవిభవైః

పద విభాగం:

శివేతి (శివ + ఇతి), ద్వౌ, వర్ణౌ, పరమ, పద, మాం, పాహి, పదయోః, మిళిత్వా, అధావంతే, యుగమ్ + అభవత్ (యుగమభవత్), అష్టాక్షరమనుః (అష్టాక్షర + మనుః), సకృత్, తం, యః, కః + వా (కోవా), పఠతి, తదధీనః (తత్ + అధీనః), గిరిధనుః, పరః, సర్వాద్వైత, ప్రథిత, నిజసామ్రాజ్యవిభవైః.

అన్వయం:

శివ ఇతి ద్వౌ వర్ణౌ పరమ పద మాం పాహి పదయోః మిళిత్వా అధావంతే, అష్టాక్షర మనుః యుగమ్ అభవత్. తం యః కః వా సకృత్ పఠతి, గిరిధనుః పరః నిజసామ్రాజ్యవిభవైః సర్వాద్వైత ప్రథితః తత్ అధీనః (భవతి).

ప్రతిపదార్థం:

శివేతి ద్వౌ వర్ణౌ = శివ అను రెండు అక్షరములకు, పరమ పద మాం పాహి పదయోః మిళిత్వా = పరమ, పాహి అనే పదములు కలిసి, అధావంతే = చేరినట్లయితే, అష్టాక్షర మనుః యుగం అభవత్ = ఎనిమిది అక్షరముల మంత్రపు జంట అవుతుంది, తం యః కః వా సకృత్ పఠతి = దానిని ఎవరు ఒక్కసారి పఠిస్తారో, గిరిధనుః = కొండను ధనుస్సుగా కల శివుడు, పరః = గొప్పవాడు (మరియు), సర్వాద్వైత ప్రథిత నిజసామ్రాజ్య విభవైః = అంతటా అద్వైతంగా ప్రసిద్ధి చెందిన తన నిజమైన సామ్రాజ్య వైభవములతో, తత్ అధీనః = అతని ఆధీనంలో ఉంటాడు.

తాత్పర్యం:

"శివ" అనే ఈ రెండు అక్షరాలకు ముందు "పరమ" అనే పదాన్ని మరియు తరువాత "మాం పాహి" (నన్ను రక్షించు) అనే పదాన్ని చేర్చితే, "పరమ శివ మాం పాహి" అనే ఎనిమిది అక్షరాల గొప్ప మంత్రం ఏర్పడుతుంది. ఈ మంత్రాన్ని ఒక్కసారి జపించిన వ్యక్తికి, కొండను ధనుస్సుగా కలవాడైన ఆ పరమశివుడు తన అద్వైత సామ్రాజ్య వైభవంతో వశమవుతాడు.

విశేషాలు:

ఈ శ్లోకం "పరమ శివ మాం పాహి" అనే ఎనిమిది అక్షరాల మంత్రం యొక్క శక్తిని తెలియజేస్తుంది. ఇది శివుని అనుగ్రహాన్ని పొందడానికి ఒక శక్తివంతమైన మార్గంగా పరిగణించబడుతుంది. "గిరిధనుః" అనేది శివుని యొక్క ఒక విశేషణం. త్రిపురాసుర సంహారం సమయంలో శివుడు మేరు పర్వతాన్ని ధనుస్సుగా ఉపయోగించాడని పురాణాలు చెబుతున్నాయి. శివుడు సర్వాంతర్యామి మరియు అద్వైత స్వరూపుడని ఈ శ్లోకం సూచిస్తుంది. ఈ మంత్రాన్ని ఒక్కసారి జపించినంత మాత్రాన శివుడు వశమవుతాడని చెప్పడం దీని యొక్క గొప్ప ప్రభావాన్ని తెలియజేస్తుంది. భక్తునికి తక్షణమే శివుని అనుగ్రహం లభిస్తుందని భావం.

---

శ్లోకం 36

మూల శ్లోకం:

శివేతి ద్వౌవర్ణౌ మమ వపుషి సర్వాంగ కవచౌ

పరం సవ్యాసవ్య ప్రసరణ పటిష్ఠాంబక వరౌ-

ఉభావంతర్భాహ్యాహిత మథనకోదండతిలకౌ

భృశం స్యాత్తాం మోక్షశ్రియమవసరే దాతు ముదితౌ

పద విభాగం:

శివేతి (శివ + ఇతి), ద్వౌ, వర్ణౌ, మమ, వపుషి, సర్వాంగ, కవచౌ, పరం, సవ్య + అసవ్య (సవ్యాసవ్య), ప్రసరణ, పటిష్ఠ, అంబక, వరౌ, ఉభౌ, అంతః + బాహ్య (అంతర్భాహ్య), అహిత, మథన, కోదండ, తిలకౌ, భృశం, స్యాత్తాం (స్యాతామ్), మోక్షశ్రియమ్ + అవసరే (మోక్షశ్రియమవసరే), దాతుమ్, ముదితౌ.

