యమునాష్టకం-02 ( 9 శ్లోకాలు)

 

శ్రీ శంకరాచార్య స్తోత్ర సర్వస్వమ్ –

యమునాష్టకం-02     ( 9 శ్లోకాలు)

 పదవిభాగము, అన్వయము, ప్రతి పదార్థము,   తాత్పర్యము,విశేషములతో 

                                      ఆచార్య తాడేపల్లి పతంజలి

---

యమునాష్టకం-02

ఈ స్తోత్రం కూడా యమునా నది యొక్క మహిమను, ఆమె పవిత్రతను, ఆమె భక్తులపై చూపే కరుణను వివరంగా వర్ణిస్తుంది.

శ్లోకం 1

కృపాపారావారాం తపనతనయాం తాపశమనీం

మురారిప్రేయస్యాం భవభయదవాం భక్తవరదామ్ ;

విపజ్జాలోన్ముక్తాం శ్రియమపి సుఖాప్తేః ప్రదదతీం

సదా ధీరో నూనం భజతి యమునాం నిత్యఫలదామ్ . 1 .

పదవిభాగము

కృపాపారావారాం (కృపా + పారావారాం), తపనతనయాం (తపన + తనయాం), తాపశమనీం (తాప + శమనీం), మురారిప్రేయస్యాం (మురారి + ప్రేయస్యాం), భవభయదవాం (భవ + భయ + దవాం), భక్తవరదామ్ (భక్త + వరదాం), విపజ్జాలోన్ముక్తాం (విపత్ + జాల + ఉన్ముక్తాం), శ్రియమపి (శ్రియం + అపి), సుఖాప్తేః, ప్రదదతీం, సదా, ధీరో (ధీరః), నూనం, భజతి, యమునాం, నిత్యఫలదామ్.

అన్వయము

ధీరః నూనం కృపాపారావారాం, తపనతనయాం, తాపశమనీం, మురారిప్రేయస్యాం, భవభయదవాం, భక్తవరదాం, విపజ్జాలోన్ముక్తాం, సుఖాప్తేః శ్రియమపి ప్రదదతీం, నిత్యఫలదాం యమునాం సదా భజతి.

ప్రతి పదార్థము

ధీరః = ధైర్యవంతుడు, నూనం = నిశ్చయంగా, కృపాపారావారాం = దయకు సముద్రం వంటిదానిని, తపనతనయాం = సూర్యుని కుమార్తెను (యమునా నదిని), తాపశమనీం = తాపాలను (కష్టాలను) శాంతింపజేసేదానిని, మురారిప్రేయస్యాం = మురారికి (శ్రీకృష్ణునికి) ప్రియమైనదానిని, భవభయదవాం = సంసార భయమనే అగ్నిని ఆర్పేదానిని, భక్తవరదామ్ = భక్తులకు వరాలను ప్రసాదించేదానిని, విపజ్జాలోన్ముక్తాం = ఆపదల సమూహం నుండి విముక్తి కలిగించేదానిని, సుఖాప్తేః = సుఖాన్ని పొందడానికి, శ్రియమపి = సంపదను కూడా, ప్రదదతీం = ఇచ్చేదానిని, నిత్యఫలదామ్ = ఎల్లప్పుడూ ఫలాలను ప్రసాదించే, యమునాం = యమునా నదిని, సదా = ఎల్లప్పుడూ, భజతి = భజిస్తాడు.

తాత్పర్యము

దయకు సముద్రం వంటిదై, సూర్యుని పుత్రియై, తాపాలను శాంతింపజేస్తూ, శ్రీకృష్ణునికి ప్రియురాలై, సంసార భయమనే అగ్నిని ఆర్పి, భక్తులకు వరాలనిచ్చి, ఆపదల నుండి విముక్తి కలిగించి, సుఖం మరియు సంపదలను ప్రసాదిస్తూ, ఎల్లప్పుడూ ఫలాలనిచ్చే యమునా నదిని ధైర్యవంతుడైనవాడు నిశ్చయంగా ఎల్లప్పుడూ సేవిస్తాడు.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం యమునా నది యొక్క కరుణామయ స్వభావాన్ని, శ్రీకృష్ణునితో అనుబంధాన్ని, మరియు ఆమె భక్తులకు ప్రసాదించే సర్వసిద్ధులను వివరిస్తుంది. 'కృపాపారావారాం' అనేది ఆమె అపారమైన దయను, 'తపనతనయాం' ఆమె దివ్య జననాన్ని, 'తాపశమనీం' ఆమె కష్టాలను తొలగించే శక్తిని సూచిస్తాయి. 'మురారిప్రేయస్యాం' ఆమె శ్రీకృష్ణునికి ఎంత ప్రియమైనదో తెలియజేస్తుంది. 'భవభయదవాం', 'భక్తవరదాం', 'విపజ్జాలోన్ముక్తాం', 'శ్రియమపి సుఖాప్తేః ప్రదదతీం', 'నిత్యఫలదామ్' వంటి పదాలు ఆమె భక్తులకు మోక్షం, సంపద, సుఖం, రక్షణ వంటి సమస్త ప్రయోజనాలను చేకూరుస్తుందని స్పష్టం చేస్తాయి.

---

శ్లోకం 2

మధువనచారిణి భాస్కరవాహిని జాహ్నవిసఙ్గిని సిన్ధుసుతే

మధురిపుభూషణి మాధవతోషిణి గోకులభీతివినాశకృతే ;

జగదఘమోచిని మానసదాయిని కేశవకేలినిదానగతే

జయ యమునే జయ భీతినివారిణి సఙ్కటనాశిని పావయ మామ్ .2.

పదవిభాగము

మధువనచారిణి, భాస్కరవాహిని, జాహ్నవిసఙ్గిని (జాహ్నవి + సంగిని), సిన్ధుసుతే, మధురిపుభూషణి (మధురిపు + భూషణి), మాధవతోషిణి (మాధవ + తోషిణి), గోకులభీతివినాశకృతే (గోకుల + భీతి + వినాశకృతే), జగదఘమోచిని (జగత్ + అఘ + మోచిని), మానసదాయిని, కేశవకేలినిదానగతే (కేశవ + కేలి + నిదాన + గతే), జయ, యమునే, జయ, భీతినివారిణి, సఙ్కటనాశిని (సంకట + నాశిని), పావయ, మామ్.

అన్వయము

మధువనచారిణి, భాస్కరవాహిని, జాహ్నవిసఙ్గిని, సింధుసుతే, మధురిపుభూషణి, మాధవతోషిణి, గోకులభీతివినాశకృతే, జగదఘమోచిని, మానసదాయిని, కేశవకేలినిదానగతే, యమునే జయ, భీతినివారిణి, సంకటనాశిని! మాం పావయ జయ.

ప్రతి పదార్థము

మధువనచారిణి = మధువనంలో సంచరించునదానా!, భాస్కరవాహిని = సూర్యుని కుమార్తె అయినందున సూర్యునిలా ప్రకాశించేదానా!, జాహ్నవిసఙ్గిని = గంగానదితో కలిసేదానా!, సిన్ధుసుతే = సముద్రుని కుమార్తె!, మధురిపుభూషణి = మధురాసురుని సంహరించిన శ్రీకృష్ణునికి అలంకారం వంటిదానా!, మాధవతోషిణి = మాధవుని (శ్రీకృష్ణుని) సంతోషపెట్టుదానా!, గోకులభీతివినాశకృతే = గోకులం యొక్క భయాన్ని నాశనం చేసేదానా!, జగదఘమోచిని = జగత్తులోని పాపాలను తొలగించేదానా!, మానసదాయిని = మనసును ప్రసాదించేదానా (లేదా మానస సరోవరంతో సంబంధం కలదానా), కేశవకేలినిదానగతే = కేశవుని (శ్రీకృష్ణుని) క్రీడలకు ఆధారమైనదానా!, జయ = జయించు, యమునే = ఓ యమునా!, జయ = జయించు, భీతినివారిణి = భయాన్ని తొలగించుదానా!, సఙ్కటనాశిని = సంకటాలను నాశనం చేసేదానా!, మామ్ = నన్ను, పావయ = పవిత్రం చేయి.

తాత్పర్యము

మధువనంలో సంచరించునదానా, సూర్యుని వలె ప్రకాశించేదానా, గంగానదితో కలిసేదానా, సముద్రుని పుత్రీ! శ్రీకృష్ణునికి అలంకారం వంటిదానా, మాధవుని సంతోషపెట్టునదానా, గోకులం యొక్క భయాన్ని నాశనం చేసేదానా! జగత్తులోని పాపాలను తొలగించునదానా, మనసును ప్రసాదించునదానా, కేశవుని క్రీడలకు ఆధారమైనదానా! ఓ యమునా! జయించు, జయించు! భయాన్ని తొలగించునదానా, సంకటాలను నాశనం చేసేదానా! నన్ను పవిత్రం చేయుము.

విశేషములు

ఈ శ్లోకంలో యమునా నదికి గల అనేక దివ్య నామాలను మరియు ఆమె కార్యకలాపాలను ప్రస్తావిస్తుంది. 'మధువనచారిణి' ఆమె శ్రీకృష్ణుని లీలాస్థలంలో సంచరించడాన్ని సూచిస్తుంది. 'భాస్కరవాహిని' ఆమె సూర్యపుత్రి అని పునరుద్ఘాటిస్తుంది. 'జాహ్నవిసఙ్గిని' మరియు 'సిన్ధుసుతే' ఆమె గంగానదితో, సముద్రంతో ఉన్న సంబంధాన్ని తెలియజేస్తాయి. 'మధురిపుభూషణి', 'మాధవతోషిణి', 'కేశవకేలినిదానగతే' వంటివి ఆమె శ్రీకృష్ణునితో ఉన్న అత్యంత సన్నిహిత సంబంధాన్ని మరియు ఆమె కృష్ణునికి ఎంత ప్రియమైనదో వివరిస్తాయి. 'గోకులభీతివినాశకృతే', 'జగదఘమోచిని', 'భీతినివారిణి', 'సంకటనాశిని' వంటి పదాలు ఆమె రక్షక శక్తిని, పాప ప్రక్షాళన శక్తిని తెలియజేస్తాయి.

---

శ్లోకం 3

అయి మధురే మధుమోదవిలాసిని శైలవిదారిణి వేగపరే

పరిజనపాలిని దుష్టనిషూదిని వాఞ్ఛితకామవిలాసధరే ;

వ్రజపురవాసిజనార్జితపాతకహారిణి విశ్వజనోద్ధరికే

జయ యమునే జయ భీతినివారిణి సఙ్కటనాశిని పావయ మామ్ .3.

పదవిభాగము

అయి, మధురే, మధుమోదవిలాసిని (మధు + మోద + విలాసిని), శైలవిదారిణి, వేగపరే, పరిజనపాలిని, దుష్టనిషూదిని (దుష్ట + నిషూదిని), వాఞ్ఛితకామవిలాసధరే (వాంఛిత + కామ + విలాస + ధరే), వ్రజపురవాసిజనార్జితపాతకహారిణి (వ్రజపుర + వాసి + జన + ఆర్జిత + పాతక + హారిణి), విశ్వజనోద్ధరికే (విశ్వజన + ఉద్ధరికే), జయ, యమునే, జయ, భీతినివారిణి, సఙ్కటనాశిని (సంకట + నాశిని), పావయ, మామ్.

అన్వయము

అయి యమునే! మధురే, మధుమోదవిలాసిని, శైలవిదారిణి, వేగపరే, పరిజనపాలిని, దుష్టనిషూదిని, వాంఛితకామవిలాసధరే, వ్రజపురవాసిజనార్జితపాతకహారిణి, విశ్వజనోద్ధరికే! జయ, జయ, భీతినివారిణి, సంకటనాశిని! మాం పావయ.

ప్రతి పదార్థము

అయి = ఓ!, మధురే = మధురమైనదానా!, మధుమోదవిలాసిని = మాధుర్యంతో, ఆనందంతో ప్రకాశించేదానా!, శైలవిదారిణి = పర్వతాలను చీల్చేదానా!, వేగపరే = గొప్ప వేగం గలదానా!, పరిజనపాలిని = సేవకులను పాలించేదానా!, దుష్టనిషూదిని = దుష్టులను నాశనం చేసేదానా!, వాఞ్ఛితకామవిలాసధరే = కోరిన కోరికలను, సుఖాలను ప్రసాదించేదానా!, వ్రజపురవాసిజనార్జితపాతకహారిణి = వ్రజపురం (బృందావనం)లో నివసించే ప్రజలు సంపాదించిన పాపాలను హరించేదానా!, విశ్వజనోద్ధరికే = విశ్వంలోని ప్రజలను ఉద్ధరించేదానా!, జయ = జయించు, యమునే = ఓ యమునా!, జయ = జయించు, భీతినివారిణి = భయాన్ని తొలగించునదానా!, సఙ్కటనాశిని = సంకటాలను నాశనం చేసేదానా!, మామ్ = నన్ను, పావయ = పవిత్రం చేయి.

తాత్పర్యము

ఓ మధురమైన, మాధుర్యంతో, ఆనందంతో ప్రకాశించేదానా, పర్వతాలను చీల్చే గొప్ప వేగం గలదానా! సేవకులను పాలించేదానా, దుష్టులను నాశనం చేసేదానా, కోరిన కోరికలను, సుఖాలను ప్రసాదించేదానా! వ్రజపురం ప్రజలు సంపాదించిన పాపాలను హరించేదానా, విశ్వంలోని ప్రజలను ఉద్ధరించేదానా! ఓ యమునా! జయించు, జయించు! భయాన్ని తొలగించునదానా, సంకటాలను నాశనం చేసేదానా! నన్ను పవిత్రం చేయుము.

విశేషములు

ఈ శ్లోకంలో యమునా నది యొక్క శక్తి, కరుణ, మరియు విశ్వ సంరక్షణ గుణాలు వర్ణించబడ్డాయి. 'మధురే', 'మధుమోదవిలాసిని' ఆమె ఆహ్లాదకరమైన స్వభావాన్ని తెలియజేస్తాయి. 'శైలవిదారిణి', 'వేగపరే' ఆమె నదిగా ఉన్న భౌతిక శక్తిని సూచిస్తాయి. 'పరిజనపాలిని', 'దుష్టనిషూదిని', 'వాఞ్ఛితకామవిలాసధరే' ఆమె భక్తులను రక్షించడం, దుష్టులను శిక్షించడం, కోరికలను తీర్చడం ద్వారా ఆమె దివ్యమైన పాలకత్వాన్ని తెలియజేస్తాయి. 'వ్రజపురవాసిజనార్జితపాతకహారిణి', 'విశ్వజనోద్ధరికే' అనేవి ఆమె పాపహరణ శక్తిని, విశ్వ సంరక్షణ శక్తిని నొక్కి చెబుతాయి.

---

శ్లోకం 4

అతివిపదమ్బుధిమగ్నజనం భవతాపశతాకులమానసకం

గతిమతిహీనమశేషభయాకులమాగతపాదసరోజయుగమ్ ;

ఋణభయభీతిమనిష్కృతిపాతకకోటిశతాయుతపుఞ్జతరం

జయ యమునే జయ భీతినివారిణి సఙ్కటనాశిని పావయ మామ్ .4.

పదవిభాగము

అతివిపదమ్బుధిమగ్నజనం (అతి + విపత్ + అంబుధి + మగ్న + జనం), భవతాపశతాకులమానసకం (భవ + తాప + శత + ఆకుల + మానసకం), గతిమతిహీనమశేషభయాకులమాగతపాదసరోజయుగమ్ (గతి + మతి + హీనం + అశేష + భయ + ఆకులం + ఆగత + పాద + సరోజ + యుగమ్), ఋణభయభీతిమనిష్కృతిపాతకకోటిశతాయుతపుఞ్జతరం (ఋణ + భయ + భీతిం + అనిష్కృతి + పాతక + కోటి + శత + ఆయుత + పుంజ + తరం), జయ, యమునే, జయ, భీతినివారిణి, సఙ్కటనాశిని (సంకట + నాశిని), పావయ, మామ్.

అన్వయము

యమునే! అతివిపదమ్బుధిమగ్నజనం, భవతాపశతాకులమానసకం, గతిమతిహీనం, అశేషభయాకులం, ఆగతపాదసరోజయుగం, ఋణభయభీతిం, అనిష్కృతిపాతకకోటిశతాయుతపుంజతరం మాంపావయ.   భీతినివారిణి, సంకటనాశిని! జయ, జయ,

ప్రతి పదార్థము

యమునే = ఓ యమునా!, అతివిపదమ్బుధిమగ్నజనం = గొప్ప ఆపదల సముద్రంలో మునిగిపోయిన ప్రజల వంటివాడిని, భవతాపశతాకులమానసకం = సంసార తాపాల (బాధలు) వందల చేత కలత చెందిన మనస్సు గలవాడిని, గతిమతిహీనం = గతి, బుద్ధి లేనివాడిని, అశేషభయాకులం = సమస్త భయాలతో కలత చెందినవాడిని, ఆగతపాదసరోజయుగమ్ = నీ పాదపద్మాలను ఆశ్రయించినవాడిని అయిన నన్ను (ఇక్కడ జనం, మాం కలిసి భక్తుడు తనను తాను వర్ణించుకుంటున్నాడు), ఋణభయభీతిమనిష్కృతిపాతకకోటిశతాయుతపుఞ్జతరం = ఋణ భయం, భయ భీతి, ప్రాయశ్చిత్తం లేని కోటి శతాయుత (అనేక) పాప సమూహాలతో కూడినవాడిని అయిన, మామ్ = నన్ను, పావయ = పవిత్రం చేయి. భీతినివారిణి = భయాన్ని తొలగించునదానా!, సఙ్కటనాశిని = సంకటాలను నాశనం చేసేదానా !జయ = జయించు, జయ = జయించు,

తాత్పర్యము

ఓ యమునా! గొప్ప ఆపదల సముద్రంలో మునిగిపోయి, సంసార తాపాల వందల చేత మనస్సు కలత చెంది, గతి, బుద్ధి లేక, సమస్త భయాలతో కలత చెంది, నీ పాదపద్మాలను ఆశ్రయించిన నన్ను; ఋణ భయం, భయ భీతి, ప్రాయశ్చిత్తం లేని కోటి శతాయుత (అనేక) పాప సమూహాలతో కూడిన నన్ను   పవిత్రం చేయుము. భయాన్ని తొలగించుదానా, సంకటాలను నాశనం చేసేదానా! జయించు, జయించు! 

విశేషములు

ఈ శ్లోకంలో భక్తుడు తన నిస్సహాయ స్థితిని, అనేక పాపాలను, సంసార భయాలను వివరంగా వివరిస్తూ, యమునా నదిని ఆశ్రయిస్తున్నాడు. 'అతివిపదమ్బుధిమగ్నజనం', 'భవతాపశతాకులమానసకం', 'గతిమతిహీనం', 'అశేషభయాకులం' వంటి పదాలు మానవుడి సంసార కష్టాలను, నిస్సహాయతను స్పష్టంగా చూపుతాయి. 'ఋణభయభీతిమనిష్కృతిపాతకకోటిశతాయుతపుఞ్జతరం' అనేది తాను చేసిన అపారమైన పాపాలను ఒప్పుకోవడం. చివరికి 'ఆగతపాదసరోజయుగమ్' అని తన శరణాగతిని వ్యక్తం చేస్తూ, యమునా నదిని రక్షణ మరియు పవిత్రత కోసం వేడుకుంటున్నాడు.