అన్వయం:

శివ ఇతి ద్వౌ వర్ణౌ మమ వపుషి సర్వాంగ కవచౌ. పరం సవ్యాసవ్య ప్రసరణ పటిష్ఠాంబక వరౌ. ఉభౌ అంతర్భాహ్యాహిత మథన కోదండ తిలకౌ. అవసరే మోక్షశ్రియమ్ దాతుమ్ భృశం ముదితౌ స్యాతామ్.

ప్రతిపదార్థం:

శివేతి ద్వౌ వర్ణౌ = శివ అను రెండు అక్షరములు, మమ వపుషి సర్వాంగ కవచౌ = నా శరీరమునకు అన్ని అవయవములకు కవచముల జంట వలె ఉన్నాయి, పరం = గొప్పగా, సవ్య అసవ్య ప్రసరణ పటిష్ఠ అంబక వరౌ = కుడి మరియు ఎడమ వైపు వ్యాపించగల సమర్థులైన బాణముల శ్రేష్ఠపు జంట వలె ఉన్నాయి, ఉభౌ = రెండు కూడా, అంతః బాహ్య అహిత మథన కోదండ తిలకౌ = లోపలి మరియు వెలుపలి శత్రువులను నాశనం చేసే ధనుస్సుల శ్రేష్ఠమైన చిహ్నముల వలె ఉన్నాయి, అవసరే మోక్ష శ్రియమ్ దాతుం = సమయము వచ్చినప్పుడు మోక్ష లక్ష్మిని ఇవ్వడానికి, ముదితౌ = సంతోషించినవిగా, భృశం స్యాతామ్ = మిక్కిలిగా అగుగాక.

తాత్పర్యం:

"శివ" అనే ఈ రెండు అక్షరాలు నా శరీరానికి అన్ని వైపుల నుండి రక్షించే కవచాల జంటలా ఉన్నాయి. అవి కుడి మరియు ఎడమ వైపులకు వేగంగా దూసుకుపోయే బలమైన బాణాల జంటలా శోభిస్తున్నాయి. అంతేకాదు, అవి నా లోపలి (కామ, క్రోధాది) మరియు వెలుపలి (శత్రువులు, బాధలు) శత్రువులను నాశనం చేసే గొప్ప ధనుస్సుల చిహ్నాల వలె ఉన్నాయి. ఆ రెండు అక్షరాలు సరైన సమయం వచ్చినప్పుడు నాకు మోక్షలక్ష్మిని ప్రసాదించడానికి ఎల్లప్పుడూ సంతోషంగా ఉండుగాక!

విశేషాలు:

ఈ శ్లోకం "శివ" నామం భక్తునికి ఒక రక్షా కవచంలా పనిచేస్తుందని వర్ణిస్తుంది. ఇది అన్ని రకాల బాధలు మరియు ప్రమాదాల నుండి కాపాడుతుంది. ఈ రెండు అక్షరాలను శక్తివంతమైన బాణాలతో పోల్చడం జరిగింది. ఇవి భక్తుని యొక్క సమస్యలను మరియు అడ్డంకులను నిర్మూలించగల సామర్థ్యాన్ని కలిగి ఉంటాయి. "శివ" నామం కేవలం భౌతిక శత్రువులనే కాకుండా, అంతర్గత శత్రువులైన దుర్గుణాలను కూడా నాశనం చేస్తుందని చెప్పబడింది. సరైన సమయంలో "శివ" నామం భక్తునికి మోక్షాన్ని ప్రసాదిస్తుందని ఈ శ్లోకం ఆశాభావంతో తెలియజేస్తుంది. మోక్షాన్ని ప్రసాదించడానికి "శివ" నామం ఎల్లప్పుడూ సంతోషంగా ఉంటుందని చెప్పడం, శివుని యొక్క కరుణ మరియు అనుగ్రహం ఎల్లప్పుడూ భక్తులపై ఉంటుందని సూచిస్తుంది.

---

శ్లోకం 37

మూల శ్లోకం:

శివపదాదధికో న పరో మనుః

శివపదాదధికా న పరా గతిః-శి

వపదాదధికం న పరం పదం

శివపదాదధికం న హి శాసనమ్

పద విభాగం:

శివపదాత్ (శివ + పదాత్), అధికః, న, పరః, మనుః, శివపదాత్, అధికా, న, పరా, గతిః, శివపదాత్, అధికం, న, పరం, పదం, శివపదాత్, అధికం, న, హి, శాసనమ్.