---

శ్లోకం 5

నవజలదద్యుతికోటిలసత్తనుహేమమయాభరరఞ్జితకే

తడిదవహేలిపదాఞ్చలచఞ్చలశోభితపీతసుచేలధరే ;

మణిమయభూషణచిత్రపటాసనరఞ్జితగఞ్జితభానుకరే

జయ యమునే జయ భీతినివారిణి సఙ్కటనాశిని పావయ మామ్ .5.

పదవిభాగము

నవజలదద్యుతికోటిలసత్తనుహేమమయాభరరఞ్జితకే (నవ + జలద + ద్యుతి + కోటి + లసత్ + తను + హేమ + మయ + ఆభర + రంజితకే), తడిదవహేలిపదాఞ్చలచఞ్చలశోభితపీతసుచేలధరే (తడిత్ + అవహేలి + పద + అంచల + చంచల + శోభిత + పీత + సుచేల + ధరే), మణిమయభూషణచిత్రపటాసనరఞ్జితగఞ్జితభానుకరే (మణిమయ + భూషణ + చిత్ర + పట + ఆసన + రంజిత + గంజిత + భాను + కరే), జయ, యమునే, జయ, భీతినివారిణి, సఙ్కటనాశిని (సంకట + నాశిని), పావయ, మామ్.

అన్వయము

యమునే! నవజలదద్యుతికోటిలసత్తనుహేమమయాభరరఞ్జితకే, తడిదవహేలిపదాంచలచంచలశోభితపీతసుచేలధరే, మణిమయభూషణచిత్రపటాసనరఞ్జితగఞ్జితభానుకరే! జయ, జయ, భీతినివారిణి, సంకటనాశిని! మాం పావయ.

ప్రతి పదార్థము

యమునే = ఓ యమునా!, నవజలదద్యుతికోటిలసత్తనుహేమమయాభరరఞ్జితకే = కొత్త మేఘాల (నవజలద) కాంతి (ద్యుతి) కోట్ల వలె ప్రకాశించే శరీరంతో, బంగారు ఆభరణాలతో అలంకరించబడినదానా!, తడిదవహేలిపదాఞ్చలచఞ్చలశోభితపీతసుచేలధరే = మెరుపును కూడా తృణీకరించే పాదాల అంచున చంచలమైన పసుపు వర్ణపు అందమైన వస్త్రం ధరించినదానా!, మణిమయభూషణచిత్రపటాసనరఞ్జితగఞ్జితభానుకరే = మణిమయమైన ఆభరణాలతో, చిత్రమైన పట్టు వస్త్రాలున్న ఆసనాలతో, సూర్యుని కాంతిని కూడా గెలిచే (గంజితభానుకరే) విధంగా ప్రకాశించుదానా!, జయ = జయించు, జయ = జయించు, భీతినివారిణి = భయాన్ని తొలగించుదానా!, సఙ్కటనాశిని = సంకటాలను నాశనం చేసేదానా!, మామ్ = నన్ను, పావయ = పవిత్రం చేయి.

తాత్పర్యము

ఓ యమునా! కొత్త మేఘాల కోట్ల కాంతి వలె ప్రకాశించే శరీరంతో, బంగారు ఆభరణాలతో అలంకరించబడి, మెరుపును కూడా తృణీకరించే పాదాల అంచున చంచలమైన పసుపు వర్ణపు అందమైన వస్త్రం ధరించి, మణిమయమైన ఆభరణాలతో, చిత్రమైన పట్టు వస్త్రాలున్న ఆసనాలతో, సూర్యుని కాంతిని కూడా గెలిచే విధంగా ప్రకాశించునదానా! జయించు, జయించు! భయాన్ని తొలగించునదానా, సంకటాలను నాశనం చేసేదానా! నన్ను పవిత్రం చేయుము.

విశేషములు

ఈ శ్లోకంలో యమునా నది యొక్క దివ్య సౌందర్యం మరియు ఆమె దివ్యమైన వస్త్రాలంకారం వర్ణించబడ్డాయి. 'నవజలదద్యుతికోటిలసత్తనుహేమమయాభరరఞ్జితకే' అనేది ఆమె దేహం యొక్క కాంతి, బంగారు ఆభరణాల సౌందర్యాన్ని తెలియజేస్తుంది. 'తడిదవహేలిపదాఞ్చలచఞ్చలశోభితపీతసుచేలధరే' అనేది ఆమె ధరించిన పసుపు వస్త్రపు మెరుపును, కదలికను వివరిస్తుంది. 'మణిమయభూషణచిత్రపటాసనరఞ్జితగఞ్జితభానుకరే' ఆమె ఆభరణాలు, ఆసనాలు, మరియు తేజస్సు సూర్యుని కాంతిని కూడా మించినవి అని చెబుతుంది. ఈ వర్ణనలు యమునా నదిని ఒక దివ్య దేవతగా చిత్రీకరిస్తాయి.

---

శ్లోకం 6

శుభపులినే మధుమత్తయదూద్భవరాసమహోత్సవకేలిభరే

ఉచ్చకులాచలరాజితమైక్తికహారమయాభరరోదసికే ;

నవమణికోటికభాస్కరకఞ్చుకశోభితతారకహారయుతే

జయ యమునే జయ భీతినివారిణి సఙ్కటనాశిని పావయ మామ్ .6.

పదవిభాగము

శుభపులినే, మధుమత్తయదూద్భవరాసమహోత్సవకేలిభరే (మధు + మత్త + యదు + ఉద్భవ + రాస + మహోత్సవ + కేలి + భరే), ఉచ్చకులాచలరాజితమైక్తికహారమయాభరరోదసికే (ఉచ్చ + కుల + అచల + రాజిత + మౌక్తిక + హార + మయ + ఆభర + రోదసికే), నవమణికోటికభాస్కరకఞ్చుకశోభితతారకహారయుతే (నవ + మణి + కోటిక + భాస్కర + కంచుక + శోభిత + తారక + హార + యుతే), జay, యమునే, జయ, భీతినివారిణి, సఙ్కటనాశిని (సంకట + నాశిని), పావయ, మామ్.

అన్వయము

యమునే! శుభపులినే, మధుమత్తయదూద్భవరాసమహోత్సవకేలిభరే, ఉచ్చకులాచలరాజితమైక్తికహారమయాభరరోదసికే, నవమణికోటికభాస్కరకంచుకశోభితతారకహారయుతే! జయ, జయ, భీతినివారిణి, సంకటనాశిని! మాం పావయ.

ప్రతి పదార్థము

యమునే = ఓ యమునా!, శుభపులినే = శుభకరమైన ఇసుక తిన్నెలు గలదానా!, మధుమత్తయదూద్భవరాసమహోత్సవకేలిభరే = ప్రేమతో మత్తుడైన యదువంశజుడైన శ్రీకృష్ణుని రాసమహోత్సవ క్రీడలతో నిండినదానా!, ఉచ్చకులాచలరాజితమైక్తికహారమయాభరరోదసికే = ఉన్నతమైన పర్వతాల వలె ప్రకాశించే ముత్యాల హారాలు, ఆభరణాలతో తన రెండు తీరాలను (రోదసికే - ఇక్కడ రోదసీ అంటే భూమి, ఆకాశం, కానీ సందర్భాన్ని బట్టి నదికి రెండు తీరాలు అని అర్థం) అలంకరించబడినదానా!, నవమణికోటికభాస్కరకఞ్చుకశోభితతారకహారయుతే = కొత్త మణుల కోటి కాంతిగల సూర్యుని వంటి కవచంతో, నక్షత్రాల హారాలతో శోభిల్లుదానా!, జయ = జయించు, జయ = జయించు, భీతినివారిణి = భయాన్ని తొలగించుదానా!, సఙ్కటనాశిని = సంకటాలను నాశనం చేసేదానా!, మామ్ = నన్ను, పావయ = పవిత్రం చేయి.

తాత్పర్యము

ఓ యమునా! శుభకరమైన ఇసుక తిన్నెలు గలదానా, ప్రేమతో మత్తుడైన శ్రీకృష్ణుని రాసమహోత్సవ క్రీడలతో నిండినదానా! ఉన్నతమైన పర్వతాల వలె ప్రకాశించే ముత్యాల హారాలు, ఆభరణాలతో తన రెండు తీరాలను అలంకరించుకున్నదానా! కొత్త మణుల కోట్ల కాంతిగల సూర్యుని వంటి కవచంతో, నక్షత్రాల హారాలతో శోభిల్లుదానా! జయించు, జయించు! భయాన్ని తొలగించునదానా, సంకటాలను నాశనం చేసేదానా! నన్ను పవిత్రం చేయుము.

విశేషములు

ఈ శ్లోకంలో యమునా నది యొక్క కృష్ణుని లీలాస్థల ప్రాముఖ్యత, ఆమె అలంకారాల సౌందర్యం మరియు దివ్యమైన తేజస్సు వర్ణించబడ్డాయి. 'శుభపులినే మధుమత్తయదూద్భవరాసమహోత్సవకేలిభరే' అనేది యమునా తీరాలు కృష్ణుడు రాసక్రీడలు ఆడిన పవిత్ర ప్రదేశాలని తెలియజేస్తుంది. 'ఉచ్చకులాచలరాజితమైక్తికహారమయాభరరోదసికే' అనేది ఆమె తీరాలు పర్వతాల వలె ఎత్తుగా ఉండి, ముత్యాల హారాల వలె అందంగా ఉన్న ఆభరణాలతో అలంకరించబడి ఉన్నాయని సూచిస్తుంది. 'నవమణికోటికభాస్కరకఞ్చుకశోభితతారకహారయుతే' ఆమె ఆభరణాల దివ్యమైన కాంతిని, నక్షత్రాల హారాలతో కూడిన సౌందర్యాన్ని వివరిస్తుంది.

---

శ్లోకం 7

కరివరమౌక్తికనాసికభూషణవాతచమత్కృతచఞ్చలకే

ముఖకమలామలసౌరభచఞ్చలమత్తమధువ్రతలోచనికే ;

మణిగణకుణ్డలలోలపరిస్ఫురదాకులగణ్డయుగామలకే

జయ యమునే జయ భీతినివారిణి సఙ్కటనాశిని పావయ మామ్ .7.

పదవిభాగము

కరివరమౌక్తికనాసికభూషణవాతచమత్కృతచఞ్చలకే (కరివర + మౌక్తిక + నాసిక + భూషణ + వాత + చమత్కృత + చంచలకే), ముఖకమలామలసౌరభచఞ్చలమత్తమధువ్రతలోచనికే (ముఖ + కమల + అమల + సౌరభ + చంచల + మత్త + మధువ్రత + లోచనికే), మణిగణకుణ్డలలోలపరిస్ఫురదాకులగణ్డయుగామలకే (మణిగణ + కుండల + లోల + పరిస్ఫురత్ + ఆకుల + గండయుగ + అమలకే), జయ, యమునే, జయ, భీతినివారిణి, సఙ్కటనాశిని (సంకట + నాశిని), పావయ, మామ్.

అన్వయము

యమునే! కరివరమౌక్తికనాసికభూషణవాతచమత్కృతచఞ్చలకే, ముఖకమలామలసౌరభచఞ్చలమత్తమధువ్రతలోచనికే, మణిగణకుణ్డలలోలపరిస్ఫురదాకులగణ్డయుగామలకే! జయ, జయ, భీతినివారిణి, సంకటనాశిని! మాం పావయ.

ప్రతి పదార్థము

యమునే = ఓ యమునా!, కరివరమౌక్తికనాసికభూషణవాతచమత్కృతచఞ్చలకే = శ్రేష్ఠమైన ఏనుగు ముత్యంతో చేసిన ముక్కుపుడక నుండి వచ్చే గాలిచే చమత్కారంగా కదిలేది, ముఖకమలామలసౌరభచఞ్చలమత్తమధువ్రతలోచనికే = ముఖమనే పద్మం నుండి వచ్చే నిర్మలమైన సువాసనచే చంచలమై, మత్తుగా ఉన్న తుమ్మెదల వంటి కన్నులు గలదానా!, మణిగణకుణ్డలలోలపరిస్ఫురదాకులగణ్డయుగామలకే = మణి సమూహాలతో కూడిన కుండలాలచే కదిలే, ప్రకాశించే, చెక్కిన కన్నులు గలదానా (ఆకుల-చెక్కిన, గండయుగ-రెండు చెక్కిళ్లు), జయ = జయించు, జయ = జయించు, భీతినివారిణి = భయాన్ని తొలగించుదానా!, సఙ్కటనాశిని = సంకటాలను నాశనం చేసేదానా!, మామ్ = నన్ను, పావయ = పవిత్రం చేయి.

తాత్పర్యము

ఓ యమునా! శ్రేష్ఠమైన ఏనుగు ముత్యంతో చేసిన ముక్కుపుడక నుండి వచ్చే గాలిచే చమత్కారంగా కదిలేదానా! ముఖమనే పద్మం నుండి వచ్చే నిర్మలమైన సువాసనచే చంచలమై, మత్తుగా ఉన్న తుమ్మెదల వంటి కన్నులు గలదానా! మణి సమూహాలతో కూడిన కుండలాలచే కదిలే, ప్రకాశించే, చెక్కిన కన్నులు గలదానా! జయించు, జయించు! భయాన్ని తొలగించుదానా, సంకటాలను నాశనం చేసేదానా! నన్ను పవిత్రం చేయుము.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం యమునా నదిని ఒక దివ్య స్త్రీ రూపంలో వర్ణిస్తూ, ఆమె ముఖ సౌందర్యాన్ని, ఆభరణాలను మరియు అలంకారాలను వివరిస్తుంది. 'కరివరమౌక్తికనాసికభూషణవాతచమత్కృతచఞ్చలకే' అనేది ఆమె ముక్కుపుడక సౌందర్యాన్ని సూచిస్తుంది. 'ముఖకమలామలసౌరభచఞ్చలమత్తమధువ్రతలోచనికే' అనేది ఆమె ముఖం పద్మంలాంటిదని, దాని సువాసనకు తుమ్మెదల వంటి కన్నులు మత్తెక్కినట్లున్నాయని, ఆమె కన్నుల సౌందర్యాన్ని వివరిస్తుంది. 'మణిగణకుణ్డలలోలపరిస్ఫురదాకులగణ్డయుగామలకే' ఆమె కుండలాల ప్రకాశాన్ని మరియు దాని వల్ల ఆమె చెక్కిళ్లపై పడే కాంతిని వివరిస్తుంది, ఇది ఆమె దివ్య సౌందర్యాన్ని మరింత పెంచుతుంది.

---

శ్లోకం 8

కలరవనూపురహేమమయాచితపాదసరోరుహసారుణికే

ధిమిధిమిధిమిధిమితాలవినోదితమానసమఞ్జులపాదగతే;

తవ పదపఙ్కజమాశ్రితమానవచిత్తసదాఖిలతాపహరే

జయ యమునే జయ భీతినివారిణి సఙ్కటనాశిని పావయ మామ్ .8.

పదవిభాగము

కలరవనూపురహేమమయాచితపాదసరోరుహసారుణికే (కలరవ + నూపుర + హేమమయ + అర్చిత + పాద + సరోరుహ + సారుణికే), ధిమిధిమిధిమిధిమితాలవినోదితమానసమఞ్జులపాదగతే (ధిమిధిమిధిమిధిమి + తాల + వినోదిత + మానస + మంజుల + పాద + గతే), తవ, పదపఙ్కజమాశ్రితమానవచిత్తసదాఖిలతాపహరే (పద + పంకజం + ఆశ్రిత + మానవ + చిత్త + సదా + అఖిల + తాప + హరే), జయ, యమునే, జయ, భీతినివారిణి, సఙ్కటనాశిని (సంకట + నాశిని), పావయ, మామ్.

అన్వయము

యమునే! కలరవనూపురహేమమయాచితపాదసరోరుహసారుణికే, ధిమిధిమిధిమిధిమితాలవినోదితమానసమఞ్జులపాదగతే, తవ పదపఙ్కజమాశ్రితమానవచిత్తసదాఖిలతాపహరే! జయ, జయ, భీతినివారిణి, సంకటనాశిని! మాం పావయ.

ప్రతి పదార్థము

యమునే = ఓ యమునా!, కలరవనూపురహేమమయాచితపాదసరోరుహసారుణికే = మధురమైన ధ్వని చేసే అందెలు, బంగారు ఆభరణాలతో పూజింపబడిన, ఎర్రని తామర పువ్వుల వంటి పాదాలు గలదానా!, ధిమిధిమిధిమిధిమితాలవినోదితమానసమఞ్జులపాదగతే = "ధిమి ధిమి ధిమి ధిమి" అనే తాళంతో మనసుకు ఆనందం కలిగించే అందమైన నృత్య పాద విన్యాసాలు గలదానా!, తవ = నీ, పదపఙ్కజమాశ్రితమానవచిత్తసదాఖిలతాపహరే = పాద పద్మాలను ఆశ్రయించిన మానవుల మనసులోని సమస్త తాపాలను ఎల్లప్పుడూ హరించేదానా!, జయ = జయించు, జయ = జయించు, భీతినివారిణి = భయాన్ని తొలగించుదానా!, సఙ్కటనాశిని = సంకటాలను నాశనం చేసేదానా!, మామ్ = నన్ను, పావయ = పవిత్రం చేయి.

తాత్పర్యము

ఓ యమునా! మధురమైన ధ్వని చేసే అందెలు, బంగారు ఆభరణాలతో పూజింపబడిన, ఎర్రని తామర పువ్వుల వంటి పాదాలు గలదానా! "ధిమి ధిమి ధిమి ధిమి" అనే తాళంతో మనసుకు ఆనందం కలిగించే అందమైన నృత్య పాద విన్యాసాలు గలదానా! నీ పాద పద్మాలను ఆశ్రయించిన మానవుల మనసులోని సమస్త తాపాలను ఎల్లప్పుడూ హరించేదానా! జయించు, జయించు! భయాన్ని తొలగించుదానా, సంకటాలను నాశనం చేసేదానా! నన్ను పవిత్రం చేయుము.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం యమునా నది యొక్క పాదాంబుజాల సౌందర్యాన్ని, తాళబద్ధమైన కదలికను మరియు మానసిక ప్రశాంతతను ప్రసాదించే శక్తిని వర్ణిస్తుంది. 'కలరవనూపురహేమమయాచితపాదసరోరుహసారుణికే' ఆమె పాదాల అందం, వాటికి అలంకరించబడిన అందెల ధ్వనిని సూచిస్తుంది. 'ధిమిధిమిధిమిధిమితాలవినోదితమానసమఞ్జులపాదగతే' ఆమె నృత్యం చేసేటప్పుడు చేసే పాద విన్యాసాలను, వాటివల్ల కలిగే ఆనందాన్ని తెలియజేస్తుంది, ఇది కృష్ణునితో ఆమె లీలా సంబంధాన్ని మరింత స్పష్టం చేస్తుంది. 'తవ పదపఙ్కజమాశ్రితమానవచిత్తసదాఖిలతాపహరే' అనేది ఆమె పాదాలు ఆశ్రయించిన వారికి సమస్త మానసిక తాపాలను దూరం చేస్తాయని, మోక్షాన్ని ప్రసాదిస్తాయని తెలియజేస్తుంది.