అన్వయం:

శివపదాత్ అధికః పరః మనుః న. శివపదాత్ అధికా పరా గతిః న. శివపదాత్ అధికం పరం పదం న. శివపదాత్ అధికం శాసనమ్ న హి.

ప్రతిపదార్థం:

శివపదాత్ అధికః = శివుని పదం కంటే గొప్పదయిన, న పరః మనుః = వేరొక మంత్రం లేదు, శివపదాత్ అధికా = శివుని పదం కంటే గొప్పదయిన, న పరా గతిః = వేరొక గమ్యం లేదు (మోక్షం లేదు), శివపదాత్ అధికం = శివుని పదం కంటే గొప్పదయిన, న పరం పదం = వేరొక ఉన్నతమైన స్థానం లేదు, శివపదాత్ అధికం = శివుని పదం కంటే గొప్పదయిన, న హి శాసనమ్ = నిశ్చయంగా శాసనము లేదు (ఆజ్ఞ లేదు).

తాత్పర్యం:

శివుని పదం కంటే గొప్పదైన మంత్రం మరొకటి లేదు. శివుని పదం కంటే ఉత్తమమైన గమ్యం (మోక్షం) లేదు. శివుని పదం కంటే గొప్పదైన ఉన్నతమైన స్థానం లేదు. శివుని పదం కంటే అధికమైన శాసనం (ఆజ్ఞ) కూడా లేదు.

విశేషాలు:

ఈ శ్లోకం శివుని యొక్క సర్వోన్నత స్థానాన్ని మరియు ప్రాముఖ్యతను నొక్కి చెబుతుంది. ఆయన కంటే గొప్పది ఏదీ లేదని స్పష్టం చేస్తుంది. శివుని నామం లేదా ఆయనకు సంబంధించిన మంత్రాల కంటే శక్తివంతమైన మంత్రం మరొకటి లేదని ఈ శ్లోకం తెలియజేస్తుంది. మోక్షం లేదా అంతిమ గమ్యం శివుని పాదాలను చేరుకోవడమేనని, దాని కంటే ఉత్తమమైన గమ్యం మరొకటి లేదని ఈ శ్లోకం చెబుతుంది. ఆధ్యాత్మికంగా చేరుకోదగిన అత్యున్నతమైన స్థానం శివుని యొక్క లోకమేనని, దానిని మించిన స్థానం లేదని ఈ శ్లోకం నొక్కి వక్కాణిస్తుంది. శివుని ఆజ్ఞ లేదా శాసనమే అంతిమమైనదని, దానిని మించిన అధికారం మరొకటి లేదని ఈ శ్లోకం తెలియజేస్తుంది. ఆయన సర్వాధిపతి అని భావం.

---

శ్లోకం 38

మూల శ్లోకం:

శివస్త్రాతా శివోదాతా

శివో మాతా శివః పితా _

శివ ఏవ హి మే సర్వం

శివాదన్యం న వేద్మ్యహమ్

పద విభాగం:

శివః + త్రాతా (శివస్త్రాతా), శివః + దాతా (శివోదాతా), శివః + మాతా (శివో మాతా), శివః, పితా, శివః, ఏవ, హి, మే, సర్వం, శివాత్ + అన్యం (శివాదన్యం), న, వేద్మి + అహమ్ (వేద్మ్యహమ్).

అన్వయం:

శివః త్రాతా, శివః దాతా. శివః మాతా, శివః పితా. శివః ఏవ హి మే సర్వం. అహమ్ శివాత్ అన్యం న వేద్మి.

ప్రతిపదార్థం:

శివః త్రాతా = శివుడే రక్షకుడు, శివః దాతా = శివుడే ఇచ్చువాడు (అన్నిటినీ ప్రసాదించువాడు), శివః మాతా = శివుడే తల్లి, శివః పితా = శివుడే తండ్రి, శివః ఏవ హి మే సర్వం = శివుడే నిశ్చయముగా నాకు అన్నియు, శివాత్ అన్యం = శివుని కంటే వేరొకరిని, న వేద్మి అహమ్ = నేను ఎరుగను.

తాత్పర్యం:

శివుడే నాకు రక్షకుడు, శివుడే అన్నీ ఇచ్చే దాత. శివుడే నాకు తల్లి మరియు శివుడే తండ్రి. నిశ్చయంగా శివుడే నాకు సర్వస్వము. శివుని కంటే వేరొకరిని నేను ఎరుగను.