---

శ్లోకం 9

భవోత్తాపామ్భోధౌ నిపతితజనో దుర్గతియుతో

యది స్తౌతి ప్రాతః ప్రతిదినమనన్యాశ్రయతయా ;

హయాహ్రేషైః కామం కరకుసుమపుఞ్జై రవిసుతాం

సదా భోక్తా భోగాన్మరణసమయే యాతి హరితామ్ . 9 .

పదవిభాగము

భవోత్తాపామ్భోధౌ (భవ + ఉత్తాప + అంభోధౌ), నిపతితజనో (నిపతిత + జనః), దుర్గతియుతో (దుర్గతి + యుతః), యది, స్తౌతి, ప్రాతః, ప్రతిదినమనన్యాశ్రయతయా (ప్రతిదినం + అనన్య + ఆశ్రయతయా), హయాహ్రేషైః, కామం, కరకుసుమపుఞ్జై (కర + కుసుమ + పుంజై), రవిసుతాం (రవి + సుతాం), సదా, భోక్తా, భోగాన్మరణసమయే (భోగాన్ + మరణ + సమయే), యాతి, హరితామ్.

అన్వయము

యది భవోత్తాపాంభోధౌ నిపతితః, దుర్గతియుతః జనః ప్రాతః ప్రతిదినం అనన్యాశ్రయతయా హయాహ్రేషైః కరకుసుమపుంజైః చ రవిసుతాం కామం స్తౌతి, సః సదా భోగాన్ భోక్తా మరణసమయే హరితాం యాతి.

ప్రతి పదార్థము

యది = ఒకవేళ, భవోత్తాపామ్భోధౌ = సంసార తాపమనే సముద్రంలో, నిపతితజనో = పడిపోయినవాడు, దుర్గతియుతో = దుర్గతితో కూడినవాడు అయిన మానవుడు, ప్రాతః = ఉదయం, ప్రతిదినమ్ = ప్రతిరోజూ, అనన్యాశ్రయతయా = వేరే ఆశ్రయం లేకుండా (కేవలం యముననే ఆశ్రయించి), హయాహ్రేషైః = గుర్రపు సకిలింతలతో (గుర్రాలు యమునకు ప్రీతిపాత్రమైనవి), కామం = కోరికలను, కరకుసుమపుఞ్జైః = చేతితో పూల సమూహాలతో (పూజిస్తూ), రవిసుతాం = సూర్యుని కుమార్తెను (యమునా నదిని), స్తౌతి = స్తోత్రం చేస్తే, సదా = ఎల్లప్పుడూ, భోగాన్ = (ఇహలోక) భోగాలను ,భోక్తా =  పొందుతాడు,  మరణసమయే = మరణ సమయం లో, హరితామ్ = హరి యొక్క (విష్ణు లోకాన్ని). యాతి = పొందుతాడు,

తాత్పర్యము

సంసార తాపమనే సముద్రంలో పడిపోయి, దుర్గతితో కూడిన ఏ మానవుడైతే ప్రతిరోజూ ఉదయం, ఇతర ఆశ్రయం లేకుండా (యముననే నమ్మి), గుర్రపు సకిలింతలతో (గుర్రాలు యమునకు ప్రీతిపాత్రమైనవి), చేతితో పూల సమూహాలతో సూర్యుని కుమార్తె అయిన యమునా నదిని స్తోత్రం చేస్తాడో, ఆ వ్యక్తి ఎల్లప్పుడూ ఇహలోక భోగాలను అనుభవించి, మరణానంతరం శ్రీహరి లోకాన్ని పొందుతాడు.

విశేషములు

ఈ చివరి శ్లోకం యమునాష్టకం పఠించడం వల్ల కలిగే ఫలశ్రుతిని వివరిస్తుంది. 'భవోత్తాపాంభోధౌ నిపతితజనో దుర్గతియుతో' అనేది భక్తుడు ఎంతటి కష్టాలలో ఉన్నప్పటికీ, యమునను ఆశ్రయించడం వల్ల ప్రయోజనం ఉంటుందని తెలియజేస్తుంది. 'ప్రాతః ప్రతిదినమనన్యాశ్రయతయా' అనేది నిత్యం, ఏకాగ్రతతో చేసే ఆరాధన యొక్క ప్రాముఖ్యతను సూచిస్తుంది. 'హయాహ్రేషైః కామం కరకుసుమపుఞ్జై రవిసుతాం స్తౌతి' అనేది యమునకు ఇష్టమైన గుర్రాల ప్రస్తావన ద్వారా ఆమెను గుర్రాలతో అనుసంధానించబడిన దేవతగా చూపుతుంది, ఆమెను పూజించడానికి ఒక ప్రత్యేకమైన విధానాన్ని (గుర్రపు ధ్వనులు లేదా గుర్రాలను సమర్పించడం) సూచిస్తుంది. చివరికి, ఈ స్తోత్రం పఠించడం వల్ల భక్తుడు ఇహలోక భోగాలను పొంది, మరణానంతరం హరి లోకాన్ని (మోక్షం) పొందుతాడని హామీ ఇస్తుంది, ఇది ఈ స్తోత్రం యొక్క అద్భుతమైన ఫలాన్ని తెలియజేస్తుంది.

---

యమునాష్టకం -02 సమాప్తం

యమునాష్టకం-01( 8 శ్లోకాలు)

 

శ్రీ శంకరాచార్య స్తోత్ర సర్వస్వమ్ –

యమునాష్టకం-01( 8 శ్లోకాలు)

 పదవిభాగము, అన్వయము, ప్రతి పదార్థము,   తాత్పర్యము,విశేషములతో 

                                                ఆచార్య తాడేపల్లి పతంజలి

యమునాష్టకం-01

యమునాష్టకం అందమైన స్తోత్రం. యమునా నదిని శ్రీకృష్ణునితో ముడిపెట్టి, ఆమెను భక్తుల మనో మాలిన్యాన్ని తొలగించే దేవతగా కీర్తిస్తూ, ఆమె పవిత్రతను, సౌందర్యాన్ని, మహిమను వర్ణించే అద్భుతమైన కవిత్వం ఇది.

---

శ్లోకం 1

మురారికాయకాలిమాలలామవారిధారిణీ

తృణీకృతత్రివిష్టపా త్రిలోకశోకహారిణీ;

మనోనుకూలకూలకుంజపుంజధూతదుర్మదా

ధునోతు నో మనోమలం కలిందనందినీ సదా. 1

పదవిభాగము

మురారి + కాయ + కాలిమ + లలామ + వారి + ధారిణీ (మురారికాయకాలిమాలలామవారిధారిణీ), తృణీకృత + త్రివిష్టపా (తృణీకృతత్రివిష్టపా), త్రిలోక + శోక + హారిణీ (త్రిలోకశోకహారిణీ), మనః + అనుకూల + కూల + కుంజ + పుంజ + ధూత + దుర్మదా (మనోనుకూలకూలకుంజపుంజధూతదుర్మదా), ధునోతు, నః, మనః + మలం (మనోమలం), కలింద + నందినీ (కలిందనందినీ), సదా.

అన్వయము

కలిందనందినీ, మురారికాయకాలిమాలలామవారిధారిణీ, తృణీకృతత్రివిష్టపా, త్రిలోకశోకహారిణీ, మనోనుకూలకూలకుంజపుంజధూతదుర్మదా సదా నః మనోమలం ధునోతు.

ప్రతి పదార్థము

కలిందనందినీ = యమునా నది (కలిందుని కుమార్తె), మురారికాయకాలిమాలలామవారిధారిణీ = శ్రీకృష్ణుని శరీరపు నల్లని కాంతిని అలంకారంగా ధరించిన నీటిని (మురారి-శ్రీకృష్ణుడు, కాయ-శరీరం, కాలిమ-నలుపు, లలామ-అలంకారం, వారి-నీరు, ధారిణీ-ధరించినది), తృణీకృతత్రివిష్టపా = స్వర్గాన్ని కూడా గడ్డిపోచలా తేలికగా (తృణీకరించిన) భావించేది (తన పవిత్రతచే), త్రిలోకశోకహారిణీ = మూడు లోకాల దుఃఖాన్ని హరించేది, మనోనుకూలకూలకుంజపుంజధూతదుర్మదా = మనసుకు నచ్చిన తన తీరంలోని పొదల సమూహాలు అహంకారాన్ని దూరం చేసేవిగా ఉన్నది (ధూత-తొలగించిన, దుర్మద-చెడు అహంకారం), సదా = ఎల్లప్పుడూ, నః = మా, మనోమలం = మనసులోని మాలిన్యాన్ని, ధునోతు = తొలగించుగాక.

తాత్పర్యము

శ్రీకృష్ణుని శరీరపు నల్లని కాంతిని అలంకారంగా ధరించిన పవిత్ర జలాలతో ప్రవహించే, తన పవిత్రతచే స్వర్గాన్ని కూడా అల్పంగా భావించే, మూడు లోకాల దుఃఖాన్ని హరించే, మనసుకు ఆహ్లాదం కలిగించే తీరంలోని కుంజ పుంజాలతో (పొదలతో) అహంకారాన్ని దూరం చేసే కలిందుని పుత్రీ (యమునా నది)! నీవు ఎల్లప్పుడూ మా మనసులోని మాలిన్యాన్ని తొలగించుగాక.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం యమునా నదిని శ్రీకృష్ణునితో ఆమెకున్న అనుబంధాన్ని, ఆమె పవిత్రతను, మరియు ఆమె శుద్ధి చేసే శక్తిని వివరిస్తుంది. మురారికాయకాలిమాలలామవారిధారిణీ అనే విశేషణం ఆమె జలం కృష్ణుని శరీరపు నలుపు రంగును ప్రతిబింబిస్తుందని, అది ఆమె సౌందర్యానికి కారణమని చెబుతుంది. తృణీకృతత్రివిష్టపా ఆమె మహిమ స్వర్గం కన్నా గొప్పదని సూచిస్తుంది. త్రిలోకశోకహారిణీ అనేది ఆమె సర్వలోక శ్రేయస్సును కోరుకునే కరుణను సూచిస్తుంది. చివరి పాదంలో ఆమె మనసులోని మాలిన్యాన్ని తొలగించమని కోరడం, స్తోత్రం యొక్క ప్రధాన ఉద్దేశ్యాన్ని తెలియజేస్తుంది.

---

శ్లోకం 2

మలాపహారివారిపూరభూరిమండితామృతా

భృశం ప్రపాతకప్రభంజనాతిపండితానిశమ్;

సునందనందనాంగసంగరాగరంజితా హితా

ధునోతు నో మనోమలం కలిందనందినీ సదా. 2

పదవిభాగము

మల + అపహారి + వారి + పూర + భూరి + మండిత + అమృతా (మలాపహారివారిపూరభూరిమండితామృతా), భృశం, ప్రపాతక + ప్రభంజన + అతి + పండిత + అనిశం (ప్రపాతకప్రభంజనాతిపండితానిశమ్), సునంద + నందన + అంగ + సంగ + రాగ + రంజితా (సునందనందనాంగసంగరాగరంజితా), హితా, ధునోతు, నః, మనః + మలం (మనోమలం), కలింద + నందినీ (కలిందనందినీ), సదా.

అన్వయము

కలిందనందినీ, మలాపహారివారిపూరభూరిమండితామృతా, భృశం ప్రపాతకప్రభంజనాతిపండితానిశం, సునందనందనాంగసంగరాగరంజితా, హితా సదా నః మనోమలం ధునోతు.

ప్రతి పదార్థము

కలిందనందినీ = యమునా నది, మలాపహారివారిపూరభూరిమండితామృతా = మాలిన్యాన్ని తొలగించే తన జల ప్రవాహంతో (వారిపూర) అమృతంలా అలంకరించబడినది, భృశం = మిక్కిలి, ప్రపాతకప్రభంజనాతిపండితానిశమ్ = గొప్ప పాపాలను (ప్రపాతక) నాశనం చేయడంలో (ప్రభంజన) అత్యంత నైపుణ్యం (అతి పండిత) కలిగినది, సునందనందనాంగసంగరాగరంజితా = నందుని పుత్రుడైన శ్రీకృష్ణుని (సునందనందన) శరీర స్పర్శతో (అంగసంగ) రంగులు అద్దుకున్నది, హితా = శుభాలను కలిగించేది, సదా = ఎల్లప్పుడూ, నః = మా, మనోమలం = మనసులోని మాలిన్యాన్ని, ధునోతు = తొలగించుగాక.

తాత్పర్యము

మాలిన్యాన్ని తొలగించే తన జల ప్రవాహంతో అమృతంలా అలంకరించబడిన, గొప్ప పాపాలను నాశనం చేయడంలో అత్యంత నైపుణ్యం కలిగిన, నందుని పుత్రుడైన శ్రీకృష్ణుని శరీర స్పర్శతో రంగులు అద్దుకున్న, శుభాలను కలిగించే కలిందుని పుత్రీ (యమునా నది)! నీవు ఎల్లప్పుడూ మా మనసులోని మాలిన్యాన్ని తొలగించుగాక.

విశేషములు

ఈ శ్లోకం యమునా నది యొక్క పాపనాశక శక్తిని ప్రధానంగా వివరిస్తుంది. ఆమె జలం అమృతంలా పవిత్రమైనదని, పాపాలను ప్రక్షాళన చేయడంలో నిపుణురాలని ('ప్రపాతకప్రభంజనాతిపండితానిశమ్') చెప్పబడింది. 'సునందనందనాంగసంగరాగరంజితా' అనే పదం ఆమె శ్రీకృష్ణునితో ఉన్న సన్నిహిత సంబంధాన్ని, దానివల్ల ఆమె పొందిన పవిత్రతను, రంగును సూచిస్తుంది. ఇది ఆమె కేవలం ఒక నది మాత్రమే కాదని, దివ్యమైన అనుబంధం గల దేవత అని ఉద్ఘాటిస్తుంది.

---

శ్లోకం 3

లసత్తరంగసంగధూతభూతజాతపాతకా

నవీనమాధురీధురీణభక్తజాతచాతకా;

తటాంతవాసదాసహంససంవృతాహ్ని కామదా

ధునోతు నో మనోమలం కలిందనందినీ సదా. 3

పదవిభాగము

లసత్ + తరంగ + సంగ + ధూత + భూతజాత + పాతకా (లసత్తరంగసంగధూతభూతజాతపాతకా), నవీన + మాధురీ + ధురీణ + భక్త + జాత + చాతకా (నవీనమాధురీధురీణభక్తజాతచాతకా), తట + అంత + వాస + దాస + హంస + సంవృతా + అహ్ని (తటాంతవాసదాసహంససంవృతాహ్ని), కామదా, ధునోతు, నః, మనః + మలం (మనోమలం), కలింద + నందినీ (కలిందనందినీ), సదా.

అన్వయము

కలిందనందినీ, లసత్తరంగసంగధూతభూతజాతపాతకా, నవీనమాధురీధురీణభక్తజాతచాతకా, తటాంతవాసదాసహంససంవృతాహ్ని, కామదా సదా నః మనోమలం ధునోతు.

ప్రతి పదార్థము

కలిందనందినీ = యమునా నది, లసత్తరంగసంగధూతభూతజాతపాతకా = ప్రకాశవంతమైన తన అలల స్పర్శచే (సంగ) జీవుల (భూతజాత) పాపాలను (పాతకా) తొలగించేది, నవీనమాధురీధురీణభక్తజాతచాతకా = నూతనమైన మాధుర్యంతో నిండిన భక్తజనమునకు చాతక పక్షులను పోలినది (చాతక పక్షి వర్షపు నీటి కోసం ఎదురుచూసినట్లు భక్తులు ఆమె మాధుర్యం కోసం ఆశిస్తారు), తటాంతవాసదాసహంససంవృతాహ్ని = తన తీరంలో నివసించే దాసులైన హంసలతో (భక్తులు) నిండినదానా (సంవృతాహ్ని - అహ్ని-అనగా రోజు, ఇక్కడ భక్తులచే ఆవరింపబడినది అని అర్థం), కామదా = కోరికలను తీర్చునది, సదా = ఎల్లప్పుడూ, నః = మా, మనోమలం = మనసులోని మాలిన్యాన్ని, ధునోతు = తొలగించుగాక.

తాత్పర్యము

తన ప్రకాశవంతమైన అలల స్పర్శచే జీవుల పాపాలను తొలగించే, నూతనమైన మాధుర్యంతో నిండిన భక్తజనమునకు చాతక పక్షులను పోలిన, తన తీరంలో నివసించే దాసులైన హంసల వంటి భక్తులతో నిండిన, కోరికలను తీర్చే కలిందుని పుత్రీ (యమునా నది)! నీవు ఎల్లప్పుడూ మా మనసులోని మాలిన్యాన్ని తొలగించుగాక.

విశేషములు

ఈ శ్లోకంలో యమునా నది యొక్క పాప ప్రక్షాళన శక్తి, భక్తులపై ఆమె దయ మరియు ఆమె తీరంలోని వాతావరణం వర్ణించబడ్డాయి. 'లసత్తరంగసంగధూతభూతజాతపాతకా' అనేది ఆమె జలస్పర్శతోనే పాపాలు నశిస్తాయని తెలియజేస్తుంది. 'నవీనమాధురీధురీణభక్తజాతచాతకా' అనేది భక్తులు ఆమె మాధుర్యం కోసం ఎంతగా ఆరాటపడతారో వివరిస్తుంది. 'తటాంతవాసదాసహంససంవృతాహ్ని' అనేది ఆమె తీరాలు భక్తులతో నిండి ఉంటాయని, హంసల వంటి పవిత్ర జీవులు ఆమెను ఆశ్రయిస్తారని సూచిస్తుంది. 'కామదా' అనేది ఆమె కోరికలను తీర్చే శక్తిని తెలియజేస్తుంది.

---

శ్లోకం 4

విహారరాసఖేదభేదధీరతీరమారుతా

గతా గిరామగోచరే యదీయనీరచారుతా;

ప్రవాహసాహచర్యపూతమేదినీనదీనదా

ధునోతు నో మనోమలం కలిందనందినీ సదా. 4

పదవిభాగము

విహార + రాస + ఖేద + భేద + ధీర + తీర + మారుతా (విహారరాసఖేదభేదధీరతీరమారుతా), గతా, గిరాం + అగోచరే (గిరామగోచరే), యదీయ + నీర + చారుతా (యదీయనీరచారుతా), ప్రవాహ + సాహచర్య + పూత + మేదినీ + నదీ + నదా (ప్రవాహసాహచర్యపూతమేదినీనదీనదా), ధునోతు, నః, మనః + మలం (మనోమలం), కలింద + నందినీ (కలిందనందినీ), సదా.