విశేషాలు:

ఈ శ్లోకం భక్తుని యొక్క పూర్తి శరణాగతిని మరియు శివునిపై గల అచంచలమైన విశ్వాసాన్ని తెలియజేస్తుంది. భక్తుడు తన జీవితంలో అన్ని బంధాలు మరియు సంబంధాలలో శివుడినే చూస్తాడు. శివుడు భక్తులకు అన్ని ఆపదల నుండి రక్షించేవాడు మరియు వారికి కావలసిన సమస్తాన్ని ప్రసాదించే దాత అని భావన. శివుడు తల్లిలా ప్రేమను, అనురాగాన్ని మరియు తండ్రిలా సంరక్షణను అందిస్తాడని భక్తుడు విశ్వసిస్తాడు. ఈ సంబంధం శివుని యొక్క కరుణామయమైన స్వభావాన్ని తెలియజేస్తుంది. "శివుని కంటే వేరొకరిని నేను ఎరుగను" అని భక్తుడు చెప్పడం అతని యొక్క ఏకైక భక్తిని మరియు శివునిపై పూర్తిగా ఆధారపడటాన్ని సూచిస్తుంది. ఇది అద్వైత భావనకు దగ్గరగా ఉంటుంది, ఇక్కడ భక్తుడు మరియు దేవుడు వేరు కాదని భావిస్తారు. ఈ శ్లోకం భక్తి యొక్క అత్యున్నత స్థాయిని తెలియజేస్తుంది, ఇక్కడ భక్తుడు తన జీవితంలోని ప్రతి అంశంలో శివుడిని అనుభవిస్తాడు.

---

శ్లోకం 39

మూల శ్లోకం:

శివపదమణిమాలాం యే తు కైవల్యమూలాం

దధతి పఠనమాత్రాద్ద్రాక్ఛివాధీన చిత్తాః _

భవతి ఖలు భవానీ భర్గయో రాజధానీ

ప్రమథ విహృతివాటీ భానుభూతేశ్చ పేటీ

పద విభాగం:

శివపదమణిమాలాం (శివ + పద + మణిమాలాం), యే, తు, కైవల్యమూలాం, దధతి, పఠనమాత్రాత్, ద్రాక్ + శివ + అధీన (ద్రాక్ఛివాధీన), చిత్తాః, భవతి, ఖలు, భవానీ, భర్గయోః, రాజధానీ, ప్రమథ, విహృతివాటీ, భానుభూతేః + చ (భానుభూతేశ్చ), పేటీ.

అన్వయం:

కైవల్యమూలాం శివపదమణిమాలాం యే తు దధతి, పఠనమాత్రాత్ ద్రాక్ శివాధీన చిత్తాః (భవంతి). ఖలు భవానీ భర్గయోః రాజధానీ ప్రమథ విహృతివాటీ భానుభూతేశ్చ పేటీ (స భవతి).

ప్రతిపదార్థం:

కైవల్యమూలాం = మోక్షమునకు మూలమైనదై, శివపదమణిమాలాం = శివుని పాదములనే మణిమాలికను, యే తు = ఎవరైతే, దధతి = ధరిస్తారో (మనస్సునందుంచుకుంటారో), పఠనమాత్రాత్ = చదివినంత మాత్రమున, ద్రాక్ శివ అధీన చిత్తాః = వెంటనే శివుని ఆధీనమైన (శివునియందు లగ్నమయిన) మనస్సు కలవారు (అవుతారు), భవతి ఖలు = నిశ్చయముగా అవుతుంది, భవానీ భర్గయోః రాజధానీ = పార్వతీ పరమేశ్వరుల యొక్క రాజధాని అయిన కైలాసాన్ని, ప్రమథ విహృతివాటీ = ప్రమథ గణముల విహార స్థలము అయిన, భానుభూతేశ్చ పేటీ = సూర్యుడు మరియు సమస్త జీవులకు నిధి వంటిదయిన (ఆ మనస్సు అవుతుంది లేదా దానిని చేరుకుంటారు).

తాత్పర్యం:

మోక్షానికి మూలమైన శివుని పాదాలనే మణిమాలికను ఎవరైతే తమ మనస్సులో ధరిస్తారో, వారు దానిని చదివినంత మాత్రాన వెంటనే శివుని ఆధీనమైన మనస్సును పొందుతారు. అటువంటి మనస్సు నిశ్చయంగా పార్వతీ పరమేశ్వరుల యొక్క రాజధాని అవుతుంది. అది ప్రమథ గణాల విహార స్థలం మరియు సూర్యుడు, సమస్త జీవులకు నిధి వంటిది.