అన్వయము

కలిందనందినీ, విహారరాసఖేదభేదధీరతీరమారుతా, యదీయనీరచారుతా గిరామగోచరే గతా, ప్రవాహసాహచర్యపూతమేదినీనదీనదా సదా నః మనోమలం ధునోతు.

ప్రతి పదార్థము

కలిందనందినీ = యమునా నది, విహారరాసఖేదభేదధీరతీరమారుతా = విహారాలు, రాసక్రీడల అలసటను (ఖేద) దూరం చేసే (భేద) మెల్లని తీరపు గాలులు (మారుతా) కలిగినది, గతా = పొందబడినది, గిరామగోచరే = మాటలకు అందనిది, యదీయనీరచారుతా = ఎవరిదైతే నీటి సౌందర్యం (చారుతా), ప్రవాహసాహచర్యపూతమేదినీనదీనదా = తన ప్రవాహ సాన్నిహిత్యంతో (సాహచర్య) భూమిని, నదులను, నదాలను పవిత్రం చేసేది, సదా = ఎల్లప్పుడూ, నః = మా, మనోమలం = మనసులోని మాలిన్యాన్ని, ధునోతు = తొలగించుగాక.

తాత్పర్యము

విహారాలు, రాసక్రీడల అలసటను దూరం చేసే మెల్లని తీరపు గాలులు కలిగిన, నీటి సౌందర్యం మాటలకు అందని, తన ప్రవాహ సాన్నిహిత్యంతో భూమిని, నదులను, నదాలను పవిత్రం చేసే కలిందుని పుత్రీ (యమునా నది)! నీవు ఎల్లప్పుడూ మా మనసులోని మాలిన్యాన్ని తొలగించుగాక.

విశేషములు

ఈ శ్లోకంలో యమునా నది యొక్క సౌందర్యం, పవిత్రత, మరియు ప్రభావం వర్ణించబడ్డాయి. 'విహారరాసఖేదభేదధీరతీరమారుతా' అనేది కృష్ణుడు, గోపికలు రాసక్రీడలు ఆడిన తర్వాత అలసటను దూరం చేసే చల్లని గాలులు ఆమె తీరం నుండి వస్తాయని సూచిస్తుంది, ఇది ఆమె దివ్య స్పర్శను తెలియజేస్తుంది. 'గిరామగోచరే యదీయనీరచారుతా' అనేది ఆమె నీటి సౌందర్యం వర్ణనాతీతం అని చెబుతుంది. 'ప్రవాహసాహచర్యపూతమేదినీనదీనదా' అనేది ఆమె ప్రవాహం వల్ల భూమిలోని ఇతర నదులు, నదాలు కూడా పవిత్రమవుతాయని, ఆమె సర్వవ్యాపక పవిత్రతను తెలియజేస్తుంది.

---

శ్లోకం 5

తరంగసంగసైకతాంతరాంచితా సదా౽సితా

శరన్నిశాకరాంశుమంజుమంజరీసభాజితా;

భవార్చనాప్రచారణాంబునాధునా విశారదా

ధునోతు నో మనోమలం కలిందనందినీ సదా. 5

పదవిభాగము

తరంగ + సంగ + సైకత + అంతరా + అంచితా (తరంగసంగసైకతాంతరాంచితా), సదా, అసితా (అసితా - నలుపు అని అర్థం), శరత్ + నిశాకర + అంశు + మంజు + మంజరీ + సభాజితా (శరన్నిశాకరాంశుమంజుమంజరీసభాజితా), భవ + అర్చనా + ప్రచారణా + అంబునా + అధునా (భవార్చనాప్రచారణాంబునాధునా), విశారదా, ధునోతు, నః, మనః + మలం (మనోమలం), కలింద + నందినీ (కలిందనందినీ), సదా.

అన్వయము

కలిందనందినీ, తరంగసంగసైకతాంతరాంచితా, సదా అసితా, శరన్నిశాకరాంశుమంజుమంజరీసభాజితా, భవార్చనాప్రచారణాంబునాధునా విశారదా సదా నః మనోమలం ధునోతు.

ప్రతి పదార్థము

కలిందనందినీ = యమునా నది, తరంగసంగసైకతాంతరాంచితా = తన అలల స్పర్శతో ఇసుక తిన్నెల మధ్య అందంగా నివసించేది, సదా = ఎల్లప్పుడూ, అసితా = నల్లనిది (నలుపు రంగు కలది), శరన్నిశాకరాంశుమంజుమంజరీసభాజితా = శరత్కాల చంద్రుని (నిశాకర) కిరణాలచే (అంశు) అందమైన (మంజు) మొగ్గలతో (మంజరీ) పూజింపబడినది (సభాజితా), భవార్చనాప్రచారణాంబునాధునా = శివపూజలను ప్రచారం చేయడంలో (అంబునాధునా - ఇక్కడ అంబునిధిలా లేదా అంబువులా ప్రచారంచేయడంలో) విశారదా = నిపుణురాలైనది, సదా = ఎల్లప్పుడూ, నః = మా, మనోమలం = మనసులోని మాలిన్యాన్ని, ధునోతు = తొలగించుగాక.

తాత్పర్యము

తన అలల స్పర్శతో ఇసుక తిన్నెల మధ్య అందంగా నివసించే, ఎల్లప్పుడూ నల్లని వర్ణంతో ఉండే, శరత్కాల చంద్రుని కిరణాలచే అందమైన మొగ్గలతో పూజింపబడిన, శివపూజలను ప్రచారం చేయడంలో నిపుణురాలైన కలిందుని పుత్రీ (యమునా నది)! నీవు ఎల్లప్పుడూ మా మనసులోని మాలిన్యాన్ని తొలగించుగాక.

విశేషములు

ఈ శ్లోకంలో యమునా నది యొక్క సౌందర్యం, రంగు, మరియు శివారాధనతో ఆమెకున్న సంబంధం వివరించబడ్డాయి. 'తరంగసంగసైకతాంతరాంచితా' ఆమె నది ఒడ్డున ఏర్పడే ఇసుక తిన్నెల సౌందర్యాన్ని సూచిస్తుంది. 'సదా అసితా' అనేది ఆమె నలుపు రంగును ధృవీకరిస్తుంది, ఇది కృష్ణుని నలుపు రంగుతో ఆమెకున్న సంబంధాన్ని తిరిగి గుర్తుచేస్తుంది. 'శరన్నిశాకరాంశుమంజుమంజరీసభాజితా' ఆమెకు ప్రకృతితో ఉన్న అనుబంధాన్ని, శరత్కాలంలో ఆమె సౌందర్యాన్ని వర్ణిస్తుంది. 'భవార్చనాప్రచారణాంబునాధునా విశారదా' అనేది ఆమె శివారాధనను ప్రోత్సహించడంలో ప్రావీణ్యాన్ని తెలియజేస్తుంది, ఇది ఆమె దివ్య స్వభావాన్ని మరింత పెంచుతుంది.

---

శ్లోకం 6

జలాంతకేలికారిచారురాధికాంగరాగిణీం

స్వభర్తురన్యదుర్లభాంగతాంగతాంశభాగినీ;

స్వదత్తసుప్తసప్తసింధుభేదనాతికోవిదా

ధునోతు నో మనోమలం కలిందనందినీ సదా. 6

పదవిభాగము

జల + అంత + కేలి + కారి + చారు + రాధికా + అంగ + రాగిణీం (జలాంతకేలికారిచారురాధికాంగరాగిణీం), స్వ + భర్తుః + అన్య + దుర్లభ + అంగతా + అంగతా + అంశ + భాగినీ (స్వభర్తురన్యదుర్లభాంగతాంగతాంశభాగినీ), స్వ + దత్త + సుప్త + సప్త + సింధు + భేదన + అతి + కోవిదా (స్వదత్తసుప్తసప్తసింధుభేదనాతికోవిదా), ధునోతు, నః, మనః + మలం (మనోమలం), కలింద + నందినీ (కలిందనందినీ), సదా.

అన్వయము

కలిందనందినీ, జలాంతకేలికారిచారురాధికాంగరాగిణీం, స్వభర్తురన్యదుర్లభాంగతాంగతాంశభాగినీ, స్వదత్తసుప్తసప్తసింధుభేదనాతికోవిదా సదా నః మనోమలం ధునోతు.

ప్రతి పదార్థము

కలిందనందినీ = యమునా నది, జలాంతకేలికారిచారురాధికాంగరాగిణీం = తన జలాలలో రాధికతో క్రీడలు ఆడినందున ఆమె శరీర సౌందర్యాన్ని పొందినది, స్వభర్తురన్యదుర్లభాంగతాంగతాంశభాగినీ = తన భర్త (శ్రీకృష్ణుడు) కు ఇతరులకు దుర్లభమైన అంగసౌందర్యాన్ని పంచుకున్నది, స్వదత్తసుప్తసప్తసింధుభేదనాతికోవిదా = తాను ఇచ్చిన వరంతో నిద్రపోతున్న సప్త నదులను చీల్చడంలో అత్యంత నిపుణురాలైనది (సముద్రంలో కలుపుట), సదా = ఎల్లప్పుడూ, నః = మా, మనోమలం = మనసులోని మాలిన్యాన్ని, ధునోతు = తొలగించుగాక.

తాత్పర్యము

తన జలాలలో రాధతో క్రీడలు ఆడినందున ఆమె శరీర కాంతిని పొందిన, తన భర్త శ్రీకృష్ణునికి ఇతరులకు దుర్లభమైన అంగసౌందర్యాన్ని పంచుకున్న, తాను ఇచ్చిన వరంతో నిద్రపోతున్న సప్త నదులను చీల్చడంలో అత్యంత నిపుణురాలైన కలిందుని పుత్రీ (యమునా నది)! నీవు ఎల్లప్పుడూ మా మనసులోని మాలిన్యాన్ని తొలగించుగాక.

విశేషములు

ఈ శ్లోకంలో యమునా నది యొక్క కృష్ణునితో మరియు రాధతో ఉన్న అత్యంత సన్నిహిత సంబంధం మరియు ఆమె దివ్య శక్తులు వివరించబడ్డాయి. 'జలాంతకేలికారిచారురాధికాంగరాగిణీం' అనేది యమున, రాధ, కృష్ణులతో కలిసి ఆడిన జల క్రీడలను సూచిస్తుంది, దానివల్ల ఆమెకు రాధ సౌందర్యం లభించిందని చెప్పబడింది. 'స్వభర్తురన్యదుర్లభాంగతాంగతాంశభాగినీ' అనేది ఆమె కృష్ణుని విశిష్టమైన అనురాగాన్ని పొందిందని సూచిస్తుంది. 'స్వదత్తసుప్తసప్తసింధుభేదనాతికోవిదా' అనేది ఆమె జల నియంత్రణపై ఉన్న దివ్య శక్తిని, సప్తసింధువులను సముద్రంలో కలిపే సామర్థ్యాన్ని సూచిస్తుంది, ఇది ఆమె మహాశక్తిని తెలియజేస్తుంది.

---

శ్లోకం 7

జలచ్యుతాచ్యుతాంగరాగలంపటాలిశాలినీ

విలోలరాధికాకచాంతచంపకాలిమాలినీ;

సదావగాహనావతీర్ణభర్తృభృత్యనారదా

ధునోతు నో మనోమలం కలిందనందినీ సదా. 7

పదవిభాగము

జల + చ్యుత + అచ్యుత + అంగ + రాగ + లంపట + ఆలి + శాలినీ (జలచ్యుతాచ్యుతాంగరాగలంపటాలిశాలినీ), విలోల + రాధికా + కచ + అంత + చంపక + ఆలి + మాలినీ (విలోలరాధికాకచాంతచంపకాలిమాలినీ), సదా + అవగాహనా + అవతీర్ణ + భర్తృ + భృత్య + నారదా (సదావగాహనావతీర్ణభర్తృభృత్యనారదా), ధునోతు, నః, మనః + మలం (మనోమలం), కలింద + నందినీ (కలిందనందినీ), సదా.

అన్వయము

కలిందనందినీ, జలచ్యుతాచ్యుతాంగరాగలంపటాలిశాలినీ, విలోలరాధికాకచాంతచంపకాలిమాలినీ, సదావగాహనావతీర్ణభర్తృభృత్యనారదా సదా నః మనోమలం ధునోతు.

ప్రతి పదార్థము

కలిందనందినీ = యమునా నది, జలచ్యుతాచ్యుతాంగరాగలంపటాలిశాలినీ = తన జలాలలో విష్ణువు (అచ్యుత) శరీరం నుండి జారిన రంగులపై (రాగ) ఆశపడే (లంపట) తుమ్మెదల సమూహాలతో (ఆలి) ప్రకాశించేది, విలోలరాధికాకచాంతచంపకాలిమాలినీ = చంచలమైన రాధిక కేశాల చివర ఉన్న సంపెంగల దండలతో ప్రకాశించేది, సదావగాహనావతీర్ణభర్తృభృత్యనారదా = ఎల్లప్పుడూ స్నానం చేయుటకు దిగే తన భర్త (శ్రీకృష్ణుడు) సేవకుడు నారదుడు కలిగినది, సదా = ఎల్లప్పుడూ, నః = మా, మనోమలం = మనసులోని మాలిన్యాన్ని, ధునోతు = తొలగించుగాక.

తాత్పర్యము

తన జలాలలో శ్రీకృష్ణుని శరీరం నుండి జారిన రంగులపై ఆశపడే తుమ్మెదల సమూహాలతో ప్రకాశిస్తూ, చంచలమైన రాధిక కేశాల చివర ఉన్న సంపెంగల దండలతో శోభిల్లుతూ, ఎల్లప్పుడూ స్నానం చేయుటకు దిగే తన భర్త (శ్రీకృష్ణుడు) సేవకుడు నారదుడు కలిగిన కలిందుని పుత్రీ (యమునా నది)! నీవు ఎల్లప్పుడూ మా మనసులోని మాలిన్యాన్ని తొలగించుగాక.

విశేషములు

ఈ శ్లోకంలో యమునా నది యొక్క కృష్ణునితో మరియు ఆయన పరివారంతో అనుబంధం, ఆమె పవిత్రత మరియు సౌందర్యం మరింత స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి. 'జలచ్యుతాచ్యుతాంగరాగలంపటాలిశాలినీ' అనేది కృష్ణుడు జలక్రీడలాడినప్పుడు ఆయన శరీరపు రంగులు నీటిలో కలిసే దృశ్యాన్ని, దానిపై తుమ్మెదలు వాలినట్లు వర్ణించడం ఆమె దివ్య సౌందర్యాన్ని సూచిస్తుంది. 'విలోలరాధికాకచాంతచంపకాలిమాలినీ' అనేది రాధతో ఆమెకున్న సంబంధాన్ని తెలియజేస్తుంది. 'సదావగాహనావతీర్ణభర్తృభృత్యనారదా' అనేది నారదుడు వంటి దివ్య సేవకులు ఆమెలో స్నానం చేయుటకు దిగడం, ఆమె పవిత్రతను, ఆధ్యాత్మిక ప్రాముఖ్యతను తెలియజేస్తుంది.

---

శ్లోకం 8

సదైవ నందనందకేలిశాలికుంజమంజులా

తటోత్థఫుల్లమల్లికాకదంబరేణుసూజ్జ్వలా;

జలావగాహినాం నృణాం భవాబ్ధిసింధుపారదా

ధునోతు నో మనోమలం కలిందనందినీ సదా. 8

పదవిభాగము

సదా + ఏవ (సదైవ), నంద + నంద + కేలి + శాలి + కుంజ + మంజులా (నందనందకేలిశాలికుంజమంజులా), తట + ఉత్థ + ఫుల్ల + మల్లికా + కదంబ + రేణుసు + ఉజ్జ్వలా (తటోత్థఫుల్లమల్లికాకదంబరేణుసూజ్జ్వలా), జల + అవగాహినాం (జలావగాహినాం), నృణాం, భవ + అబ్ధి + సింధు + పారదా (భవాబ్ధిసింధుపారదా), ధునోతు, నః, మనః + మలం (మనోమలం), కలింద + నందినీ (కలిందనందినీ), సదా.

అన్వయము

కలిందనందినీ, సదైవ నందనందకేలిశాలికుంజమంజులా, తటోత్థఫుల్లమల్లికాకదంబరేణుసూజ్జ్వలా, జలావగాహినాం నృణాం భవాబ్ధిసింధుపారదా సదా నః మనోమలం ధునోతు.

ప్రతి పదార్థము

కలిందనందినీ = యమునా నది, సదైవ = ఎల్లప్పుడూ, నందనందకేలిశాలికుంజమంజులా = నందుని పుత్రుడైన శ్రీకృష్ణుని క్రీడలతో (కేలి) నిండిన (శాలి) అందమైన (మంజులా) పొదలు (కుంజ) గలది, తటోత్థఫుల్లమల్లికాకదంబరేణుసూజ్జ్వలా = తన తీరంలో పుట్టిన వికసించిన మల్లెలు, కదంబాల పుప్పొడిచే ప్రకాశించునది, జలావగాహినాం = తన జలాలలో స్నానం చేసే, నృణాం = మానవులకు, భవాబ్ధిసింధుపారదా = సంసార సముద్రం (భవ అబ్ధి) నుండి దాటించేది, సదా = ఎల్లప్పుడూ, నః = మా, మనోమలం = మనసులోని మాలిన్యాన్ని, ధునోతు = తొలగించుగాక.

తాత్పర్యము

ఎల్లప్పుడూ నందుని పుత్రుడైన శ్రీకృష్ణుని క్రీడలతో నిండిన అందమైన పొదలు గల, తన తీరంలో పుట్టిన వికసించిన మల్లెలు, కదంబాల పుప్పొడిచే ప్రకాశించునది, తన జలాలలో స్నానం చేసే మానవులకు సంసార సముద్రం నుండి దాటించే కలిందుని పుత్రీ (యమునా నది)! నీవు ఎల్లప్పుడూ మా మనసులోని మాలిన్యాన్ని తొలగించుగాక.

విశేషములు

ఈ చివరి శ్లోకం యమునా నది యొక్క ఆధ్యాత్మిక ప్రాముఖ్యతను మరియు ఆమె మోక్ష ప్రదాతృత్వాన్ని నొక్కి చెబుతుంది. 'నందనందకేలిశాలికుంజమంజులా' అనేది కృష్ణుని లీలా స్థలంగా ఆమెకున్న ప్రాముఖ్యతను తెలుపుతుంది. 'తటోత్థఫుల్లమల్లికాకదంబరేణుసూజ్జ్వలా' ఆమె తీరాల ప్రాకృతిక సౌందర్యాన్ని వివరిస్తుంది. అత్యంత ముఖ్యంగా, 'జలావగాహినాం నృణాం భవాబ్ధిసింధుపారదా' అనేది ఆమె జలాలలో స్నానం చేయడం వల్ల భక్తులు సంసార సాగరాన్ని దాటి మోక్షాన్ని పొందుతారని తెలియజేస్తుంది. ఈ స్తోత్రం యమునా నదిని కేవలం ఒక నదిగా కాకుండా, దివ్యమైన శక్తిగా, శ్రీకృష్ణుని అనుగ్రహంతో కూడిన, భక్తులకు ముక్తిని ప్రసాదించే దేవతగా కీర్తిస్తుంది.