విశేషాలు:

ఈ శ్లోకం శివుని పాదాలను అమూల్యమైన మణిమాలతో పోల్చడం ద్వారా ఆయన పవిత్రతను మరియు ఆయనపై భక్తి యొక్క విలువను సూచిస్తుంది. శివుని పాదాలను స్మరించడం లేదా ఆయన నామాన్ని జపించడం మోక్షానికి మార్గమని ఈ శ్లోకం తెలియజేస్తుంది. ఈ మంత్రాలను లేదా శివుని గురించిన స్తోత్రాలను చదివిన వెంటనే మనస్సు శివునిపై లగ్నం అవుతుందని చెప్పడం దీని యొక్క శక్తిని తెలియజేస్తుంది. భక్తుని యొక్క మనస్సు పార్వతీ పరమేశ్వరుల నివాస స్థానంగా మారుతుందని చెప్పడం, ఆ మనస్సు పవిత్రమైనదని మరియు దైవానికి చేరువైనదని సూచిస్తుంది.

---

శ్లోకం 40

మూల శ్లోకం:

శివలింగముమైవాంగ

మనయా సహితస్తథా _

తయోః సంబంధ ఇత్యేవం

పదత్రయముపాస్మహే __

పద విభాగం:

శివః + లింగమ్ (శివలింగమ్), ఉమా + ఏవ (ఉమైవ), అంగమ్, అనయా, సహితః, తథా, తయోః, సంబంధః, ఇతి + ఏవం (ఇత్యేవం), పదత్రయమ్, ఉపాస్మహే.

అన్వయం:

శివః లింగమ్, ఉమా ఏవ అంగమ్, తథా అనయా సహితః (శివః). ఏవం తయోః సంబంధః ఇతి పదత్రయమ్ ఉపాస్మహే.

ప్రతిపదార్థం:

శివః లింగమ్ = శివుడే లింగము, ఉమా ఏవ అంగమ్ = పార్వతియే అంగము, తథా అనయా సహితః = అట్లే ఉమతో కూడినవాడు సాంబశివుడు, ఏవం = ఈ విధముగా, తయోః సంబంధః = వారిద్దరి సంబంధము, ఇతి = అను, పదత్రయమ్ = మూడు పదములను, ఉపాస్మహే = మేము ఉపాసిస్తాము.

తాత్పర్యం:

శివుడు లింగ స్వరూపుడు, పార్వతి ఆయనకు అంగము వంటిది. ఆ పార్వతితో కూడిన శివుడే సాంబశివుడు. ఈ శివుడు, పార్వతి మరియు వారి యొక్క సంబంధము - ఈ మూడు పదములను మేము ఆరాధిస్తాము. (ఈ శ్లోకం శివ మరియు పార్వతుల యొక్క స్వరూపాన్ని చక్కగా తెలిపి ఉపాసించమని చెబుతోంది.)

విశేషాలు:

ఈ శ్లోకం శివలింగాన్ని కేవలం ఒక చిహ్నంగా కాకుండా, స్వయంగా శివుని స్వరూపంగా భావిస్తుంది. పార్వతిని (ఉమ) ఆయన యొక్క శక్తిగా, అంగంగా వర్ణిస్తుంది. ఇది శివుడు మరియు శక్తి యొక్క అవినాభావ సంబంధాన్ని సూచిస్తుంది. "ఉమయా సహితః" (ఉమతో కూడినవాడు) అనే పదం సాంబశివుని సూచిస్తుంది. శివుడిని ఆయన శక్తితో కలిపి ఆరాధించడం యొక్క ప్రాముఖ్యతను ఈ శ్లోకం తెలియజేస్తుంది. శివుడు, పార్వతి మరియు వారి సంబంధం - ఈ మూడింటిని మూడు ముఖ్యమైన అంశాలుగా భావించి ఉపాసించాలని చెప్పడం జరుగుతోంది. వారి సంబంధం వారి ఏకత్వాన్ని మరియు సృష్టిలోని పురుష-ప్రకృతి తత్వాన్ని సూచిస్తుంది. ఈ శ్లోకం శివ మరియు శక్తి యొక్క ఐక్యతను మరియు వారి యొక్క సంపూర్ణ ఆరాధన యొక్క ప్రాముఖ్యతను తెలియజేస్తుంది.

---

ఇతి శ్రీమచ్ఛంకరాచార్యకృతా శివపదమణిమాలా సంపూర్ణా.

ఓం నమశ్శివాయ

---